Уикипедия
kkwiki
https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82
MediaWiki 1.48.0-wmf.3
first-letter
Таспа
Арнайы
Талқылау
Қатысушы
Қатысушы талқылауы
Уикипедия
Уикипедия талқылауы
Сурет
Сурет талқылауы
МедиаУики
МедиаУики талқылауы
Үлгі
Үлгі талқылауы
Анықтама
Анықтама талқылауы
Санат
Санат талқылауы
Портал
Портал талқылауы
Жоба
Жоба талқылауы
TimedText
TimedText talk
Module
Module talk
Event
Event talk
Topic
Тәжікстан
0
1719
3693349
3652713
2026-11-08T10:23:01Z
Asildaulet
186531
3693349
wikitext
text/x-wiki
{{Мемлекет
|Қазақша атауы = Тәжікстан Республикасы
|Шынайы атауы = {{lang-tg|Ҷумҳурии Тоҷикистон}}
|Атау септігі = Тәжікстан
|Елтаңба = Coat of arms of Tajikistan.svg
|Байрақ = Flag of Tajikistan.svg
|Ұраны =
|Әнұранның аты = Суруди миллӣ
|Аудио = Tajikistan anthem.ogg
|Картада = Tajikistan (orthographic projection).svg
|карта тақырыбы =
|Картада2 =
|lat_dir = N|lat_deg = 38|lat_min = 46|lat_sec = 0
|lon_dir = E|lon_deg = 71|lon_min = 17|lon_sec = 0
|region = TJ
|CoordScale = 4000000
|Тілдері = [[тәжік тілі]]<ref>[http://iranicaonline.org/articles/tajik-ii-tajiki-persian TAJIK ii. TAJIK PERSIAN – Encyclopaedia Iranica]</ref> <small>(мемлекеттік)</small><br>[[орыс тілі]] <small>(ұлтаралық қатынас тілі)</small>
|Мемлекеттік діні = [[зайырлы мемлекет]]
|Үкімет түрі = [[Унитарлы мемлекет|Унитарлы]] [[президенттік республика]]
|Құрылды =
|Тәуелсіздік күні = [[9 қыркүйек]] [[1991 жыл]]
|Тәуелсіздігін алды = [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-дан
|Астанасы = [[Сурет:Coat of Arms of Dushanbe.png|22px]] [[Душанбе]]
|Ірі қалалары = Душанбе, [[Хожант]], [[Пенжакент]], [[Бохтар]], [[Истаравшан]], [[Куляб]]
|Басшы қызметі = [[Тәжікстан президенті|Президенті]]<br>[[Тәжікстан премьер-министрі|Премьер-министрі]]<br>[[Тәжікстан Ұлттық Кеңесі|Ұлттық Кеңес]] төрағасы
|Басшылары = [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмон]]<br />[[Қоһир Расулзода]]<br />[[Рустам Эмомали]]
|Жер аумағы = 143 100
|Жер аумағы бойынша орны = 94
|Судың үлесі = 1,8
|Этнохороним =
|Жұрты = 9 275 827 <ref name="worldometers.info">[https://www.worldometers.info/world-population/tajikistan-population/]</ref>
|Халық саны бойынша орны = 96
|Сарап жылы = 2019
|Санақ бойынша халық саны =
|Санақ жылы =
|Халық тығыздығы = 48,6
|Тығыздық бойынша орны = 155
|ЖІӨ =
|ЖІӨ сараптаған жылы =
|ЖІӨ бойынша орны =
|Жан басына шаққандағы ЖІӨ =
|Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны =
|ЖІӨ (АҚТ) = 30,547 млрд.<ref name=imf2>{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=45&pr.y=14&sy=2015&ey=2018&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=923&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|title=World Economic Outlook Database, October 2018|publisher=[[International Monetary Fund]]|website=IMF.org |access-date=3 February 2019}}</ref>
|ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2018
|ЖІӨ (АҚТ) орны = 132
|Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = 3,354<ref name=imf2 />
|Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 155
|ЖІӨ (номинал) = 7,350 млрд.<ref name=imf2 />
|ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2018
|ЖІӨ (номинал) бойынша орны = 147
|Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = 807<ref name=imf2 />
|Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 164
|АДИ = {{өсім}} 0,650<ref name="HDI">{{cite web |url=http://www.hdr.undp.org/en/2018-update |title=2018 Human Development Report |year=2018 |accessdate=14 September 2018 |publisher=United Nations Development Programme }}</ref>
|АДИ жылдық есебі = 2018
|АДИ бойынша орны = 127
|АДИ деңгейі = <span style="color:#fc0;">'''орташа'''</span>
|Әуе компаниясы =
|Валютасы = [[Сомони]] ([[ISO 4217|TJS, код 141]])
|Интернет үйшігі = [[.tj]]
|ISO = TJ
|Телефон коды = 992
|Уақыт белдеуі = +5
|Түсініктемелер =
}}
[[File:Rudaki Park, Dushanbe, Tajikistan.JPG|thumb|Рудаки паркі, [[Душанбе]]]]
[[File:Tajik mountains edit.jpg|thumb|Тәжікстан таулары]]
[[File:Pamir Mountains, Tajikistan, 06-04-2008.jpg|thumb|Памир таулары, 2008]]
'''Тәжікстан''' ({{lang-tg|Тоҷикистон}}), ресми атауы — '''Тәжікстан Республикасы(Жұмхұрияты)''' ({{lang-tg|Ҷумҳурии Тоҷикистон}}) — [[Орталық Азия]]дағы тәуелсіз мемлекет. Астанасы — [[Душанбе]] қаласы. Ресми тілі — [[тәжік тілі]]. 1994 жылы қабылданған Конституциясы бойынша – [[Президенттік республика|президенттік басқару нысанындағы]] [[зайырлы мемлекет]]. Заң шығарушы органы – [[Тәжікстан Жоғарғы Жиналысы|Маджлиси Оли]]. Тәжікстан құрамына [[Таулы Бадахшан автономиялы облысы]] кіреді. Тәжікстан әкімшілік жағынан [[Тәжікстанның әкімшілік бөлінісі|3 облысқа бөлінеді]]. Ақша бірлігі – [[сомони]].
Оңтүстігінде [[Ауғанстан]]мен, солүстігі мен батысында [[Өзбекстан]]мен, солтүстігінде [[Қырғызстан]]мен, шығысында [[Қытай]]мен шектеседі. Жер аумағы – 143,1 мың км². Халқы 9,7 миллион адамға тең (2021). Халқының 62%-ын [[тәжіктер]], 23%-ын [[өзбектер]], 5%-ын [[орыстар]], қалған 10%-ын [[түрікмендер]], [[қазақтар]], [[қырғыздар]], [[корейлер]], [[немістер]], т.б. құрайды.
== Географиясы ==
Жерінің 93%-ы [[Тянь-Шань]], [[Гиссар-Алай]] және [[Памир]] тау жүйелеріне жататын таулардан тұрады. Жартысынан астамы теңіз деңгейінен 3 мың метр биіктікте орналасқан. Тау аралықтарында [[Ферғана аңғары|Ферғана]], [[Гиссар аңғары|Гиссар]], [[Вахш аңғары|Вахш]], т.б. аңғарлар орналасқан.
===Климаты===
Тәжікстанның климаты [[Континенттік климат|континенттік]], қаңтардың орташа температурасы оңтүстік-батыстың тау аңғарлары мен тау бөктерлерінде 2°, –2°С, солтүстігінде –20°С-қа дейін; температураның абсолюттік минимумы [[Памир]]дің [[Бұлынкөл]] ({{lang-tg|Булункӯл}}) көлінде –63°С-қа жетеді. Шілденің орташа температурасы 30°С-тан 0°С-қа дейін (Памирде); температураның абсолюттік максимумы 40°С (Төменгі Пяндж). [[Гиссар жотасы]]ның оңтүстік етегіне жылына 1600 мм жауын-шашын түседі. Тау аңғарлары мен қазаншұңқырларда 100 – 150 мм, Шығыс Памирде 72 мм ылғал түседі.
===Гидрологиясы===
Тәжікстан жеріндегі тау мұздықтарынан көптеген өзендер бастау алады. Басты өзендері — [[Сырдария]] мен [[Әмудария]]. [[Вахш]], [[Пяндж]] және [[Кафирниган]] өзендері Тәжікстан жерінің біраз бөлігін кесіп өтіп, [[Әмудария]]ға барып құяды. Тәжікстанда өсімдіктердің 5 мыңдай түрі кездеседі. Өзен жайылмаларында тораңғы тоғайлары бар.
===Флора және фаунасы===
Таулы аудандарының жартысын арша орманы алып жатыр. Ылғалды аудандарда [[жаңғақ]], [[үйеңкі]] (''түркістан үйеңкісі''), [[Сиверс алмасы]], [[алша]], [[Бадам (өсімдік)|бадам]] өседі. Тәжікстанның фаунасында [[сүтқоректілер]]дің 81, [[Құстар|құстың]] 365, [[бауырымен жорғалаушылар]]дың 49, [[жәндіктер]]дің 7–8 мың түрі кездеседі. Жазық жерлер мен тау бөктерлерінде [[жайран]], [[қабылан]], [[тоғай маралы]], [[қасқыр]], [[Барыс (жануар)|барыс]], [[борсық]], [[жабайы шошқа]]; таулы өңірде [[Сусарлар|сусар]], [[Аюлар|аю]], [[таутеке]], [[арқар]], т.б. мекендейді. Су айдындарында [[Балықтар|балықтың]] көптеген түрі бар.
== Тарихы ==
=== Ежелгі тарихы ===
[[Сурет:Thomas Edward Gordon Lake Victoria, Great Pamir, May 2nd, 1874.png|thumb|right|[[Зоркөл]] маңайында тұрған тәжік бейнеленген сурет, XIX ғасыр]]
Тәжікстан аумағын алғашқы адамдар [[палеолит]] дәуірінен бастап қоныстанған. Солтүстік және оңтүстік Тәжікстанда [[палеолит]] және [[мезолит]] дәуірлерінің ескерткіштері көптеп кездеседі. Оңтүстік-батыс бөлігінен [[неолит]]тік [[гиссар мәдениеті]]нің ескерткіштері табылған.
Біздің заманымыздан бұрын 6–4 ғасырларда қазіргі Тәжікстан жері [[Ахемен әулеті]]нің қол астында болды, біздің заманымыздан бұрын 329 жылы онда [[Ескендір Зұлқарнайын]]ның әскері басып кірді. Ол Ескендір империясының мұрагері болған [[Грек-Бактрия патшалығы]]ның құрамына кірді.<ref>{{Cite web|url=https://www.advantour.com/rus/tajikistan/history.htm|title=История Таджикистана|author=|publisher=advantour.com|date=|access-date=8.12.2022|lang=ru}}</ref> Солтүстік Тәжікстан ([[Хожант]] және [[Пенжакент]] қалалары) б.з.д. 150 жылы [[Соғды]] деп аталатын [[скифтер]] мен [[юечжа]] көшпенділері басып алған қала-мемлекеттер жиынтығы бөлігінде болды. [[Жібек жолы]] қазіргі Тәжікстан жерінде [[Ву Хань (У-ди)|У-ди]] тұсындағы (б.з.б. 141–87 жж.) қытай зерттеушісі [[Чжан Цянь]]ның жорығынан кейін өткен.
Юечжа тайпалары құрған [[Кушан империясы]] б.з. I-ші ғасырында аймақты өз бақылауына алып, б.з. IV-ғасырына дейін билік етті, осы уақытта аймақта [[буддизм]], [[несторианшылдық]], [[зороастризм]] және [[манихеизм]] діндері болды. Кейінірек бұл аймаққа көшпелі тайпалар құрған [[Эфталит империясы]] қоныс аударып, [[арабтар]] VIII ғасырдың басында [[Ислам]] дінін әкелді. [[Орталық Азия]] Қытайды, солтүстіктегі даланы және ислам орталығын байланыстыратын коммерциялық жол рөлін атқаруды жалғастырды.
Қазіргі Тәжікстан жері 650–680 жылдары [[Тибет империясы]]<ref>{{Cite web|url=https://www.reed.edu/anthro/364/maps/Kapstein.2006.xx.Tibetan.Empire-small.jpg|title="The Tibetan Empire, late eighth-early ninth centuries"|author=Matthew T. Kapstein|publisher=|date=|access-date=|lang=en}}</ref> мен [[Тан әулеті]]нің басшылығында болды, содан кейін ол 710 жылы [[Омейяд халифаты]]ның құрамында болды.
=== Самани империясы ===
{{See also|Самани империясы}}
819–999 жылдар аралығында [[Самани әулеті]] басшылығындағы [[Самани империясы]] аймақтағы [[парсылар]]дың ықпалын қалпына келтірді және Иранның мәдени орталықтарына айналған [[Самарқан]] мен [[Бұхара]] (екеуі де бүгін [[Өзбекстан]]ның бөлігі) қалаларын кеңейтті және бұл аймақ Хорасан деп аталуын бастады. Империяның орталығы Хорасан мен [[Трансоксиана]]да болды; бұл аймақ қазіргі [[Ауғанстан]]ды, [[Иран]]ның, Тәжікстанның, [[Түрікменстан]]ның, [[Өзбекстан]]ның, [[Қырғызстан]]ның және [[Қазақстан]]ның кейбір бөліктерін және [[Пәкістан]]ның көп бөлігін қамтиды.
892 жылы [[Исмаил Ибн Ахмед Самани|Исмаил Самани]] (892–907) Саманилер мемлекетін біріктірді және бұрын қолданылған [[Феодализм|феодалдық құрылыс]]ты түбегейлі тоқтатты. [[Қарахан мемлекеті]] Трансоксиананы жаулап алды (бұл қазіргі Өзбекстан, Тәжікстан, оңтүстік Қырғызстан және оңтүстік-батыс Қазақстанмен сәйкес) және оны 999–1211 жылдар аралығында биледі. Олардың Трансоксианаға келуі [[Орталық Азия]]дағы ирандықтан [[Түркілер|түркі]]лік үстемдікке түбегейлі ауысуды бастады, бірақ бірте-бірте қараханидтер аймақтың парсы-араб мұсылман мәдениетіне сіңісіп кетті.
XIII-ғасырда [[Моңғол империясы]] Орталық Азияны басып алып, [[Хорезм империясы]]на басып кіріп, қала, халықты тонап, қырып тастады. Түркі-моңғол жаулаушысы [[Әмір Темір]] қазіргі Тәжікстан мен Орталық Азияда [[Темір әулеті]]н құрды.
=== Бұхара билігі ===
{{See also|Бұхара хандығы}}
Қазіргі Тәжікстан XVI-ғасырда [[Бұхара хандығы]]ның қол астына өтті. XVIII-ғасырда империяның күйреуімен ол [[Бұхара әмірлігі]] мен [[Қоқан хандығы]] билігінде болды.
[[Бұхара әмірлігі]] XX-ғасырға дейін өзгеріссіз қалды, бірақ XIX-ғасырда [[Ресей империясы]] аймақтың кейбір бөліктерін жаулап алуды бастады.
=== Империя тұсындағы тарихы ===
{{See also|Ресей империясының Орта Азиялық иеліктері}}
{{See also|Түркістан генерал-губернаторлығы}}
Орыс [[империализм]]і нәтижесінде [[Орталық Азия]] толықтай [[Ресей империясы]]ның құрамына енді. 1864–1885 жылдар аралығында Ресей бірте-бірте [[Түркістан генерал-губернаторлығы|Түркістан]]ның бүкіл аумағын өз құрамына енгізді.
1885 жылға қарай Тәжікстан территориясын не [[Ресей империясы]], не оның [[вассал]] мемлекеті [[Бұхара әмірлігі]] басқарды, дегенмен тәжіктер Ресейдің ықпалын аз сезінді.
XIX-ғасырдың аяғында [[Жәдитшілдік|жәдитшілер]] өздерін бүкіл аймақта исламдық қоғамдық қозғалыс ретінде танытты. Жәдитшілдер [[модернизация]]ны жақтаған және міндетті түрде орысқа қарсы емес болса да, орыстар бұл қозғалысты қауіп ретінде қарастырды, өйткені Ресей империясы негізінен [[Христиандық|христиан]] болды. 1910–1913 жылдар аралығындағы [[Қоқан хандығы]]на қарсы көтерілістер кезінде орыс әскерлері тәртіпті қалпына келтіруге міндетті болды. 1916 жылы шілдеде демонстранттар [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде [[Хожант]]тағы орыс әскерлеріне күштеп шақыру қаупімен шабуыл жасағанда, наразылық шаралар жалғастырды. Орыс әскерлері [[Хожант]]ты тез арада қайтарғанына қарамастан қақтығыстар Тәжікстанның әртүрлі жерлерінде жалғаса берді.
=== Кеңес үкіметі ===
{{Main|Басмашылар қозғалысы}}
{{Main|Тәжік Кеңестік Социалистік Республикасы}}
[[Ақпан төңкерісі|1917 жылғы орыс төңкерісі]]нен кейін [[Орталық Азия]]дағы «[[Басмашылар қозғалысы|басмашылар]]<nowiki></nowiki>» деген атпен белгілі партизандар тәуелсіздікті сақтау үшін большевик әскерлеріне қарсы соғыс жүргізді. [[Мешіт]]тер мен [[ауыл]]дар өртеніп, халық қатты қысымға ұшыраған төрт жылға созылған соғыстан кейін [[Большевизм|большевик]]тер жеңіске жетті. Кеңес үкіметі [[Зайырлы мемлекет|зайырландыру]] саясатын бастады. [[Ислам]]ды, [[иудаизм]]ді және [[христиандық]]ты ұстануға тыйым салынып, тәжік дін басылары қуғын-сүргінге ұшырады, көптеген мешіттер, шіркеулер мен синагогалар жабылды. Кеңестік ауыл шаруашылығы саясатының салдарынан Орталық Азия, соның ішінде Тәжікстан көптеген адамдардың өмірін қиған ашаршылыққа ұшырады.
1924 жылы [[Өзбек КСР]] құрамында [[Тәжік Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы]] құрылды, бірақ 1929 жылы [[Тәжік Кеңестік Социалистік Республикасы]] (Тәжік КСР) жеке құрамдас республика статусына ие болды; дегенмен, негізінен этникалық тәжік [[Самарқан]] мен [[Бұхара]] қалалары Өзбек КСР-ында қалды.
1927–1934 жылдар аралығында әсіресе оңтүстік өңірлерде [[ауыл шаруашылығы]]н ұжымдастыру және [[мақта]] өндірісінің қарқынды кеңеюі орын алды. Кеңестік [[ұжымдастыру]] саясаты шаруаларға қысым әкелді және Тәжікстанда күштеп қоныстандыру болды. Нәтижесінде кейбір шаруалар ұжымдастыруға қарсы күресіп, [[басмашылар қозғалысы]]н жандандырды.
Сталинның жаппай тазарту саясатының екі кезеңі (1927–1934 және [[Үлкен террор|1937–1938]]) [[Тәжікстан Коммунистік партиясы]]ның барлық деңгейінен 10 000-ға жуық адамның жұмысынан шығарылуына және қуғын-сүргінге түсуіне әкелді. Қуылғандардың орнына этникалық [[орыстар]] жіберілді және кейіннен орыстар барлық деңгейдегі партиялық лауазымдарға, соның ішінде бірінші хатшының жоғары лауазымына үстемдік етті.
1926-1959 жылдар аралығында Тәжікстан халқының арасындағы орыстардың үлесі 1%-дан 13%-ға дейін өсті. 1946-1956 жылдар аралығында [[Тәжікстан Коммунистік партиясы]]ның бірінші хатшысы болған [[Бобожан Ғафурұлы Ғафуров|Бобожан Ғафуров]] Кеңес Одағы кезінде елден тыс маңызы бар жалғыз тәжік саясаткері болды. Одан кейін [[Тұрсынбай Ұлжабайұлы Ұлжабаев|Тұрсынбай Ұлжабаев]] (1956–61), [[Джабар Расулұлы Расулов|Джабар Расулов]] (1961–1982), [[Рахмон Нәбиұлы Нәбиев|Рахмон Нәбиев]] (1982–1985, 1991–1992) қызметте болды.
1939 жылы тәжіктер Кеңес Армиясы қатарына шақырыла бастады және [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде 260,000-ға жуық тәжік азаматы [[Нацистік Германия|Германия]], [[Финляндия]] және [[Жапон империясы|Жапония]]ға қарсы соғысты.
1957–1958 жылдардағы [[Никита Хрущёв]]тің «Тың игеру» саясаты кезінде тұрмыс жағдайы, білімі мен өнеркәсібі басқа кеңестік республикалардан артта қалған Тәжікстанға назар аударды. 1980 жылдардың аяғында тәжік ұлтшылдары құқықтарды арттыруға шақырды. 1991 жылы Кеңес Одағы ыдырап, Тәжікстан 9 қыркүйекте тәуелсіздігін жариялады, бұл күн қазір елдің Тәуелсіздік күні ретінде тойланады.
=== Тәуелсіздік алуы ===
Бүкіл [[КСРО]]-да [[Михаил Сергеевич Горбачёв]] жариялаған қайта құру (перестройка) дәуірі басталғаннан кейін республикалардың тәуелсіздігін жақтаушылар ашық әрі еркін сөйлей бастады. Тәуелсіздікті жақтаушылар [[Тәжікстан Исламдық қайта өрлеу партиясы]], [[Тәжікстан Демократиялық партиясы]] және ұлттық демократиялық «[[Растохез]]<nowiki></nowiki>» (Жаңғыру) қозғалыстары болды.
[[КСРО ыдырауы]] қарсаңында Тәжік КСР халқы екі лагерьге бөлінді. Біріншісі Тәжікстанға тәуелсіздік алуды, тәжік мәдениеті мен тілін қалпына келтіруді, [[Иран]], [[Ауғанстан]] және басқа елдермен саяси және мәдени қарым-қатынастарды қалпына келтіруді, ал халықтың екінші бөлігі тәуелсіздікке қарсы шығып, КСРО-ның бір бөлігі болып қалуды қалағандар.
[[КСРО сақтау туралы Бүкілодақтық референдум|Кеңес Одағының сақтау туралы 1991 жылғы референдум]]да (ел тарихындағы бірінші халықаралық деңгейде бақыланған референдум) Тәжікстандағы сайлаушылардың 97%-ға жуығы 1-сұрақты мақұлдады: «Кез келген ұлттың адам құқықтары мен бостандықтары толық қамтамасыз етілетін тең құқылы егеменді республикалардың жаңарған федерациясы ретінде КСРО-ны сақтау қажет деп санайсыз ба?». Сол жылдың желтоқсанында КСРО таратылған кезде Тәжікстан халқының едәуір бөлігі Кеңес Одағының одақтық республикаларының сол кездегі тәуелсіздікке қол жеткізгенін қолдады.
1990 жылы ақпанда [[Душанбе]]де және басқа қалаларда әлеуметтік-экономикалық жағдайдың қиындығы, тұрғын үйдің болмауы, жастардың жұмыссыздығы салдарынан [[1990 жылғы Душанбедегі тәртіпсіздіктер|тәртіпсіздіктер мен ереуілдер]] басталды. Ереуілдерге ұлтшыл-демократиялық оппозиция мен тәуелсіздік жақтастары қосылып, республиканың тәуелсіздігі мен демократиялық реформаларды талап ете бастады. [[Исламизм|Исламистер]] де өз құқықтары мен республиканың тәуелсіздігін сақтауды талап етіп, ереуілдер ұйымдастыра бастады. Кеңес үкіметі жанжалды жою үшін Душанбеге Ішкі әскерлерді енгізді.
=== Тәуелсіздігі ===
{{Main|Тәжікстандағы азаматтық соғыс}}
Тәуелсіздікке қол жеткізген салысымен Тәжікстанның түрлі топтарының арасында [[Тәжікстандағы азаматтық соғыс|азаматтық соғыс]] басталды; қақтығыстар көбінесе кландық бөлінісімен ерекшеленді. Осы уақыт ішінде қуғын-сүргін, кедейліктің артуы және [[Батыс мәдениеті|Батыс]]та немесе [[Посткеңестік кеңістік]]те экономикалық мүмкіндіктердің жақсырақ болуы салдарынан 500,000-нан астам тұрғын қашып кетті. Тұңғыш сайланған президент [[Рахмон Нәбиұлы Нәбиев]]тің отставкаға кетуіне мәжбүр болғаннан кейін [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмон]] 1992 жылы билікке келді, [[Тәжікстандағы президент сайлауы (1992)|қарашада өткен президенттік сайлау]]да бұрынғы [[Тәжікстан премьер-министрі|премьер-министр]] [[Әбдумәлік Абдуллаұлы Абдулладжанов]]қа қарсы 58% дауыспен жеңіп шықты. Сайлау соғыс аяқталғаннан кейін өткен, Тәжікстан күйреген күйде болды. Өлгендердің саны 100 мыңнан асады. 1,2 миллионға жуық адам ел ішінде және сыртында босқын болды.
1997 жылы Бас хатшының арнайы өкілі Герд Д. Меррем басшылығымен Рахмон мен оппозициялық партиялар арасында атысты тоқтату келісіміне қол жеткізілді, бұл нәтиже Біріккен Ұлттар Ұйымының бітімгершілік жөніндегі сәтті бастамасы ретінде кеңінен бағаланды. Атысты тоқтату 30% министрлік лауазымдардың оппозицияға өтуіне кепілдік берді. [[Тәжікстандағы президент сайлауы (1999)|1999 жылы тағы бір сайлау өтті]], оппозициялық партиялар мен шетелдік бақылаушылар оларды әділетсіз деп сынап, Рахмон 98% дауыспен қайта сайланды. [[Тәжікстандағы президент сайлауы (2006)|2006 жылғы сайлау]]да Рахмон тағы да жеңіске жетті (79% дауыспен) және ол өзінің үшінші өкілеттігін бастады. Бірнеше оппозициялық партия 2006 жылғы сайлауға бойкот жариялады және [[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы]] (ЕҚЫҰ) оны жалған деп атап, сынғ алды.
Рахмон әкімшілігі 2010 жылдың қазан айында ЕҚЫҰ тарапынан БАҚ-ты цензура мен репрессияға ұшырағаны үшін тағы да сынға ұшырады. ЕҚЫҰ Тәжікстан үкіметі тәжік және шетелдік сайттарды цензуралады деп мәлімдеді.
[[Ресей шекара әскері]] 2005 жылдың жазына дейін тәжік-[[Ауғанстан|ауған]] шекарасында орналасты. [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілері|2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі шабуылдар]]дан бері француз әскерлері [[NATO|НАТО]]-ның Ауғанстандағы халықаралық қауіпсіздік күштерінің әуе операцияларына қолдау көрсету үшін Душанбе әуежайында орналасты. [[Америка Құрама Штаттары]] Армиясы мен Теңіз Корпусының қызметкерлері бірнеше аптаға созылатын бірлескен оқу-жаттығу миссияларын өткізу үшін Тәжікстанға мерзімді түрде барады.
2015 жылы мамырда Ішкі істер министрлігінің арнайы мақсаттағы полиция бөлімшесінің командирі, полковник Гулмурод Халимов (Һалимов) [[Ирак және Шам Ислам мемлекеті|Ислам мемлекеті]] тобына өтіп кеткенде Тәжікстанның ұлттық қауіпсіздігі айтарлықтай іркіліске ұшырады.
2022 жылдың қыркүйегінде [[Қырғызстан]] мен Тәжікстан шекарасының көп бөлігінде (соның ішінде [[Баткен облысы]]нда) артиллерияны қолдануды қоса қарулы қақтығыстар орын алды.<ref>{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/32036636.html|title=Қырғыз-тәжік шекарасындағы қақтығыс. Не болды?|publisher=[[Азаттық радиосы]]|date=16 қыркүйек 2022|access-date=13 желтоқсан 2022|lang=kk}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://egemen.kz/article/273542-qyrghyz-tadgik-shekarasyndaghy-qaqtyghys|title=Қырғыз-тәжік шекарасындағы қақтығыс — Егемен Қазақстан|publisher=Егемен Қазақстан|date=қыркүйек 2022|access-date=13 желтоқсан 2022|lang=kk}}</ref>
== Саясаты ==
{| class="wikitable" style="text-align:right; float:right; margin-right:9px; margin-left:2px;"
|-
| style="text-align:center;"| [[Сурет:2021 Moscow Victory Day Parade 037 (cropped).jpg|120px]]
| style="text-align:center;"| [[Сурет:Kokhir Rasulzoda (29-04-2021) (cropped).jpg|120px]]
|-
| style="text-align:center;"|[[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмон]]<br /><small>[[Тәжікстан президенті|Президент]]</small>
| style="text-align:center;"|[[Қоһир Расулзода]]<br /><small>[[Тәжікстан премьер-министрі|Премьер-министр]]</small>
|}
Тәжікстанның атқарушы билігі басында [[Тәжікстан президенті|елдің президенті]] және [[Тәжікстан премьер-министрі|премьер-министр]] орналасқан. Президент лауазымын 2000 жылдан бергі иегері — [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон]].
Заң шығару органы — [[Тәжікстан Жоғарғы Жиналысы|Жоғарғы Жиналыс]] атауы бар парламенті; ол екі палатаға бөлінеді: жоғарғы [[Тәжікстан Ұлттық Кеңесі|Ұлттық Кеңес]] палатасы және төменгі [[Тәжікстан Өкілдер палатасы|Өкілдер палатасы]].
== Әкімшілік бөлінісі ==
{{main|Тәжікстанның әкімшілік бөлінісі}}
[[Сурет:Tajikistan, administrative divisions - kk - colored.png|thumb|right|Тәжікстанның әкімшілік бірліктері бейнеленген карта]]
Әкімшілік жағынан Тәжікстан бір [[Автономия|автономиялы облыс]]қа ([[Таулы Бадахшан автономиялы облысы]]), екі облысқа ([[Хатлон облысы|Хатлон]] мен [[Соғды облысы|Соғды]] облыстары), Республикалық маңызы бар бірнеше ауданға және елордасы [[Душанбе]]ге бөлінеді.
{{ПозКарта+|Тәжікстан|width=682|float=right|caption=Тәжікстанның барлық қалалары бір картада
|places=
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Душанбе]]
|lat_deg = 38.062 |lat_min = 32
|lon_deg = 68 |lon_min = 46
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Истаравшан]]
|lat_deg = 39 |lat_min = 54
|lon_deg = 69 |lon_min = 00
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Хожант]]
|lat_deg = 40 |lat_min = 16
|lon_deg = 69 |lon_min = 47
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Куляб]]
|lat_deg = 37 |lat_min = 54
|lon_deg = 69 |lon_min = 46
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Бохтар]]
|lat_deg = 37 |lat_min = 50
|lon_deg = 68 |lon_min = 46
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Тұрсынзаде]]
|lat_deg = 38 |lat_min = 30
|lon_deg = 68 |lon_min = 13
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Канибадам]]
|lat_deg = 40.03|lat_min = 17
|lon_deg = 70 |lon_min = 25
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Исфара]]
|lat_deg = 40 |lat_min = 07
|lon_deg = 70 |lon_min = 38
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Пенжакент]]
|lat_deg = 38.663 |lat_min = 48
|lon_deg = 66.512|lon_min = 61
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Вахдат (қала)|Вахдат]]
|lat_deg = 38 |lat_min = 33
|lon_deg = 69 |lon_min = 01
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Яван]]
|lat_deg = 38 |lat_min = 19
|lon_deg = 69 |lon_min = 3
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Бустон (қала)|Бустон]]
|lat_deg = 40 |lat_min = 14
|lon_deg = 69 |lon_min = 41
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Нұрек]]
|lat_deg = 38 |lat_min = 23
|lon_deg = 69 |lon_min = 19
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Даңғара (Тәжікстан)|Даңғара]]
|lat_deg = 38 |lat_min = 05
|lon_deg = 69 |lon_min = 20
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Хорог]]
|lat_deg = 37 |lat_min = 29
|lon_deg = 71 |lon_min = 33
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Ғиссар]]
|lat_deg = 38 |lat_min = 31
|lon_deg = 68 |lon_min = 32
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Пархар]]
|lat_deg = 37 |lat_min = 30
|lon_deg = 69 |lon_min = 24
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Сомониен]]
|lat_deg = 38 |lat_min = 26
|lon_deg = 68 |lon_min = 46
|width = 490
|float = down
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Хулбук]]
|lat_deg = 37 |lat_min = 48
|lon_deg = 69 |lon_min = 38
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Московский]]
|lat_deg = 37 |lat_min = 39
|lon_deg = 69 |lon_min = 37
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Ғафуров (Тәжікстан)|Ғафуров]]
|lat_deg = 40 |lat_min = 13
|lon_deg = 69 |lon_min = 43
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Зафарабат (Соғды облысы)|Зафарабат]]
|lat_deg = 40 |lat_min = 11
|lon_deg = 68 |lon_min = 53
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Мирзо Тұрсынзаде (қала)|Мирзо Тұрсынзаде]]
|lat_deg = 38 |lat_min = 29
|lon_deg = 68 |lon_min = 47
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Балх (Тәжікстан)|Балх]]
|lat_deg = 37 |lat_min = 35
|lon_deg = 68 |lon_min = 39
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Досты]]
|lat_deg = 37 |lat_min = 20
|lon_deg = 68 |lon_min = 40
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Навкат (Тәжікстан)|Навкат]]
|lat_deg = 40 |lat_min = 08
|lon_deg = 69 |lon_min = 22
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Шайдон]]
|lat_deg = 40 |lat_min = 40
|lon_deg = 70 |lon_min = 20
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Гүлістан (Тәжікстан)|Гүлістан]]
|lat_deg = 40 |lat_min = 15
|lon_deg = 69 |lon_min = 47
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Левакант]]
|lat_deg = 37 |lat_min = 52
|lon_deg = 68 |lon_min = 55
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Ыстықлол]]
|lat_deg = 40 |lat_min = 33
|lon_deg = 69 |lon_min = 38
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Тус (Тәжікстан)|Тус]]
|lat_deg = 37 |lat_min = 16
|lon_deg = 68 |lon_min = 08
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Ганчи]]
|lat_deg = 39 |lat_min = 57
|lon_deg = 69 |lon_min = 8
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Мехрабат (Тәжікстан)|Мехрабат]]
|lat_deg = 40 |lat_min = 10
|lon_deg = 69 |lon_min =10
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Адрасман]]
|lat_deg = 40 |lat_min = 38
|lon_deg = 69 |lon_min =59
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Бустон (Масшох ауданы)|Бустон]]
|lat_deg = 40 |lat_min = 31
|lon_deg = 69 |lon_min = 19
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Вахш (Тәжікстан)|Вахш]]
|lat_deg = 37 |lat_min = 42
|lon_deg = 68 |lon_min =49
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Рогун]]
|lat_deg = 38 |lat_min = 41
|lon_deg = 69 |lon_min =45
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Шарора]]
|lat_deg = 38 |lat_min = 29
|lon_deg = 68 |lon_min =39
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Чорсу]]
|lat_deg = 38 |lat_min = 06
|lon_deg = 70 |lon_min =01
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Әбдірахман Жәми (ауыл)|Әбдірахман Жәми]]
|lat_deg = 37 |lat_min = 56
|lon_deg = 68 |lon_min =48
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Пәнж (Тәжікстан)|Пәнж]]
|lat_deg = 37 |lat_min = 14
|lon_deg = 69 |lon_min =05
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Мехнатабат (қала)|Мехнатабат]]
|lat_deg = 40 |lat_min = 11
|lon_deg = 68 |lon_min =57
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Нұман Разық (қала)|Нұман Разық]]
|lat_deg = 38 |lat_min = 55
|lon_deg = 69 |lon_min = 05
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Обикик]]
|lat_deg = 38 |lat_min = 9
|lon_deg = 68 |lon_min = 40
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Кубадиен (Тәжікстан)|Кубадиен]]
|lat_deg = 37 |lat_min = 24
|lon_deg = 68 |lon_min = 11
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Суғдиен]]
|lat_deg = 40 |lat_min = 09
|lon_deg = 68 |lon_min = 45
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Вашгирд]]
|lat_deg = 38 |lat_min = 33
|lon_deg = 68 |lon_min = 19
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Навабат (Рудақи ауданы)|Навабат]]
|lat_deg = 38 |lat_min = 31
|lon_deg = 68 |lon_min = 40
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Обшарон]]
|lat_deg = 40 |lat_min = 34
|lon_deg = 69 |lon_min = 22
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
}}
{{ПозКарта+|Тәжікстан Соғды облысы|width=682|float=right|caption= Соғды облысының қалалары картада
|places=
{{ПозКарта~|Тәжікстан Соғды облысы
|label = [[Суғдиен]]
|lat_deg = 40 |lat_min = 09
|lon_deg = 68 |lon_min = 45
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 49
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан Соғды облысы
|label = [[Мехнатабат (қала)|Мехнатабат]]
|lat_deg = 40 |lat_min = 11
|lon_deg = 68 |lon_min =57
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан Соғды облысы
|label = [[Бустон (Тәжікстан)|Бустон]]
|lat_deg = 40 |lat_min = 31
|lon_deg = 69 |lon_min = 19
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан Соғды облысы
|label = [[Ыстықлол]]
|lat_deg = 40 |lat_min = 33
|lon_deg = 69 |lon_min = 38
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан Соғды облысы
|label = [[Шайдон]]
|lat_deg = 40 |lat_min = 40
|lon_deg = 70 |lon_min = 20
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан Соғды облысы
|label = [[Ганчи]]
|lat_deg = 39 |lat_min = 57
|lon_deg = 69 |lon_min = 8
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан Соғды облысы
|label = [[Ғафуров (Тәжікстан)|Ғафуров]]
|lat_deg = 40 |lat_min = 13
|lon_deg = 69 |lon_min = 43
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан Соғды облысы
|label = [[Зафарабат (Соғды облысы)|Зафарабат]]
|lat_deg = 40 |lat_min = 11
|lon_deg = 68 |lon_min = 53
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан Соғды облысы
|label = [[Гүлістан (Тәжікстан)|Гүлістан]]
|lat_deg = 40 |lat_min = 15
|lon_deg = 69 |lon_min = 47
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан Соғды облысы
|label = [[Мехрабат (Тәжікстан)|Мехрабат]]
|lat_deg = 40 |lat_min = 10
|lon_deg = 69 |lon_min =10
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан Соғды облысы
|label = [[Пенжакент]]
|lat_deg = 38.663 |lat_min = 48
|lon_deg = 66.512|lon_min = 61
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан Соғды облысы
|label = [[Истаравшан]]
|lat_deg = 39 |lat_min = 54
|lon_deg = 69 |lon_min = 00
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан Соғды облысы
|label = [[Хожант]]
|lat_deg = 40 |lat_min = 16
|lon_deg = 69 |lon_min = 47
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан Соғды облысы
|label = [[Канибадам]]
|lat_deg = 40.03|lat_min = 17
|lon_deg = 70 |lon_min = 25
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан Соғды облысы
|label = [[Исфара]]
|lat_deg = 40 |lat_min = 07
|lon_deg = 70 |lon_min = 38
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан Соғды облысы
|label = [[Адрасман]]
|lat_deg = 40 |lat_min = 38
|lon_deg = 69 |lon_min =59
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан Соғды облысы
|label = [[Навкат (Тәжікстан)|Навкат]]
|lat_deg = 40 |lat_min = 08
|lon_deg = 69 |lon_min = 22
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан Соғды облысы
|label = [[Бустон (қала)|Бустон]]
|lat_deg = 40 |lat_min = 14
|lon_deg = 69 |lon_min = 41
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан Соғды облысы
|label = [[Обшарон]]
|lat_deg = 40 |lat_min = 34
|lon_deg = 69 |lon_min = 22
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
}}
== Экономикасы ==
Электр энергетика өндірісі — Тәжікстан индустриясының басты салаларының бірі. Электр энергиясы негізінен [[Ресей]]ге, [[Түрікменстан]]ға және [[Иран]]ға шығарылады. 2002 жылы Тәжікстанның сыртқы сауда айналымы 1,073 млрд долларды құрады. Тәжікстан экспортының 55%-ын [[алюминий]] құрайды. 2002 жылы 226,2 мың тонна
алюминий сыртқа жөнелтілді. Тәжікстан тау-кен өндірісінің негізгі өнімдері – [[қорғасын]], [[мырыш]], [[сүрме]], [[сынап]], [[вольфрам]], [[молибден]], [[висмут]] кендері, [[алтын]] және [[флюорит]]. Машина жасау және [[металл өңдеу]] кәсіпорындары тоқыма станоктарын, ауыл шаруашылық машиналарын, [[тоңазытқыш]], электртехникалық қондырғылар, [[трактор]] бөлшектерін, т.б. шығарады. Химия өнеркәсібінен [[минералды тыңайтқыш]]тар өндірісі дамыған. [[Құрылыс материалдары]] өндірісінен [[цемент]]-[[шифер]] комбинаты, [[темір]]-[[бетон]] және бетон конструкциялары зауыттары, [[гипс]], [[алебастр]], [[әктас]] зауыттар жұмыс істейді. Ауыл шаруашылығында [[Мақта (дақыл)|мақта]] егуге ерекше көңіл бөлінген. Мақта экспорты сыртқы айналымның 14,1%-ын құрайды. Егістік алқаптың 64,5 мың га жеріне [[жеміс-жидек]], 21 мың га жерге жүзім отырғызылған. [[Жүзімдіктер|Жүзімдік]] және бақ Тәжікстанның оңтүстік-батыс жағында және [[Батыс Памир]]де [[өрік]], [[шабдалы]], [[алма]], [[алмұрт]], [[айва]], [[анар]], [[інжір]] өсіріледі. Кейінгі жылдары [[лимон]] өсіріле бастады. [[Ет]]ті-[[жүн]]ді және етті-[[сүт]]ті мал шаруашылығы дамытылуда. [[Жібек құрты]] өсіріледі. [[Таулы-Бадахшан автономиялы облысы]]нда биік таулық жайылымдықтарда мал шаруашылығымен бірге [[бақ]], [[темекі]] өсірудің және [[тау-кен өндірісі]]нің үлесі басым.
== Әдебиеті ==
Тәжікстан әдебиеті қазіргі [[Иран]], [[Ауғанстан]] және [[Орталық Азия]]ны мекендеген [[Ирандық тілдер|иран тілдес]] халықтардың жазба ескерткіштерінде сақталған үлгілерден құралады. IX–XX ғасырлар аралығында тәжіктің классикалық әдебиеті пайда болды. Оны үш дәуірге бөлуге болады: IX–XV ғасырлардағы [[иран-тәжік әдебиеті]]; XVI–XIX ғасырлардың 1-жартысы аралығында Орталық Азияда қалыптасқан әдебиет; XIX ғасырдың 2-жартысы мен XX ғасырдың басы аралығын қамтитын тәжіктің ағартушылық әдебиеті.
Тәжік халқының көрнекті жазушылары қатарында жиі [[Садриддин Айни]] (1878–1954), [[Әбілқасым Лаһути]] (1887–1957), [[Мырза Тұрсынзаде]] (1911–1977), [[Пейрав Сулеймани]] (1899–1933), [[Розия Озод]] (1893–1957), [[Аминджан Шукухи]] (1923–1979), [[Лоиқ Шерәлі]] (1941–2000) және [[Бозор Собир]] (1938–2018) жатқызылады.
== Мәдениеті мен өнері ==
Тәжікстан аумағында кездесетін ежелгі өнер ескерткіштері [[мезолит]] дәуіріне жатады. [[Грек-Бактрия патшалығы|Грек-Бактрия]] (біздің заманымыздан бұрын 3 – 2 ғасырлар) және [[Кушан патшалығы|Кушан]] патшалығы кезеңінде эллиндік типтегі қалашықтар ([[Саксан-Охур]], [[Шахринау]], т.б.) салынған.
V-ғасырдан бастап мұнаралы қорған-қалалар ([[Пенжакент]]) тұрғызылды. Ауылдық жерлерге қарауыл мұнаралары ([[Моншақ төбе]], т.б.) салынды.
[[Ислам]] діні енгеннен кейін тәжік бейнелеу өнерінде [[ою-өрнек]]ке баса көңіл бөлініп, монументті сән өнері өркен жайды.
Тәжік музыка мәдениетінің түп төркіні ежелгі Бактрия, Соғды және Уструшана мемлекеттері өнерімен байланысты. Музыкалық аспаптары, [[дутар]], [[танбур]], [[думбрак]], [[Керней|карнай]], [[дойра]] ежелгі дәуірден жеткен. Тәжікстан жерінде [[драма театры]] 1929 жылы ашылды. 1939 жылы алғашқы тәжік операсы – «[[Восе көтерілісі]]<nowiki></nowiki>» қойылды. 1938 жылы [[Тәжік филармониясы]] ашылды. Тәжікстанда хроникалы [[қысқа метражды фильмдер]] 1929 жылдан түсіріле бастады. 1932 жылы [[Дәурені өткен әмірлер|“Дәурені өткен әмірлер”]] атты тәжіктің алғашқы көркем фильмі өмірге келді. 1999 жылы Тәжікстанда [[Самани әулеті]] мемлекетінің 1100 жылдығы аталып өтілді. [[Душанбе]]дегі [[Ұлттық тарихи музей]]де [[Самани әулеті]] кезіндегі музыкалық аспаптардың, киімдердің, қолөнер үлгілерінің көрмесі ұйымдастырылды. Осы мерейтойға орай [[Самани әулеті]] мемлекетінің тарихына, мәдениеті мен өнеріне қатысты 189 кітап жарық көрді. Тәжікстанда қазіргі кезде жыл сайын халық өнерпаздарының Андалеб (Бұлбұл) атты байқауы өткізіледі. 1999 жылы «Парасту – 99» (Қарлығаш) атты театр фестивалі ұйымдастырылды. Бұл фестивальға Тәжікстандағы 14 театр қатысты.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том</ref><ref>География: Дүниежүзіне жалпы шолу. ТМД елдері. Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-математика бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық/ Ө. Бейсенова, К. Каймулдинова, С. Әбілмөжінова, т.б. — Өңд., толықт. 2-бас. — Алматы: Мектеп, 2010. — 304 б., сур.ISBN 978-601-293-170-9</ref>
<gallery>
Сурет:Orthodox church in Dushanbe.jpg
Сурет:Khujandsquare.jpg
Сурет:Tajikistan 2001 CIA map.jpg
</gallery>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Навигациялық блок
|тақырып = Тәжікстан
|тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}};
|state = collapsed
|Азия елдері
|Орталық Азия
|ТМД
|ЭЫҰ
|Еуразия экономикалық қауымдастығы
|ҰҚШҰ
|Шанхай ынтымақтастық ұйымы
|Ислам ынтымақтастық ұйымы
}}
[[Санат:Тәжікстан|*]]
[[Санат:Посткеңестік елдер]]
[[Санат:БҰҰ мүше мемлекеттері]]
ry9jtnpahov5o0lp9ikw19io5mvjuym
3693365
3693349
2026-11-08T10:33:38Z
1nter pares
146705
[[Special:Contributions/Asildaulet|Asildaulet]] ([[User talk:Asildaulet|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды
3645491
wikitext
text/x-wiki
{{Мемлекет
|Қазақша атауы = Тәжікстан Республикасы
|Шынайы атауы = {{lang-tg|Ҷумҳурии Тоҷикистон}}
|Атау септігі = Тәжікстан
|Елтаңба = Coat of arms of Tajikistan.svg
|Байрақ = Flag of Tajikistan.svg
|Ұраны =
|Әнұранның аты = Суруди миллӣ
|Аудио = Tajikistan anthem.ogg
|Картада = Tajikistan (orthographic projection).svg
|карта тақырыбы =
|Картада2 =
|lat_dir = N|lat_deg = 38|lat_min = 46|lat_sec = 0
|lon_dir = E|lon_deg = 71|lon_min = 17|lon_sec = 0
|region = TJ
|CoordScale = 4000000
|Тілдері = [[тәжік тілі]]<ref>[http://iranicaonline.org/articles/tajik-ii-tajiki-persian TAJIK ii. TAJIK PERSIAN – Encyclopaedia Iranica]</ref> <small>(мемлекеттік)</small><br>[[орыс тілі]] <small>(ұлтаралық қатынас тілі)</small>
|Мемлекеттік діні = [[зайырлы мемлекет]]
|Үкімет түрі = [[Унитарлы мемлекет|Унитарлы]] [[президенттік республика]]
|Құрылды =
|Тәуелсіздік күні = [[9 қыркүйек]] [[1991 жыл]]
|Тәуелсіздігін алды = [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-дан
|Астанасы = [[Сурет:Coat of Arms of Dushanbe.png|22px]] [[Душанбе]]
|Ірі қалалары = Душанбе, [[Хожант]], [[Пенжакент]], [[Бохтар]], [[Истаравшан]], [[Куляб]]
|Басшы қызметі = [[Тәжікстан президенті|Президенті]]<br>[[Тәжікстан премьер-министрі|Премьер-министрі]]<br>[[Тәжікстан Ұлттық Кеңесі|Ұлттық Кеңес]] төрағасы
|Басшылары = [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмон]]<br />[[Қоһир Расулзода]]<br />[[Рустам Эмомали]]
|Жер аумағы = 143 100
|Жер аумағы бойынша орны = 94
|Судың үлесі = 1,8
|Этнохороним =
|Жұрты = 9 275 827 <ref name="worldometers.info">[https://www.worldometers.info/world-population/tajikistan-population/]</ref>
|Халық саны бойынша орны = 96
|Сарап жылы = 2019
|Санақ бойынша халық саны =
|Санақ жылы =
|Халық тығыздығы = 48,6
|Тығыздық бойынша орны = 155
|ЖІӨ =
|ЖІӨ сараптаған жылы =
|ЖІӨ бойынша орны =
|Жан басына шаққандағы ЖІӨ =
|Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны =
|ЖІӨ (АҚТ) = 30,547 млрд.<ref name=imf2>{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=45&pr.y=14&sy=2015&ey=2018&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=923&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|title=World Economic Outlook Database, October 2018|publisher=[[International Monetary Fund]]|website=IMF.org |access-date=3 February 2019}}</ref>
|ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2018
|ЖІӨ (АҚТ) орны = 132
|Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = 3,354<ref name=imf2 />
|Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 155
|ЖІӨ (номинал) = 7,350 млрд.<ref name=imf2 />
|ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2018
|ЖІӨ (номинал) бойынша орны = 147
|Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = 807<ref name=imf2 />
|Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 164
|АДИ = {{өсім}} 0,650<ref name="HDI">{{cite web |url=http://www.hdr.undp.org/en/2018-update |title=2018 Human Development Report |year=2018 |accessdate=14 September 2018 |publisher=United Nations Development Programme }}</ref>
|АДИ жылдық есебі = 2018
|АДИ бойынша орны = 127
|АДИ деңгейі = <span style="color:#fc0;">'''орташа'''</span>
|Әуе компаниясы =
|Валютасы = [[Сомони]] ([[ISO 4217|TJS, код 141]])
|Интернет үйшігі = [[.tj]]
|ISO = TJ
|Телефон коды = 992
|Уақыт белдеуі = +5
|Түсініктемелер =
}}
[[File:Rudaki Park, Dushanbe, Tajikistan.JPG|thumb|Рудаки паркі, [[Душанбе]]]]
[[File:Tajik mountains edit.jpg|thumb|Тәжікстан таулары]]
[[File:Pamir Mountains, Tajikistan, 06-04-2008.jpg|thumb|Памир таулары, 2008]]
'''Тәжікстан''' ({{lang-tg|Тоҷикистон}}), ресми атауы — '''Тәжікстан Республикасы''' ({{lang-tg|Ҷумҳурии Тоҷикистон}}) — [[Орталық Азия]]дағы тәуелсіз мемлекет. Астанасы — [[Душанбе]] қаласы. Ресми тілі — [[тәжік тілі]]. 1994 жылы қабылданған Конституциясы бойынша – [[Президенттік республика|президенттік басқару нысанындағы]] [[зайырлы мемлекет]]. Заң шығарушы органы – [[Тәжікстан Жоғарғы Жиналысы|Маджлиси Оли]]. Тәжікстан құрамына [[Таулы Бадахшан автономиялы облысы]] кіреді. Тәжікстан әкімшілік жағынан [[Тәжікстанның әкімшілік бөлінісі|3 облысқа бөлінеді]]. Ақша бірлігі – [[сомони]].
Оңтүстігінде [[Ауғанстан]]мен, солүстігі мен батысында [[Өзбекстан]]мен, солтүстігінде [[Қырғызстан]]мен, шығысында [[Қытай]]мен шектеседі. Жер аумағы – 143,1 мың км². Халқы 9,7 миллион адамға тең (2021). Халқының 62%-ын [[тәжіктер]], 23%-ын [[өзбектер]], 5%-ын [[орыстар]], қалған 10%-ын [[түрікмендер]], [[қазақтар]], [[қырғыздар]], [[корейлер]], [[немістер]], т.б. құрайды.
== Географиясы ==
Жерінің 93%-ы [[Тянь-Шань]], [[Гиссар-Алай]] және [[Памир]] тау жүйелеріне жататын таулардан тұрады. Жартысынан астамы теңіз деңгейінен 3 мың метр биіктікте орналасқан. Тау аралықтарында [[Ферғана аңғары|Ферғана]], [[Гиссар аңғары|Гиссар]], [[Вахш аңғары|Вахш]], т.б. аңғарлар орналасқан.
===Климаты===
Тәжікстанның климаты [[Континенттік климат|континенттік]], қаңтардың орташа температурасы оңтүстік-батыстың тау аңғарлары мен тау бөктерлерінде 2°, –2°С, солтүстігінде –20°С-қа дейін; температураның абсолюттік минимумы [[Памир]]дің [[Бұлынкөл]] ({{lang-tg|Булункӯл}}) көлінде –63°С-қа жетеді. Шілденің орташа температурасы 30°С-тан 0°С-қа дейін (Памирде); температураның абсолюттік максимумы 40°С (Төменгі Пяндж). [[Гиссар жотасы]]ның оңтүстік етегіне жылына 1600 мм жауын-шашын түседі. Тау аңғарлары мен қазаншұңқырларда 100 – 150 мм, Шығыс Памирде 72 мм ылғал түседі.
===Гидрологиясы===
Тәжікстан жеріндегі тау мұздықтарынан көптеген өзендер бастау алады. Басты өзендері — [[Сырдария]] мен [[Әмудария]]. [[Вахш]], [[Пяндж]] және [[Кафирниган]] өзендері Тәжікстан жерінің біраз бөлігін кесіп өтіп, [[Әмудария]]ға барып құяды. Тәжікстанда өсімдіктердің 5 мыңдай түрі кездеседі. Өзен жайылмаларында тораңғы тоғайлары бар.
===Флора және фаунасы===
Таулы аудандарының жартысын арша орманы алып жатыр. Ылғалды аудандарда [[жаңғақ]], [[үйеңкі]] (''түркістан үйеңкісі''), [[Сиверс алмасы]], [[алша]], [[Бадам (өсімдік)|бадам]] өседі. Тәжікстанның фаунасында [[сүтқоректілер]]дің 81, [[Құстар|құстың]] 365, [[бауырымен жорғалаушылар]]дың 49, [[жәндіктер]]дің 7–8 мың түрі кездеседі. Жазық жерлер мен тау бөктерлерінде [[жайран]], [[қабылан]], [[тоғай маралы]], [[қасқыр]], [[Барыс (жануар)|барыс]], [[борсық]], [[жабайы шошқа]]; таулы өңірде [[Сусарлар|сусар]], [[Аюлар|аю]], [[таутеке]], [[арқар]], т.б. мекендейді. Су айдындарында [[Балықтар|балықтың]] көптеген түрі бар.
== Тарихы ==
=== Ежелгі тарихы ===
[[Сурет:Thomas Edward Gordon Lake Victoria, Great Pamir, May 2nd, 1874.png|thumb|right|[[Зоркөл]] маңайында тұрған тәжік бейнеленген сурет, XIX ғасыр]]
Тәжікстан аумағын алғашқы адамдар [[палеолит]] дәуірінен бастап қоныстанған. Солтүстік және оңтүстік Тәжікстанда [[палеолит]] және [[мезолит]] дәуірлерінің ескерткіштері көптеп кездеседі. Оңтүстік-батыс бөлігінен [[неолит]]тік [[гиссар мәдениеті]]нің ескерткіштері табылған.
Біздің заманымыздан бұрын 6–4 ғасырларда қазіргі Тәжікстан жері [[Ахемен әулеті]]нің қол астында болды, біздің заманымыздан бұрын 329 жылы онда [[Ескендір Зұлқарнайын]]ның әскері басып кірді. Ол Ескендір империясының мұрагері болған [[Грек-Бактрия патшалығы]]ның құрамына кірді.<ref>{{Cite web|url=https://www.advantour.com/rus/tajikistan/history.htm|title=История Таджикистана|author=|publisher=advantour.com|date=|access-date=8.12.2022|lang=ru}}</ref> Солтүстік Тәжікстан ([[Хожант]] және [[Пенжакент]] қалалары) б.з.д. 150 жылы [[Соғды]] деп аталатын [[скифтер]] мен [[юечжа]] көшпенділері басып алған қала-мемлекеттер жиынтығы бөлігінде болды. [[Жібек жолы]] қазіргі Тәжікстан жерінде [[Ву Хань (У-ди)|У-ди]] тұсындағы (б.з.б. 141–87 жж.) қытай зерттеушісі [[Чжан Цянь]]ның жорығынан кейін өткен.
Юечжа тайпалары құрған [[Кушан империясы]] б.з. I-ші ғасырында аймақты өз бақылауына алып, б.з. IV-ғасырына дейін билік етті, осы уақытта аймақта [[буддизм]], [[несторианшылдық]], [[зороастризм]] және [[манихеизм]] діндері болды. Кейінірек бұл аймаққа көшпелі тайпалар құрған [[Эфталит империясы]] қоныс аударып, [[арабтар]] VIII ғасырдың басында [[Ислам]] дінін әкелді. [[Орталық Азия]] Қытайды, солтүстіктегі даланы және ислам орталығын байланыстыратын коммерциялық жол рөлін атқаруды жалғастырды.
Қазіргі Тәжікстан жері 650–680 жылдары [[Тибет империясы]]<ref>{{Cite web|url=https://www.reed.edu/anthro/364/maps/Kapstein.2006.xx.Tibetan.Empire-small.jpg|title="The Tibetan Empire, late eighth-early ninth centuries"|author=Matthew T. Kapstein|publisher=|date=|access-date=|lang=en}}</ref> мен [[Тан әулеті]]нің басшылығында болды, содан кейін ол 710 жылы [[Омейяд халифаты]]ның құрамында болды.
=== Самани империясы ===
{{See also|Самани империясы}}
819–999 жылдар аралығында [[Самани әулеті]] басшылығындағы [[Самани империясы]] аймақтағы [[парсылар]]дың ықпалын қалпына келтірді және Иранның мәдени орталықтарына айналған [[Самарқан]] мен [[Бұхара]] (екеуі де бүгін [[Өзбекстан]]ның бөлігі) қалаларын кеңейтті және бұл аймақ Хорасан деп аталуын бастады. Империяның орталығы Хорасан мен [[Трансоксиана]]да болды; бұл аймақ қазіргі [[Ауғанстан]]ды, [[Иран]]ның, Тәжікстанның, [[Түрікменстан]]ның, [[Өзбекстан]]ның, [[Қырғызстан]]ның және [[Қазақстан]]ның кейбір бөліктерін және [[Пәкістан]]ның көп бөлігін қамтиды.
892 жылы [[Исмаил Ибн Ахмед Самани|Исмаил Самани]] (892–907) Саманилер мемлекетін біріктірді және бұрын қолданылған [[Феодализм|феодалдық құрылыс]]ты түбегейлі тоқтатты. [[Қарахан мемлекеті]] Трансоксиананы жаулап алды (бұл қазіргі Өзбекстан, Тәжікстан, оңтүстік Қырғызстан және оңтүстік-батыс Қазақстанмен сәйкес) және оны 999–1211 жылдар аралығында биледі. Олардың Трансоксианаға келуі [[Орталық Азия]]дағы ирандықтан [[Түркілер|түркі]]лік үстемдікке түбегейлі ауысуды бастады, бірақ бірте-бірте қараханидтер аймақтың парсы-араб мұсылман мәдениетіне сіңісіп кетті.
XIII-ғасырда [[Моңғол империясы]] Орталық Азияны басып алып, [[Хорезм империясы]]на басып кіріп, қала, халықты тонап, қырып тастады. Түркі-моңғол жаулаушысы [[Әмір Темір]] қазіргі Тәжікстан мен Орталық Азияда [[Темір әулеті]]н құрды.
=== Бұхара билігі ===
{{See also|Бұхара хандығы}}
Қазіргі Тәжікстан XVI-ғасырда [[Бұхара хандығы]]ның қол астына өтті. XVIII-ғасырда империяның күйреуімен ол [[Бұхара әмірлігі]] мен [[Қоқан хандығы]] билігінде болды.
[[Бұхара әмірлігі]] XX-ғасырға дейін өзгеріссіз қалды, бірақ XIX-ғасырда [[Ресей империясы]] аймақтың кейбір бөліктерін жаулап алуды бастады.
=== Империя тұсындағы тарихы ===
{{See also|Ресей империясының Орта Азиялық иеліктері}}
{{See also|Түркістан генерал-губернаторлығы}}
Орыс [[империализм]]і нәтижесінде [[Орталық Азия]] толықтай [[Ресей империясы]]ның құрамына енді. 1864–1885 жылдар аралығында Ресей бірте-бірте [[Түркістан генерал-губернаторлығы|Түркістан]]ның бүкіл аумағын өз құрамына енгізді.
1885 жылға қарай Тәжікстан территориясын не [[Ресей империясы]], не оның [[вассал]] мемлекеті [[Бұхара әмірлігі]] басқарды, дегенмен тәжіктер Ресейдің ықпалын аз сезінді.
XIX-ғасырдың аяғында [[Жәдитшілдік|жәдитшілер]] өздерін бүкіл аймақта исламдық қоғамдық қозғалыс ретінде танытты. Жәдитшілдер [[модернизация]]ны жақтаған және міндетті түрде орысқа қарсы емес болса да, орыстар бұл қозғалысты қауіп ретінде қарастырды, өйткені Ресей империясы негізінен [[Христиандық|христиан]] болды. 1910–1913 жылдар аралығындағы [[Қоқан хандығы]]на қарсы көтерілістер кезінде орыс әскерлері тәртіпті қалпына келтіруге міндетті болды. 1916 жылы шілдеде демонстранттар [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде [[Хожант]]тағы орыс әскерлеріне күштеп шақыру қаупімен шабуыл жасағанда, наразылық шаралар жалғастырды. Орыс әскерлері [[Хожант]]ты тез арада қайтарғанына қарамастан қақтығыстар Тәжікстанның әртүрлі жерлерінде жалғаса берді.
=== Кеңес үкіметі ===
{{Main|Басмашылар қозғалысы}}
{{Main|Тәжік Кеңестік Социалистік Республикасы}}
[[Ақпан төңкерісі|1917 жылғы орыс төңкерісі]]нен кейін [[Орталық Азия]]дағы «[[Басмашылар қозғалысы|басмашылар]]<nowiki></nowiki>» деген атпен белгілі партизандар тәуелсіздікті сақтау үшін большевик әскерлеріне қарсы соғыс жүргізді. [[Мешіт]]тер мен [[ауыл]]дар өртеніп, халық қатты қысымға ұшыраған төрт жылға созылған соғыстан кейін [[Большевизм|большевик]]тер жеңіске жетті. Кеңес үкіметі [[Зайырлы мемлекет|зайырландыру]] саясатын бастады. [[Ислам]]ды, [[иудаизм]]ді және [[христиандық]]ты ұстануға тыйым салынып, тәжік дін басылары қуғын-сүргінге ұшырады, көптеген мешіттер, шіркеулер мен синагогалар жабылды. Кеңестік ауыл шаруашылығы саясатының салдарынан Орталық Азия, соның ішінде Тәжікстан көптеген адамдардың өмірін қиған ашаршылыққа ұшырады.
1924 жылы [[Өзбек КСР]] құрамында [[Тәжік Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы]] құрылды, бірақ 1929 жылы [[Тәжік Кеңестік Социалистік Республикасы]] (Тәжік КСР) жеке құрамдас республика статусына ие болды; дегенмен, негізінен этникалық тәжік [[Самарқан]] мен [[Бұхара]] қалалары Өзбек КСР-ында қалды.
1927–1934 жылдар аралығында әсіресе оңтүстік өңірлерде [[ауыл шаруашылығы]]н ұжымдастыру және [[мақта]] өндірісінің қарқынды кеңеюі орын алды. Кеңестік [[ұжымдастыру]] саясаты шаруаларға қысым әкелді және Тәжікстанда күштеп қоныстандыру болды. Нәтижесінде кейбір шаруалар ұжымдастыруға қарсы күресіп, [[басмашылар қозғалысы]]н жандандырды.
Сталинның жаппай тазарту саясатының екі кезеңі (1927–1934 және [[Үлкен террор|1937–1938]]) [[Тәжікстан Коммунистік партиясы]]ның барлық деңгейінен 10 000-ға жуық адамның жұмысынан шығарылуына және қуғын-сүргінге түсуіне әкелді. Қуылғандардың орнына этникалық [[орыстар]] жіберілді және кейіннен орыстар барлық деңгейдегі партиялық лауазымдарға, соның ішінде бірінші хатшының жоғары лауазымына үстемдік етті.
1926-1959 жылдар аралығында Тәжікстан халқының арасындағы орыстардың үлесі 1%-дан 13%-ға дейін өсті. 1946-1956 жылдар аралығында [[Тәжікстан Коммунистік партиясы]]ның бірінші хатшысы болған [[Бобожан Ғафурұлы Ғафуров|Бобожан Ғафуров]] Кеңес Одағы кезінде елден тыс маңызы бар жалғыз тәжік саясаткері болды. Одан кейін [[Тұрсынбай Ұлжабайұлы Ұлжабаев|Тұрсынбай Ұлжабаев]] (1956–61), [[Джабар Расулұлы Расулов|Джабар Расулов]] (1961–1982), [[Рахмон Нәбиұлы Нәбиев|Рахмон Нәбиев]] (1982–1985, 1991–1992) қызметте болды.
1939 жылы тәжіктер Кеңес Армиясы қатарына шақырыла бастады және [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде 260,000-ға жуық тәжік азаматы [[Нацистік Германия|Германия]], [[Финляндия]] және [[Жапон империясы|Жапония]]ға қарсы соғысты.
1957–1958 жылдардағы [[Никита Хрущёв]]тің «Тың игеру» саясаты кезінде тұрмыс жағдайы, білімі мен өнеркәсібі басқа кеңестік республикалардан артта қалған Тәжікстанға назар аударды. 1980 жылдардың аяғында тәжік ұлтшылдары құқықтарды арттыруға шақырды. 1991 жылы Кеңес Одағы ыдырап, Тәжікстан 9 қыркүйекте тәуелсіздігін жариялады, бұл күн қазір елдің Тәуелсіздік күні ретінде тойланады.
=== Тәуелсіздік алуы ===
Бүкіл [[КСРО]]-да [[Михаил Сергеевич Горбачёв]] жариялаған қайта құру (перестройка) дәуірі басталғаннан кейін республикалардың тәуелсіздігін жақтаушылар ашық әрі еркін сөйлей бастады. Тәуелсіздікті жақтаушылар [[Тәжікстан Исламдық қайта өрлеу партиясы]], [[Тәжікстан Демократиялық партиясы]] және ұлттық демократиялық «[[Растохез]]<nowiki></nowiki>» (Жаңғыру) қозғалыстары болды.
[[КСРО ыдырауы]] қарсаңында Тәжік КСР халқы екі лагерьге бөлінді. Біріншісі Тәжікстанға тәуелсіздік алуды, тәжік мәдениеті мен тілін қалпына келтіруді, [[Иран]], [[Ауғанстан]] және басқа елдермен саяси және мәдени қарым-қатынастарды қалпына келтіруді, ал халықтың екінші бөлігі тәуелсіздікке қарсы шығып, КСРО-ның бір бөлігі болып қалуды қалағандар.
[[КСРО сақтау туралы Бүкілодақтық референдум|Кеңес Одағының сақтау туралы 1991 жылғы референдум]]да (ел тарихындағы бірінші халықаралық деңгейде бақыланған референдум) Тәжікстандағы сайлаушылардың 97%-ға жуығы 1-сұрақты мақұлдады: «Кез келген ұлттың адам құқықтары мен бостандықтары толық қамтамасыз етілетін тең құқылы егеменді республикалардың жаңарған федерациясы ретінде КСРО-ны сақтау қажет деп санайсыз ба?». Сол жылдың желтоқсанында КСРО таратылған кезде Тәжікстан халқының едәуір бөлігі Кеңес Одағының одақтық республикаларының сол кездегі тәуелсіздікке қол жеткізгенін қолдады.
1990 жылы ақпанда [[Душанбе]]де және басқа қалаларда әлеуметтік-экономикалық жағдайдың қиындығы, тұрғын үйдің болмауы, жастардың жұмыссыздығы салдарынан [[1990 жылғы Душанбедегі тәртіпсіздіктер|тәртіпсіздіктер мен ереуілдер]] басталды. Ереуілдерге ұлтшыл-демократиялық оппозиция мен тәуелсіздік жақтастары қосылып, республиканың тәуелсіздігі мен демократиялық реформаларды талап ете бастады. [[Исламизм|Исламистер]] де өз құқықтары мен республиканың тәуелсіздігін сақтауды талап етіп, ереуілдер ұйымдастыра бастады. Кеңес үкіметі жанжалды жою үшін Душанбеге Ішкі әскерлерді енгізді.
=== Тәуелсіздігі ===
{{Main|Тәжікстандағы азаматтық соғыс}}
Тәуелсіздікке қол жеткізген салысымен Тәжікстанның түрлі топтарының арасында [[Тәжікстандағы азаматтық соғыс|азаматтық соғыс]] басталды; қақтығыстар көбінесе кландық бөлінісімен ерекшеленді. Осы уақыт ішінде қуғын-сүргін, кедейліктің артуы және [[Батыс мәдениеті|Батыс]]та немесе [[Посткеңестік кеңістік]]те экономикалық мүмкіндіктердің жақсырақ болуы салдарынан 500,000-нан астам тұрғын қашып кетті. Тұңғыш сайланған президент [[Рахмон Нәбиұлы Нәбиев]]тің отставкаға кетуіне мәжбүр болғаннан кейін [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмон]] 1992 жылы билікке келді, [[Тәжікстандағы президент сайлауы (1992)|қарашада өткен президенттік сайлау]]да бұрынғы [[Тәжікстан премьер-министрі|премьер-министр]] [[Әбдумәлік Абдуллаұлы Абдулладжанов]]қа қарсы 58% дауыспен жеңіп шықты. Сайлау соғыс аяқталғаннан кейін өткен, Тәжікстан күйреген күйде болды. Өлгендердің саны 100 мыңнан асады. 1,2 миллионға жуық адам ел ішінде және сыртында босқын болды.
1997 жылы Бас хатшының арнайы өкілі Герд Д. Меррем басшылығымен Рахмон мен оппозициялық партиялар арасында атысты тоқтату келісіміне қол жеткізілді, бұл нәтиже Біріккен Ұлттар Ұйымының бітімгершілік жөніндегі сәтті бастамасы ретінде кеңінен бағаланды. Атысты тоқтату 30% министрлік лауазымдардың оппозицияға өтуіне кепілдік берді. [[Тәжікстандағы президент сайлауы (1999)|1999 жылы тағы бір сайлау өтті]], оппозициялық партиялар мен шетелдік бақылаушылар оларды әділетсіз деп сынап, Рахмон 98% дауыспен қайта сайланды. [[Тәжікстандағы президент сайлауы (2006)|2006 жылғы сайлау]]да Рахмон тағы да жеңіске жетті (79% дауыспен) және ол өзінің үшінші өкілеттігін бастады. Бірнеше оппозициялық партия 2006 жылғы сайлауға бойкот жариялады және [[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы]] (ЕҚЫҰ) оны жалған деп атап, сынғ алды.
Рахмон әкімшілігі 2010 жылдың қазан айында ЕҚЫҰ тарапынан БАҚ-ты цензура мен репрессияға ұшырағаны үшін тағы да сынға ұшырады. ЕҚЫҰ Тәжікстан үкіметі тәжік және шетелдік сайттарды цензуралады деп мәлімдеді.
[[Ресей шекара әскері]] 2005 жылдың жазына дейін тәжік-[[Ауғанстан|ауған]] шекарасында орналасты. [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілері|2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі шабуылдар]]дан бері француз әскерлері [[NATO|НАТО]]-ның Ауғанстандағы халықаралық қауіпсіздік күштерінің әуе операцияларына қолдау көрсету үшін Душанбе әуежайында орналасты. [[Америка Құрама Штаттары]] Армиясы мен Теңіз Корпусының қызметкерлері бірнеше аптаға созылатын бірлескен оқу-жаттығу миссияларын өткізу үшін Тәжікстанға мерзімді түрде барады.
2015 жылы мамырда Ішкі істер министрлігінің арнайы мақсаттағы полиция бөлімшесінің командирі, полковник Гулмурод Халимов (Һалимов) [[Ирак және Шам Ислам мемлекеті|Ислам мемлекеті]] тобына өтіп кеткенде Тәжікстанның ұлттық қауіпсіздігі айтарлықтай іркіліске ұшырады.
2022 жылдың қыркүйегінде [[Қырғызстан]] мен Тәжікстан шекарасының көп бөлігінде (соның ішінде [[Баткен облысы]]нда) артиллерияны қолдануды қоса қарулы қақтығыстар орын алды.<ref>{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/32036636.html|title=Қырғыз-тәжік шекарасындағы қақтығыс. Не болды?|publisher=[[Азаттық радиосы]]|date=16 қыркүйек 2022|access-date=13 желтоқсан 2022|lang=kk}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://egemen.kz/article/273542-qyrghyz-tadgik-shekarasyndaghy-qaqtyghys|title=Қырғыз-тәжік шекарасындағы қақтығыс — Егемен Қазақстан|publisher=Егемен Қазақстан|date=қыркүйек 2022|access-date=13 желтоқсан 2022|lang=kk}}</ref>
== Саясаты ==
{| class="wikitable" style="text-align:right; float:right; margin-right:9px; margin-left:2px;"
|-
| style="text-align:center;"| [[Сурет:2021 Moscow Victory Day Parade 037 (cropped).jpg|120px]]
| style="text-align:center;"| [[Сурет:Kokhir Rasulzoda (29-04-2021) (cropped).jpg|120px]]
|-
| style="text-align:center;"|[[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмон]]<br /><small>[[Тәжікстан президенті|Президент]]</small>
| style="text-align:center;"|[[Қоһир Расулзода]]<br /><small>[[Тәжікстан премьер-министрі|Премьер-министр]]</small>
|}
Тәжікстанның атқарушы билігі басында [[Тәжікстан президенті|елдің президенті]] және [[Тәжікстан премьер-министрі|премьер-министр]] орналасқан. Президент лауазымын 2000 жылдан бергі иегері — [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон]].
Заң шығару органы — [[Тәжікстан Жоғарғы Жиналысы|Жоғарғы Жиналыс]] атауы бар парламенті; ол екі палатаға бөлінеді: жоғарғы [[Тәжікстан Ұлттық Кеңесі|Ұлттық Кеңес]] палатасы және төменгі [[Тәжікстан Өкілдер палатасы|Өкілдер палатасы]].
== Әкімшілік бөлінісі ==
{{main|Тәжікстанның әкімшілік бөлінісі}}
[[Сурет:Tajikistan, administrative divisions - kk - colored.png|thumb|right|Тәжікстанның әкімшілік бірліктері бейнеленген карта]]
Әкімшілік жағынан Тәжікстан бір [[Автономия|автономиялы облыс]]қа ([[Таулы Бадахшан автономиялы облысы]]), екі облысқа ([[Хатлон облысы|Хатлон]] мен [[Соғды облысы|Соғды]] облыстары), Республикалық маңызы бар бірнеше ауданға және елордасы [[Душанбе]]ге бөлінеді.
{{ПозКарта+|Тәжікстан|width=682|float=right|caption=Тәжікстанның барлық қалалары бір картада
|places=
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Душанбе]]
|lat_deg = 38.062 |lat_min = 32
|lon_deg = 68 |lon_min = 46
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Истаравшан]]
|lat_deg = 39 |lat_min = 54
|lon_deg = 69 |lon_min = 00
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Хожант]]
|lat_deg = 40 |lat_min = 16
|lon_deg = 69 |lon_min = 47
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Куляб]]
|lat_deg = 37 |lat_min = 54
|lon_deg = 69 |lon_min = 46
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Бохтар]]
|lat_deg = 37 |lat_min = 50
|lon_deg = 68 |lon_min = 46
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Тұрсынзаде]]
|lat_deg = 38 |lat_min = 30
|lon_deg = 68 |lon_min = 13
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Канибадам]]
|lat_deg = 40.03|lat_min = 17
|lon_deg = 70 |lon_min = 25
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Исфара]]
|lat_deg = 40 |lat_min = 07
|lon_deg = 70 |lon_min = 38
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Пенжакент]]
|lat_deg = 38.663 |lat_min = 48
|lon_deg = 66.512|lon_min = 61
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Вахдат (қала)|Вахдат]]
|lat_deg = 38 |lat_min = 33
|lon_deg = 69 |lon_min = 01
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Яван]]
|lat_deg = 38 |lat_min = 19
|lon_deg = 69 |lon_min = 3
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Бустон (қала)|Бустон]]
|lat_deg = 40 |lat_min = 14
|lon_deg = 69 |lon_min = 41
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Нұрек]]
|lat_deg = 38 |lat_min = 23
|lon_deg = 69 |lon_min = 19
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Даңғара (Тәжікстан)|Даңғара]]
|lat_deg = 38 |lat_min = 05
|lon_deg = 69 |lon_min = 20
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Хорог]]
|lat_deg = 37 |lat_min = 29
|lon_deg = 71 |lon_min = 33
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Ғиссар]]
|lat_deg = 38 |lat_min = 31
|lon_deg = 68 |lon_min = 32
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Пархар]]
|lat_deg = 37 |lat_min = 30
|lon_deg = 69 |lon_min = 24
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Сомониен]]
|lat_deg = 38 |lat_min = 26
|lon_deg = 68 |lon_min = 46
|width = 490
|float = down
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Хулбук]]
|lat_deg = 37 |lat_min = 48
|lon_deg = 69 |lon_min = 38
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Московский]]
|lat_deg = 37 |lat_min = 39
|lon_deg = 69 |lon_min = 37
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Ғафуров (Тәжікстан)|Ғафуров]]
|lat_deg = 40 |lat_min = 13
|lon_deg = 69 |lon_min = 43
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Зафарабат (Соғды облысы)|Зафарабат]]
|lat_deg = 40 |lat_min = 11
|lon_deg = 68 |lon_min = 53
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Мирзо Тұрсынзаде (қала)|Мирзо Тұрсынзаде]]
|lat_deg = 38 |lat_min = 29
|lon_deg = 68 |lon_min = 47
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Балх (Тәжікстан)|Балх]]
|lat_deg = 37 |lat_min = 35
|lon_deg = 68 |lon_min = 39
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Досты]]
|lat_deg = 37 |lat_min = 20
|lon_deg = 68 |lon_min = 40
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Навкат (Тәжікстан)|Навкат]]
|lat_deg = 40 |lat_min = 08
|lon_deg = 69 |lon_min = 22
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Шайдон]]
|lat_deg = 40 |lat_min = 40
|lon_deg = 70 |lon_min = 20
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Гүлістан (Тәжікстан)|Гүлістан]]
|lat_deg = 40 |lat_min = 15
|lon_deg = 69 |lon_min = 47
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Левакант]]
|lat_deg = 37 |lat_min = 52
|lon_deg = 68 |lon_min = 55
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Ыстықлол]]
|lat_deg = 40 |lat_min = 33
|lon_deg = 69 |lon_min = 38
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Тус (Тәжікстан)|Тус]]
|lat_deg = 37 |lat_min = 16
|lon_deg = 68 |lon_min = 08
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Ганчи]]
|lat_deg = 39 |lat_min = 57
|lon_deg = 69 |lon_min = 8
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Мехрабат (Тәжікстан)|Мехрабат]]
|lat_deg = 40 |lat_min = 10
|lon_deg = 69 |lon_min =10
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Адрасман]]
|lat_deg = 40 |lat_min = 38
|lon_deg = 69 |lon_min =59
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Бустон (Масшох ауданы)|Бустон]]
|lat_deg = 40 |lat_min = 31
|lon_deg = 69 |lon_min = 19
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Вахш (Тәжікстан)|Вахш]]
|lat_deg = 37 |lat_min = 42
|lon_deg = 68 |lon_min =49
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Рогун]]
|lat_deg = 38 |lat_min = 41
|lon_deg = 69 |lon_min =45
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Шарора]]
|lat_deg = 38 |lat_min = 29
|lon_deg = 68 |lon_min =39
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Чорсу]]
|lat_deg = 38 |lat_min = 06
|lon_deg = 70 |lon_min =01
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Әбдірахман Жәми (ауыл)|Әбдірахман Жәми]]
|lat_deg = 37 |lat_min = 56
|lon_deg = 68 |lon_min =48
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Пәнж (Тәжікстан)|Пәнж]]
|lat_deg = 37 |lat_min = 14
|lon_deg = 69 |lon_min =05
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Мехнатабат (қала)|Мехнатабат]]
|lat_deg = 40 |lat_min = 11
|lon_deg = 68 |lon_min =57
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Нұман Разық (қала)|Нұман Разық]]
|lat_deg = 38 |lat_min = 55
|lon_deg = 69 |lon_min = 05
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Обикик]]
|lat_deg = 38 |lat_min = 9
|lon_deg = 68 |lon_min = 40
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Кубадиен (Тәжікстан)|Кубадиен]]
|lat_deg = 37 |lat_min = 24
|lon_deg = 68 |lon_min = 11
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Суғдиен]]
|lat_deg = 40 |lat_min = 09
|lon_deg = 68 |lon_min = 45
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Вашгирд]]
|lat_deg = 38 |lat_min = 33
|lon_deg = 68 |lon_min = 19
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Навабат (Рудақи ауданы)|Навабат]]
|lat_deg = 38 |lat_min = 31
|lon_deg = 68 |lon_min = 40
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан
|label = [[Обшарон]]
|lat_deg = 40 |lat_min = 34
|lon_deg = 69 |lon_min = 22
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
}}
{{ПозКарта+|Тәжікстан Соғды облысы|width=682|float=right|caption= Соғды облысының қалалары картада
|places=
{{ПозКарта~|Тәжікстан Соғды облысы
|label = [[Суғдиен]]
|lat_deg = 40 |lat_min = 09
|lon_deg = 68 |lon_min = 45
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 49
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан Соғды облысы
|label = [[Мехнатабат (қала)|Мехнатабат]]
|lat_deg = 40 |lat_min = 11
|lon_deg = 68 |lon_min =57
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан Соғды облысы
|label = [[Бустон (Тәжікстан)|Бустон]]
|lat_deg = 40 |lat_min = 31
|lon_deg = 69 |lon_min = 19
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан Соғды облысы
|label = [[Ыстықлол]]
|lat_deg = 40 |lat_min = 33
|lon_deg = 69 |lon_min = 38
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан Соғды облысы
|label = [[Шайдон]]
|lat_deg = 40 |lat_min = 40
|lon_deg = 70 |lon_min = 20
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан Соғды облысы
|label = [[Ганчи]]
|lat_deg = 39 |lat_min = 57
|lon_deg = 69 |lon_min = 8
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан Соғды облысы
|label = [[Ғафуров (Тәжікстан)|Ғафуров]]
|lat_deg = 40 |lat_min = 13
|lon_deg = 69 |lon_min = 43
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан Соғды облысы
|label = [[Зафарабат (Соғды облысы)|Зафарабат]]
|lat_deg = 40 |lat_min = 11
|lon_deg = 68 |lon_min = 53
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан Соғды облысы
|label = [[Гүлістан (Тәжікстан)|Гүлістан]]
|lat_deg = 40 |lat_min = 15
|lon_deg = 69 |lon_min = 47
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан Соғды облысы
|label = [[Мехрабат (Тәжікстан)|Мехрабат]]
|lat_deg = 40 |lat_min = 10
|lon_deg = 69 |lon_min =10
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан Соғды облысы
|label = [[Пенжакент]]
|lat_deg = 38.663 |lat_min = 48
|lon_deg = 66.512|lon_min = 61
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан Соғды облысы
|label = [[Истаравшан]]
|lat_deg = 39 |lat_min = 54
|lon_deg = 69 |lon_min = 00
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан Соғды облысы
|label = [[Хожант]]
|lat_deg = 40 |lat_min = 16
|lon_deg = 69 |lon_min = 47
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан Соғды облысы
|label = [[Канибадам]]
|lat_deg = 40.03|lat_min = 17
|lon_deg = 70 |lon_min = 25
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан Соғды облысы
|label = [[Исфара]]
|lat_deg = 40 |lat_min = 07
|lon_deg = 70 |lon_min = 38
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан Соғды облысы
|label = [[Адрасман]]
|lat_deg = 40 |lat_min = 38
|lon_deg = 69 |lon_min =59
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан Соғды облысы
|label = [[Навкат (Тәжікстан)|Навкат]]
|lat_deg = 40 |lat_min = 08
|lon_deg = 69 |lon_min = 22
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан Соғды облысы
|label = [[Бустон (қала)|Бустон]]
|lat_deg = 40 |lat_min = 14
|lon_deg = 69 |lon_min = 41
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
{{ПозКарта~|Тәжікстан Соғды облысы
|label = [[Обшарон]]
|lat_deg = 40 |lat_min = 34
|lon_deg = 69 |lon_min = 22
|width = 490
|float = right
|mark = Red pog.svg
|mark size = 20
}}
}}
== Экономикасы ==
Электр энергетика өндірісі — Тәжікстан индустриясының басты салаларының бірі. Электр энергиясы негізінен [[Ресей]]ге, [[Түрікменстан]]ға және [[Иран]]ға шығарылады. 2002 жылы Тәжікстанның сыртқы сауда айналымы 1,073 млрд долларды құрады. Тәжікстан экспортының 55%-ын [[алюминий]] құрайды. 2002 жылы 226,2 мың тонна
алюминий сыртқа жөнелтілді. Тәжікстан тау-кен өндірісінің негізгі өнімдері – [[қорғасын]], [[мырыш]], [[сүрме]], [[сынап]], [[вольфрам]], [[молибден]], [[висмут]] кендері, [[алтын]] және [[флюорит]]. Машина жасау және [[металл өңдеу]] кәсіпорындары тоқыма станоктарын, ауыл шаруашылық машиналарын, [[тоңазытқыш]], электртехникалық қондырғылар, [[трактор]] бөлшектерін, т.б. шығарады. Химия өнеркәсібінен [[минералды тыңайтқыш]]тар өндірісі дамыған. [[Құрылыс материалдары]] өндірісінен [[цемент]]-[[шифер]] комбинаты, [[темір]]-[[бетон]] және бетон конструкциялары зауыттары, [[гипс]], [[алебастр]], [[әктас]] зауыттар жұмыс істейді. Ауыл шаруашылығында [[Мақта (дақыл)|мақта]] егуге ерекше көңіл бөлінген. Мақта экспорты сыртқы айналымның 14,1%-ын құрайды. Егістік алқаптың 64,5 мың га жеріне [[жеміс-жидек]], 21 мың га жерге жүзім отырғызылған. [[Жүзімдіктер|Жүзімдік]] және бақ Тәжікстанның оңтүстік-батыс жағында және [[Батыс Памир]]де [[өрік]], [[шабдалы]], [[алма]], [[алмұрт]], [[айва]], [[анар]], [[інжір]] өсіріледі. Кейінгі жылдары [[лимон]] өсіріле бастады. [[Ет]]ті-[[жүн]]ді және етті-[[сүт]]ті мал шаруашылығы дамытылуда. [[Жібек құрты]] өсіріледі. [[Таулы-Бадахшан автономиялы облысы]]нда биік таулық жайылымдықтарда мал шаруашылығымен бірге [[бақ]], [[темекі]] өсірудің және [[тау-кен өндірісі]]нің үлесі басым.
== Әдебиеті ==
Тәжікстан әдебиеті қазіргі [[Иран]], [[Ауғанстан]] және [[Орталық Азия]]ны мекендеген [[Ирандық тілдер|иран тілдес]] халықтардың жазба ескерткіштерінде сақталған үлгілерден құралады. IX–XX ғасырлар аралығында тәжіктің классикалық әдебиеті пайда болды. Оны үш дәуірге бөлуге болады: IX–XV ғасырлардағы [[иран-тәжік әдебиеті]]; XVI–XIX ғасырлардың 1-жартысы аралығында Орталық Азияда қалыптасқан әдебиет; XIX ғасырдың 2-жартысы мен XX ғасырдың басы аралығын қамтитын тәжіктің ағартушылық әдебиеті.
Тәжік халқының көрнекті жазушылары қатарында жиі [[Садриддин Айни]] (1878–1954), [[Әбілқасым Лаһути]] (1887–1957), [[Мырза Тұрсынзаде]] (1911–1977), [[Пейрав Сулеймани]] (1899–1933), [[Розия Озод]] (1893–1957), [[Аминджан Шукухи]] (1923–1979), [[Лоиқ Шерәлі]] (1941–2000) және [[Бозор Собир]] (1938–2018) жатқызылады.
== Мәдениеті мен өнері ==
Тәжікстан аумағында кездесетін ежелгі өнер ескерткіштері [[мезолит]] дәуіріне жатады. [[Грек-Бактрия патшалығы|Грек-Бактрия]] (біздің заманымыздан бұрын 3 – 2 ғасырлар) және [[Кушан патшалығы|Кушан]] патшалығы кезеңінде эллиндік типтегі қалашықтар ([[Саксан-Охур]], [[Шахринау]], т.б.) салынған.
V-ғасырдан бастап мұнаралы қорған-қалалар ([[Пенжакент]]) тұрғызылды. Ауылдық жерлерге қарауыл мұнаралары ([[Моншақ төбе]], т.б.) салынды.
[[Ислам]] діні енгеннен кейін тәжік бейнелеу өнерінде [[ою-өрнек]]ке баса көңіл бөлініп, монументті сән өнері өркен жайды.
Тәжік музыка мәдениетінің түп төркіні ежелгі Бактрия, Соғды және Уструшана мемлекеттері өнерімен байланысты. Музыкалық аспаптары, [[дутар]], [[танбур]], [[думбрак]], [[Керней|карнай]], [[дойра]] ежелгі дәуірден жеткен. Тәжікстан жерінде [[драма театры]] 1929 жылы ашылды. 1939 жылы алғашқы тәжік операсы – «[[Восе көтерілісі]]<nowiki></nowiki>» қойылды. 1938 жылы [[Тәжік филармониясы]] ашылды. Тәжікстанда хроникалы [[қысқа метражды фильмдер]] 1929 жылдан түсіріле бастады. 1932 жылы [[Дәурені өткен әмірлер|“Дәурені өткен әмірлер”]] атты тәжіктің алғашқы көркем фильмі өмірге келді. 1999 жылы Тәжікстанда [[Самани әулеті]] мемлекетінің 1100 жылдығы аталып өтілді. [[Душанбе]]дегі [[Ұлттық тарихи музей]]де [[Самани әулеті]] кезіндегі музыкалық аспаптардың, киімдердің, қолөнер үлгілерінің көрмесі ұйымдастырылды. Осы мерейтойға орай [[Самани әулеті]] мемлекетінің тарихына, мәдениеті мен өнеріне қатысты 189 кітап жарық көрді. Тәжікстанда қазіргі кезде жыл сайын халық өнерпаздарының Андалеб (Бұлбұл) атты байқауы өткізіледі. 1999 жылы «Парасту – 99» (Қарлығаш) атты театр фестивалі ұйымдастырылды. Бұл фестивальға Тәжікстандағы 14 театр қатысты.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том</ref><ref>География: Дүниежүзіне жалпы шолу. ТМД елдері. Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-математика бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық/ Ө. Бейсенова, К. Каймулдинова, С. Әбілмөжінова, т.б. — Өңд., толықт. 2-бас. — Алматы: Мектеп, 2010. — 304 б., сур.ISBN 978-601-293-170-9</ref>
<gallery>
Сурет:Orthodox church in Dushanbe.jpg
Сурет:Khujandsquare.jpg
Сурет:Tajikistan 2001 CIA map.jpg
</gallery>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Навигациялық блок
|тақырып = Тәжікстан
|тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}};
|state = collapsed
|Азия елдері
|Орталық Азия
|ТМД
|ЭЫҰ
|Еуразия экономикалық қауымдастығы
|ҰҚШҰ
|Шанхай ынтымақтастық ұйымы
|Ислам ынтымақтастық ұйымы
}}
[[Санат:Тәжікстан|*]]
[[Санат:Посткеңестік елдер]]
[[Санат:БҰҰ мүше мемлекеттері]]
5eugzjnqvxs6gikcukobpmvjzdpq3pl
Техас
0
3582
3693082
3664265
2026-11-07T17:39:14Z
Кабылбек Алихан
188060
бастапқыдағы "Құрлық штаттары" сөз тіркесі түсініксіз
3693082
wikitext
text/x-wiki
{{АҚШ штаты
|атауы = Техас
|шынайы атауы = Texas
|ту = Flag of Texas.svg{{!}} border
|белгісі = State Seal of Texas.svg
|карта = Map of USA TX.svg
|лақап аты = «Жалғыз жұлдызды штат» (ағылшынша "The Lone Star State")
|ұраны = «Достық» (ағылшынша "Friendship")
|әні = «Texas, our Texas» (қазақша "Техас, біздің Техас")
|астанасы = [[Остин]]
|ірі қаласы = [[Хьюстон]]
|ірі қалалары = [[Сан-Антонио]]<br />[[Даллас]]<br />Остин<br />[[Форт-Уэрт]]<br />[[Эль-Пасо]]
|тұрғыны = {{gain}}25 145 561<ref>{{cite web|title=2010 Resident Population Data: Population Change|publisher=US Census|url=http://2010.census.gov/2010census/data/apportionment-pop-text.php|format=xls|accessdate=2010-Dec-21|archiveurl=http://www.webcitation.org/619lRoKht|archivedate=2011-10-27}}</ref>
|санақ жылы = 2010
|тығыздығы = 37,2
|тұрғыны Орны = 2
|ауданы = 696 241
|құрлық ауданы =
|су ауданы = 17 406
|су пайызы = 2,5
|ауданыОрны = 2
|ені = 1 244
|ұзындығы = 1 270
|ендік1 = 25°50'
|ендік2 = 36°30'
|бойлық1 = 93°31'
|бойлық2 = 106°38'
|максимал биіктігі = 2 667,4
|орташа биіктігі = 520
|минимал биіктігі = 0
|штат реті = 28
|штат статусы = [[1845 жыл]] [[29 желтоқсан]]
|штатқа дейін = [[Техас республикасы]]
|губернаторы = [[Грег Эбботт]]
|вице губернаторы = [[Патрик Дэн]]
|заң шығару органы = Техас легислатурасы<ref>Англияда және АҚШ-тың кейбір штаттарында заң шығаратын органдар атауы</ref>
|жоғарғы палатасы = Техас сенаты
|төменгі палатасы = Техас өкілдігінің палатасы
|сенат мүшелері = [[Кей Бейли Хатчинсон]]<br />[[Джон Корнин]]
|уақыт белдеуі = UTC−6,<br />[[Жазғы уақыт|жазда]] UTC−5
|автомобиль коды =
|домені = .tx.us
|сайты = [http://www.texas.gov texas.gov]
|ортаққордағы санаты = Texas
|түсініктемелер = {{reflist}}
}}
'''Техас''' ({{lang-en|Texas}}, {{IPA|/ˈtɛksəs/}}) — [[АҚШ|АҚШ-тың]] оңтүстігіндегі, халық саны және жер көлемі бойынша екінші орындағы штат; АҚШ-тың құрлықтағы штаттарының арасында ең үлкен жер аумағына ие. Атауы [[Каддо тілі]]ндегі «Tejas» — “''достар''” яки “''одақтастар''” деген сөзге негізделген.<ref>[http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/pft04 Texas, origin of name] ''Handbook of Texas Online''</ref> Техас Америка Құрама Штаттарының оңтүстік-орталығында орналасқан, оңтүстігінен [[Мексика]]мен, батысынан Жаңа Мексикамен, солтүстігінде [[Оклахома]]мен, солтүстік-шығысында [[Арканзас (штат)|Арканзаспен]], шығысынан [[Луизиана]] штаттарымен шектеседі. Техастың жер көлемі 268,820 шаршы миль (696,200 шаршы километр), халқының саны 25,1 миллион адамды құрайды.<ref>{{cite web| title = U.S. Census Bureau Announces 2010 Census Population Counts – Apportionment Counts Delivered to President | work = Press Release| publisher = U.S. Census Bureau | date = желтоқсан 21, 2010 | url = http://2010.census.gov/news/releases/operations/cb10-cn93.html | accessdate = February 7, 2011}}</ref>
== Штат туралы ==
[[Испания]]ның отаршылдық саясаты кезінде штат '''Nuevo Reino de Filipinas : La Provincia de Texas''' атауымен белгілі болды.<ref>{{cite web|last=Teja|first=Jesús de la|title=New Philippines|url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/usn01|work=Handbook of Texas Online|publisher=Texas State Historical Association}}</ref> Бұл атауды бірінші қолданған адам '''Antonio Margil de Jesús''' болып, ол 1716 жылы 20-шілдеде Мексика вице-короліне хат жазғанда осы атауды қолданады. Бұл атау күнделікті өмірде көп қолданыста болмағанымен, 1800 жылдардың аяғына дейінгі ресми құжаттарда көп кездесіп тұрады.
[[Хьюстон]] Техастағы ең үлкен және АҚШ-тағы төртінші үлкен қала болып есептеледі. Ал [[Сан-Антонио]] болса, штаттағы екінші және мемлекеттегі жетінші үлкен қала. Сол сияқты [[Даллас-Форт Уэрт]] және Үлкен Хьюстон АҚШ метрополитендік аймақтардағы төртінші және алтыншы орындарда тұрады. Одан басқа ірі қалалар [[Эл Пасо]] және [[Остин]] сияқты үлкен қалалар болса, штат орталық қалалары болып есептеледі. Техастың тәуелсіз Республика екендігінің және Мексикамен азаттық үшін күресуінің белгісі ретінде штатты “'''Жалғыз жұлдызды штат'''” деп атайды. Сондықтан "Жалғыз жұлдыз" бейнесін Техастың туында және штат таңбасында да көп кездестіруге болады.<ref>{{cite web|url=http://www.netstate.com/states/intro/tx_intro.htm |title=Introduction to Texas |publisher=Netstate.com |date= |accessdate=2010-04-11}}</ref>
== Техас штатының ресми нышандары мен символдары ==
<center>
<gallery widths="140" heights="140px" perrow="5">
File:Bluebonnet1.jpg|Техас гүлі (bluebonnet) (1901 жылы белгіленген)
File:Flag of Texas.svg|Техас туы (1839 жылы)
File:Seal of the Republic of Texas (1836).svg|Техас Республикасы таңбасы (1839 жылы)
File:Seal_of_Texas.svg|Техас штаты таңбасы (1845 жылы)
File:Seal_of_Texas_(reverse).svg|Техас штаты таңбасының өзгеруі (1961 жылы)
File:Coat of arms of the Republic of Texas.svg|Техас Республикасы мемлекеттік ел таңбасы (1839 жылы)
File:State_Arms_of_Texas.svg|Техас штаты ел таңбасы (1993 жылы)
File:State military crest of Texas.svg|Ұлттық гвардия (1924 жылы)
File:Carya illinoinensis.jpg|Штат талы ({{lang-en|Pecan}}) (1906 жылы)
File:Mimus-polyglottos-002 edit.jpg|Штат құсы ({{lang-en|Northern Mockingbird}})
File:Dasypus novemcinctus.jpg|Штаттың майда сүт қоректісі ({{lang-en|Nine-banded Armadillo}})
File:Texas_Longhorn_cow.jpg|Штаттың ірі сүт қоректісі({{lang-en|Texas longhorn}})
File:Blue_lacy_working.jpg|Штат иті({{lang-en|Blue Lacy}}) (2005 жылы)
File:Dutch_Oven_-McClures_Magazine.jpg|Штаттың аспаздық құралы ({{lang-en|Dutch oven}})
File:Bowl_of_Chili_No_Beans.jpg|Штаттың тағамы ({{lang-en|chili con carne}})
File:CottonPlant.JPG|Штат талшығы және тоқымасы ([[мақта]])
File:Citrus_paradisi_(Grapefruit,_pink)_white_bg.jpg|Штат жемісі Техастық [[грейпфрут]]
File:Bouteloua_curtipendula.jpg|Штат шөбі ({{lang-en|Sideoats grama}})
File:Monarch_In_May.jpg|Штат жәндігі ({{lang-en|monarch butterfly}})
File:Guitar_1.jpg|Штат музыкалық аспабы ([[гитара]])
File:C60a.png|Штат молекуласы({{lang-en|buckyball}})
File:Pecan-nuts-on-tree.jpg|Штат жаңғағы ({{lang-en|Native pecan}})
File:Chiltepin_mexico_sonora.jpg|Штат бұрышы ({{lang-en|chiltepin}})
File:Opuntia_littoralis_var_vaseyi_4.jpg|Штат өсімдігі ({{lang-en|prickly pear cactus}})
File:Welk2.jpg|Штат қабыршағы ({{lang-en|lightning whelk}})
File:USS_Texas_BB-35.jpg|Штат кемесі ({{lang-en|Battleship USS Texas (BB-35)}})
File:Bull-Riding2-Szmurlo.jpg|Штаттың жеке спорты ({{lang-en|rodeo}})
File:Titans_Texans.jpg|Штаттың командалық спорты ([[Америкалық футбол]] {{lang-en|American football}})
</gallery>
</center>
== География ==
[[Балконас Фолт]] сияқты аймақтық және геологиялық ерекшеліктеріне қарай Техаста мемлекеттің оңтүстігіндегі және батыс-оңтүстігіндегі жерлерге ұқсас әр түрлі [[ландшафт]]тар кездеседі.<ref>Sansom, Andrew: ''[http://books.google.com/books?id=LEHH7ovVVDgC Water in Texas: An Introduction]'', University of Texas Press, 2008, pg. 25</ref> Техас көбінесе оңтүстік-батыс құмды шөлдермен байланысып, штат жалпы аймағының 10%-дан азырақ бөлігін құмдықтар иелейді.<ref>Dingus, Anne: ''The dictionary of Texas misinformation'', Gulf Publishing Company, 1987</ref> Халық көп шоғырланған орталықтардың көбісі бұрынғы [[жайылма]], [[шалғын]], [[орман]], [[Жиектеме|жиектердің]] аймақтарында орналасқан. Штат бойлап шығыстан батысқа қарай саяхат қылсақ, жағалық батпақтармен қарағайлы ормандардан, жазықтармен биіктерден және соңында [[Биг Бэнд]] шөлдерімен тауларынан тұратын ландшафттарды байқауымызға болады.
[[Сурет:Guadalupe Mountains and El Capitan 2006.jpg|200px|right|thumb|Гвадалупе таулары]]
Техас 268,820 шаршы миль (696,200 километр) аумағымен АҚШ-та [[Аляска штаты|Аляскадан]] соң, екінші орында тұрады. Ол аймағы бойынша Франциядан 10% үлкенірек болса, ал [[Германия]] немесе [[Жапония]] сияқты елдерден дерлік екі есе артық. Егер Техас ел болғанында, [[Чили]] және [[Замбия]]дан соң 40-орында тұрар еді.
[[Сурет:Texas Hill Country 187N-2.JPG|200px|left|thumb|Хилл өлкесі]]
[[Сурет:Алан Генри(Хенри) көлі.jpg|200px|right|thumb|Генри(Хенри) көлі]]
Техас АҚШ-тың оңтүстік орталығында орналасқан. Штаттың үш шекарасы өзендермен тұтасқан. [[Рио-Гранд]] оңтүстікте Мексиканың [[Чиуауа]], [[Коауила]], [[Нуэво-Леон]] и [[Тамаулипас]] штаттарымен шекара жасайды. [[Қызыл өзен]] болса солтүстікте Оклахома және Арканзаспен шекара жасайды. [[Сабин өзені]] болса шығыста Луизиана штатымен шекара жасайды. 10 климаттық аймағы, 14 қыртыс аймағы және 11 ерекше экологиялық аймақтарымен регионалдық классификациялау әр түрлі қыртыс, топография, геология, шөгулер, өсімдік және жануарлар қауымдастығымен проблемаға айналады.<ref name="Tx eco regions">{{cite web|url= http://www.texasep.org/html/lnd/lnd_1reg.html|archiveurl= http://web.archive.org/web/20080603175718/http://www.texasep.org/html/lnd/lnd_1reg.html|archivedate= 2008-06-03|title= Tx Envionmental Profiles|accessdate= 2006-07-14}}</ref>
Техаста 3700 атаулы тасқындар және 15 ірі өзендер бар.<ref>{{cite web|url=http://www.tpwd.state.tx.us/landwater/water/habitats/rivers/ |title=Rivers in Texas |publisher=Tpwd.state.tx.us |date=2007-11-16 |accessdate=2010-04-11}}</ref><ref>{{cite web|author=Hal P. Bybee |url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/rnr07 |title=Handbook of Texas Rivers |publisher=Tshaonline.org |date= |accessdate=2010-04-11}}</ref> Осы өзендердің ең ірісі Рио-Гранд. Басқа да [[Пекос]], [[Брезос]], [[Колорадо]] және [[Ред-Ривер]] сияқты өзендер болса Оклахомамен шекарада орналасқан. Әйтседе Техаста табиғи көлдер болғанымен Техастықтар 100-ден аса жасанды [[су сақтағыш]]тар орнатты.<ref>{{cite web|url=http://www.tpwd.state.tx.us/fishboat/fish/recreational/lakes/lakelist.phtml |title=Alphabetical List of Texas Lakes |publisher=Tpwd.state.tx.us |date=2010-01-28 |accessdate=2010-04-11}}</ref> Техастың аумағы және бірегей тарихы оның аймақтық жабдықтарын даулы етіп тұр. Құқық бойынша ол Оңтүстік немесе Оңтүстік-Батыс мемлекеттік болуы керек не екеуі де бірден болуы мүмкін.
=== Геология ===
[[Сурет:LlanoEstacadoShadedRelief.jpg|right|thumb|Ллано Эстакоданың көленкеленген рельеф картасы]]
[[Сурет:Palo Duro 2002.jpg|left|thumb|Пало Дуро каньоны]]
Техас Мексиканың батысындағы [[Сьерра-Мадре]]ге қарама-қарсы оңтүстігінде аяқталатын Ұлы тегістердің ең оңтүстік бөлігі болып табылады. Континенттік қыртыс кең континенттік өлке және транзиттік қыртыс арқылы [[Мексика бұғазы]]ның мұхиттық қыртысқа айналатын тұрақты кратон мезопротезоикты қалыптастырады. Техастағы ең ескі тау жоталары мезопротезоиктардан басталып, олардың жасы шамамен 1600 миллион жылды құрайды. Бұл [[Кембрия]]ға дейінгі магмалық тау жоталары мемлекеттің көп бөлігі негізінде жатыр және ол үш орында өз көрінісін тапқан: Ллано өрі, [[Ван Хорн]] және Эль Пасоға жақын [[Франклин тауы|Франклин тауларында]]. Көптеген осы ескі таулар шөгінді тау жыныстарын құрайды.
== Климат ==
[[Сурет:Техас жауын-шашын картасы.jpg|right|thumb|Техастағы жылдық орташа жауын-шашын мөлшері]]
[[Сурет:Техастағы жылдық температура картасы.jpg|right|thumb|Техастағы жылдық орташа температура]]
Техас үлкен аймағы болғандықтан және көп зоналардың қиылысында орналасқандықтан, климаты құбылмалы болып келеді. Мемлекеттің [[Панхендл]] бөлігінде Солтүстік Техасқа қарағанда қыс суығырақ келеді, ал бұғаз жағаларында қыс қоңыржай болып келеді. Техаста тұндырулар мысалында көп өзгерістер кездеседі. Штаттың батыс бөлігі, Эль Пасода жылдық жауын мөлшері 8 дюймды (200 мм) құраса, оңтүстік-шығыс бөлігі Хьюстонда болса жылдық жауын мөлшері 54 дюймды (1400 мм) құрайды.<ref name="weather1">{{Handbook of Texas|id=msf01|name=Weather}}</ref> Солтүстік орталық аумақ [[Даллас]]та жылына бір қалыпты 37 дюйм (940 мм) болып есептеледі.
Қар жылына Техастың батыс жағындағы Панхендл және таулы аймақтарда көп мәрте жауса, Солтүстік Техаста жылына бірнеше мәрте, ал Орталық және Шығыс Техаста бірнеше жылда бір-ақ рет қана жауады. Кездейсоқ жағдайлардан тысқары Сан-Антонионың оңтүстігінде және жағалауларда қар сирек жауады. 2004 жылы Жаңа жыл қарсаңында боран болғанда Кингсвиллдің оңтүстігіне қар жауғанда, желтоқсандағы орташа температура - 65° градусты құрады.<ref>{{cite web|url=http://www.wunderground.com/history/airport/KNQI/2008/12/24/DailyHistory.html?req_city=NA&req_state=NA&req_statename=NA |title=History : Weather Underground |publisher=Wunderground.com |date=2008-12-24 |accessdate=2010-04-11}}</ref> Максималдық температура жазғы кезде орташа есеппен Батыс Техас тауларында 80 °F(26 °C) градус болса, Рио Гранд алабындағы [[Галвестон аралы]]нда 100 °F(38 °C) градусқа дейін көтеріледі. Бірақ Техастың көпшілік аймақтарында бірізді жазғы жоғары температура 90 °F (32 °C) диапазонында болады. Түнгі жазғы температура 50 °F(14 °C) градустан (Батыс Техас тауларында)<ref name="weather2">{{cite web | title = Monthly Averages for Marfa, Texas | publisher = The Weather Channel | url =http://www.weather.com/outlook/recreation/outdoors/wxclimatology/monthly/graph/USTX0830?from=search | accessdate = 2008-10-15}}</ref> 80 °F(26 °C) градусқа дейін (Галвестонда)<ref name="weather3">{{cite web | title = Monthly Averages for Galveston, Texas | publisher = The Weather Channel | url = http://www.weather.com/outlook/recreation/outdoors/wxclimatology/monthly/graph/USTX0499?from=search | accessdate = 2008-10-15}}</ref> болады.
[[Найзағай]] Техаста жиі ойнайды, әсіресе, шығыс және солтүстік бөлігінде, алайда штаттың солтүстік аудандарын [[торнадо]]<nowiki/>лар шайып кетеді. АҚШ-тағы торнадолардың басым бөлігі осы Техас аймағында болып, олар жылына орташа есеппен 139 рет келеді. Олар көбінесе Техастың солтүстік бөлігіне және Панхендлге көбірек соғады.<ref name="Annual average number of tornadoes">[http://www.ncdc.noaa.gov/img/climate/research/tornado/small/avgt5304.gif NOOA.gov] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111016174155/http://www.ncdc.noaa.gov/img/climate/research/tornado/small/avgt5304.gif |date=2011-10-16 }} National Climatic Data Center. Тексерілген 24 қазан 2006.</ref> Торнадо негізінен штатта сәуір, мамыр және маусым айларында жүз береді.<ref name="TexasWeather">{{Handbook of Texas|id=yzw01|name=Weather}} Accessed 2008-07-22</ref>
[[Сурет:Galveston Hurricane 1915 wrecked home.jpg|300px|left|thumb|1915 жылдағы Галвестондағы дауылдың зияны]]
Америка тарихындағы ең күшті қиратушы дауылдардың бірнешесі осы Техасқа қарай келген. 1875 жылы [[Индианоле]]дегі дауыл 400 адамды өмірден алып кеткен болса, 1886 жылдағы дауыл болса бүкіл бір қаланы қырып жіберді. Бұл оқиғалар Галвестонға негізгі порт қала болуына мүмкіндік берді. 1900 жылдағы Галвестон дауылы бір қаланы тазалап шамамен 8000 адамды қырып (мүмкін толық 12000 адам), АҚШ тарихындағы ең үлкен өлім апаты болып есте қалды. Техастағы басқа да дауылдар 1915 жылы [[Галвестон дауылы]], 1957 жылы 600-ден астам адам өлген [[Одри дауылы]], 1961 жылы [[Карла дауылы]], 1967 жылы [[Беула дауылы]], 1983 жылы [[Алисия дауылы]], 2005 жылы [[Рита дауылы]] және 2008 жылы [[Дауылды Иконоскоп]].<ref name="deadhurr">{{cite web| last = Blake| first = Eric S.| coauthors = Rappaport, Edward N., Landsea, Christopher W.| title = The Deadliest, Costliest, and Most Intense United States Tropical Cyclones From 1851 to 2006| publisher = National Weather Service: National Hurricane Center| date = 2007-04-15| url = http://www.nhc.noaa.gov/pdf/NWS-TPC-5.pdf| format = PDF| accessdate = 2008-10-02}}</ref>
Техас АҚШ-та көптеген [[парник]]те өндірілетін газдарды шығарады.<ref name="GH1">{{cite news|title=Blame Coal: Texas Leads in Overall Emissions|author=Borenstein, Seth|publisher=USA Today|date=2007-06-04|url=http://www.usatoday.com/tech/news/2007-06-04-state-emissions_N.htm|accessdate=2007-06-06}}</ref><ref name="GH2">{{cite news |title=Texas No. 1 producer of greenhouse gases |url=http://www.dallasnews.com/sharedcontent/dws/news/texassouthwest/stories/060307dnnatemissions.3c1df3a.html |agency=Associated Press |publisher=Dallas Morning News |date=2007-06-03|accessdate=2008-06-11}}</ref><ref name="GH3">{{cite news |title=Texas Is No. 1 Carbon Polluter In U.S.|agency=Associated Press|date=2008-01-16|url=http://www.cbsnews.com/stories/2008/01/16/tech/main3720823.shtml?source=RSSattr=SciTech_3720823 | work=CBS News}}</ref> Штат жылына дерлік 1.5 триллион фунт (680 миллиард кг) [[көмірқышқыл газ]]ын шығарады. Тәуелсіз ел ретінде Техас дүние жүзі бойынша парникте өндірілетін газ көлемі бойынша жетінші орынды алған болар еді.<ref name="GH2"/> Мемлекеттің осындай газды шығаруының себебі көмір электростанцияларының көптігінен және тазалаушы, өңдеуші өндіріс орындарының көп болуынан болып табылады.<ref name="GH2"/>
== Тарихы ==
«Техастағы алты ту» атауы штат аумағындағы басшылық еткен халықтарды білдіреді. Испания Техас аймағында басшылық еткен алғашқы [[Еуропа]]лық ел. [[Франция]] Техаста қысқа мерзімді отаршылдық саясатын жүргізеді. Мексика болса бұл өңірді 1836 жылға дейін, яғни Техас Республика ретінде тәуелсіздік алғанша өз бақылауында ұстайды. 1845 жылы штат АҚШ-қа 28-штат ретінде қосылады. Мемлекет [[аннексия]]сы 1846 жылы [[Мексика-Америка соғысы]]ның басталуына себепші болды. 1861 жылы Техас АҚШ құрамынан шығып, Америкадағы [[Азаматтық соғыс]] кезінде [[Америка штаттары конфедерациясы]]на кіруін жариялады. Соғыстан соң Одақ аяқ тұруына дейінгі ұзақ мерзімде штат экономикалық құлдырау кезеңін бастан кешірді.
Азаматтық соғыстан соң Техаста дамыған бірден-бір өндіріс [[мал шаруашылығы]] еді. Штат көп жылдар бойы шаруашылықтың орталығы болған соң, Техасты халық көбінесе [[ковбой]]мен байланыстырады.
=== Еуропаға дейінгі уақыт ===
Техас [[Солтүстік Америка]]да Колумбқа дейінгі екі ірі мәдениет ортасында болды: олар оңтүстік-батыс және жазық аймақтар. [[Археологтар]] осы аймақтарда үш ірі жергілікті мәдениеттің болғандығын және олар Еуропамен қарым-қатынастарға дейін жоғары дәрежеде дамығанын анықтаған. Олар:<ref name="Richardson">Richardson (2005), p. 9.</ref>
*[[Пуэбло]] Рио Грандтың жоғары бөлігіндегі аумақ болып, Техастың батысында орналасқан;
*[[Миссисипи мәдениеті]], [[Оба құрылысшылары]] деп те аталады. Ол Техастың шығыс бөлігіндегі [[Миссисипи (өзен)|Миссисипи өзені]] аңғары бойында жайылған.
*Техас оңтүстігінде [[Мезоамерика өркениеті]] орналасқан. Теотиуаканың ықпалы Солтүстік Мексикаға 500 жылда өз шыңына жетіп, тек ғана 8-10 ғасырларда бәсеңдей түсті.
Қазіргі таңда Техас аумағында еш бір мәдениет басыңқы болмағандықтан, көптеген адамдар осы штатқа қоныстанып жатыр.<ref name="Richardson">Richardson (2005), p. 9.</ref> Техаста өмір сүрген америкалық тайпаларға [[Алабама]], [[Апаче]], [[Атакапан]], [[Бидай]], [[Каддо]], [[Коавильтектер]], [[Команчи]], [[Чокто]], [[Коасати]], [[Хасинай]], [[Хумано]], [[Каранкава]], [[кикапу]], [[Киова]], [[Тонкава]] және [[Уичито]].<ref>Richardson (2005), pp 10–16</ref><ref name="nativeamericans">{{Handbook of Texas|id=bzi04|name=Native Americans}}</ref>
Техас сөзі Хасинай тайпасының Каддо тіліндегі '''“táyshaʔ”''' сөзінен келіп шығып, “'''достар'''” және ”'''одақтастар'''” дегенді білдіреді.<ref name="facts">{{cite web |year=2008 |title=Facts |edition =2008–2009 |publisher=[[Texas Almanac]] |url=http://www.texasalmanac.com/facts/ |accessdate=2008-04-29}}</ref><ref name="TribesofTexas">{{cite web |last=Fry |first=Phillip L. |title=Handbook of Texas Online, s.v. ","
|url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/pft04
|accessdate=2007–07–24}}</ref><ref>Richardson, p 1</ref><ref name="etymology">{{cite web |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Texas |title=Texas |accessdate=2007-02-25 |publisher=Online Etymology Dictionary}}</ref><ref name="WChafe">Wallace Chafe, p.c.</ref> Америкалық тайпалар жаңадан келушілерге достық қарым-қатынаста болып, ал жауынгерлері болса, штатқа келген Еуропалық зерттеушілермен көшіп келушілер тағдырына қарсы болды.<ref>Richardson, p 10</ref> Тату тайпалар жаңадан келгендерге байырғы дән мәдениетін қалай өсіруді, тамақ жасауды және аңға қалай шығуды үйретті. Ал жауынгер тайпалар болса, өздерінің шабуылдары және қарама-қайшылықтарымен Еуропалықтардың өмірін өте мүшкіл және аса қауіпті халге жеткізді.<ref>Rupert N. Richardson, Adrian Anderson, Cary D. Wintz & Ernest Wallace, ''Texas: the Lone Star State'', 9th edition, New Jersey: Prentice Hall, 0131835505, pp.10–16</ref>
=== Отаршылдық саясаты ===
[[Сурет:Six Flags over Texas.jpg|300px|left|thumb|Техас аумағында басшылық еткен елдер тулары]]
Техасқа байланысты ең алғашқы тарихи құжат Мексика бұғазы жағасының картасы болып, ол карта 1519 жылы Испания зертеушісі [[Алонсо Альварес де Пинада]] жасаған.<ref name="chipman243">Chipman (1992), p. 243.</ref><ref name="weber34">Weber (1992), p. 34.</ref> Тоғыз жылдан соң кемеде апатқа ұшыраған испан зерттеушісі [[Альвар Нуньес Кабеса де Вака]] және оның жолдасы штатқа алғашқы аяқ басқан еуропалықтары болды.<ref name="SpanishT">{{Handbook of Texas|id=nps01|name=Spanish Texas}}</ref> Еуропалық күштер 1685 жылы кездейсоқ штатқа келмейінше Техасты елемеген болатын. [[Рене Роберо Кавелье де ла Сале]]нің жаңылыс есептеуінің себебінен ол отарды Миссисипи аумағында емес, [[Матагорда бұғазы]]ндағы [[Сент-Люис форты]]нда орнатты.<ref name="weber149">Weber (1992), p. 149.</ref> Отаршылдық саясаты қиын жағдайдан және жергілікті халықтардың қолынан өлгенге дейін төрт жыл ғана жалғасты.<ref name="chipman83">Chipman (1992), p. 83.</ref>
1690 жылы Францияның Шығыс Техаста бірнеше миссиялар атқаруы арқылы бәсекелестік танытуы Испанияға қатер салды.<ref name=chipman89>Chipman (1992), p. 89.</ref> After Native American resistance, the Spanish missionaries returned to Mexico.<ref name="weber155">Weber (1992), p. 155.</ref> Америкалық индейстердің қарсылығынан соң, испандықтар Мексикаға қайтуына мәжбүр болды. Франция Луизиана штатының көпшілік оңтүстік бөлігіне көшіп келгенде, 1716 жылы Испания үкіметі Шығыс Техаста жаңа миссиялар орындаумен Франция еліне жауап қайтарды.<ref name=chipman111and2>Chipman (1992), pp. 111–112.</ref><ref name="weber160">Weber (1992), p. 160.</ref> Екі жыл өтіп бірінші испандық азаматтық қоныс ретінде Сан-Антониоға негіз салды.<ref name="weber163">Weber (1992), p. 163.</ref>
Дұшпан жергілікті тайпалар және Испания отарларына дейінгі қашықтық көшіп келушілердің Техасқа көшу ойынан айнытты. Сондықтан ол Жаңа Испанияның ең аз халық шоғырланған аумағы болды.<ref name=chipman205>Chipman (1992), p. 205.</ref>
[[Сурет:Map of Texas 1718.jpg|300px|right|thumb|1718 жылғы Техас картасы]]
1749 жылы Липан апачилерімен<ref name="weber193">Weber (1992), p. 193.</ref> бейбітшілік келісім-шартына отырған Испания көпшілік тайпалардың Команчи, Тонкава, Хасинайлардың ызасын келтірді.<ref name="weber189">Weber (1992), p. 189.</ref> 1785 жылы Команчи Испаниямен келісімге қол қойып, Липан апачилерімен<ref name="weddle163">Weddle (1995), p. 163.</ref> Каранкава тайпаларының жеңіске жетуіне көмектесті.<ref name="weddle164">Weddle (1995), p. 164.</ref><ref name=chipman200>Chipman (1992), p. 200.</ref> Көптеген миссиялармен дін қызметкерлері жақсы өзгерістер алып келді. 18 ғасырдың соңына қарай кейбір тайпалар ғана христиан дінін қабылдаған жоқ.<ref name=chipman202>Chipman (1992), p. 202.</ref>
1803 жылы АҚШ Луизиананы Франциядан сатып алғанда, келісім шартқа Техас та кіретіндігін айтып тұрып алды. 1819 жылы Жаңа Испаниямен АҚШ ортасындағы шекара ретінде Сабина өзені болып табылды.<ref name="weber291to9">Weber (1992), pp. 291–299.</ref> Жаңа жерге ұмтылған АҚШ-тан көшіп келушілер келісім-шартты мойындаудан бас тартты. Бірнеше теңіз қарақшылары армияны Техасқа қарсы қайрады.<ref name=davis46>Davis (2006), p. 46.</ref>
[[Сурет:Stephen f austin.jpg|200px|left|thumb|Стефен Ф. Остин]]
1821 жылы азаттық үшін Мексика соғысы Мексиканың бір бөлігі болған Техас аумағында болып өтті.<ref name="weber300">Weber (1992), p. 300.</ref> Халқының аздығы үшін Мексика бұл аймақты Коахила және Техас мемлекетінің бір бөлігіне айналдырды.<ref name=manchaca162>Manchaca (2001), p. 162.</ref> Команчилердің шабуылын жоқ қылу үмітінде Техас Мексика және Испания сыртынан көшіп келетін халықтарының кіруіне рұқсат беріп, иммигрант саясатын босатты.<ref name="manchaca164">Manchaca (2001), p. 164.</ref> Мексикалық көшіп-қону жүйесі кезінде көпшілік жерлер эмресиоларға, яғни АҚШ, Еуропа және Мексикадан көшіп келушілерге жұмыс беретін адамдарға бөліп берілді. Бірінші грант Моисей Остинға берілді, ал ол өлген соң баласы Стивен Остинға қалды.
1822 жылы Остиннің көшіп келушілері, Ескі үш жүз мың, Бразос өзенінің бойларын мекендеді.<ref name=manchaca198>Manchaca (2001), p. 198.</ref> Қалған жиырма үш эмпресиорлар көшіп келушілерді штатқа алып кірді. Олардың көпшілігі АҚШ мемлекетінен болды.<ref name=manchaca198/><ref>Manchaca (2001), p. 199.</ref> Техас халқы қарқынмен өсті. 1825 жылы Техас халқы шамамен көпшілік мексикан текті адамдармен қоса 3.500 адамды құрады.<ref name=edmondson75>Edmondson (2000), p. 75.</ref> 1834 жылға келіп Техас халқы шамамен 37,800 адамға жетті, олардың тек ғана 7,800 халқы мексикан текті болды.<ref name=manchaca201and172>Manchaca (2001), pp. 172, 201.</ref>
Көпшілік иммигранттар Мексикалық заңдарын жақтырмады, әсіресе құлшылыққа қарсы болған заңды құптамады. АҚШ-тың Техасты сатып алуымен тіркесіп, Мексика үкіметі АҚШ-тан көшіп келушілерге тыйым салуды шешті.<ref name="edmondson78">Edmondson (2000), p. 78.</ref> Баж салығы туралы жаңа заңдар түпкілікті Мексика азаматтарының және жақында көшіп келген иммигранттардың да наразылығына ұшырады.<ref name=davis77>Davis (2006), p. 77.</ref>
1832 жылы ұйымдастырылған Анауак Бұзылыстар атты Мексика заңдарына қарсы ашық көтеріліс болып, ол Мексикадағы ұлт президентіне қарсы көтеріліске ұқсады.<ref name=davis85>Davis (2006), p. 85.</ref> Техастықтар федералистер жағында ағымдағы үкіметке қарсы тұрып, Шығыс Техастан барлық Мексикалық әскерлерді қуып шықты.<ref name=davis86to89>Davis (2006), pp. 86–9.</ref> Олар бақылаудың жоқтығынан пайдаланып, көбірек саяси тәуелсіздікті насихаттады. 1832 жылы Конвенцияда Техастықтар кездесіп, басқа проблемалардың ішінде тәуелсіздік алуды талап етуді талқылады.<ref name=davis92>Davis (2006), p. 92.</ref> Техастықтар келесі жылы 1833 жылғы Конвенцияда да өз әрекеттерін қайталады.
=== Республика ===
[[Сурет:SantaAnnaSurrender.jpg|left|thumb|Мексикалық генерал Санта Аннаның Сан Хасинто шайқасында берілуі]]
[[Сурет:Wpdms republic of texas.svg|right|thumb|1836-1845 жылдары Техас Республикасы]]
Мексика төңірегінде шиеленісушілік федералистер мен централистер арасында жалғаса берді. 1835 жылдың басында сергек Техастықтар Корреспонденция және Қауіпсіздік Комитеттерін құрды.<ref name=huson4>Huson (1974), p. 4.</ref> 1835 жылдың соңындағы тәртіпсіздіктер Гонсалес жанындағы соғыста қарулы қақтығысқа алып келді.<ref name="hardin12">Hardin (1994), p. 12.</ref> Бұл Техас төңкерісі болуына алып келді, ал келесі екі айда Техастықтар Мексика жасақтарын сәттілікпен жеңді.<ref name=barr64>Barr (1990), p. 64.</ref> Техастықтар уақытша үкіметті құратын Кеңеске делегаттарды сайлады.<ref name=winders72>Winders (2004), p. 72.</ref> Уақытша үкімет тез арада күрестерден тарқалып кетіп, 1836 жылдың бастапқы екі айында Техас ешқандай басқарусыз қалды.<ref name=winders90and92>Winders (2004), pp. 90, 92.</ref><ref name=hardin109>Hardin (1994), p. 109.</ref>
[[Сурет:Texas proposed boundaries.svg|right|thumb|1850 жылы Техас солтүстік-батыс шекарасының жобасы]]
Осы саяси бытыраңқылық кезінде Мексика президенті [[Антонио Лопес де Санта-Анна]] көтерілісті тоқтату үшін жеке өзі армияны аяққа тұрғызды.<ref name="hardin102">Hardin (1994), p. 102.</ref> Мексикалық экспедиция басында сәтті өтті. Генерал Хосе де Юрреа Голида қырғынында Техастықтардың барлық қарсылықтарын жеңді.<ref name=Handbook>{{Cite book |last=Roell|first=Craig|title=Battle of Coleto|publisher=Handbook of Texas|url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/qec01}}</ref> [[Санта Анна]] күші он үш күндік қоршаудан соң Аламо жанындағы шайқаста Техас әскерлерін қырып тастады. Жеңіліс туралы жаңалық Техас штатына көшіп келушілер арасында байбалам туғызды.<ref name=todish68/> 1836 жылында болған Кеңесте сайланған делегаттар тез 2-наурызда '''Техас Республикасы болу туралы Тәуелсіздік Декларациясы'''на қол қойды. Уақытша шенеуніктер сайланған соң, Кеңесті тарқатып жіберді.<ref name=roberts144>Roberts and Olson (2001), p. 144.</ref> Жаңа үкімет Мексика армиясынан қашып келген Техастық көшіп келушілерге '''Ранэуей Скрейп''' ('''Тізгінсіз Сызат''') деген жерде қосылады.<ref name=todish68>Todish ''et al.'' (1998), p. 68.</ref> Бірнеше апталық шегінуден соң '''Сэм Хьюстон''' басшылығындағы Техас Армиясы шабуыл жасап, Сан-Хасинго жанындағы соғыста Санта Анна күштерін жеңді.<ref name=todish69>Todish ''et al.'' (1998), p. 69.</ref> Санта Анна тұтқынға түсіп, соғыс аяқталғаны туралы [[Веласко келісімі]]не қол қоюға мәжбүр болды.<ref name=todish70>Todish ''et al.'' (1998), p. 70.</ref>
Техас тәуелсіздігін алған кезде, жаңа Республикадағы екі фракция арасындағы арасындағы саяси күрестер өршелене түсті. Б. Мирабо Ламар басшылығындағы Ұлттық фракция Техас тәуелсіздігінің жалғасуын, тұрғылықты америкалықтарды қуып шығуды және Республиканы [[Тынық мұхиты]]на дейін кеңейтуді қолдап қуаттады. Сэм Хьюстон басқарған олардың қарсыластары Техасты АҚШ-қа аннексия қылуға және жергілікті америкалықтармен бейбітшілікті амал асыруды қалады. Фракциялап арасындағы қарсылықтар Техас Архив соғысы деген атпен сипатталады.<ref name="archivewar">{{cite web | title = The Archives War | work = Texas Treasures- The Republic| publisher = The Texas State Library and Archives Commission | date = 2005-11-02 | url = http://www.tsl.state.tx.us/treasures/republic/archwar/archwar.html | accessdate = 2009-01-03}}</ref> Мексика 1842 жылы Техасқа екі кіші экспедиция жіберді. Сан-Антонио қаласы екі рет қамалға алынып, Техастықтар Доусон қырғыны шайқасында жеңіске жетті. Осындай сәттіліктерге қарамай Мексика Техастағы өз күшін көрсете алмады, ал Республика өмір сүруін жалғастыра берді.<ref name="Calvert">{{Cite document |surname1=Calvert |given1=R. |surname2=De Léon |given2=A. |surname3=Cantrell |given3=G. |title=The History of Texas |publisher=Harlan Davidson |place=Wheeling, Illinois |year=2002 |postscript=<!--None-->}}</ref> Республиканың өзін қорғай алмауы АҚШ-қа Техасты басып алу мүмкіндігін берді.
=== Мемлекетшілік ===
1837 жылдың басында Республика АҚШ-пен аннексия орнатуға келісімге келу үшін бірнеше мәрте тырысып көрді.<ref>Richard Bruce Winders, [http://books.google.com/books?id=mcc9EciebFYC&printsec=frontcover ''Crisis in the Southwest: The United States, Mexico, and the Struggle over Texas''] (Lanham: Rowman & Littlefield, 2002), p. 41.</ref> Республикадағы Ұлттық фракция оппозиционерлері мен АҚШ-тағы аболиционистік оппозиционерлер Техастың одаққа кіруін бәсеңдетті. Ақырында 1844 жылы сайлауда Жеймс К. Полк жеңген кезде, Техас Одаққа қосылды.<ref>Buescher, John. [http://www.teachinghistory.org/history-content/ask-a-historian/23927 "Senatorial Division"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201101055351/https://teachinghistory.org/history-content/ask-a-historian/23927 |date=2020-11-01 }}, [http://www.teachinghistory.org Teachinghistory.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180926205612/https://teachinghistory.org/history-content/ask-a-historian/24484 |date=2018-09-26 }}, accessed тамыз 21, 2011.</ref> 29-желтоқсан 1845 жылы Конгресс Техасты АҚШ-қа қүрамдық бөлігі штат ретінде қабылдады.<ref name="TAnnexation">{{Handbook of Texas|id=mga02|name=Annexation}}</ref>
Техас АҚШ құрамына кіргеннен соң, Мексика АҚШ-пен дипломатиялық қарым-қатынастар орнатты. АҚШ Техастың шекарасы Рио Грандқа созылатынын талап етсе, Мексика өз кезегінде [[Нуесес өзені]]не дейін созылатынын айтты. Алдыңғы Техас Республикасы өз шекарасын кеңейтуді кұшейтпесе де, АҚШ-тың бұлай жасауға әскери күші де, саяси көз-қарастары да жетерлі еді. 13-қаңтарда, 1846 жылы президент [[Полк]] Рио Грандтің оңтүстік бөлігіне генерал [[Зачари Тейлор]]ды тағайындады. Бірнеше ай өткен соң, Мексика әскерлері Торнтон қорғанысы деп аталатын тартысты жердегі АҚШ атты әскерлеріне қарсы бет алып, [[Мексикан-Американ соғысы]]ның басталуына себепші болды. Алғашқы шайқастар Техас аймағында болып өтті: олар [[Техас форты қамалы]], [[Пало Алто соғысы]] және [[Ресака де ла Палма соғысы]].
Бірнеше сериялы жеңістерден соң, [[Гвадалупе Хидалго келісімі]] екі жылдық соғысы аяқтап берді. Келісім бойынша АҚШ Мексикаға 18,250,000 АҚШ долларын беріп, есесіне Техасқа даусыз басқару құқығын алды. Сонымен бірге 1848 жылы қазіргі уақытта көпшілік Американың оңтүстік-батысы есептелетін Мексикан мүлкін де алып, Техас шекаралары Рио Грандта орнатылды.<ref name="Mwar">{{Handbook of Texas|id=qdm02|name=Mexican War}}</ref> 1850 жылғы келісім Техасты қазіргі қалпына келтірді. Ескі Республиканың 1,000,000 $ қарызы орнына Техас жерлерін федерал мемлекетке берді, бұл жерлер кейінірек қазіргі уақыттағы Жаңа Мексиканың жартысын, Колорадоның үштен бірін, және де Оклахоманың, Канзастың, [[Вайоминг]]тың кейбір бөліктерін құрады.<ref name="comp1850">{{Handbook of Texas|id=nbc02|name=Compromise of 1850}}</ref> Соғыстан соң Техастың мақталы жерлеріне мигранттар ағылып келді.<ref name="CCulture">{{Handbook of Texas|id=afc03|name=Cotton Culture}}</ref>
=== Азаматтық соғыс және қайта құру ===
[[Сурет:Glory to the defeated - dignified resignation.jpg|left|thumb|Азаматтық соғыс ескерткіші. Галвестон. Техас]]
1860 жылғы сайлаудан соң, Техаста қайтадан соғыс басталды. [[Авраам Линколн]]ның сайлауы бес Төменгі Оңтүстік штаттар мақұлдаған Одақтан шығу туралы [[Оңтүстік Каролина декларациясы|Оңтүстік Каролина Декларациясының]] пайда болуына алып келді. 28-қаңтарда 1861 жылы Остинда Одақтан шығу туралы Штат Конвенциясы ашылды. 1-ақпанда 166-8 дауыс нәтижесінде Конвенция АҚШ-тан шығу туралы Заңды қабылдады. 23-ақпанда 1861 жылы Техас дауыс берушілері бұл Заңды ресмилестірді. 23-наурызда 1861 жылы Конфедерациялық Штаттар Конституциясын ратификациялап, Техас Конфедерациялық Штаттар құрамына кірді.<ref name="facts"/><ref name="SecessionConvention">{{Handbook of Texas|id=mjs01|name=Secession Convention}}</ref> Бастапқыда Одақтан шығуды барлық Техастықтар қолдамады, бірақ соған қарамастан Оңтүстіктегі жағдайды олар қолдады. Техастың ең күшті юнионисті [[Губернатор]] Сэм Хьюстон болды. Ол жағдайды шиеленістіріп алмау үшін президент Линколнның Одақ әскерлерін қызметте қалдыру жайлы екі ұсынысын бекер қылды. Хьюстон Конфедерацияға адалдық танытатындығын айтып ант бермегені үшін Губернатор лауазымынан алып тасталды.<ref name="SamHoustonHB">{{Handbook of Texas | id=fho73| name=Sam Houston}} Accessed қаңтар 14, 2009</ref>
Америка Азамат соғысының ірі соғыс майдандарынан алыста Техас Конфедерация үшін көптеген ер-азаматтарын және құрал-жабдықтарын құрбан қылды.<ref name="CivilwarHB">{{Handbook of Texas | id=qdc02 | name=Civil War}} Accessed қаңтар 14, 2009</ref> Одақ әскерлері штаттың негізгі порты есептелетін Галвестонды басып алды. Техастың Мексикамен шекарасы '''“Конфедерацияның сырлы есігі”''' деп аталды, себебі сауда-сатық Одақ блокадасын айналып өтіп осы шекарада болушы еді.<ref name="FederalWriter">{{cite book | last = Federal Writers' Project | title = Texas, A Guide to the Lone Star State: Brownsville | publisher = Native American Books Distributor | date = желтоқсан, 1997 | page = 206 | url = http://books.google.com/?id=zUI26u0B_VEC&pg=PA206&lpg=PA206&dq=texas+back+door+confederacy | isbn = 0403021928}}</ref> Конфедерация Одақтың бұл жолды жабуды көздеген барлық ұрыныстарын жоққа шығарды.<ref name="CivilwarHB"/> 1863 жылдың ортасында Одақ Миссисипи өзенін қолға алған соң, Техастың ресурс қоры ретіндегі штат дәрежесі төмендеп [[Броунсвилл]] жанында Техаста [[Палмито Ранч шайқасы]]нда Конфедерация жеңісімен аяқталды.<ref name="BattlePR">{{Handbook of Texas|id=qfp01|name=Battle of Palmito Ranch}}</ref>
Техас екі ай бойы [[Солтүстік Виргиния]] Армиясының берілуімен және басқаруды қолға алған Одақ генералы [[Гордон Грангер]] ортасында [[анархия]]да қалды. Қайта құрудың бастапқы айларында келеңсіздіктер болды.<ref name="CivilwarHB"/> Ақиқи жариялаудан соң екі жарым жыл өтіп, генерал Гордон Грангер қол қойған Азаттық Декларациясының жариялануының құрметіне [[Жунтин]] болды.<ref name="BarriersVoting">{{cite web |title=Historical Barriers to Voting |work=Texas Politics |publisher=University of Texas |url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/6_5_3.html|accessdate=2008-10-13}}</ref><ref name="Juneteenth">{{Handbook of Texas|id=lkj01|name=Juneteenth}}</ref> 1866 жылы президент [[Линдон Жонсон|Жонсон]] Техаста штаттық мемлекет қайта сақталатынын жариялады.<ref name="readmission">{{cite web |last=Johnson |first=Andrew |authorlink =Andrew Johnson |date=1866-08-20 |title=Proclamation Declaring the Insurrection at an End |series =American Historical Documents |publisher=[[President of the United States]] |url=http://www.bartleby.com/43/42.html |accessdate=2008-04-28}}</ref> Қайта құру талаптарына қарамай 1870 жылы Конгресс Техасты Одаққа қайта қабылдады. Ауыл-шаруашылық және еңбек қиындықтарымен штат күресетін қоғамдық өзгерістер жалғаса берді.<ref name="restoration">{{Handbook of Texas|id=mzr01|name=Restoration}}</ref>
=== 20 ғасырдан қазірге дейінгі уақыт ===
[[Сурет:Lucas gusher.jpg|right|thumb|Спиндлтоп]]
10-қаңтар, 1901 жылы Техаста алғашқы ірі мұнай байлығы [[Спиндлтоп]] [[Бомонт]]тың оңтүстігінде табылды. Қалғандары Шығыс Техас, Батыс Техас және Мексика бұғазы жандарынан табылды. Ақырында Техаста '''“Ойл Бум”''' істелінді.<ref name="Spindletop">{{Handbook of Texas|id=dos03|name=Spindletop Oilfield}}</ref> Сөйтіп 1972 жылы мұнай өндірісі өз шыңына жетіп, оның күндік орташа есебі 3,000,000 баррелді құрады.<ref name="Oil_Gas">{{Handbook of Texas|id=doogz|name=Oil and Gas Industry}}</ref>
[[Ұлы дағдарыс|Ұлы Депрессия]] және Далт Боул Азамат соғысына дейін қарқынмен көтерілген штат экономикасына жаман әсерін тигізді. Даст Боул жылдарында Тезастың қорқынышты соққы тиген жерлерінен мигранттар қашып кетті. Әсіресе осы кезеңде Техастағы Ұлы көшу кезінде қара нәсілділер штатты тастап, жұмыс табу мақсатында Солтүстік Америка және [[Калифорния]]ға қарай бет алды.
[[Сурет:WomanFactory1940s.jpg|left|thumb|1942 жылы Техастағы зауыт жұмысшысы]]
[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] Техасқа жаман әсерін тигізіп, ақша әскери базалар құруға, [[снаряд]] жасайтын заводтарға, әскери тұтқындар сақтайтын түрмелерге және армия ауруханаларын салуға жұмсалды. Сондай-ақ, 750 000 жас жігіттер қызметке кетті, қалалар жаңа өндіріспен жоқ болды, коллеждер басқа қызметтерді атқарды және жүздеген, мыңдаған кедей фермерлер ауыл-шаруашылығына қайтпау үшін соғыстың көп жалақы төлейтін жұмыстарына кетіп қалды.<ref>{{cite book|first=James|last=Ward Lee|coauthors=et al.|title=Texas Goes to War: 1941|year=1991}}</ref><ref>{{cite book|first=Louis|last=Fairchild|first2=Thomas L.|last2=Charlton|title=They Called It the War Effort: Oral Histories from World War II Orange, Texas|year=1993}}</ref>
1960 жылдары Техас жоғары білім жүйесін заманға сай кеңейтіп дамытты. Штат жоғары білімге жан-жақты жоспар жасап, оның көпшілігі мұнай табысынан алынды және штаттағы институттарды тиімді басқару үшін штаттың орталық басқару бөлімі салынды. Осындай өзгерістер Техас университеттерінің мемлекеттік зерттеу қорларын ұтып алуына көп көмектесті.<ref name="Blanton">{{cite journal|last=Blanton|first=Carlos Kevin|title=The Campus and the Capitol: John B. Connally and the Struggle over Texas Higher Education Policy, 1950–1970|url=https://archive.org/details/sim_southwestern-historical-quarterly_2005-04_108_4/page/468|journal=Southwestern Historical Quarterly|year=2005|volume=108|number=4|pages=468–497|issn=0038–478X}}</ref>
22-қараша, 1963 жылы [[Даллас]]та Президент Жон. Ф. Кеннедиге [[қастандық]] жасалынды.<ref>{{cite book|first=William L.|last=Rivers|first2=B.|last2=Greenberg|title=Kennedy Assassination and the American Public: Social Communication in Crisis|year=1977|page=187}}</ref>
== Мемлекет және саясат ==
Қазіргі [[Техас констиуциясы]] 1876 жылы қабылданған. Басқа көп штаттарға ұқсап, бұл өз кезегінде билікті дұрыс ұйымдастыруға көмектеседі. Штаттың Билл құқықтары атты заңы мемлекеттік заңға қарағанда үлкенірек және Техас үшін жеке қосымшалар бар еді.<ref name="BillofRights">{{cite web |title=Bill of Rights (Article 1) |work=Texas Politics |publisher=University of Texas |url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/7_4_2.html|accessdate=2008-10-13}}</ref>
=== Штат үкіметі ===
[[Сурет:Texas Capitol night.jpg|300px|right|thumb|Техас штаты Капитолы түнгі көрінісі]]
Техас Губернаторының кейбір қызметтерін шектейтін көптеген атқарушы органдар жүйесі қалыптасқан. Штат басшысынан (министрінен) басқа сайлаушылар кандидаттары Губернатордан тәуелсіз халыққа жауапты болатын атқарушы шенеуніктерді сайлайды.<ref name="pluralexec">{{cite web |year=2005|title=The Plural Executive|work=Texas Politics| publisher=University of Texas|url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/1_9_0.html |accessdate=2008-05-07}}</ref> Бұндай сайлау жүйесі партиялар арасында атқарушы органдарды бөліп тастады. Ресубликан партиясынан Ж. Буш Техас Губернаторы болып қызмет еткенде, Техаста Демократ Лейтенант Губернатор [[Боб Баллок]] болды. Атқарушы органдағы лауазымдар мыналар: [[Губернатор]], Лейтенат Губернатор, Халық бюджеті басшысы, Жер комиссары, Бас прокурор, Ауыл-шаруашылық комиссары, Техас Темір жол Комиссиясының үш мүшелері, Білім бойынша штат Кеңесі және Штат басшысы (министрі).<ref name="pluralexec"/>
[[Сурет:Texas Capitol Flags.jpg|left|thumb|Штат Капитолындағы Техас және АҚШ тулары]]
[[Сурет:Капитол.Техас.jpg|300px|right|thumb|Техас штаты Капитолы күндізгі көрінісі]]
Екі палаталы Техас заңшылық үкіметі 150 мүшесі бар [[Өкілдер палатасы|Өкілдер Палатасынан]] және 31 мүшесі бар [[Сенат]]тан тұрады. Палата [[спикер]]і Өкілдер палатасын басқарса, Лейтенант Губернатор Сенатты басқарады.<ref name="Legislature Members">{{cite web|year=2005|title=Membership|work=Texas Politics |publisher=University of Texas|url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/2_2_4.html |accessdate=2008-06-17}}</ref> Заңшылық үкіметінде екі жылда бір мәрте сессия шақырылады, бірақ штат Губернатор арнайы сессияларды қалаған уақытында шақыру құқығына ие.<ref name="Special Sessions">{{cite web|year=2005|title=Special Sessions|work=Texas Politics |publisher=University of Texas|url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/2_2_2.html |accessdate=2008-06-17}}</ref> Штаттың бір қаржы жылы календарьда өткен жылдың 1-қыркүйегінен сол жылдың 31-тамызына дейін созылады. Сөйтіп, 2012 жылдың қаржылық жылы 2011 жылдың 1-қыркүйегінен 2012 жылдың 31-тамызына дейін созылады.
Техастың сот жұйесі АҚШ-тағы ең қиын кешен болып, ол көптеген бөлімдерден және аралас құқық қорғаушылар тізімінен тұрады. Техаста екі сотқа жүгінуге болады: олар азамат актілер үшін Жоғары суд және Қылмыстық істер бойынша Техас суды. Қалалық сот орындарын басқа да сайлаушылар басқа салалардағы сот процестеріне судьялар сайлап, оларды Губернатор бос орындарға тағайындайды.<ref name="Judiciary">{{Handbook of Texas|id=msf01|name=Judiciary}}</ref> 2009 жылы қазанда Техас елдің 442 атқаруында көшбасшы болды.
Мемлекет қауіпсіздігі Техас бөлімінің Техас Рейнджерс Дивизиясы штат аймағында құқық қорғаушы заңды күш агенттігі болып есептеледі. Жылдар өте Техас Рейнджерс адам өлтіруден бастап саяси коррупцияға дейінгі қылмастырды ашты. Олар басып келуші полициялар және детективтер сияқты қызмет етіп, Губернатор қауіпсіздігін сақтады, және қашқындарды ұстап Республика үшін де, штат үшін де қарулы күш ретінде аянбай қызмет етті. Техас Рейнджерсті 1823 жылы бейресми түрде Стефен Ф. Остин ұйымдастырған болып, 1835 жылға келіп ресми түрде өз қызметін бастады. Техас Рейнджерс Техас тарихындағы көптеген маңызды оқиғалардың және Ескі Батыс (Old West) тарихындағы көп қылмысты жағдайлардың қатысушы болды.<ref name="TexasRangers">{{Handbook of Texas|id=met04|name=Texas Rangers}}. Retrieved қаңтар 14, 2009.</ref>
=== Саясат ===
{| class="wikitable" style="float:right; font-size:79%; margin:10px"
|+ '''Техастағы президенттік сайлау нәтижелері'''
|- style="background:lightgrey;"
! Жыл
! [[Республикашылар партиясы]]
! [[Демократтар партиясы]]
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[АҚШ Президенттік сайлаулары, 2008|2008]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''55.48%''' ''4,467,748
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|43.72% ''3,521,164
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[АҚШ Президенттік сайлаулары, 2004|2004]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''61.09%''' ''4,526,917
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|38.30% ''2,832,704
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[АҚШ Президенттік сайлаулары, 2000|2000]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''59.30%''' ''3,799,639
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|38.11% ''2,433,746
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[АҚШ Президенттік сайлаулары, 1996|1996]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''48.80%''' ''2,736,166
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|43.81% ''2,459,683
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[АҚШ Президенттік сайлаулары, 1992|1992]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''40.61%''' ''2,496,071
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|37.11% ''2,281,815
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[АҚШ Президенттік сайлаулары, 1988|1988]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''56.01%''' ''3,036,829
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|43.41% ''2,352,748
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[АҚШ Президенттік сайлаулары, 1984|1984]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''63.58%''' ''3,433,428
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|36.18% ''1,949,276
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[АҚШ Президенттік сайлаулары, 1980|1980]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''55.30%''' ''2,510,705
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|41.51% ''1,881,148
|}
Басқа оңтүстіктегі штаттардағы сияқты ақ нәсілділер Азамат соғысынан кейін Республикан партиясын жақтырмады және Демократтар партиясы Техас саясатын Қайта құру кезеңінің аяғынан 20-ғасырдың соңына дейін басқарып келді. Штат Республикашылар партиясының қорғанына айналды.<ref name="SouthWon">{{cite news |last=Risen |first=Clay |date =2006-03-05 |title=How the South was won |publisher=The Boston Globe |url=http://www.boston.com/news/globe/ideas/articles/2006/03/05/how_the_south_was_won/ |accessdate=2008-04-29}}</ref>
[[Сурет:Lbj2.jpg|right|thumb|Линдон Б. Жонсон Техастық саясатшы және АҚШ-тың 36-президенті]]
Техастағы саяси атмосфера қаржылық және қоғамдық [[консерватизм]] кесірінен ақсап қалды.<ref name="TPoliticalCulture1">{{cite web |title=Texas Political Culture – Introduction |work=Texas Politics |publisher=University of Texas |url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/10_1_0.html |accessdate=2008-05-29}}</ref><ref name="TPoliticalCulture2">{{cite web |title=Texas Political Culture – Low Taxes, Low Services Political Culture |work=Texas Politics |publisher=University of Texas |url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/10_2_1.html |accessdate=2008-10-13}}</ref> 1980 жылдан бері Техастық сайлаушылар Республикашылар партиясынан шыққан Президенттікке кандидаттарды қолдап қуаттады. 2000 және 2004 жылдары [[Джордж Уокер Буш|Джордж У. Буш]] Техасты 60,1% дауысымен жеңді, бұл жерде өзінің “'''сүйікті ұлы'''”ның кезінде Техас Губернаторы болғаны да көмектесті. 2008 жылы МакКейн штатты Бушқа қарағанда азырақ дауыспен, яғни 55% дауыспен жеңіске жетті. Остин да осылай Демократтарды жергілікті және штаттағы сайлауларда әлсіретіп жіберді. Техастың ауылдық және қала шетіндегі аймақтары Республикашыларға дауыс беріп жатқан бір сәтте, Рио Гранд жанындағы графтықтар Демократтарды қолдап дауыс берді.<ref name="2000electionresults">{{cite web |url=http://uselectionatlas.org/RESULTS/state.php?year=2000&fips=48&f=1&off=0&elect=0 |title=2000 Presidential General Election Results – Texas |publisher=www.uselectionatlas.org |accessdate=2008-07-22}}</ref><ref name="2004electionresults">{{cite web |url=http://uselectionatlas.org/RESULTS/state.php?year=2004&fips=48&f=1&off=0&elect=0 |title=2004 Presidential General Election Results – Texas |publisher=www.uselectionatlas.org |accessdate=2007-07-22}}</ref>
[[Сурет:George-W-Bush.jpeg|160px|left|thumb|[[Джордж Уокер Буш|Джордж Буш]]. Техастың 46-губернаторы (1995-2000 жылдары) және АҚШ 43-президенті (2001-2009 жылдары)]]
2003 жылы Республикашы [[Том Дэлей]] Конгресс облыстарының Техастағы сайлау округтарының шекараларын қайта қарауды басқарып, бұл жерлерді Нью-Йорк Тайм газетасы нағыз сайлау махинацияларының өш алған жері деп атады.<ref name="NYTGerry">{{cite news | title = The Texas Gerrymander| publisher = New York Times| date = 2006-03-01| url = http://www.nytimes.com/2006/03/01/opinion/01wed2.html| accessdate = 2009-01-07}}</ref> “'''Техастық он бір'''” атты бір топ Демократтардың заң шығарушылары штатты осындай қиын жағдайдан алып шықты.<ref name="Tex11">{{cite news | last = Ridder| first = Knight | title = 11 Texas Senate Democrats Take Cue from House, Bolt to Avoid Redistricting | publisher = Houston Chronicle | date = 2003-07-29 | url = http://www.allbusiness.com/government/elections-politics-politics-political-parties/10366221-1.html| accessdate = 2009-01-07}}</ref> Осындай қиыншылықтарға қарамай заң шығарушы үкімет картаны Республикашылар алып барды. Сайлау округтерін қай қару протестанттары ұлттық Жоғары сотқа Біріккен Латын Америкасы азаматтары және Перри істері бойынша жүгінді, бірақ іс Республикашылар пайдасына шешілді.<ref>{{cite news|author = The Associated Press
|url = http://www.nytimes.com/2006/06/28/washington/28cnd-scotus.html|title =Justices Back Most G.O.P. Changes to Texas Districts |work = New York Times|date= 2006-06-28|accessdate = 2006-06-28}}</ref>
2010 жылғы жалпы сайлауларда Палатадағы және Сенаттағы Делегациясындағы Республикашылардың көпшілігі Техас мүшелерінен болды. 111-АҚШ Конгрессіндегі 32 Техас Конгресстік штаттарының 23 Республикашылардын болса, қалған 9 Демократтардан болды. Техастың сенаторлары [[Кей Бейли Хэтчисон]] және [[Жон Корнин]]. 1994 жылдан бері еш бір Демократ штаттағы жоғары лауазымға отырған жоқ. Техастық Демократтардың қатысуы Шығыс және Солтүстік жақтағы [[Бомонт]], Эл Пасо, Остин, Сан-Антонио, Даллас және Хьюстон сияқты қалалардағы азшылықты құрайтын топтардан тұрады.
== Әкімшілік бөліністер ==
Техаста көпшілігі жалпыұлттық 254 [[Графтық (феодалдық иелік)|графтық]]тар бар. Әр бір графтық төрт сайланған [[комиссар]]лардан тұратын Комиссарлардың Сот жүйесімен жұмыс істейді және графтық судьясы графтық аймағынан сайланады. Графтық үкіметі әлсіз қалалық кеңес сияқты жұмыс алып барып, себебі графтық судьясында вето билік жоқ, бірақ басқа комиссарлармен бірге дауыс бере алады.
Сонда да Техас қызметтерді бөлісу үшін жергілікті келісім-шарттарға отыруға қалаларға және графтықтарға рұқсат береді. Графтықтар ішкі заңдарымен шағымдана алмайды, олардың барлық заңдары қатаң түрде штатта жасап беріледі. Штатта графтықтарға біріккен немесе бөлектенген аймақтар, райондар жоқ. Графтық бөлектенген жерлерге шектеулі қызметтер көрсетеді. [[Муниципалитет]]тер жалпы заңға немесе ішкі заңға бойсынуына қарай классификацияланады.<ref name="homerule">McDonald, John V., "An Analysis of Texas' Municipal Home Rule Charters Since 1994" (2000). Applied Research Projects. Paper 124. [http://ecommons.txstate.edu/arp/124/ Txstate.edu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120304010149/http://ecommons.txstate.edu/arp/124/ |date=2012-03-04 }}</ref> Муниципалитет ішкі заңын қаланың 5000 артық адамы заңға келіскен жағдайда ғана қабылдай алады. Муниципалитеттер партиялардан тыс болып,<ref name="reqvote">{{cite web |title=Run for Party Nomination to Public Office |work=Texas Politics |publisher=University of Texas |url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/4_6_2.html|accessdate=2008-10-12}}</ref> сайлаулар мектеп басшылығы үшін және колледж аймақтары қоғамдастықтары үшін арналады.
==Экономика==
Штаттағы экономикалық жағдай XX ғасыр басында [[мұнай]] кені ашылған кезде күрт өзгерді. Университеттердегі [[инвестиция]] көмегімен XX ғасыр орталарында Техастағы әртараптандырылған [[экономика]] және жоғары технология дамыды. 2010 жылдан ол керегелі 500 компаниялардың жоғары бөлімінде өзінің өсіп бара жатқан өндірісімен, ауыл шаруашылық, мұнай-химия, [[энергетика]], [[компьютер]], [[электроника]], аэрокосмос, биомедициналық ғылымдар сияқты салалармен [[Калифорния]] екеуі 57-сатыны иелеп тұр.<ref>''[http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2010/states/TX.html CNN.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100807051708/http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2010/states/TX.html |date=2010-08-07 }}'', Retrieved қараша 2010.</ref> Бұл көрсеткіш 2002 жылдан бері ұлтты өнім экспорты бойынша көшбасшыға айналдырып, мемлекет жалпы өнімі бойынша екінші орынға шығады.
[[Сурет:NASA Neutral Buoyancy Laboratory Astronaut Training.jpg|left|thumb|Астронавт Техастағы ''Джонсон Космос Орталығы''нда дайындалу үстінде]]
[[Сурет:Кітап Техас.jpg|right|thumb|2010 жыл шыққан экономика жайлы кітап]]
2010 жылы Техас Жалпы ішкі өнімі 1,207 триллион АҚШ долларын құрап, АҚШ-та екінші жоғары көрсеткішке ие болды.<ref>{{cite web|title=GDP by State|url=http://greyhill.com/gdp-by-state|publisher=Greyhill Advisors|accessdate=7 September 2011}}</ref> Бұл көрсеткіш дүние экономикасында 11 және 12-орындарда [[Үндістан]] және [[Канада]] сияқты елдердің GDP-мен тең. Техас экономикасы дүние бойынша бөліністер арасында [[Англия]]дан (Біріккен Королдіктің бөлінісі), Калифорниядан және [[Токио]]дан соң 4-орында тұрады. Техас көп халқы, мол табиғи байлығы, гүлденген қалалары және жоғары білімнен көшбастаушы орталықтарының көмегімен жоғары және күшті экономикаға жетісті. Штат аймағында мұнай табылған соң, Техаста мұнай өндірісі күшейді. Соңғы кездерді қала орталықтары көбейіп, 2005 жылда халықтың 2/3 бөлігі сол жерлерде тұрды.<ref name="economy1">{{cite web |title=Economic Geography |work=Texas Politics |publisher=University of Texas| url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/9_3_2.html|accessdate=2008-10-13}}</ref>
2011 жылы шілдеде штат жұмыссыздық көрсеткіші 8,4% шықты.<ref>{{cite web|title=Local Area Unemployment Statistics|url=http://www.bls.gov/web/laus/laumstch.htm|publisher=Bureau of Labor Statistics|accessdate=7 September 2011}}</ref>
Техаста “'''төмен салықтар, төмен қызметтер'''” репутациясы бар.
Салық қорының мәліметі бойынша Техастың салығы жалпы ұлттық салықтар арасында төменгі орында тұрады, мемлекеттік және жергілікті салық бағасы жан басына шаққанда 3,580 АҚШ долларын құраса, ол резиденттер пайдасының 8,4% болып есептеліп, салық төмен ұлттар үшін жетінші орында тұрады. Техас алған пайдаға салық төлемейтін жеті штат қатарына жатады.<ref name="incometax">{{cite web | title = State Individual Income Taxes | publisher = Federation of Tax Administrators | url = http://www.taxadmin.org/fta/rate/ind_inc.html | accessdate = 2008-10-12}}</ref> Оның орнына 6,25% мөлшерлемемен штат мүлкімен табыс салығынан кіріс алып отырады,<ref>{{cite web|author= |url=http://alltaxtips.com/why-does-texas-taxus-have-the-highest-property-taxes-and-3rd-highest-sales-tax/ |title=Why does Texas (Taxus) have the highest property taxes and 3rd highest sales tax? |publisher=Alltaxtips.com |date=2011-05-09 |accessdate=2011-08-15}}</ref> бірақ жергілікті салық юрисдикциялары (қала, округ, арнайы тағайындалған райондар және билік транзиттері) саудаға қойып, салықты максималды мөлшерлемеге дейін 2% көтеріп, 8,25% қылуы мүмкін.<ref>{{cite web|url=http://www.window.state.tx.us/taxinfo/sales/faq_collect.html |title=FAQ: Texas Sales Tax |publisher=Window.state.tx.us |date= |accessdate=2011-01-10}}</ref> Техас мемлекеттің салық доноры есептеліп, әр бір доллар үшін Техастықтар федералды үкіметке федералды кіріс салығын төлеп, мемлекет жалпы шамамен пайдадан 0,94% АҚШ долларын алып отырды.2010 жылы Таңдау журналы Техас Кәсіпорын Қорындағы 3 миллиард АҚШ доллары үшін бұл штатты мемлекеттегі бизнес үшін ең жақсы орын ретінде атады.<ref name="1businessclimate">{{cite web|title=Site Selection Rankings |url=http://greyhill.com/site-selection-rankings/ |accessdate=2011-10-10}}</ref> Техаспен Калифорнияда '''Фортуна 500'''-дегі ең көп компаниялардың штаб пәтерлері орналасқан.<ref>{{cite web|url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2010/states/TX.html |title=Fortune 500 2010: States: Texas Companies - FORTUNE on CNNMoney.com |publisher=Money.cnn.com |date=2010-05-03 |accessdate=2011-08-15}}</ref><ref>{{cite web|url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2010/states/CA.html |title=Fortune 500 2010: States: California Companies - FORTUNE on CNNMoney.com |publisher=Money.cnn.com |date=2010-05-03 |accessdate=2011-08-15}}</ref>
2010 жылы Техаста 346,000 [[миллионер]] болып, мемлекеттегі миллионерлер саны бойынша штаттар ішінде екінші орында тұрады.<ref>Second to California</ref><ref>{{Cite news | first=Walter | last=Scott | title=Personality Parade | url=| work= | publisher=Parade Magazine | location= | page= 2 | date=2 May 2010 | id= | accessdate=}}</ref>
=== Ауыл шаруашылығы және тау-кен өнеркәсібі ===
[[Сурет:Техас мақтасы.jpg|right|thumb|Батыс Техастағы өнімнен соң мақта егістігі]]
Техаста АҚШ-тағы ең көп шаруашылық орындары және ең үлкен жер аудандары бар. Техас үй малдарын өсіру өндірісі бойынша мемлекетте көш бастап келе жатыр. Ірі қара мал штаттың ең бағалы ауыл-шаруашылық өндірісі болып, штат мемлекетте [[қой]] мен [[ешкі]] өнімдерін өсіру бойынша жоғары орындарда тұрады. Штат дән өнімдерін шығаруда едәуір өсіп келе жатыр. Техастың үлкен коммерциялық балық өнеркәсібі бар. [[Цемент]], жарықшақталған тас, [[әк]], [[тұз]], [[құм]] және [[қиыршық тас]] сияқты пайдалы қазбалар өндірісі бойынша Техас көш бастап келеді.<ref name="netstateecon">{{cite web |title=The Texas Economy |publisher=netstate.com |date =2007-06-05 |url=http://www.netstate.com/economy/tx_economy.htm |accessdate=2008-04-29}}</ref>
=== Энергия ===
[[Сурет:Oil well.jpg|right|thumb|Мұнай ұңғысы]]
[[Сурет:GreenMountainWindFarm Fluvanna 2004.jpg|right|thumb|Батыс Техастағы Бразос жел фермасы]]
Спиндлтопта мұнай ашылған соң, энергия саяси және экономикалық салада басқарушы күшке ие болды.<ref name="AlmanacOil">{{cite web| url = http://www.texasalmanac.com/history/highlights/oil/ | title = Oil and Texas: A Cultural History| accessdate = 2009-02-03| last = Ramos| first = Mary G.| work = Texas Almanac 2008–2009| publisher = The Texas State Historical Association}}</ref> Энергия Ақпарат Әкімшілігінің хабарлауынша Техас мемлекеттегі жан басына және жалпы энергияны ең көп пайдаланатын штат болды.<ref name="Petrol">{{cite web |title=Texas Quick Facts |publisher=Energy Information Administration |date =|url=http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=TX|title=Petroleum Profile: Texas|accessdate=2008-12-13}}</ref> Мемлекеттің басқа бөліктеріне қарағанда Техастың көпшілік аймақтары өздерінің айнымалы токтарының энергия жүйесін пайдаланады. Техас электроэнергия жабдықтарын реттейді.
Техас Темір жол комиссиясы өз атына қарамастан штаттағы мұнай-газ өнеркәсібін, газ жабдықтарын, құбыр қауіпсіздігін, сұйытылған газ өнеркәсібіндегі қауіпсіздікті, тау-кен өнеркәсібіндегі көмір және уранды реттеп отырады. Комиссия Техас мұнай қорын тәртіпке салу қабілітіне ие болғандықтан 1970 жылға дейін мұнай бағасын қадағалап отырды. [[ОПЕК]] негізін салушылар мұнай бағаларын реттеуші модулдердің бірі ретінде Техас агенттігін пайдаланды.<ref name="RRcommission">{{Handbook of Texas |id=mdr01 |name=Railroad Commission}}</ref>
Техас 5 миллиард (790 000 000 метр куб) баррель мұнай қорына ие болып, бұл мұнай АҚШ жалпы мұнай қорының төрттен бірін құрайды.<ref name="Petrol"/> Штаттың тазалағыш зауыттары күніне 4.6 миллион баррель (730 000 метр куб) мұнай өңдеп шығарады.<ref name="Petrol"/> Хьюстон аймағындағы Бейтоун тазалағыш зауыты АҚШ-тағы ең үлкен тазалағыш зауыт болып табылады.<ref name="Petrol"/> Техас жасанды газ өндіруден көш бастап, мемлекет жасанды газының төрттен бірін құрайды.<ref name="Petrol"/> Бірнеше мұнай компаниялары осы Техаста орналасқан: олар Коноко-Филипс, Эксон-Мобил, Халлибуртон, Валеро, и Марафон Ойл компаниялары.
Штат жаңартылған энергия көзі бойынша көшбасшы болып, ол мемлекеттегі ең көп жел энергиясын шығарады.<ref name="Petrol"/><ref name="wind2">{{cite web |last=Souder |first=Elizabeth |title=Texas leads nation in wind power capacity |work=Dallas Morning News |year=2007 |date =01/08 |url=http://www.dallasnews.com/sharedcontent/dws/dn/latestnews/stories/011808dnbuswindpower.30c78959.html}}</ref> [[Роскоу]]дағы, Техас штатында, Роскоу жел электрстанциясы 781.5 мегаватт күшімен 2009 жылы қазанда дүнидегі ең үлкен электростанция болып табылды.<ref name="RoscoeWind">{{cite news|last=O'Grady|first=Eileen|title=E.ON completes world's largest wind farm in Texas|url=http://www.reuters.com/article/idUSN3023624320091001|accessdate=26 тамыз 2010|newspaper=Reuters|date=2009-10-01}}</ref> Энергия Ақпарат Әкімшілігі хабарлауынша, штаттың ірі ауыл шаруашылығы мен орман өнеркәсібі Техасқа отындарды пайдалану үшін ірі көлемдегі биомасса беруі мүмкін. Штатта тағы да мемлекет дамуы үшін күн сәулесі энергиясынан пайдалану мүмкіншілігі бар.<ref>[https://www.luminsmart.com/blog/are-solar-panels-worth-it-in-texas-2265 Are solar panels worth it in Texas?]. ''luminsmart.com''{{ref-en}}</ref>
=== Технология ===
[[Сурет:GodPod.jpg|right|thumb|Платодағы Электроник Дата Системс штаб пәтері]]
Техаста үлкен университет жүйелерімен қоса бастамашы Техас кәсіпорын қоры, Техас Эмеджинг қоры және көптеген алуан түрлі өнеркәсіптің жоғары технологиялы салалары дамып жатыр. Остин аймағы “Кремний белестері” деген лақап атпен аталса, солтүстік Даллас “'''Кремний жайылмасы'''” деп аталады. [[Техаста Dell, Inc.]], [[Texas Instruments]], [[Perot Systems]], и [[AT&T]] сияқты жоғары технология компанияларының штаб-пәтерлері бар.
Ұлттық аэронавтика және Космос әкімшілігінің [[Линдон Б. Жонсон Космос орталығы]] оңтүстік-шығыс Хьюстонда орналасып, Техастағы аэронавтика өндірісінің асыл тәжі болып тұр. Форт-Уэрт Локхид Мартин аэронавтикасының дивизиясы мен Бэлл Хеликоптер Текстрон екеуін қабылдайды.<ref name="LM1">{{cite web |title=Locations |publisher=Lockheed Martin |accessdate=2008-05-22 |url=http://www.lockheedmartin.com/aeronautics/about/Locations.html}}</ref><ref name="Bell">{{cite web |title=About Bell Helicopter |publisher=Bell Helicopter |accessdate=2008-05-22 |url=http://www.bellhelicopter.com/en/company/}}</ref> Форт-Уэртта Локхид ең үлкен батыстық бағдарлама есептелетін [[F-16 Күресуші Сұңқары]]н және оның ізбасары [[F-35 Жасындары]]н істеп шығарады.<ref name="Downside">{{cite news |last=Rosenwald |first=Michael S. |date=2007-12-17 |title=Downside of Dominance? |publisher=The Washington Post |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/12/16/AR2007121601522.html |accessdate=2008-05-22}}</ref>
=== Сауда ===
Техас байлығы көтерме және бөлшек саудадан тұратын үлкен коммерциялық секторды, банк ісін, сақтандыруды және құрылыс өнеркәсібін ынталандырды. Fortune 500 компанияларының мысалдары Техас өнеркәсіп салаларына AT & T, Men's Warehouse, Landry's Restaurants, Kimberly-Clark, Blockbuster, Whole Foods Market, және Tenet HealthCare ке арналмаған.<ref name="fortune500_2">{{cite news |title=Texas |publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune Magazine]] |date=2007-04-30 |url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2007/states/TX.html |accessdate=2008-05-03}}</ref> Даллас-Форт-Уэрт АҚШ-тағы басқа штаттарға қарағанда жан басына ең көп сауда орталықтары тиісті болатын мекен есептеледі.<ref name="VisitDallas_Shopping">{{cite web | title = Dallas Shopping | publisher = Dallas Convention & Visitors Bureau | url = http://www.visitdallas.com/downloads/1224091342.02416300_679fbde386/DallasShopping.pdf | format = PDF | accessdate = 2008-02-20}} {{Dead link|date=June 2010| bot=DASHBot}}</ref> Мексика штаттың ең ірі сауда әріптесі болып, [[НАФТА]] арқылы штат экспортының үштен бір бөлігін қабылдайды. НАФТА Техас-Мексика шекарасындағы тартысты макиладоралардың құрылысын көтермеледі.<ref name="economy2">{{cite web|title=Recent Economic Transformations |work=Texas Politics |publisher=University of Texas |url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/9_3_3.html|accessdate=2008-10-13}}</ref>
== Демография ==
{| class="wikitable" style="float:right; font-size:79%; margin:10px"
|+ '''Тарихтағы халық сандары'''
|- style="background:lightgrey;"
! Санақтар
! Халық саны
! % +, - көрсеткіші
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1850]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|212,592
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"| -
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1860]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|604,215
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|184.2%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1870]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|818,579
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|35.5%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1880]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|1,591,749
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|94.5%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1890]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|2,235,527
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|40.4%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1900]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|3,048,710
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|36.4%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1910]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|3,896,542
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|27.8%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1920]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|4,663,228
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|19.7%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1930]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|5,824,715
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|24.9%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1940]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|6,414,824
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|10.1%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1950]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|7,711,194
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|20.2%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1960]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|9,579,677
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|24.2%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1970]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|11,196,730
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|16.9%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1980]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|14,229,191
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|27.1%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1990]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|16,986,510
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|19.4%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[2000]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|20,851,820
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|22.8%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[2010]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|25,145,561
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|20.6%
|}
[[Сурет:Texas population map.png|300px|left|thumb|Техас халқы тығыздығының картасы]]
2009 жылы штат халқы күтілгендей 24,782,406 адамды құрап, алдыңғы жылға қарағанда 1,97% өскен болса, 2000 жылдан бері 16,1% өсті.<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/popest/states/states.html|title=Population Estimates|date=желтоқсан 23, 2009|work=Population Estimates Program|publisher=U.S. Census Bureau|accessdate=2009-12-30}}</ref> Соңғы санақтан бері штат халқының табиғи өсуі көрсеткіші 1,389,275 адамға жеткен болса, олардың 801,576 адамы иммиграциямен АҚШ сыртынан келсе, ал 451,910 адамы миграциямен мемлекет ішінен келген. 2004 жылда штатта 3,5 миллион шет елде туған резиденттер болып, олардың 1,2 миллионы күтілгендей заңсыз шет елдіктер болды. 2000-2006 жылдар аралығында Техаста мемлекеттегі ең көп шет елден көшіп келу, яғни иммиграция жүз берді. 2010 жылы заңсыз шет елдіктердің саны жалпы халықтың 6,0% бөлігін құрады. Бұл көрсеткіш мемлекеттегі штаттар арасындағы бесінші көрсеткіш болып табылады.<ref>{{Cite news | first=Peter | last=Slevin | title=New Arizona law puts police in 'tenuous' spot | url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/04/29/AR2010042904970.html?sid=ST2010042905051| work= | publisher=Washington Post | location=Washington, DC | pages= A4 | date=30 сәуір 2010 | id= | accessdate=}}</ref><!---as often happens, the box score figures listed in Wikipedia article are from print edition and did not appear in the online article---><ref>behind Nevada, Arizona, California, and New Jersey</ref>
Техас халқының тығыздығы 34,8 адам бір шаршы километрге тиісті болып, АҚШ тығыздығынан (31 адам/км) кішкене көбірек. Керісінше Техас жер көлемі бойынша Франциямен тең болса да, Еуропалық елдің аймағының тығыздығы 116 адам/км.
Техастықтардың үштен екісі Хьюстон сияқты үлкен қалаларда өмір сүреді. Даллас-Форт Уэрт Техастың үлкен қалаларынан есептеледі. Ал Хьюстон Техастағы ең үлкен қалалардың бірі болып, АҚШ-та төртінші орынды иелесе де, Даллас-Форт Уэрт одан едәуір үлкенірек.
=== Нәсілдік және этникалық құрамы ===
2010 жылғы АҚШ санағы бойынша Техастағы нәсілдік және этникалық топтардың қатынасы мынадай:
* Ақ нәсілділер: 70.4% ([[Испандар|Испаниялық]] емес ақ нәсілділер: 45.3%)
* Қара нәсілді немесе Афро-Америкалықтар: 11.8%
* Жергілікті [[Америкалықтар]]: 0.7%
* [[Азиялықтар]]: 3.8% <small>(1.0% [[Үндістан]]лықтар, 0.8% [[Вьетнам]]дықтар, 0.6% [[Қытай]]лықтар, 0.4% [[Филиппиндер|Филиппиндіктер]], 0.3% [[Корейлер]], 0.2% [[Пәкістан]]дықтар, 0.07% [[Жапондар]], 0.05% [[Латын Америкасы|Латын Америкалықтар]], 0.05% [[Камбоджа]]лықтар)</small>
* Тынық Мұхиттағы аралдықтар: 0.1% <small>(0.02% [[Гуамания]]лықтар, 0.01% [[Самоалықтар]], 0.01% [[Тонга]]лықтар, 0.01% [[Гавайи]]лықтар)</small>
* Басқа расалар: 10.5%
* Екі немесе одан да көп расалар: 2.7%
* Испандар немесе Латын Америкалықтар: 37.6% <small>(31.6% [[Мексика]]лықтар, 0.5% [[Пуэрто-Рико]]лықтар, 0.2% [[Куба]]лықтар</small>
Техаста ақ Америкалықтар нәсілдік азшылықты құрайды. Бірақ Испандық емес ақтар халықтың шамамен 48% бөлігін құрайды, сондықтан Техас азшылық және көпшілік штат болып есептеледі. 17,020,000 Техастықтар ақтар болып, шамамен 11,4 миллион халық Испандық емес ақтар. [[Германия]]лық, [[Ирландия]]лық және [[Англия]]лық Американдар Техастағы ең көп таралған Еуропалық ежелгі топтар. Германиялық Американдар халықтың 11,3% құрап, олардың саны 2,7 миллионнан асады. Ирландиялық Американдар халықтың 8,2% құрап, олардың саны 1,9 миллион. Техаста шамамен 600,000 Франциялық Американдар және 472,000 [[Италия]]лық Американдар бар. Бұл этникалық топтар өз кезегінде халықтың 2,5% және 2,0% құрайды. 1980 жылдағы АҚШ-тағы санақ бойынша Техас аймағындағы ең көп таралған ежелгі халықтар 3,083,323 адаммен ағылшындар екен, олар сол кезде штат халқының 27% бөлігін құраған.<ref>http://www.census.gov/population/www/censusdata/files/pc80-s1-10/tab03.pdf</ref> Алғашында олардың ата-бабалары он үш отарға кірген және кейінірек оларды Американдықтар деп атап кетті, ал негізі олар ағылшындардың тұқымынан шыққан.
Қара нәсілді американдықтар Техаста азшылықты құрайды. Испандық және Испандық емес қара нәсілділер халықтың 11,5% құрап, Испандық емес текті қара нәсілділер қарапайым халықтың 11,3% құрайды. Испандық және Испандық емес қара нәсілділер саны шамамен 2,7 миллион.
Текті Американдықтар да Техаста азшылықты құрап, олар штат халқының бар-жоғы 0,5% және олардың саны 118,000 адам. Испандық емес текті Американдықтар 0,3% құрап, олардың саны 75,000 адам. Чероки индеецтері 0,1% құрап, олардың саны 19,400 адам. Керісінше, 583 адам ғана [[Чиппева]] ретінде анықталған.
Азиялық Американдар да Техаста азшылық топты құрайды. [[Азия]]дан шыққан Американдар халықтың 3,4% құраса, ал Испандық еместер 3,3% құрайды. Олардың біргелкі саны 808,000 адамнан асады. Испандық емес Азиялықтар саны 795,000 адамнан артады. 200,000 астам [[Үндістан]]лықтар Техасты Отаны етіп алған. Техасты сондай-ақ 187,000 [[Вьетнам]]дықтар,136,000 [[Қытай]]лықтар, 92,000 [[Филиппиндер|Филиппиндықтар]], 62,000 [[Корея]]лықтар және 18,000 [[Жапония]]лық Американдықтар мекендеген. Тағы да 111,000 артық адам Азиялық тектен шыққан олар: [[Камбоджа]], [[Таиланд]] және [[Хмонг]].
[[Тынық мұхиты]]нан шыққан Американдар да Техаста азшылықты құрайды. Сауалнама бойынша, тек ғана 18,000 адам Тынық мұхиты аралдарынан және 16,400 Испандық емес тектен шыққан. Сондай-ақ, 5,400 текті [[Гавайи]]лықтар, 5,300 [[Гвамания]]лықтар және 6,400 халық басқа тектерден шыққан. [[Самао]] Американдары өте шектеулі болып, олардың саны 941 адам ғана.
Көпрасалы адамдар да Техаста азшылықты құрайды. Көпнәсілді адамдардың мұрагерлері халықтың санының 1,9% құрап, олар 448,000 адамды құрайды. Дерлік 80,000 адам Еуропа және [[Африка]]лықтардың мұрагерлері болып, олар халықтың 0,3% құрайды. Еуропа және текті Американдықтардың мұрагерлері саны 108,000 болып, олар халықтың 0,5% құрайды. Еуропа және Азиялықтардың мұрагерлері саны 57,600 болып, олар халықтың 0,2% құрайды. Ал Африкалық және текті Американдықтардың мұрагерлері саны өте аз 15,300 болып, олар халықтың 0,1% құрайды.
Испандармен латындар Техаста Испандық емес Еуропалық Американдардан соң саны бойынша екінші орында тұрады. 8,5 миллионнан көп халық испан және латын этникалық бірлестігіне жатады. Бұл топ Техас халқының 36% құрайды. Мексикан текті халық саны 7.3 миллионнан асып, штат халқының 30.7% құрайды. 104,000 артық Пуэрто-Риколықтар штат аймағында жасайды. Шамамен 38,000 Кубалықтар осы штатта мекендейді. 1,1 миллионнан астам адам (халық санының 4.7% құрайды) Коста-Рикалықтар, Венесуэлалықтар және Аргентиналықтар.<ref>{{cite web|author= |url=http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-geo_id=04000US48&-qr_name=ACS_2008_3YR_G00_DP3YR5&-ds_name=ACS_2008_3YR_G00_&-_lang=en&-redoLog=false&-_sse=on |title=Texas – ACS Demographic and Housing Estimates: 2006–2008 |publisher=Factfinder.census.gov |date= |accessdate=2011-01-10}}</ref><ref>{{cite web|author=|url=http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-geo_id=04000US48&-qr_name=ACS_2008_3YR_G00_DP3YR2&-ds_name=&-_lang=en&-redoLog=false |title=Texas – Selected Social Characteristics in the United States: 2006–2008 |publisher=Factfinder.census.gov |date= |accessdate=2011-01-10}}</ref>
Техастың орталық және оңтүстік-шығыс орталық бөлімінде Германиядан шыққандар өмір сүреді. Техастың үштен бір бөлігінен көбі Испандық тектен шыққан,<ref name="Census2">{{cite web |year=2006 |title=Texas QuickFacts from the US Census Bureau |location =US Census
|url=http://factfinder.census.gov/servlet/ACSSAFFFacts?_event=&geo_id=04000US48&_geoContext=01000US%7C04000US48&_street=&_county=&_cityTown=&_state=04000US48&_zip=&_lang=en&_sse=on&ActiveGeoDiv=&_useEV=&pctxt=fph&pgsl=040&_submenuId=factsheet_1&ds_name=DEC_2000_SAFF&_ci_nbr=null&qr_name=null®=null%3Anull&_keyword=&_industry= |accessdate=2007-04-28}}</ref> олардың көбісі соңғы уақыттарда келген, кейбір Теханолар Техасқа 18-ғасырда байланысы болған. Бұрынғы құл халықтан шыққан тектілерден кейінгі уақытта коллеж бітірген Афро-Американдар Жаңа Ұлы Көшу кезінде көптеп жұмыс жасауға келеді.<ref name="blackmigration">[https://web.archive.org/web/20040702085924/http://www.brookings.edu/urban/pubs/20040524_Frey.pdf William H. Frey, "The New Great Migration: Black Americans' Return to the South, 1965–2000", May 2004, The Brookings Institution, p.1]. Retrieved наурыз 19, 2008.</ref> Соңғы кезде Техаста, әсіресе Хьюстонмен Далласта Азиялықтардың саны өсіп кетті. Азиялық Американдар өсіп бара жатқан Техастағы басқа аймақтар Остин, [[Корпус Кристи]], [[Шерилэнд]] және [[МакАллен]]. Қазіргі уақытта үш халық мойындаған тайпалар жасап жатыр олар: Алабама-Коушатта тайпасы, Кикапу дәстүрлі тайпасы және Ислета [[Дел Сур Пуэбло]] тайпалары.
2011 жылы ақпанның ортасында болған санақ бюросының айтуынша, Техастың ақ нәсілді халқы 50% төмен екен, яғни 45% екен, ал Испандықтар болса 38% дейін көтеріліпті. 2000-2010 жылдары аралығында жалпы халық саны 20,6% дейін көтерілді, бірақ Испандықтар 65% дейін көтеріліпті, ал Испандық емес ақ нәсілділер болса тек ғана 4,2% дейін көтеріліпті.<ref>Majority of Texas' population growth is Hispanic http://www.usatoday.com/news/nation/census/2011-02-17-texas-census_N.htm?csp=34news&utm_source=feedburner&utm_medium=feed&utm_campaign=Feed%3A+usatoday-NewsTopStories+%28News+-+Top+Stories%29</ref>
=== Дін ===
{| class="wikitable" style="float:right; margin:10px"
|-
!Religion<ref>[http://www.gc.cuny.edu/faculty/research_briefs/aris/key_findings.htm#StateFaith American Religious Identification Survey] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051024031359/http://www.gc.cuny.edu/faculty/research_briefs/aris/key_findings.htm#StateFaith |date=2005-10-24 }}, 2001</ref>
!
|-
|[[Роман Католиктер]]
|28%
|-
|[[Баптистер]]
|21%
|-
|[[Атеист|Дін ұстанбайтындар]]
|11%
|-
|[[Методистер]]
|8%
|-
|[[Христиан]] – Басқалар
|7%
|-
|[[Лютерандар]]
|3%
|-
|[[Pentecostal]]
|3%
|-
|[[Presbyterian]]
|2%
|-
|[[Деноминация еместер]]
|2%
|-
|[[The Church of Jesus Christ of Latter-day Saints|Мормон]]
|2%
|-
|[[Episcopal Church (United States)|Эпископтықтар]]
|1%
|-
|[[Ислам діні]]
|1%
|-
|[[Йегова куәгерлері]]
|1%
|-
|[[Assemblies of God USA|Құдай ассамблеясы]]
|1%
|-
|Құдай шіркеуі
|1%
|-
|Басқалар
|2%
|}
[[Сурет:Lakewood1.jpg|left|thumb|Лейкуд шіркеуі ішкі көрінісі]]
2000 жылда ең үлкен деноминация саны жақтаушылары [[Роман Католик шіркеуі]] 4,368,969 адам; Оңтүстік Баптист Конвенция 3,519,459 адам және [[Біріккен Методист шіркеуі]] 1,022,342 адамнан тұрады.<ref name="religion">{{cite web |url=http://www.thearda.com/mapsReports/reports/state/48_2000.asp |title=State Membership Report – Texas|publisher=Association of Religion Data Archives|accessdate=2008-02-12}}</ref>
Даллас-Форт-Уэрт болса үш үлкен эвангелие семинарлары үйі және монастырлер қожайыны. Хьюстондағы [[Лейкуд шіркеуі]]не аптасына орташа 43,000 адам келуімен мақтанады.<ref>{{cite web|url=http://www.sermoncentral.com/articleb.asp?article=Top-100-Largest-Churches |title=Top 100 Largest Churches in America |publisher=SermonCentral.com |date=2009-04-13 |accessdate=2010-04-11}}</ref> Лаббокта біліміне байланысты мемлекетте жан басына шіркеу ең көп аймақ болып есептеледі.
[[Христиан Діні|Христианнан]] басқа діннің жақтаушылары негізінен қалалық жерлерге көшіп барады. 1990 жылда мұсылмандар 140,000 адам болса, қазіргі уақытқа келіп, мұсылман халықтар саны 350,000 – 400,000 аралағында болды.<ref>[http://www.texanonline.net/special-reports/muslim-growth-adds-to-texas-diversity Texas Online: Muslim growth adds to Texas diversity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120326150126/http://www.texanonline.net/special-reports/muslim-growth-adds-to-texas-diversity |date=2012-03-26 }}</ref> Еврей дінінде 128,000 адам. Шамамен 146,000 [[Иудаизм]] және [[Сикхизм]] діндерінің жақтаушылары Техаста өмір сүреді.<ref>{{cite book|title=Twentieth-century Texas: a social and cultural history|author=Storey, John Woodrow; Kelley; Mary L.|publisher=University of North Texas Press|year=2008|page=145}}</ref><ref>Lindsey, William D.; Silk, Mark : ''[http://books.google.com/books?id=NjdrZ4m_BK8C Religion and public life in the southern crossroads: showdown states]'', Altamira Press, 2004, pg. 48</ref>
=== Қалалар мен қалашықтар ===
Штаттың халқы миллионнан асатын үш қаласы бар олар: Хьюстон, Сан-Антонио және Даллас. Осы үш қала АҚШ-тың ең көп халқы бар он қаласының ішінде тұр.<ref name=PopEstBigCities>{{cite web |url=http://www.census.gov/popest/cities/tables/SUB-EST2006–01.csv |title=Table 1: Annual Estimates of the Population for Incorporated Places Over 100,000, Ranked by шілде 1, 2006 Population: сәуір 1, 2000 to шілде 1, 2006 |format=[[comma-separated values|CSV]] |work=2005 Population Estimates |publisher=АҚШ халық санағы бюросы|date=2008-06-10 |accessdate=2008-06-10}} {{Dead link|date= 2010|bot=H3llBot}}</ref> 2000 жылы Техастың алты қаласының халық саны 500,000 адамнан асып тұрды. Остин, Форт-Уэрт және Эл Пасо АҚШ-тың ең халқы көп 25 қаласының ішінде болды. Техаста халық саны миллионнан асатын төрт метрополитан аймақ бар олар: [[Даллас-Форт Уэрт-Арлингтон]], [[Хьюстон-Шугэр Ленд-Бейтоун]], [[Сан Антонио-Нью Бронфельс]] және [[Остин-Раунд Рок-Сан Макрос]]. Даллас Форт-Уэрт және Хьюстон метрополитан аймақтарының халқының саны 6,3 миллион және 5,7 миллион тұрғынды құрайды. Үш штатаралық үлкен жолдар бар: I-35 батысқа (Даллас – Форт-Уэрттан Сан-Антониоға дейін, ортасында Остинға), I-45 шығықа (Далластан Хьюстонға дейін), және I-10 оңтүстікке (Сан-Антониодан Хьюстонға дейін) бұлар [[Техас Урбан Үшбұрышы аймағы]] деп аталады. Бұл аймақ 60,000 шаршы миль (160,000 шаршы километр) болып, көптеген үлкен қалалармен метрополитан аймақтар осыған кіріп, бұл жерде 17,000 миллион тұрғын жасап, ол Техас жалпы халық санының 75% құрайды.<ref name="urbantriangle">{{cite web | last = Neuman | first = Michael | title = The Texas Urban Triangle: Framework for Future Growth | publisher = Southwest Region University Transportation Center (SWUTC) | url = http://swutc.tamu.edu/projectdescriptions/167166.htm | accessdate = 2008-10-14}}</ref> Даллас және Хьюстондар дүние қалаларының ішінде екінші қала болып танылған.<ref name="worldcities">{{cite web| title = GaWC – The World According to GaWC 2008| work = Globalization and World Cities Research Network| accessdate = 2009-03-01| url = http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html}}</ref> Бұл қалалар штат ішінде таралған. Техаста штаттардың ішінде ең көп графтық 254 графтық бар.<ref>{{cite web|url=http://www.spiritus-temporis.com/counties-of-the-united-states/number-of-counties-per-state.html |title=Counties of the U.S |publisher=Spiritus-temporis.com |date= |accessdate=2011-01-10}}</ref>
Қалалардан тысқары ауылдық жерлердегі аймақтар колонияларда жиі инфрақұрылымдар жетіспейді, сондықтан кедейшілік әлі де бар.<ref name="Colonias">{{cite web| url= http://www.sos.state.tx.us/border/colonias/faqs.shtml| title= Colonias FAQ's (Frequently Asked Questions)| accessdate = 2008-10-12| author = Federal Reserve Bank of Dallas Office of Community Affairs| publisher= Texas Secretary of State}}</ref> 2007 жылы аз дегенде 2,294 колония болып Техаста, штаттың Мексикамен шекарасындағы 1,248 миль (2,008 km) жерде орналасқан.<ref name="Colonias"/> Техаста шамамен 400,000 адам колонияларда жұмыс жасайды.
<center>
<gallery widths="140" heights="140px" perrow="5">
Image:Panoramic Houston skyline.jpg|[[Хьюстон]]
Image:AustinWikiPic2.jpg|[[Остин]]
Image:Xvixionx 29 April 2006 Dallas Skyline.jpg|[[Даллас]]
File:FortWorthTexasSkylineW.jpg|[[Форт Уэрт]]
Image:Downtown-san-antonio.jpeg|[[Сан-Антонио]]
File:El Paso Skyline.jpg|[[Эл Пасо]]
</gallery>
</center>
==Мәдениет==
[[Сурет:Mission San Antonio aka Alamo.jpg|right|thumb|Аламо Техастың атақты символдарының бірі]]
Тарихта Техастың барлық мәдениеті оңтүстік, батыс және оңтүстік-батыс жақтардың әсерінен штаттар арасында бір-біріне көшіп жүріп өзгеріске ұшыраған. Ең атақты тағамы таңғы астағы [[пуррито]] үш нәрседен оралған ұннан жасалған [[шелпек]]тен, [[бекон]] және қуырылған [[жұмыртқа]]дан тұрады. Техас дәстүрлі мәдениеті 18-19 ғасырларда әр түрлі иммигранттардың көшіп келуі себебінен аралас мәдениеттердің ошағына айналды.
=== Өнер ===
[[Сурет:Big Tex.JPG|left|thumb|Биг Текс 1952 жылдан бастап барлық Техас штаты жәрмеңкелерінде қатысып келеді]]
Хьюстон – АҚШ-тағы әрдайым кәсіби резидентті компаниялармен өнердің барлық түрлерінде болатын бес қаланың біреуі. Өнер орындары: [[Хьюстон Гранд Опера]], [[Хьюстон симфониялық оркестрі]], [[Хьюстон Балеті]] және [[Аллей театр]].<ref name="houstontheater">{{cite web |title=About Houston Theater District |publisher=[[Houston Theater District]] |url=http://www.houstontheaterdistrict.org/en/cms/?68 |accessdate=2008-04-28 |archiveurl = http://web.archive.org/web/20080229033851/http://www.houstontheaterdistrict.org/en/cms/?68 |archivedate = February 29, 2008}}</ref> Оның бейнелі өнері және атқарушы өнер түрлеріне тербеліс болған Хьюстон Театр районы болып табылады. Ол Хьюстон орталығының жүрегінде орналасқан 17 блокты аймақ болып, 12 948 орын жанды шығуларға және 1 480 кино орындарға арналып, бұл жер мемлекетте театр орындары бойынша екінші орынды алады.<ref name="houstontheater"/>
[[Сурет:Техастағы театр.jpg|right|thumb|Театр орталығы]]
1892 жылда негізі қаланған Форт-Уэрттағы [[Техас Қазіргі Көркемөнер мұражайы]] штаттағы ең ескі көркемөнер мұражайы болып табылады. Форт-Уэртта тағы да [[Кимбелл көркемөнер мұражайы]], [[Амон Картер мұражайы]], [[Ұлттық малшы әйел мұражайы]] және [[Даңқ Залы]], [[Уилл Роджерс Мемориэл орталығы]] және орталықта [[Бас Атқарушы Залы]] бар. Даллас қаласы орталығындағы өнер орталығында мынадай өнер орындары бар: [[Даллас Көркемөнер мұражайы]], [[Мортон Х. Мейерсон Симфониялық мұражайы]], [[Марго және Билл Винспир Опералық театры]], [[Азия өнерінің Траммелл & Маргарет Кроу коллекциясы]] және [[Нэйшер мүсін орталығы]].<ref name="Dallasarts">{{cite web |title=Dallas Arts District |publisher=Dallas Convention & Visitors Bureau |accessdate=2008-05-29 |url=http://www.visitdallas.com/visitors/listing-details?id=492}}</ref>
Далластағы [[Дип Эллум]] ауданы оңтүстік АҚШ-та 1920-1930 жылдары басты джаз және қайнаған блюзымен даңқы шықты. Дип Эллум сөзі жергілікті халықтың “'''Дип Элм'''” сөзін “'''Дип Эллум'''” деп дауыстағынан пайда болған.<ref name="DeepElm">{{Handbook of Texas|id=hpd01|name=Deep Ellum}}</ref> [[Соқыр Лимон Джефферсон]], [[Роберт Джонсон]], [[Худди "Ледбелли" Ледбеттер]] және [[Бесси Смит]] сияқты әншілер Дип Эллум клубтарында өз өнерлерін көрсеткен.<ref name="DeepElm2">{{cite web |title=Dallas History Items: Deep Ellum |publisher=Dallas Historical Society |url=http://www.dallashistory.org/history/dallas/deep_ellum.htm |accessdate=2008-07-25}}</ref>
Остин дүниенің жанды музыкасы орталығы болып, адамның жан басына шаққанда көп өлең айтылатын мынадай ордалары бар: [[Нашвилл]], [[Мемфис]], [[Лос-Анджелес]], [[Лас Вегас]] және [[Нью-Йорк]].<ref name="livemusic">{{cite web|url=http://www.cityofaustin.org/music/|title=Live Music Capital of the World|accessdate=2007-06-12|publisher=City of Austin}}</ref> Қала музыкалары Алтыншы көшедегі түнгі клубтарда болып өтеді, [[фильм]], [[музыка]] және мультимедиа сияқты оқиғалар оңтүстіктен оңтүстік-батысқа дейін болса, көп жалғасатын музыкалық бағдарламалар Американ ТВ, Остин Сити Лимитста көрсетіледі және [[Остин Сити Лимитс Музыка фестивалі]] [[Цилкер саябағы]]нда боып өтеді.<ref name="AustinCL">{{cite web | last = Bernardini | first = Deb | authorlink =Deb Bernardini | title = Television's longest running concert series begins season 33 Tapings with performances by Norah Fones, Wilco, Femi Kuti, Arcade Fire and more | url = http://dbmpr.com/pressroom/acl/ACLFinalPR.doc.pdf | format = PDF | accessdate = 2008-10-15|archiveurl=http://web.archive.org/web/20081028193024/http://dbmpr.com/pressroom/acl/ACLFinalPR.doc.pdf|archivedate=2008-10-28}}</ref>
1980 жылдан бастап Сан-Антонио "'''Дүние Техано музыка орталығы'''"нда өркендеді.<ref name="TTMA">{{cite web|url=http://www.tejanomusicawards.com/about.html|title=About The Texas Talent Musicians Association (TTMA)|accessdate=2009-08-02|publisher=Texas Talent Musicians Association}}</ref> [[Техано Музыка марапаты]] Техано музыкасын және мәдениетін бағалайтын, түсінетін форум құрған.<ref name="TejanoMA">{{cite web |title=Tejano Music Awards |publisher=Texas Talent Musicians Association |year =2008 |url=http://www.tejanomusicawards.com/ |accessdate=2008-05-12}}</ref>
== Білім ==
[[Сурет:Техас білім агенттігі.jpg|right|thumb|[[Техас білім агенттігі]]]]
[[Сурет:TravisStateOfficeBuilding.JPG|right|thumb|Техас білім агенттігінің [[Остин]]дағы басты кеңселері]]
[[Техас Республикасы]] екінші президенті [[Мирабо Б. Ламар]] Техас білімінің атасы есептеледі. Оның басқару жылдарында штат әр бір [[Графтық (феодалдық иелік)|графтыққа]] мектептер салынуы үшін үш лигадан жер берілді. Тағы қосымша 50 лига жер екі университетті қолдау үшін қойылды, кейінірек бұл жерлер [[Тұрақты университетте қоры]]ның негізіне айналды.<ref name="PUF">{{cite web|url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/khp02|title=Permanent University Fund |accessdate= қаңтар 13, 2008|first=Vivian Elizabeth|last= Smyrl|publisher=TSHA Online}}</ref> Ламардың қызметі бүкіл Техас бойынша мемлекеттік мектептер жүйесінің негізін салу еді.<ref name=hen37>Hendrickson (1995), p. 37.</ref> АҚШ білім саласында Америка заңнама ауысу Кеңесінің есеп беру бланкісінде Техас штаты 29-орында тұрған. Техас студенттері орташа есеппен математика пәнінен жоғарылау орынды иелеген, бірақ әдебиеттен (оқудан) төмен нәтиже көрсеткен. 2006–2007 жылдар аралығында, Техас әр бір оқушы үшін $7,275 жұмсап, мемлекеттегі $9,389 көрсеткішке қарағанда төменірек. Оқушы және мұғалім ара-қатынасы 14.9 құрап, мемлекеттік көрсеткіштен 15.3 төмендеу. Техас мұғалімдерге 41 744$ төлеген болса, бұл көрсеткіш мемлекеттікінен 46 593$ сомадан төмен. Штат білім қорының 88% ақшасын төлесе, ал федералды штат қалған 12% төлейді.<ref name="reportcard">{{cite web| title = Texas| work = Report Card on American Education: A State By State Analysis 15th Edition| publisher = American Legislative Exchange Council| year = 2008| url = http://www.alec.org/am/pdf/states/texas08.pdf|accessdate=2010-08-26| format = PDF}} {{Dead link|date=2010|bot=H3llBot}}</ref>
[[Сурет:Мектеп.jpg|left|thumb]]
[[Техас білім агенттігі]] штаттағы мемлекеттік білім жүйесін қадағалайды. Техаста [[Стаффорд муниципалды мектеп районы]]нан басқа мыңнан аса мектеп райондары муниципалды райондардан тәуелсіз болып, қала шекараларынан кесіп өтеді.<ref name="Stafford">{{cite press release|title=Comptroller Strayhorn to Review Stafford Municipal School District|publisher=Texas Comptroller Carole Keeton Strayhorn|date=2003-09-16|url=http://www.cpa.state.tx.us/news/30916stafford.html|accessdate=2008-06-28}}</ref> Мектеп райондары өздерінің азаматтарына салық салу құқығына ие және өз мүлкіне өзі иелік ететін егеменді аймақ ретінде бекітеді. Мектеп аудандардағы үшін мектептерді әділ қаржыландыру мандатымен сот болғандықтан, штаттың “'''Робин Гуд жобасы'''” деп аталушы қайта бөлетін тартысты сот жүйесі бар. Бұл жоба бай мектеп аудандарынан алынған мүлік салығы түсімін кедей мектеп аудандарына береді.<ref name="robinhood">{{cite web| last=Saghaye-Biria| first=Hakimeh| title=Robin Hood Plan is Working|date=2001-04-22|publisher= World Internet News Cooperative| url= http://soc.hfac.uh.edu/artman/publish/article_137.shtml| accessdate=2008-06-23}}</ref> Техас Білім Агенттігінің мектептің жеке немес ішкі істеріне араласу құқығы жоқ.<ref name="homeschool">{{cite web | publication-date =2007-11-01|title=Home School Information Letter|publisher=Texas Education Agency |url=http://www.tea.state.tx.us/home.school/homeltr.html|accessdate=2008-06-24}}</ref>
Бастауыш және орта мектептердегі оқушылар '''TAKS''' ('''Texas Assessment of Knowledge and Skills''') тестін тапсырады. TAKS оқушылардың Техас білім стандарттары және '''No Child Left Behind Act''' талаптары бойынша оқу, жазу, математика, ғылым және қоғамдық дағдыларын бағалайды. 2007 жылы Техас заң шығарушылары 2011-2012 жылдағы бірінші курс студенттеріне және мектептің соңғы класс оқушыларына TAKS-ты ауыстырды.<ref name="TAKS">{{cite news|url=http://www.tea.state.tx.us/student.assessment/admin/eoc/index.html|title=End-of-Course (EOC) Assessments: Implementation |last=Texas Education Agency|first= |work=Assessment Division|date=2007-10-22|accessdate=2007-10-22}}</ref>
=== Колледждер және университеттер ===
[[Сурет:The University of Texas at Austin - Littlefield Fountain and Main Building.jpg|right|thumb|Остиндағы Техас университеті]]
Техастың 1997 жылда қабылданған “'''Техас Хаус Билл 588'''” деп аталатын тартысты альтернативті жағымды әрекет жобасы бойынша, Техастың орта мектеп жоғары сыныпты жақсы бітірген оқушыларының 10% бөлігін мемлекет қаржыландырушы университеттерге автомат қабылдануына кепілдік береді.
[[Сурет:TAMUcampus.jpg|left|thumb|Техас A&M университеті]]
Техаста 6 мемлекеттік мектептер және 4 жеке меншік мектептер жұмыс жасайды.<ref name="UniSystems">{{cite web | last = Heath | first = Ben | publisher = Daily Texan | date = 2003-07-07 | url = http://www.utsystem.edu/news/clips/dailyclips/2003/0706-0712/UTSystem-DT-BillRequires-070703.pdf | format = PDF | accessdate =2007-10-12|title=Bill requires review of university systems|archiveurl=http://web.archive.org/web/20090205011655/http://www.utsystem.edu/news/clips/dailyclips/2003/0706-0712/UTSystem-DT-BillRequires-070703.pdf|archivedate=2009-02-05}}</ref><ref name="unisystems2">{{cite web | title = Senate Subcommittee on Higher Education Testimony Regarding the Benefits of a Stand Alone Institution | publisher = Sam Houston State University | date = 2008-06-25 | url =http://www.senate.state.tx.us/75r/Senate/commit/c535/20080625/062508_SFA_Testimony_Dr_Pattillo.pdf | format = PDF | accessdate =2008-10-12}}</ref> Тұрақты университетте қорының жерінде табылған кендер штаттың [[Техас университтеті]] және Техас [[A&M]] сияқты ең үлкен университеттер жүйесін қаржыландыруға үлкен көмегін тигізді. [[PUF]] 2005 жылы күзде 15$ миллиард қаржы жұмсап, [[Гарвард университеті|Гарвард]] қаржыландыруынан кейін екінші орында тұрады. Басқа төрт университет жүйелері олар: [[Хьюстон университеті]], [[Солтүстік Техас университеті]], [[Техас штаты]] және [[Техас техникалық университеті]] болып есептеледі.
[[Сурет:Ezekiel W. Cullen Building (Alternate).JPG|right|thumb|Хьюстон университеті]]
Техаста халық мойындаған мемлекет көшбасшы 3 зерттеу университеті бар: олар Остиндағы Техас университеті, Техас A&M университеті және Хьюстон университеті. Остиндағы Техас университеті және Техас A&M университеттері штаттағы ең жетекші университеттер болып есептеледі. Екеуі де Техас Конституциясында бекітіліп, Тұрақты университет қоры қорында өз үлесін сақтайды. Техас штаттағы жетекші университеттердің қатарын кеңейту үшін жеті оқу орнын “көрініп келе жатқан зерттеу университеттері” деп белгіледі. Техастың 82-ші Заң шығарушы ұйымының талқылауы бойынша олардың бірінші пайда болатын екеуі олар: Хьюстон университеті және Техас Технология университеті.<ref>{{cite web |title=Tier-One Prize Money Tentatively Passes House |accessdate=2011-04-27 |url=http://www.texastribune.org/texas-education/higher-education/tier-one-prize-money-tentatively-passes-house-/}}</ref>
[[Сурет:Lovett Hall.jpg|left|thumb|Райс университеті]]
Техас гуманитарлы университеттерден бастап халық мойындаған жетекші университеттерге дейінгі жеке оқу орындарының Отаны есептеледі. [[U.S. News & World Report]] сараптамасы бойынша [[Райс университеті]] мемлекеттегі білім деңгейі және зерттеу істері бойынша жоғары орындағы оқу орны болып, ол жетекші университеттер арасында 17-орында тұр.<ref>{{cite web | title = Rice University, Best Colleges 2009 | work = – US News and World Report | accessdate = 2009-03-27 | url = http://colleges.usnews.rankingsandreviews.com/college/items/3604}}</ref> Бұрынғы Республика жариялаған жеке университеттер: олар [[Бэйлор университеті]], [[Мария Хардин-Бэйлор университеті]] және [[Оңтүстік-батыс университеті]].<ref name="privateuni">{{cite web |title=About Baylor |publisher=Baylor University |accessdate=2008-05-21 |url=http://www.baylor.edu/about/}}</ref><ref name="southwestern">{{cite web |title=Southwestern History |publisher=Southwestern University |accessdate=2008-10-12 |url=http://www.southwestern.edu/about/about-history.html |archiveurl = http://web.archive.org/web/20071024123018/http://www.southwestern.edu/about/about-history.html |archivedate = 24 қазан 2007}}</ref>
Техас қазіргі уақытта екі президенттік кітапханаға иелік етеді, олар: Техас A&M университетіндегі [[Джордж Буш Президенттік кітапханасы]] және Остиндағы Техас университетіндегі [[Линдон Бэйнс Джонсон кітапханасы және мұражайы]]. [[Техас Методист университеті]]нде үшінші Джордж Буш президенттік кітапханасын құру келісімі орнатылды.
=== Техас штатының білім ордалары ===
<center>
<gallery widths="140" heights="140px" perrow="5">
File:The Willis Library.jpg|[[Солтүстік Техас университеті]]
File:OldMainTxState.JPG|[[Техас штаты университеті]] - [[Сан Маркос]]
File:TTU_English_Philosophy_Building.jpg|[[Техас техникалық университеті]]
File:Dallas_Hall1.JPG|[[Оңтүстік Методист университеті]]
</gallery>
</center>
== Денсаулық сақтау ==
[[Сурет:Logo3.jpg|300px|right|thumb]]
[[Достастық қоры]] Техас денсаулық сақтау саласын мемлекеттегі үшінші ең жаман деп бағалайды.<ref name="insurancenet">{{cite web |last=Perotin |first=Maria M. |title=Texas is Near Bottom of Healthcare Rankings |work =[[Fort Worth Star-Telegram]] |date=2007-06-13 |url=http://www.insurancenewsnet.com/article.asp?a=top_lh&id=80824 |accessdate=2008-04-22}}</ref> Техас [[Денсаулық сақтау|денсаулықты сақтау қызметі]]не қол жеткізу, медициналық қызметтің сапасы және ауруханаларға жұмсаған қаржы бойынша төменгі орындардың бірінде тұрады. Штаттың төменгі рейтингті көрсетуінің себебі саясат, жоғары деңдейдегі кедейшілік және ең бастысы штаттағы заңсыз [[иммигрант]]тар санының көбеюі болып есептеледі. ”Штаттың 25,1% халқы медициналық кепілдіксіз қалып, мемлекеттегі ең жоғары көрсеткіш болып есептеледі” деген есептемесіне жауап ретінде Техас штаты 2006 жылы мамырда [[“'''Code Red'''” бағдарламасы]]н жасады.<ref name="codered">{{cite web |title=Code Red: The Critical Condition of Health in Texas |url=http://www.coderedtexas.org/ |accessdate=2008-04-28}}</ref> Техаста сондай-ақ дәрігерлер қателері үшін сот процесстері үшін экономикалық емес ең басты шығындар бар болып, олар 250,000 [[АҚШ доллары]] ретінде бағаланып, бұл қаржы өз қызметін асыра пайдалануды тоқтату және денсаулықты сақтау саласындағы өсіп бара жатқан қаржыларды бақылау мақсатында жұмсалады.<ref name="tort">{{cite book |last=Odom |first=Lamar |last2 =Garcia |first2 =Anthony |last3 =Milburn |first3 =Pamela |year=2005 |title=The Ethicality of Capping Non-Economic Damages to Control Rising Healthcare Costs: Panacea or False and Misleading Practice? |edition =1 |volume=3 |publisher=The Internet Journal of Healthcare Administration |issn=1366-0756|url=http://www.ispub.com/ostia/index.php?xmlFilePath=journals/ijhca/vol3n1/capping.xml|doi=10.1108/13660750510611170|accessdate=2008-04-28}}</ref>
[[Trust for America's Health денсаулық ұйымы]]ның зерттеуі бойынша Техас жасөспірімдер семіздігі бойынша 15-орында тұрады және штаттың 27.2% халқы осы ауруға шалдыққан.<ref name="healthyamericans">{{cite web| title = Texas| work = State Data| publisher = Trust for America's Health| year = 2008| url= http://healthyamericans.org/states/states.php?measure=highschooloverweight&sort=data| accessdate = 2008-10-14}}</ref> 2008 жылы [[Men's Health журналы]] зерттеуі бойынша Техастың төрт қаласын АҚШ-тың семіздік бойынша жоғары 25 қаласының қатарында көрсетті, яғни Хьюстон 6-орында, Даллас 7-орында, Эл-Пасо 8-орында және Арлингтон 14-орындағы рейтингте көрсетілді.<ref name="obese2">
{{cite web |title=America's Fittest Cities 2007 |work =Men's Health |year=2008 |url=http://www.mensfitness.com/city_rankings/462 |accessdate=2008-04-21}}</ref> Техаста тек ғана бір қала Остин АҚШ-тағы “жоғары 25 жағдайлы қалалар”дың 21-орынын иеледі. Сол сияқты тағы бір зерттеу штаттың семіздік көрсеткішін “'''B+'''” жағымды бағасымен белгіледі. Штат тұрақты спортпен айналысатын халық үлесі бойынша рейтингде 42-орынды тұрады.<ref>[http://www.statemaster.com/graph/hea_phy_exe-health-physical-exercise Statemaster.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130513182949/http://www.statemaster.com/graph/hea_phy_exe-health-physical-exercise |date=2013-05-13 }}, Accessed May 16, 2007</ref>
=== Медициналық зерттеу ===
[[Сурет:FlightHoustontoDallas086.jpg|300px|right|thumb|Хьюстондағы Техас медициналық орталығы]]
Көптеген элиталық медициналық зерттеу орталықтары Техаста орналасқан. Штатта 9 медициналық оқу орындары,<ref name="MedicalSchools">{{cite web |title=Texas Medical Schools and Hospitals |publisher=Texas Medical Association |date =2006-08-03 |url=http://www.texmed.org/Template.aspx?id=86 |accessdate=2008-04-28}}</ref> 3 стоматологиялық мектеп<ref name="dentalschool">{{cite web |url=http://www.dentist.net/dentalschools.asp |title=Dental Schools in the United States |accessdate=2008-10-31 |publisher=Dentist.net}}</ref> және бір [[оптометрия]] мектебі<ref name="optometry">{{cite web |url=http://healthguideusa.org/optometry/texas_optometry_schools.htm |title=Texas Optometry Schools |accessdate=2008-10-31 |publisher=Health Guide USA}}</ref> бар. Техаста екі [[Biosafety Level 4 (BSL-4) лабораториялары]] бар: олардың біреуі Галвестондағы [[Техас Медициналық бөлім университеті]]<ref name="biosafety4">{{cite web|url=http://www.bioscrypt.com/news/press/item-728/|date=14 қазан 2004|title=University Selects Bioscrypt for Biosafety Level 4 Lab|publisher=Bioscrypt|accessdate=2006-04-29|archiveurl = http://web.archive.org/web/20071117074008/http%3A//www.bioscrypt.com/news/press/item-728/ |archivedate = қараша 17, 2007|deadurl=yes}}</ref> және Сан-Антониодағы [[Биомедицина зерттеулерінің оңтүстік-батыс қоры]]. Бұл Биомедицина зерттеулерінің оңтүстік-батыс қоры АҚШ-тағы бірінші BSL-4 деңгейдегі лаборатория болып есептеледі.<ref name="biosafety4_2">{{cite web|url=http://www.sfbr.org/pages/about_resources2.php|title=Biosafety Level 4 (BSL-4) Laboratory|publisher=Southwest Foundation for Biomedical Research|accessdate=2006-04-29}}</ref>
Хьюстондағы Техас медициналық орталығы өзінің 47 институт-мүшесімен зерттеу және институттарды шоғырлау бойынша дүниедегі жоғары нәтижеге ие.<ref name="TexasMC">
{{cite web | title = About the Texas Medical Center | publisher = The Texas Medical Center | accessdate = 2009-04-11 | url = http://www.texmedctr.tmc.edu/root/en/GetToKnow/AboutTMC/About+the+TMC.htm}}</ref> Техас медициналық орталығы дүниеде ең көп жүрек [[трансплатация]]ларын орындайды.<ref name="HeartTransplants">{{cite web |title=Background Statistics > People and Politics (most recent) by state |publisher=State Master |date =2008-05-08 |url=http://www.statemaster.com/graph/bac_bac-background-people-and-politics |accessdate=2008-05-08}}</ref>
Хьюстондағы [[Техас Андерсен обыр орталығы университеті]] обыр ауруына шалдыққан пациенттерге қамқорлық көрсету, зерттеу, білім беру және профилактика істері бойынша жоғары деңгейдегі академиялық институты болып есептеледі.<ref name="MDAnderson">{{cite web |title=About MD Anderson |publisher=[[The University of Texas M. D. Anderson Cancer Center]] |url=http://www.mdanderson.org/about_mda/ |accessdate=2008-04-28}}</ref>
АҚШ-тағы клиникалық медициналық зерттеу бойынша Сан-Антониодағы Оңтүстік Техас медициналық орталығы 6-орынды иеледі.<ref name="UTSAFactsheet">{{cite journal |date=2007-04-03 |title=Health Science Center ranks sixth in clinical medicine |edition =7 |volume=XL |publisher=University of Texas Health Science Center |url=http://www.uthscsa.edu/hscnews/singleformat.asp?newID=2353 |accessdate=2008-04-28}}</ref> Сан-Антониодағы Техас денсаулық және ғылым орталығы университеті де жоғары деңгейдегі зерттеу және білім беру институты есептеледі.<ref name="DentalSchool">{{cite web |title=International report gives Dental School high marks |publisher=HSC NEWS |accessdate=2008-05-15 |url=http://www.uthscsa.edu/hscnews/singleformat.asp?newID=1742}}</ref><ref name="Tmedicialcenter2">{{cite web |title=Medical center's research ranks high |publisher=San Antonio Express-News |accessdate=2008-05-15 |url=http://www.mysanantonio.com/news/MYSA040407_medical_center_EN_2dc65c3e_html751.html}}</ref>
[[Америка жүрек ассоциациясы]] және Техас оңтүстік-батыс медициналық орталығы университеті екеуі де Далласты отаны деп біледі. Оңтүстік-батыс медициналық орталығы дүниедегі жоғары деңгейлі акалемиялық медициналық орталықтары арасында жоғары орынды иелейді.<ref name="UTSWAboutUs">{{cite web |title=About UT Southwestern |publisher=University of Texas Southwestern Medical Center |url=http://www8.utsouthwestern.edu/home/about/index.html |accessdate=2008-04-28}}</ref> Институттың медициналық мектебі дүниеде медицина саласында көптеген [[Нобель сыйлығы]]н алған.<ref name="UTSWAboutUs"/><ref name="UTSWFactsheet">{{cite web |title=UT Southwestern Fact Sheet |publisher=University of Texas Southwestern Medical Center |year =2008 |url=http://www8.utsouthwestern.edu/vgn/images/portal/cit_56417/43/32/2800592006_Fact_Sheet.pdf |format=PDF |accessdate=2008-04-28|archiveurl=http://web.archive.org/web/20060707171035/http://www8.utsouthwestern.edu/vgn/images/portal/cit_56417/43/32/2800592006_Fact_Sheet.pdf|archivedate=2006-07-07}}</ref>
== Қоршаған орта ==
Техас басқа штаттарға қарағанда ең көп парник газын шығарып, Порт-Артурда АҚШ-тағы ең лас ауаның бір бөлігі бар. 2010 жылы Техаста 2 553 зиянды заттарды шығару оқиғалары амалға асырылып, Техас аспанына 44.6 миллион фунт зиянды заттар жіберілді.<ref>{{cite web |url=http://www.rawstory.com/rs/2011/11/10/living-and-coughing-downwind-of-texas-smoke-stacks/ |title=Living, and coughing, downwind of Texas smoke stacks |date=қараша 10, 2011}}</ref>
== Транспорт ==
[[Сурет:METRORail 5.jpg|right|thumb|[[Метро]] жол]]
Техастағы үлкен көлемдегі және ойлы-қырлы ландшафт жерлері себебінен Техастықтар көптеген қиыншылықтарды бастан кешірді. Техас АҚШ-тағы ең ұзын тас жолы және [[темір жол]]ы, сонымен қоса көптеген [[әуежай]]лар құрылысын қаржыландырды.<ref name="AdvaTransport">{{cite web |title=Texas-Transportation |publisher=Advamag, Inc. |year =2007 |url=http://www.city-data.com/states/Texas-Transportation.html |accessdate=2006-05-04}}</ref> [[Техас Көлік басқармасы]] бақылаушы орган ретінде көп жүйелі тас жолдарын қолдайды, [[авиация]]ны<ref name="texdotaviation">{{cite web |title=Aviation Division |publisher=Texas Department of Transportation |url=http://www.txdot.gov/business/aviation/default.htm |accessdate=2009-07-22}}</ref> және қоғамдық көлік жүйесін тәртіпке салады.<ref name="texdottransport">{{cite web |title=Transportation Division |publisher=Texas Department of Transportation |url=http://www.dot.state.tx.us/services/public_transportation/default.htm |accessdate=2008-04-29}}</ref> [[Солтүстік Америка]] құрлығы орталығында орналасқандықтан, штат көлік қатынастары саласында ең маңызды орталық болып есептеледі. Даллас / Форт-Уэрт аймағынан жүк машиналар 48 сағат ішінде мемлекет халқының 93% бөлігін және 24 сағат ішінде мемлекет халқыны 37% бөлігін тасымалдайды.<ref name="JDFTransport">{{cite web |title=5 Reasons To Choose the Dallas/Fort Worth Metroplex As A Distribution Hub |publisher=JDF Distribution |url=http://jdfdistribution.com/pdf/dallas-for-distribution.pdf?doc=dfd.pdf |format=PDF|accessdate=2008-10-14|archiveurl=http://web.archive.org/web/20081028193024/http://jdfdistribution.com/pdf/dallas-for-distribution.pdf?doc=dfd.pdf|archivedate=2008-10-28}}</ref> Техаста мемлекеттегі ең жоғары 33 ерекше экономикалық аумақ бар.<ref name="FTZ1">{{cite web | publication-date = тамыз 2007 |title=Texas and General Foreign Trade Zones Information |publisher=Office of the Governor of Texas |url=http://www.texasone.us/site/DocServer/Texas_FTZs_Document_2007.pdf?docID=2221 |accessdate=2008-06-21}} {{Dead link|date=June 2010| bot=DASHBot}}</ref> 2004 жылы Техас ЕЭА арқылы жалпы саны $298 миллиард тауар алып өтілді.<ref name="FTZ1"/>
=== Тас жолдар ===
[[Сурет:High Five.jpg|right|thumb|Далластағы High Five Interchange]]
1948 жылы Хьюстонда [[Авиация|Галф автожолы]] ашылуымен Техастықтар көп автожолдарын саяхат қылды.<ref name="txfwy">
{{cite web | title = Interstate 45 South, the Gulf Freeway | publisher = TexasFreeway.com | date=2001-05-28 | url = http://www.texasfreeway.com/Houston/photos/45s/i45s.shtml | accessdate = 2008-10-15}}</ref> 2005 жылдан Техаста 79,535 миль (127,999 км) ұзындықтағы тас жолдар қиылысты.<ref name="highwaymiles">{{cite web |title=LoneStarRoads – Highways of Texas |publisher=AARoads |date=2008-02-09 |url=http://www.aaroads.com/texas/ |doi= |accessdate=2008-04-20}}</ref> Тас жолдарындарын кеңейтуді қаржыландыру үшін Техас штатында 17 төлемді жолдар және қосымша төлемді жолдар бар.<ref name="tollways2">{{cite web |title=Global List of Toll Facilities – United States |publisher=International Bridge, Tunnel and Turnpike Association |year =2005 |url=http://www.ibtta.org/Information/content.cfm?ItemNumber=2530 |accessdate=2008-04-20}}</ref> Батыс Техастағы I-10 және I-20 ірі тас жолдарында жүру 80 миль сағатына (130 км/сағ) жылдамдықпен шектеліп, бұл АҚШ-тағы ең жоғары жылдамдық көрсеткіші.<ref name="speedlimit">{{cite news |title=Texas Raises Rural Speed Limits to 80 MPH{{ndash}} |publisher=FOXNews.com / Associated Press |date=2006-05-08 |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,197072,00.html |accessdate=2008-05-12}}</ref>
2011 жылы наурызда [[Ұлттық Әкімшілік қоғамдық конференциясы Америкалық қоғамдастығының Америка штаттары қоқыстары протолы]]ның нәтижесі бойынша Техас штаты ең төменгі он штаттың қатарында көрінді. Жалғыз жұлдызды штаттағы қоғамдық тас жолдар төмен жағдайдағы айнала тазалығынан, тиімсіз жасалған жол ернеулерінен және қоқысты көмуге байланысты мүліктік стандарттардан зардап шегіп келеді.<ref>S. Spacek, 2011 American State Litter Scorecard: New Rankings for an Increasingly Environmentally Concerned Populace.</ref>
=== Әуе жолдар ===
[[Сурет:Boeing 757-223.jpg|left|thumb|Даллас-Форт-Уэрт әуежайы 757 Американ авиалайнері]]
Техаста мемлекеттегі штаттардың ішінде ең көп әуежайлар бар. Техаста аумағы және жолаушы тасымалдауы бойынша ең үлкен Даллас-Форт-Уэрт әуежайы қызмет етіп, ол аумағы бойынша АҚШ-та екінші орында болып, 18 076 [[акр]] (73.15 шаршы км) ауданымен дүниеде төртінші орында тұрады.<ref name="DFWAir">{{cite web |url=http://www.dfwairport.com/visitor/index.php?ctnid=24254 |title=Facts about DFW |accessdate=2008-10-14 |work=Dallas/Fort Worth International Airport}}</ref> Жол жүру бойынша Даллас-Форт-Уэрт әуежайы штаттағы ең бірінші бос емесі, АҚШ-та төртіншісі<ref name="GreatPlacesAvi">{{cite web|title=10 Great Places for Aviation and Aerospace|author=Jennifer LeClaire|work=Southern Business and Development|url=http://www.sb-d.com/archivesite/www.sb-d.com/issues/spring2007/features/10GreatPlacesForAviationAndAerospace.html|accessdate=2008-04-28}}</ref> және ал дүниеде алтыншы орында тұрады.<ref name="DFWAir2">{{cite news|title=Dallas-Fort Worth International Airport |work=USAToday| url=http://destinations.usatoday.com/dallas/| accessdate=2008-04-28}}</ref> Америкалық [[AMR Корпорациясы]]ның [[American Eagle]] дүниедегі толық жолаушыларды тасымалдау бойынша 2-орындағы авиалайнер (Delta Airs авиалайнерінен соң) болып, Даллас-Форт-Уэртты ең үлкен және негізгі орталық ретінде пайдаланады.<ref name="AMR">{{cite web |title=American airlines information pictures and facts |publisher=aviationexplorer.com |date=2008-04-11 |url=http://www.aviationexplorer.com/american_airlines.htm |accessdate=2008-04-28}}</ref> [[Southwest Airlines авиалайнері]] де Далласта орналасып, [[Dallas Love Field әуежайы]] арқылы қозғалады.<ref name="SW1">{{cite web |url=http://www.southwest.com/about_swa/airborne.html |title=We Weren't Just Airborne Yesterday |date=2007-05-02|publisher=Southwest Airlines |accessdate=2007-06-09}}</ref> Ол АҚШ ішінде бір жылда ең көп жолаушы тасымалдайтын авиалайнер болып, дүниеде ең көп жолаушы тасымалдайтын авиалайнерлер қатарында тұрады.<ref name="IATA">{{cite web |url=http://www.iata.org/pressroom/wats/wats_passengers_carried.htm |title=Scheduled Passengers Carried |author=International Air Transport Association |accessdate=2007-06-10|archiveurl = http://web.archive.org/web/20070928064050/http%3A//www.iata.org/pressroom/wats/wats_passengers_carried.htm |archivedate = September 28, 2007|deadurl=yes |authorlink= International Air Transport Association}}</ref>
Техастағы екінші авилайнер Хьюстондағы [[Джорж Буш Континентаралық әуежайы]] ('''IAH''') болып, Хьюстондағы [[Continental Airlines әуе жолы]]н орталық ретінде пайдаланады. IAH АҚШ-тың қалаған әуежайынан Мексиканың барлық жеріне ұшады.<ref name="GBAir1">{{cite web|title=About George Bush Intercontinental Airport|publisher=Houston Airport System|url=http://www.houstonairportsystem.org/iahAbout|accessdate=2008-06-28}}</ref><ref name="GBAir2">{{cite press release|title=Houston Emerges As The Premier Gateway In The U.S. For Travelers To Mexico|publisher=Houston Airport System|date=2005-04-12|url=http://www.fly2houston.com/0/8178/0/1906D1940/|accessdate=2006-12-30}}</ref> Келесі жыл сайын 4 миллионнан артық жолаушы тасымалдайтын ең үлкен төрт әуежай бұлар: [[Остин-Бергстром Халықаралық әуежайы]], [[Уильям П. Хобби әуежайы]], [[Сан-Антонио Халықаралық әуежайы]] және [[Dallas Love Field әуежайы]]. Штаттағы халықаралық әуежай болып есептелетін ең кіші әуежай бұл – [[Дел Рио Халықаралық әуежайы]].
=== Порттар ===
[[Сурет:Houston Ship Channel.jpg|right|thumb|Хьюстон порты]]
Шамамен 1 150 шақты теңіз порттары 1 000 мильден (1 600 км) көбірек каналдармен Техасты қаптап тұрады.<ref name="ports1">{{cite web |title=About Texas Ports |publisher=Texas Ports Association |url=http://www.texasports.org/ |accessdate=2008-05-07}}</ref> Порттар дерлік бір миллион адамды қабылдап, 317 миллион метр тонна айналыста болады.<ref name="portbenefits">{{cite web |title=Benefits of Texas Ports |publisher=Texas Ports Association |url=http://www.texasports.org/benefits/ |accessdate=2008-05-07}}</ref> Техас порттары Атлантика басқа жағалауларымен Галф Ішкіжағалық Су жолдары арқылы байланысады. Хьюстон порты АҚШ-тағы шетелдік тоннаж бойынша ең қызған порт болып, жалпы тоннаж бойынша екінші және дүние жүзінде тоннаж бойынша онынша орынды иелейді.<ref name="porthouston">{{cite web |date=2008-03-31 |title=General Information |publisher=The Port of Houston Authority |url=http://www.portofhouston.com/geninfo/overview1.html |accessdate=2008-05-07}}</ref> Техас [[Шип каналы]] қазіргі таңда 530 фут (160 м) кеңдікке 45 фут (14 м) тереңдікті және 50 миль (80 км) ұзындықты иелеген.<ref name="HGnav">"Welcome to the Houston-Galveston Navigation Channel Project Online Resource Center" (description), [[United States Army Corps of Engineers]], желтоқсан 2005, [http://www.swg.usace.army.mil/items/hgnc/ United States Army Corps of Engineers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090109052637/http://www.swg.usace.army.mil/items/hgnc/|date=2009-01-09}}</ref>
=== Темір жолдар ===
[[Сурет:METRORail 5.jpg|left|thumb|Метро рельсі]]
[[Канзас]] штатында даукестердің үй малдарын темір жолға салуы және оның күшін пайдалануы дәстүрлің бір бөлігі болып табылады. Техастағы ең бірінші темір жол 1853 жылы тамызда ашылған [[Баффало Бейоу]], [[Брезос]] және [[Колорадо]] темір жолы.<ref>{{cite web|author=George C. Werner |url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/eqb16 |title=Handbook of Texas Online – Buffalo Bayou, Brazos and Colorado Railway |publisher=Tshaonline.org |date= |accessdate=2010-04-11}}</ref> Техасқа солтүстіктен бірінші келген темір жол 1872 жылы келіп, ол [[Миссури–Канзас–Техас темір жолы]] еді.<ref>{{cite web|author=Donovan L. Hofsommer |url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/eqm08 |title=Handbook of Texas Online – Missouri-Kansas-Texas railroad |publisher=Tshaonline.org |date= |accessdate=2010-04-11}}</ref> 1911 жылға дейін Техас мемлекетте темір жол ұзындығы бойынша көш бастады. 1932 жылға дейін Техас темір жол ұзындығы шыңына жетіп, ол 17 078 мильді (27 484 км) құрады, бірақ 2000 жылға дейін 14 006 мильге (22 540 км) дейін қысқарды. Техас темір жол комиссиясы басынан штаттық темір жолды тәртіпке салған кезде, 2005 жылда штат осы қызметке Техас Көлік басқармасын қайта тағайындады.<ref name="RRCMove">{{cite web |title=Former Rail Division|publisher=Texas Railroad Commission |date=2005-10-01 |url=http://www.rrc.state.tx.us/divisions/rail_moved/index.html?/rail.html |accessdate=2008-05-04|archiveurl = http://web.archive.org/web/20080506073304/http%3A//www.rrc.state.tx.us/divisions/rail_moved/index.html%3F/rail.html |archivedate = May 6, 2008|deadurl=yes}}</ref>
Даллас және Хьюстон екеуі жылдам трамвай жүйесін қалыптастырды. [[Dallas Area Rapid Transit]] (DART) Оңтүстік-Батыс АҚШ-та ең бірінші болып, осы жылдам трамвай жүйесін іске қосты.<ref name="DARTLightRail">{{cite news |last=Myerson |first=Allen R. |date =1996-06-14 |title=Dallas Opening Southwest's First Rail Transit |publisher=New York Times |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D01EFD81739F937A25755C0A960958260 |accessdate=2008-05-11}} {{Dead link|date=June 2010| bot=DASHBot}}</ref> [[Trinity Railway Express]] (TRE) Форт-Уэрт және Далласты байланыстыратын қала сырты темір жол қызметі болып, оны Форт-Уэрт транспорт әкімшілігі және DART амалға асырады.<ref name="TRE">{{cite web |title=Trinity Railroad Express |url=http://www.trinityrailwayexpress.org/ |accessdate=2008-06-11}}</ref> Остиндағы [[Capital Metropolitan Transportation Authority “Capital MetroRail”]] деп аталатын қала сырты темір жол қызметін солтүстік-батыс қала сыртына жөнелтеді. [[Metropolitan Transit Authority of Harris County]], Texas (METRO) Хьюстон аймағында жылдам трамвай жолдарын бағыттайды.
[[AMTRAK корпориясы]] Техастың темір жол жолаушыларға қалааралық қызметін жасауды мөлшерде және жиілікте шектеу белгілейтіндігін өамтамасыз етеді. Штатта жоспарланған үш бағытта қызмет көрсетеді: күнделікті Texas Eagle (Чикаго-Сан-Антонио); үш апталық Sunset Limited (Нью-Орлеан-Лос-Анджелес), Техастағы аялдамаларымен; күнделікті Heartland Flyer (Форт-Уэрт-Оклахома-Сити) бағыттары.
== Спорт ==
[[Сурет:Spurs vs Lakers.jpg|right|thumb|2007 жылғы [[Сан Антонио Сперс]] пен [[Лос Анджелес Лэйкерс]] ортасында Плейофф ойыны]]
Америкалық футбол штатта көп уақыт бойы “'''король'''” саналып келді және Техастықтар спорттың алуан түрлілігінен рахаттанды.<ref name="FBKing">{{cite news|last=Brady |first=Erik |title=Football still king, but hoops teams in Texas grab attention |publisher=[[USA TODAY]] |date=2003-04-04 |url=http://www.usatoday.com/sports/college/2003-04-03-texas-double_x.htm |accessdate=2008-04-11}}</ref>
Техастықтар көпшілік кәсіби командалық [[спорт|спорт ойындарын]] қарсы алады. "'''Үлкен төрттік'''" кәсіби лигада Техастың екі НФЛ ([[Даллас Ковбойз]] және [[Хьюстон Тексанс]]), екі команда [[бейсбол]] негізгі лигасында ([[Техас Рэйнджерс]] және [[Хьюстон Астрос]]), үш команда NBA ([[Хьюстон Рокетс]], [[Сан Антонио Сперс]] және [[Даллас Маверикс]]), және бір Лиганың [[Ұлттық Хоккей командасы]] ([[Даллас Старз]]) бар. Даллас – Форт-Уэрт "Үлкен төрттік" кәсіби лигада барлық төрт спорттық командалары бар 13 аймақтың бірі есептеледі. "Үлкен төрттік" лигасынан тысқары Техастың бір [[WNBA командасы]] ([[Сан Антонио Силвер Старз]]) және екі [[Жоғары Лига]] [[футбол]] командалары ([[Хьюстон Динамо]] және [[Даллас ФК]]) бар.
Техас мәдениетінде университеттік жеңіл атлетиканың маңызы зор, әсіресе [[америкалық футбол]]дың. Штатта мемлекеттегі ең көп оқу орындары арасында 10 I-FBS дивизия бар. Штаттың төрт университеттері [[Бейлор Беерз]], [[Техас Лонгхорнз]], [[Texaс A&M Аггиез]] және [[Texaс Teх Ред Рейдерс]], [[Big 12 Conference]] та қатысады. Сондай-ақ төрт мектеп командалары Техас Лонгхорнз, [[Texaс A&M Аггиез]], [[TCU Хорнед Фрогз]] және [[SMU Мустангз]] бір спорт чемпионатында болса да өз құқықтарын қорғап келе жатыр.
[[Сурет:Ballpark in Arlington May 2009.jpg|left|thumb|Арлингтондағы стадионда Texas Rangers ашылу күні]]
I-A дивизиясындағы сауалнама бойынша [[Оклахома университеті]] және Техас университеті ортасында бәсекелістік болады, ал мемлекетте үшінші орынға [[Ред Ривер Шутоут]] қол жеткізеді.<ref name="RRShootout">{{cite news |url=http://www.dallasnews.com/sharedcontent/dws/spt/colleges/redrivershootout/texas/stories/100705dnspofbwnewrivalrylede.1c8619ce.html |title=UT-OU : Best Rivalry? |work=Dallas Morning News |last=Davis |first=Brian |date=2005-10-07 |accessdate=2006-07-11}}</ref> [[Lone Star Showdown]]да тартысты бәсекелістік Техастың екі университеттері арасында өтеді: олар Texaс A&M университеті және Texas университеттері.
[[Battle for the Iron Skillet]] күресі әр жылы екі команда TCU Хорнед Фрогз және SMU Мустангз арасында болып өтеді.
[[University Interscholastic League]] ([[UIL]]) көбінесе бастауыш және орта мектеп арасында жарыстар ұйымдастырады.<ref name="UIL">{{cite web| title = University Interscholastic League| publisher = University of Texas| url = http://www.uil.utexas.edu/| accessdate = 2008-09-28}}</ref> UIL ұйымдастырған спорт жарыстары ол жеңіл атлетика (ең атақтысы мектептер арасындағы америкалық футбол жарыстары), сондай-ақ пәндерден көркемдік және академиялық жарыстар.
[[Сурет:Lone Star Showdown 2006 McGee on goal-line.jpg|right|thumb|2006 жылғы Lone Star Showdown футбол ойыны]]
Техастықтар тағы да [[родео]]ны жақсы көреді. Дүниедегі ең бірінші родео Техаста [[Пекос]]та қабылданған.<ref>{{cite web|url=http://atlas.thc.state.tx.us/viewform.asp?atlas_num=5389005909&site_name=World's+First+Rodeo&class=5000 |title=View Atlas Data |publisher=Atlas.thc.state.tx.us |date= |accessdate=2010-04-11}}</ref> Жыл сайын өтетін [[Livestock Show]] және [[Rodeo]] дүниедегі ең үлкен родео шоуы болып есептеледі. Даллас әр жылы [[Fair саябағы]]нда Техастың штаттық жәрмеңкесін өткізеді.<ref name="statefair">{{cite web |title=Fair Park, Texas |publisher=City of Dallas |accessdate=2008-05-22 |url=http://www.dallascityhall.com/FairPark/art_architectural.html}}</ref>
2012 жылдан бастап Остин [[Формула-1]] Дүние чемпионатының<ref name="f1">{{cite web |title=Formula One returns to the United States |publisher=Formula 1 Administration Ltd |accessdate=2010-05-25 |url=http://www.formula1.com/news/headlines/2010/5/10824.html}}</ref> раундын қабылдайды 1980 жылғы [[Watkins Glen International]]дағы Гран Приден бергі АҚШ-тағы тұрақты жол айналымы болады.
=== Техас штаты спорт командалары ===
<center>
<gallery widths="140" heights="140" perrow="5" mode="slideshow">
Сурет:Texas-Rangers.jpg|[[Техас Рейнджерс]]
Сурет:San Antonio Spurs.jpg|[[Сан Антонио Сперс]]
Сурет:San Antonio Silver Stars.jpg|[[Сан Антонио Силвер Старз]]
Сурет:Houston-texans.jpg|[[Хьюстон Тексанс]]
Сурет:Houston rockets.png|[[Хьюстон Рокетс]]
Сурет:FC Dallas.jpg|[[Даллас футбол клубы]]
Сурет:Houston Dynamo.jpg|[[Хьюстон Динамо]]
Сурет:Houston astros.jpg|[[Хьюстон Астрос]]
Сурет:Dallas-cowboys.jpg|[[Даллас Ковбойз]]
Сурет:Dallas Stars.jpg|[[Даллас Старз]]
Сурет:Dallas Mavericks.jpg|[[Даллас Маверикс]]
</gallery>
</center>
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер|3}}
== Сілтемелер ==
{{Refbegin}}
* {{Cite book|last=Chipman|first=Donald E.|title=Spanish Texas, 1519–1821|publisher=[[University of Texas Press]]|location=[[Austin, Texas]]|year=1992|isbn=0292776594}}
* {{Cite book|last=Davis|first=William C.|title=Lone Star Rising|year=2006|publisher=Texas A&M University Press|location=College Station, TX|isbn=9781585445325}} originally published 2004 by New York: Free Press
* {{Cite book|last=Edmondson|first=J.R.|title=The Alamo Story-From History to Current Conflicts|publisher=Republic of Texas Press|place=[[Plano, Texas]]|isbn=1-55622-678-0|year=2000}}
* {{Cite book|last=Hendrickson|first=Kenneth E., Jr.|title=The Chief of Executives of Texas: From Stephen F. Austin to John B. Connally, Jr.|publisher=[[Texas A&M University Press]]|location=[[College Station, Texas]]|year=1995|isbn=0890966419}}
* {{Cite book|last=Hardin|first=Stephen L.|title=Texian Iliad|location=Austin, Texas|publisher=University of Texas Press|year=1994|isbn=0-292-73086-1}}
* {{Cite book|last=Huson|first=Hobart|title=Captain Phillip Dimmitt's Commandancy of Goliad, 1835–1836: An Episode of the Mexican Federalist War in Texas, Usually Referred to as the Texian Revolution|location=Austin, Texas|publisher=Von Boeckmann-Jones Co.|year=1974}}
* {{Cite book|last=Lack|first=Paul D.|title=The Texas Revolutionary Experience: A Political and Social History 1835–1836|publisher=Texas A&M University Press|location=College Station, TX|year=1992|isbn=0-89096-497-1}}
* {{Cite book|last=Manchaca|first=Martha|title=Recovering History, Constructing Race: The Indian, Black, and White Roots of Mexican Americans|series=The Joe R. and Teresa Lozano Long Series in Latin American and Latino Art and Culture|publisher=University of Texas Press|location=Austin, TX|year=2001|isbn=0292752539}}
* {{Cite book|last=Todish|first=Timothy J.|last2=Todish|first2=Terry|last3=Spring|first3=Ted|title=Alamo Sourcebook, 1836: A Comprehensive Guide to the Battle of the Alamo and the Texas Revolution|publisher=Eakin Press|year=1998|location=Austin, Texas|isbn=9781571681522}}
* {{Cite book| title =The Warren Commission Report| volume = IV| series =Warren Commission Hearings| publisher =National Archives| isbn =0-31208-257-6| url =http://www.jfk-assassination.de/warren/index.php| author =report of President's Commission on the assassination of President John F. Kennedy.| year =1992}}
* {{Cite book|last=Weber|first=David J.|title=The Spanish Frontier in North America|publisher=[[Yale University Press]]|location=[[New Haven, Connecticut]]|series=Yale Western Americana Series|year=1992|isbn=0300051980}}
* {{Cite book|last=Weddle|first=Robert S.|title=Changing Tides: Twilight and Dawn in the Spanish Sea, 1763–1803|series=Centennial Series of the Association of Former Students Number 58|publisher=[[Texas A&M University Press]]|location=[[College Station, Texas]]|year=1995|isbn=0890966613}}
* {{Cite book|last=Winders|first=Richard Bruce|title=Sacrificed at the Alamo: Tragedy and Triumph in the Texas Revolution|publisher=State House Press|location=Abilene, TX|year=2004|isbn=1880510804|series=Military History of Texas Series: Number Three}}
{{Refend}}
== Сыртқы сілтемелер ==
{{Commons category|Texas}}
;Штат Үкіметі
* [http://www.texasonline.com/portal/tol The State of Texas]
* [http://wikis.ala.org/godort/index.php/Texas Texas State Databases] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515221125/http://wikis.ala.org/godort/index.php/Texas |date=2008-05-15 }} – Annotated list of searchable databases produced by Texas state agencies and compiled by the ''Government Documents Roundtable of the American Library Association''.
* [http://texaspolitics.laits.utexas.edu/ Texas Politics]. An online textbook from the College of Liberal Arts, The University of Texas.
;АҚШ Үкіметі
* [http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=TX Energy Profile for Texas- Economic, environmental, and energy data] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110204233946/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=TX |date=2011-02-04 }}
* [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=TX USGS real-time, geographic, and other scientific resources of Texas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161209115548/https://www2.usgs.gov/state/state.asp?State=TX |date=2016-12-09 }}
* [http://www.ers.usda.gov/statefacts/TX.htm Texas State Facts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090815113643/http://www.ers.usda.gov/statefacts/TX.HTM |date=2009-08-15 }}
* [https://web.archive.org/web/20070713151218/http://www.nps.gov/history/nr/travel/tx/ South and West Texas, a National Park Service ''Discover Our Shared Heritage'' Travel Itinerary]
;Басқалар
* {{dmoz|Regional/North_America/United_States/Texas}}
* [http://www.thestoryoftexas.com/ The Texas State History Museum]
* [http://www.tshaonline.org/handbook/online/ The Handbook of Texas Online]{{ndash}} Published by the ''Texas State Historical Association''
* [http://texinfo.library.unt.edu/texasregister/default.htm ''Texas Register''], hosted by the ''University of North Texas Libraries''
* {{Wikitravel}}
* [https://web.archive.org/web/20070713151218/http://www.nps.gov/history/nr/travel/tx/ South and West Texas: A National Register of Historic Places Travel Itinerary]
* [http://texasheritagesociety/ Texas Heritage Society]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{osmrelation-inline|114690}}
* [http://digital.lib.uh.edu/ View historical photographs at the University of Houston Digital Library.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100123012758/http://digital.lib.uh.edu/ |date=2010-01-23 }}
{{АҚШ әкімшілік бөлінуі}}
{{таңдаулы мақала}}
[[Санат:АҚШ штаттары]]
[[Санат:Техас]]
3xcogbe97fta6uoxv38beik00rl3su9
3693083
3693082
2026-11-07T17:41:49Z
Кабылбек Алихан
188060
"Яки" сөзі ескірген.Оның орнына "Немесе" сөзің қолдану дұрыс
3693083
wikitext
text/x-wiki
{{АҚШ штаты
|атауы = Техас
|шынайы атауы = Texas
|ту = Flag of Texas.svg{{!}} border
|белгісі = State Seal of Texas.svg
|карта = Map of USA TX.svg
|лақап аты = «Жалғыз жұлдызды штат» (ағылшынша "The Lone Star State")
|ұраны = «Достық» (ағылшынша "Friendship")
|әні = «Texas, our Texas» (қазақша "Техас, біздің Техас")
|астанасы = [[Остин]]
|ірі қаласы = [[Хьюстон]]
|ірі қалалары = [[Сан-Антонио]]<br />[[Даллас]]<br />Остин<br />[[Форт-Уэрт]]<br />[[Эль-Пасо]]
|тұрғыны = {{gain}}25 145 561<ref>{{cite web|title=2010 Resident Population Data: Population Change|publisher=US Census|url=http://2010.census.gov/2010census/data/apportionment-pop-text.php|format=xls|accessdate=2010-Dec-21|archiveurl=http://www.webcitation.org/619lRoKht|archivedate=2011-10-27}}</ref>
|санақ жылы = 2010
|тығыздығы = 37,2
|тұрғыны Орны = 2
|ауданы = 696 241
|құрлық ауданы =
|су ауданы = 17 406
|су пайызы = 2,5
|ауданыОрны = 2
|ені = 1 244
|ұзындығы = 1 270
|ендік1 = 25°50'
|ендік2 = 36°30'
|бойлық1 = 93°31'
|бойлық2 = 106°38'
|максимал биіктігі = 2 667,4
|орташа биіктігі = 520
|минимал биіктігі = 0
|штат реті = 28
|штат статусы = [[1845 жыл]] [[29 желтоқсан]]
|штатқа дейін = [[Техас республикасы]]
|губернаторы = [[Грег Эбботт]]
|вице губернаторы = [[Патрик Дэн]]
|заң шығару органы = Техас легислатурасы<ref>Англияда және АҚШ-тың кейбір штаттарында заң шығаратын органдар атауы</ref>
|жоғарғы палатасы = Техас сенаты
|төменгі палатасы = Техас өкілдігінің палатасы
|сенат мүшелері = [[Кей Бейли Хатчинсон]]<br />[[Джон Корнин]]
|уақыт белдеуі = UTC−6,<br />[[Жазғы уақыт|жазда]] UTC−5
|автомобиль коды =
|домені = .tx.us
|сайты = [http://www.texas.gov texas.gov]
|ортаққордағы санаты = Texas
|түсініктемелер = {{reflist}}
}}
'''Техас''' ({{lang-en|Texas}}, {{IPA|/ˈtɛksəs/}}) — [[АҚШ|АҚШ-тың]] оңтүстігіндегі, халық саны және жер көлемі бойынша екінші орындағы штат; АҚШ-тың құрлықтағы штаттарының арасында ең үлкен жер аумағына ие. Атауы [[Каддо тілі]]ндегі «Tejas» — “''достар''” немесе “''одақтастар''” деген сөзге негізделген.<ref>[http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/pft04 Texas, origin of name] ''Handbook of Texas Online''</ref> Техас Америка Құрама Штаттарының оңтүстік-орталығында орналасқан, оңтүстігінен [[Мексика]]мен, батысынан Жаңа Мексикамен, солтүстігінде [[Оклахома]]мен, солтүстік-шығысында [[Арканзас (штат)|Арканзаспен]], шығысынан [[Луизиана]] штаттарымен шектеседі. Техастың жер көлемі 268,820 шаршы миль (696,200 шаршы километр), халқының саны 25,1 миллион адамды құрайды.<ref>{{cite web| title = U.S. Census Bureau Announces 2010 Census Population Counts – Apportionment Counts Delivered to President | work = Press Release| publisher = U.S. Census Bureau | date = желтоқсан 21, 2010 | url = http://2010.census.gov/news/releases/operations/cb10-cn93.html | accessdate = February 7, 2011}}</ref>
== Штат туралы ==
[[Испания]]ның отаршылдық саясаты кезінде штат '''Nuevo Reino de Filipinas : La Provincia de Texas''' атауымен белгілі болды.<ref>{{cite web|last=Teja|first=Jesús de la|title=New Philippines|url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/usn01|work=Handbook of Texas Online|publisher=Texas State Historical Association}}</ref> Бұл атауды бірінші қолданған адам '''Antonio Margil de Jesús''' болып, ол 1716 жылы 20-шілдеде Мексика вице-короліне хат жазғанда осы атауды қолданады. Бұл атау күнделікті өмірде көп қолданыста болмағанымен, 1800 жылдардың аяғына дейінгі ресми құжаттарда көп кездесіп тұрады.
[[Хьюстон]] Техастағы ең үлкен және АҚШ-тағы төртінші үлкен қала болып есептеледі. Ал [[Сан-Антонио]] болса, штаттағы екінші және мемлекеттегі жетінші үлкен қала. Сол сияқты [[Даллас-Форт Уэрт]] және Үлкен Хьюстон АҚШ метрополитендік аймақтардағы төртінші және алтыншы орындарда тұрады. Одан басқа ірі қалалар [[Эл Пасо]] және [[Остин]] сияқты үлкен қалалар болса, штат орталық қалалары болып есептеледі. Техастың тәуелсіз Республика екендігінің және Мексикамен азаттық үшін күресуінің белгісі ретінде штатты “'''Жалғыз жұлдызды штат'''” деп атайды. Сондықтан "Жалғыз жұлдыз" бейнесін Техастың туында және штат таңбасында да көп кездестіруге болады.<ref>{{cite web|url=http://www.netstate.com/states/intro/tx_intro.htm |title=Introduction to Texas |publisher=Netstate.com |date= |accessdate=2010-04-11}}</ref>
== Техас штатының ресми нышандары мен символдары ==
<center>
<gallery widths="140" heights="140px" perrow="5">
File:Bluebonnet1.jpg|Техас гүлі (bluebonnet) (1901 жылы белгіленген)
File:Flag of Texas.svg|Техас туы (1839 жылы)
File:Seal of the Republic of Texas (1836).svg|Техас Республикасы таңбасы (1839 жылы)
File:Seal_of_Texas.svg|Техас штаты таңбасы (1845 жылы)
File:Seal_of_Texas_(reverse).svg|Техас штаты таңбасының өзгеруі (1961 жылы)
File:Coat of arms of the Republic of Texas.svg|Техас Республикасы мемлекеттік ел таңбасы (1839 жылы)
File:State_Arms_of_Texas.svg|Техас штаты ел таңбасы (1993 жылы)
File:State military crest of Texas.svg|Ұлттық гвардия (1924 жылы)
File:Carya illinoinensis.jpg|Штат талы ({{lang-en|Pecan}}) (1906 жылы)
File:Mimus-polyglottos-002 edit.jpg|Штат құсы ({{lang-en|Northern Mockingbird}})
File:Dasypus novemcinctus.jpg|Штаттың майда сүт қоректісі ({{lang-en|Nine-banded Armadillo}})
File:Texas_Longhorn_cow.jpg|Штаттың ірі сүт қоректісі({{lang-en|Texas longhorn}})
File:Blue_lacy_working.jpg|Штат иті({{lang-en|Blue Lacy}}) (2005 жылы)
File:Dutch_Oven_-McClures_Magazine.jpg|Штаттың аспаздық құралы ({{lang-en|Dutch oven}})
File:Bowl_of_Chili_No_Beans.jpg|Штаттың тағамы ({{lang-en|chili con carne}})
File:CottonPlant.JPG|Штат талшығы және тоқымасы ([[мақта]])
File:Citrus_paradisi_(Grapefruit,_pink)_white_bg.jpg|Штат жемісі Техастық [[грейпфрут]]
File:Bouteloua_curtipendula.jpg|Штат шөбі ({{lang-en|Sideoats grama}})
File:Monarch_In_May.jpg|Штат жәндігі ({{lang-en|monarch butterfly}})
File:Guitar_1.jpg|Штат музыкалық аспабы ([[гитара]])
File:C60a.png|Штат молекуласы({{lang-en|buckyball}})
File:Pecan-nuts-on-tree.jpg|Штат жаңғағы ({{lang-en|Native pecan}})
File:Chiltepin_mexico_sonora.jpg|Штат бұрышы ({{lang-en|chiltepin}})
File:Opuntia_littoralis_var_vaseyi_4.jpg|Штат өсімдігі ({{lang-en|prickly pear cactus}})
File:Welk2.jpg|Штат қабыршағы ({{lang-en|lightning whelk}})
File:USS_Texas_BB-35.jpg|Штат кемесі ({{lang-en|Battleship USS Texas (BB-35)}})
File:Bull-Riding2-Szmurlo.jpg|Штаттың жеке спорты ({{lang-en|rodeo}})
File:Titans_Texans.jpg|Штаттың командалық спорты ([[Америкалық футбол]] {{lang-en|American football}})
</gallery>
</center>
== География ==
[[Балконас Фолт]] сияқты аймақтық және геологиялық ерекшеліктеріне қарай Техаста мемлекеттің оңтүстігіндегі және батыс-оңтүстігіндегі жерлерге ұқсас әр түрлі [[ландшафт]]тар кездеседі.<ref>Sansom, Andrew: ''[http://books.google.com/books?id=LEHH7ovVVDgC Water in Texas: An Introduction]'', University of Texas Press, 2008, pg. 25</ref> Техас көбінесе оңтүстік-батыс құмды шөлдермен байланысып, штат жалпы аймағының 10%-дан азырақ бөлігін құмдықтар иелейді.<ref>Dingus, Anne: ''The dictionary of Texas misinformation'', Gulf Publishing Company, 1987</ref> Халық көп шоғырланған орталықтардың көбісі бұрынғы [[жайылма]], [[шалғын]], [[орман]], [[Жиектеме|жиектердің]] аймақтарында орналасқан. Штат бойлап шығыстан батысқа қарай саяхат қылсақ, жағалық батпақтармен қарағайлы ормандардан, жазықтармен биіктерден және соңында [[Биг Бэнд]] шөлдерімен тауларынан тұратын ландшафттарды байқауымызға болады.
[[Сурет:Guadalupe Mountains and El Capitan 2006.jpg|200px|right|thumb|Гвадалупе таулары]]
Техас 268,820 шаршы миль (696,200 километр) аумағымен АҚШ-та [[Аляска штаты|Аляскадан]] соң, екінші орында тұрады. Ол аймағы бойынша Франциядан 10% үлкенірек болса, ал [[Германия]] немесе [[Жапония]] сияқты елдерден дерлік екі есе артық. Егер Техас ел болғанында, [[Чили]] және [[Замбия]]дан соң 40-орында тұрар еді.
[[Сурет:Texas Hill Country 187N-2.JPG|200px|left|thumb|Хилл өлкесі]]
[[Сурет:Алан Генри(Хенри) көлі.jpg|200px|right|thumb|Генри(Хенри) көлі]]
Техас АҚШ-тың оңтүстік орталығында орналасқан. Штаттың үш шекарасы өзендермен тұтасқан. [[Рио-Гранд]] оңтүстікте Мексиканың [[Чиуауа]], [[Коауила]], [[Нуэво-Леон]] и [[Тамаулипас]] штаттарымен шекара жасайды. [[Қызыл өзен]] болса солтүстікте Оклахома және Арканзаспен шекара жасайды. [[Сабин өзені]] болса шығыста Луизиана штатымен шекара жасайды. 10 климаттық аймағы, 14 қыртыс аймағы және 11 ерекше экологиялық аймақтарымен регионалдық классификациялау әр түрлі қыртыс, топография, геология, шөгулер, өсімдік және жануарлар қауымдастығымен проблемаға айналады.<ref name="Tx eco regions">{{cite web|url= http://www.texasep.org/html/lnd/lnd_1reg.html|archiveurl= http://web.archive.org/web/20080603175718/http://www.texasep.org/html/lnd/lnd_1reg.html|archivedate= 2008-06-03|title= Tx Envionmental Profiles|accessdate= 2006-07-14}}</ref>
Техаста 3700 атаулы тасқындар және 15 ірі өзендер бар.<ref>{{cite web|url=http://www.tpwd.state.tx.us/landwater/water/habitats/rivers/ |title=Rivers in Texas |publisher=Tpwd.state.tx.us |date=2007-11-16 |accessdate=2010-04-11}}</ref><ref>{{cite web|author=Hal P. Bybee |url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/rnr07 |title=Handbook of Texas Rivers |publisher=Tshaonline.org |date= |accessdate=2010-04-11}}</ref> Осы өзендердің ең ірісі Рио-Гранд. Басқа да [[Пекос]], [[Брезос]], [[Колорадо]] және [[Ред-Ривер]] сияқты өзендер болса Оклахомамен шекарада орналасқан. Әйтседе Техаста табиғи көлдер болғанымен Техастықтар 100-ден аса жасанды [[су сақтағыш]]тар орнатты.<ref>{{cite web|url=http://www.tpwd.state.tx.us/fishboat/fish/recreational/lakes/lakelist.phtml |title=Alphabetical List of Texas Lakes |publisher=Tpwd.state.tx.us |date=2010-01-28 |accessdate=2010-04-11}}</ref> Техастың аумағы және бірегей тарихы оның аймақтық жабдықтарын даулы етіп тұр. Құқық бойынша ол Оңтүстік немесе Оңтүстік-Батыс мемлекеттік болуы керек не екеуі де бірден болуы мүмкін.
=== Геология ===
[[Сурет:LlanoEstacadoShadedRelief.jpg|right|thumb|Ллано Эстакоданың көленкеленген рельеф картасы]]
[[Сурет:Palo Duro 2002.jpg|left|thumb|Пало Дуро каньоны]]
Техас Мексиканың батысындағы [[Сьерра-Мадре]]ге қарама-қарсы оңтүстігінде аяқталатын Ұлы тегістердің ең оңтүстік бөлігі болып табылады. Континенттік қыртыс кең континенттік өлке және транзиттік қыртыс арқылы [[Мексика бұғазы]]ның мұхиттық қыртысқа айналатын тұрақты кратон мезопротезоикты қалыптастырады. Техастағы ең ескі тау жоталары мезопротезоиктардан басталып, олардың жасы шамамен 1600 миллион жылды құрайды. Бұл [[Кембрия]]ға дейінгі магмалық тау жоталары мемлекеттің көп бөлігі негізінде жатыр және ол үш орында өз көрінісін тапқан: Ллано өрі, [[Ван Хорн]] және Эль Пасоға жақын [[Франклин тауы|Франклин тауларында]]. Көптеген осы ескі таулар шөгінді тау жыныстарын құрайды.
== Климат ==
[[Сурет:Техас жауын-шашын картасы.jpg|right|thumb|Техастағы жылдық орташа жауын-шашын мөлшері]]
[[Сурет:Техастағы жылдық температура картасы.jpg|right|thumb|Техастағы жылдық орташа температура]]
Техас үлкен аймағы болғандықтан және көп зоналардың қиылысында орналасқандықтан, климаты құбылмалы болып келеді. Мемлекеттің [[Панхендл]] бөлігінде Солтүстік Техасқа қарағанда қыс суығырақ келеді, ал бұғаз жағаларында қыс қоңыржай болып келеді. Техаста тұндырулар мысалында көп өзгерістер кездеседі. Штаттың батыс бөлігі, Эль Пасода жылдық жауын мөлшері 8 дюймды (200 мм) құраса, оңтүстік-шығыс бөлігі Хьюстонда болса жылдық жауын мөлшері 54 дюймды (1400 мм) құрайды.<ref name="weather1">{{Handbook of Texas|id=msf01|name=Weather}}</ref> Солтүстік орталық аумақ [[Даллас]]та жылына бір қалыпты 37 дюйм (940 мм) болып есептеледі.
Қар жылына Техастың батыс жағындағы Панхендл және таулы аймақтарда көп мәрте жауса, Солтүстік Техаста жылына бірнеше мәрте, ал Орталық және Шығыс Техаста бірнеше жылда бір-ақ рет қана жауады. Кездейсоқ жағдайлардан тысқары Сан-Антонионың оңтүстігінде және жағалауларда қар сирек жауады. 2004 жылы Жаңа жыл қарсаңында боран болғанда Кингсвиллдің оңтүстігіне қар жауғанда, желтоқсандағы орташа температура - 65° градусты құрады.<ref>{{cite web|url=http://www.wunderground.com/history/airport/KNQI/2008/12/24/DailyHistory.html?req_city=NA&req_state=NA&req_statename=NA |title=History : Weather Underground |publisher=Wunderground.com |date=2008-12-24 |accessdate=2010-04-11}}</ref> Максималдық температура жазғы кезде орташа есеппен Батыс Техас тауларында 80 °F(26 °C) градус болса, Рио Гранд алабындағы [[Галвестон аралы]]нда 100 °F(38 °C) градусқа дейін көтеріледі. Бірақ Техастың көпшілік аймақтарында бірізді жазғы жоғары температура 90 °F (32 °C) диапазонында болады. Түнгі жазғы температура 50 °F(14 °C) градустан (Батыс Техас тауларында)<ref name="weather2">{{cite web | title = Monthly Averages for Marfa, Texas | publisher = The Weather Channel | url =http://www.weather.com/outlook/recreation/outdoors/wxclimatology/monthly/graph/USTX0830?from=search | accessdate = 2008-10-15}}</ref> 80 °F(26 °C) градусқа дейін (Галвестонда)<ref name="weather3">{{cite web | title = Monthly Averages for Galveston, Texas | publisher = The Weather Channel | url = http://www.weather.com/outlook/recreation/outdoors/wxclimatology/monthly/graph/USTX0499?from=search | accessdate = 2008-10-15}}</ref> болады.
[[Найзағай]] Техаста жиі ойнайды, әсіресе, шығыс және солтүстік бөлігінде, алайда штаттың солтүстік аудандарын [[торнадо]]<nowiki/>лар шайып кетеді. АҚШ-тағы торнадолардың басым бөлігі осы Техас аймағында болып, олар жылына орташа есеппен 139 рет келеді. Олар көбінесе Техастың солтүстік бөлігіне және Панхендлге көбірек соғады.<ref name="Annual average number of tornadoes">[http://www.ncdc.noaa.gov/img/climate/research/tornado/small/avgt5304.gif NOOA.gov] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111016174155/http://www.ncdc.noaa.gov/img/climate/research/tornado/small/avgt5304.gif |date=2011-10-16 }} National Climatic Data Center. Тексерілген 24 қазан 2006.</ref> Торнадо негізінен штатта сәуір, мамыр және маусым айларында жүз береді.<ref name="TexasWeather">{{Handbook of Texas|id=yzw01|name=Weather}} Accessed 2008-07-22</ref>
[[Сурет:Galveston Hurricane 1915 wrecked home.jpg|300px|left|thumb|1915 жылдағы Галвестондағы дауылдың зияны]]
Америка тарихындағы ең күшті қиратушы дауылдардың бірнешесі осы Техасқа қарай келген. 1875 жылы [[Индианоле]]дегі дауыл 400 адамды өмірден алып кеткен болса, 1886 жылдағы дауыл болса бүкіл бір қаланы қырып жіберді. Бұл оқиғалар Галвестонға негізгі порт қала болуына мүмкіндік берді. 1900 жылдағы Галвестон дауылы бір қаланы тазалап шамамен 8000 адамды қырып (мүмкін толық 12000 адам), АҚШ тарихындағы ең үлкен өлім апаты болып есте қалды. Техастағы басқа да дауылдар 1915 жылы [[Галвестон дауылы]], 1957 жылы 600-ден астам адам өлген [[Одри дауылы]], 1961 жылы [[Карла дауылы]], 1967 жылы [[Беула дауылы]], 1983 жылы [[Алисия дауылы]], 2005 жылы [[Рита дауылы]] және 2008 жылы [[Дауылды Иконоскоп]].<ref name="deadhurr">{{cite web| last = Blake| first = Eric S.| coauthors = Rappaport, Edward N., Landsea, Christopher W.| title = The Deadliest, Costliest, and Most Intense United States Tropical Cyclones From 1851 to 2006| publisher = National Weather Service: National Hurricane Center| date = 2007-04-15| url = http://www.nhc.noaa.gov/pdf/NWS-TPC-5.pdf| format = PDF| accessdate = 2008-10-02}}</ref>
Техас АҚШ-та көптеген [[парник]]те өндірілетін газдарды шығарады.<ref name="GH1">{{cite news|title=Blame Coal: Texas Leads in Overall Emissions|author=Borenstein, Seth|publisher=USA Today|date=2007-06-04|url=http://www.usatoday.com/tech/news/2007-06-04-state-emissions_N.htm|accessdate=2007-06-06}}</ref><ref name="GH2">{{cite news |title=Texas No. 1 producer of greenhouse gases |url=http://www.dallasnews.com/sharedcontent/dws/news/texassouthwest/stories/060307dnnatemissions.3c1df3a.html |agency=Associated Press |publisher=Dallas Morning News |date=2007-06-03|accessdate=2008-06-11}}</ref><ref name="GH3">{{cite news |title=Texas Is No. 1 Carbon Polluter In U.S.|agency=Associated Press|date=2008-01-16|url=http://www.cbsnews.com/stories/2008/01/16/tech/main3720823.shtml?source=RSSattr=SciTech_3720823 | work=CBS News}}</ref> Штат жылына дерлік 1.5 триллион фунт (680 миллиард кг) [[көмірқышқыл газ]]ын шығарады. Тәуелсіз ел ретінде Техас дүние жүзі бойынша парникте өндірілетін газ көлемі бойынша жетінші орынды алған болар еді.<ref name="GH2"/> Мемлекеттің осындай газды шығаруының себебі көмір электростанцияларының көптігінен және тазалаушы, өңдеуші өндіріс орындарының көп болуынан болып табылады.<ref name="GH2"/>
== Тарихы ==
«Техастағы алты ту» атауы штат аумағындағы басшылық еткен халықтарды білдіреді. Испания Техас аймағында басшылық еткен алғашқы [[Еуропа]]лық ел. [[Франция]] Техаста қысқа мерзімді отаршылдық саясатын жүргізеді. Мексика болса бұл өңірді 1836 жылға дейін, яғни Техас Республика ретінде тәуелсіздік алғанша өз бақылауында ұстайды. 1845 жылы штат АҚШ-қа 28-штат ретінде қосылады. Мемлекет [[аннексия]]сы 1846 жылы [[Мексика-Америка соғысы]]ның басталуына себепші болды. 1861 жылы Техас АҚШ құрамынан шығып, Америкадағы [[Азаматтық соғыс]] кезінде [[Америка штаттары конфедерациясы]]на кіруін жариялады. Соғыстан соң Одақ аяқ тұруына дейінгі ұзақ мерзімде штат экономикалық құлдырау кезеңін бастан кешірді.
Азаматтық соғыстан соң Техаста дамыған бірден-бір өндіріс [[мал шаруашылығы]] еді. Штат көп жылдар бойы шаруашылықтың орталығы болған соң, Техасты халық көбінесе [[ковбой]]мен байланыстырады.
=== Еуропаға дейінгі уақыт ===
Техас [[Солтүстік Америка]]да Колумбқа дейінгі екі ірі мәдениет ортасында болды: олар оңтүстік-батыс және жазық аймақтар. [[Археологтар]] осы аймақтарда үш ірі жергілікті мәдениеттің болғандығын және олар Еуропамен қарым-қатынастарға дейін жоғары дәрежеде дамығанын анықтаған. Олар:<ref name="Richardson">Richardson (2005), p. 9.</ref>
*[[Пуэбло]] Рио Грандтың жоғары бөлігіндегі аумақ болып, Техастың батысында орналасқан;
*[[Миссисипи мәдениеті]], [[Оба құрылысшылары]] деп те аталады. Ол Техастың шығыс бөлігіндегі [[Миссисипи (өзен)|Миссисипи өзені]] аңғары бойында жайылған.
*Техас оңтүстігінде [[Мезоамерика өркениеті]] орналасқан. Теотиуаканың ықпалы Солтүстік Мексикаға 500 жылда өз шыңына жетіп, тек ғана 8-10 ғасырларда бәсеңдей түсті.
Қазіргі таңда Техас аумағында еш бір мәдениет басыңқы болмағандықтан, көптеген адамдар осы штатқа қоныстанып жатыр.<ref name="Richardson">Richardson (2005), p. 9.</ref> Техаста өмір сүрген америкалық тайпаларға [[Алабама]], [[Апаче]], [[Атакапан]], [[Бидай]], [[Каддо]], [[Коавильтектер]], [[Команчи]], [[Чокто]], [[Коасати]], [[Хасинай]], [[Хумано]], [[Каранкава]], [[кикапу]], [[Киова]], [[Тонкава]] және [[Уичито]].<ref>Richardson (2005), pp 10–16</ref><ref name="nativeamericans">{{Handbook of Texas|id=bzi04|name=Native Americans}}</ref>
Техас сөзі Хасинай тайпасының Каддо тіліндегі '''“táyshaʔ”''' сөзінен келіп шығып, “'''достар'''” және ”'''одақтастар'''” дегенді білдіреді.<ref name="facts">{{cite web |year=2008 |title=Facts |edition =2008–2009 |publisher=[[Texas Almanac]] |url=http://www.texasalmanac.com/facts/ |accessdate=2008-04-29}}</ref><ref name="TribesofTexas">{{cite web |last=Fry |first=Phillip L. |title=Handbook of Texas Online, s.v. ","
|url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/pft04
|accessdate=2007–07–24}}</ref><ref>Richardson, p 1</ref><ref name="etymology">{{cite web |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Texas |title=Texas |accessdate=2007-02-25 |publisher=Online Etymology Dictionary}}</ref><ref name="WChafe">Wallace Chafe, p.c.</ref> Америкалық тайпалар жаңадан келушілерге достық қарым-қатынаста болып, ал жауынгерлері болса, штатқа келген Еуропалық зерттеушілермен көшіп келушілер тағдырына қарсы болды.<ref>Richardson, p 10</ref> Тату тайпалар жаңадан келгендерге байырғы дән мәдениетін қалай өсіруді, тамақ жасауды және аңға қалай шығуды үйретті. Ал жауынгер тайпалар болса, өздерінің шабуылдары және қарама-қайшылықтарымен Еуропалықтардың өмірін өте мүшкіл және аса қауіпті халге жеткізді.<ref>Rupert N. Richardson, Adrian Anderson, Cary D. Wintz & Ernest Wallace, ''Texas: the Lone Star State'', 9th edition, New Jersey: Prentice Hall, 0131835505, pp.10–16</ref>
=== Отаршылдық саясаты ===
[[Сурет:Six Flags over Texas.jpg|300px|left|thumb|Техас аумағында басшылық еткен елдер тулары]]
Техасқа байланысты ең алғашқы тарихи құжат Мексика бұғазы жағасының картасы болып, ол карта 1519 жылы Испания зертеушісі [[Алонсо Альварес де Пинада]] жасаған.<ref name="chipman243">Chipman (1992), p. 243.</ref><ref name="weber34">Weber (1992), p. 34.</ref> Тоғыз жылдан соң кемеде апатқа ұшыраған испан зерттеушісі [[Альвар Нуньес Кабеса де Вака]] және оның жолдасы штатқа алғашқы аяқ басқан еуропалықтары болды.<ref name="SpanishT">{{Handbook of Texas|id=nps01|name=Spanish Texas}}</ref> Еуропалық күштер 1685 жылы кездейсоқ штатқа келмейінше Техасты елемеген болатын. [[Рене Роберо Кавелье де ла Сале]]нің жаңылыс есептеуінің себебінен ол отарды Миссисипи аумағында емес, [[Матагорда бұғазы]]ндағы [[Сент-Люис форты]]нда орнатты.<ref name="weber149">Weber (1992), p. 149.</ref> Отаршылдық саясаты қиын жағдайдан және жергілікті халықтардың қолынан өлгенге дейін төрт жыл ғана жалғасты.<ref name="chipman83">Chipman (1992), p. 83.</ref>
1690 жылы Францияның Шығыс Техаста бірнеше миссиялар атқаруы арқылы бәсекелестік танытуы Испанияға қатер салды.<ref name=chipman89>Chipman (1992), p. 89.</ref> After Native American resistance, the Spanish missionaries returned to Mexico.<ref name="weber155">Weber (1992), p. 155.</ref> Америкалық индейстердің қарсылығынан соң, испандықтар Мексикаға қайтуына мәжбүр болды. Франция Луизиана штатының көпшілік оңтүстік бөлігіне көшіп келгенде, 1716 жылы Испания үкіметі Шығыс Техаста жаңа миссиялар орындаумен Франция еліне жауап қайтарды.<ref name=chipman111and2>Chipman (1992), pp. 111–112.</ref><ref name="weber160">Weber (1992), p. 160.</ref> Екі жыл өтіп бірінші испандық азаматтық қоныс ретінде Сан-Антониоға негіз салды.<ref name="weber163">Weber (1992), p. 163.</ref>
Дұшпан жергілікті тайпалар және Испания отарларына дейінгі қашықтық көшіп келушілердің Техасқа көшу ойынан айнытты. Сондықтан ол Жаңа Испанияның ең аз халық шоғырланған аумағы болды.<ref name=chipman205>Chipman (1992), p. 205.</ref>
[[Сурет:Map of Texas 1718.jpg|300px|right|thumb|1718 жылғы Техас картасы]]
1749 жылы Липан апачилерімен<ref name="weber193">Weber (1992), p. 193.</ref> бейбітшілік келісім-шартына отырған Испания көпшілік тайпалардың Команчи, Тонкава, Хасинайлардың ызасын келтірді.<ref name="weber189">Weber (1992), p. 189.</ref> 1785 жылы Команчи Испаниямен келісімге қол қойып, Липан апачилерімен<ref name="weddle163">Weddle (1995), p. 163.</ref> Каранкава тайпаларының жеңіске жетуіне көмектесті.<ref name="weddle164">Weddle (1995), p. 164.</ref><ref name=chipman200>Chipman (1992), p. 200.</ref> Көптеген миссиялармен дін қызметкерлері жақсы өзгерістер алып келді. 18 ғасырдың соңына қарай кейбір тайпалар ғана христиан дінін қабылдаған жоқ.<ref name=chipman202>Chipman (1992), p. 202.</ref>
1803 жылы АҚШ Луизиананы Франциядан сатып алғанда, келісім шартқа Техас та кіретіндігін айтып тұрып алды. 1819 жылы Жаңа Испаниямен АҚШ ортасындағы шекара ретінде Сабина өзені болып табылды.<ref name="weber291to9">Weber (1992), pp. 291–299.</ref> Жаңа жерге ұмтылған АҚШ-тан көшіп келушілер келісім-шартты мойындаудан бас тартты. Бірнеше теңіз қарақшылары армияны Техасқа қарсы қайрады.<ref name=davis46>Davis (2006), p. 46.</ref>
[[Сурет:Stephen f austin.jpg|200px|left|thumb|Стефен Ф. Остин]]
1821 жылы азаттық үшін Мексика соғысы Мексиканың бір бөлігі болған Техас аумағында болып өтті.<ref name="weber300">Weber (1992), p. 300.</ref> Халқының аздығы үшін Мексика бұл аймақты Коахила және Техас мемлекетінің бір бөлігіне айналдырды.<ref name=manchaca162>Manchaca (2001), p. 162.</ref> Команчилердің шабуылын жоқ қылу үмітінде Техас Мексика және Испания сыртынан көшіп келетін халықтарының кіруіне рұқсат беріп, иммигрант саясатын босатты.<ref name="manchaca164">Manchaca (2001), p. 164.</ref> Мексикалық көшіп-қону жүйесі кезінде көпшілік жерлер эмресиоларға, яғни АҚШ, Еуропа және Мексикадан көшіп келушілерге жұмыс беретін адамдарға бөліп берілді. Бірінші грант Моисей Остинға берілді, ал ол өлген соң баласы Стивен Остинға қалды.
1822 жылы Остиннің көшіп келушілері, Ескі үш жүз мың, Бразос өзенінің бойларын мекендеді.<ref name=manchaca198>Manchaca (2001), p. 198.</ref> Қалған жиырма үш эмпресиорлар көшіп келушілерді штатқа алып кірді. Олардың көпшілігі АҚШ мемлекетінен болды.<ref name=manchaca198/><ref>Manchaca (2001), p. 199.</ref> Техас халқы қарқынмен өсті. 1825 жылы Техас халқы шамамен көпшілік мексикан текті адамдармен қоса 3.500 адамды құрады.<ref name=edmondson75>Edmondson (2000), p. 75.</ref> 1834 жылға келіп Техас халқы шамамен 37,800 адамға жетті, олардың тек ғана 7,800 халқы мексикан текті болды.<ref name=manchaca201and172>Manchaca (2001), pp. 172, 201.</ref>
Көпшілік иммигранттар Мексикалық заңдарын жақтырмады, әсіресе құлшылыққа қарсы болған заңды құптамады. АҚШ-тың Техасты сатып алуымен тіркесіп, Мексика үкіметі АҚШ-тан көшіп келушілерге тыйым салуды шешті.<ref name="edmondson78">Edmondson (2000), p. 78.</ref> Баж салығы туралы жаңа заңдар түпкілікті Мексика азаматтарының және жақында көшіп келген иммигранттардың да наразылығына ұшырады.<ref name=davis77>Davis (2006), p. 77.</ref>
1832 жылы ұйымдастырылған Анауак Бұзылыстар атты Мексика заңдарына қарсы ашық көтеріліс болып, ол Мексикадағы ұлт президентіне қарсы көтеріліске ұқсады.<ref name=davis85>Davis (2006), p. 85.</ref> Техастықтар федералистер жағында ағымдағы үкіметке қарсы тұрып, Шығыс Техастан барлық Мексикалық әскерлерді қуып шықты.<ref name=davis86to89>Davis (2006), pp. 86–9.</ref> Олар бақылаудың жоқтығынан пайдаланып, көбірек саяси тәуелсіздікті насихаттады. 1832 жылы Конвенцияда Техастықтар кездесіп, басқа проблемалардың ішінде тәуелсіздік алуды талап етуді талқылады.<ref name=davis92>Davis (2006), p. 92.</ref> Техастықтар келесі жылы 1833 жылғы Конвенцияда да өз әрекеттерін қайталады.
=== Республика ===
[[Сурет:SantaAnnaSurrender.jpg|left|thumb|Мексикалық генерал Санта Аннаның Сан Хасинто шайқасында берілуі]]
[[Сурет:Wpdms republic of texas.svg|right|thumb|1836-1845 жылдары Техас Республикасы]]
Мексика төңірегінде шиеленісушілік федералистер мен централистер арасында жалғаса берді. 1835 жылдың басында сергек Техастықтар Корреспонденция және Қауіпсіздік Комитеттерін құрды.<ref name=huson4>Huson (1974), p. 4.</ref> 1835 жылдың соңындағы тәртіпсіздіктер Гонсалес жанындағы соғыста қарулы қақтығысқа алып келді.<ref name="hardin12">Hardin (1994), p. 12.</ref> Бұл Техас төңкерісі болуына алып келді, ал келесі екі айда Техастықтар Мексика жасақтарын сәттілікпен жеңді.<ref name=barr64>Barr (1990), p. 64.</ref> Техастықтар уақытша үкіметті құратын Кеңеске делегаттарды сайлады.<ref name=winders72>Winders (2004), p. 72.</ref> Уақытша үкімет тез арада күрестерден тарқалып кетіп, 1836 жылдың бастапқы екі айында Техас ешқандай басқарусыз қалды.<ref name=winders90and92>Winders (2004), pp. 90, 92.</ref><ref name=hardin109>Hardin (1994), p. 109.</ref>
[[Сурет:Texas proposed boundaries.svg|right|thumb|1850 жылы Техас солтүстік-батыс шекарасының жобасы]]
Осы саяси бытыраңқылық кезінде Мексика президенті [[Антонио Лопес де Санта-Анна]] көтерілісті тоқтату үшін жеке өзі армияны аяққа тұрғызды.<ref name="hardin102">Hardin (1994), p. 102.</ref> Мексикалық экспедиция басында сәтті өтті. Генерал Хосе де Юрреа Голида қырғынында Техастықтардың барлық қарсылықтарын жеңді.<ref name=Handbook>{{Cite book |last=Roell|first=Craig|title=Battle of Coleto|publisher=Handbook of Texas|url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/qec01}}</ref> [[Санта Анна]] күші он үш күндік қоршаудан соң Аламо жанындағы шайқаста Техас әскерлерін қырып тастады. Жеңіліс туралы жаңалық Техас штатына көшіп келушілер арасында байбалам туғызды.<ref name=todish68/> 1836 жылында болған Кеңесте сайланған делегаттар тез 2-наурызда '''Техас Республикасы болу туралы Тәуелсіздік Декларациясы'''на қол қойды. Уақытша шенеуніктер сайланған соң, Кеңесті тарқатып жіберді.<ref name=roberts144>Roberts and Olson (2001), p. 144.</ref> Жаңа үкімет Мексика армиясынан қашып келген Техастық көшіп келушілерге '''Ранэуей Скрейп''' ('''Тізгінсіз Сызат''') деген жерде қосылады.<ref name=todish68>Todish ''et al.'' (1998), p. 68.</ref> Бірнеше апталық шегінуден соң '''Сэм Хьюстон''' басшылығындағы Техас Армиясы шабуыл жасап, Сан-Хасинго жанындағы соғыста Санта Анна күштерін жеңді.<ref name=todish69>Todish ''et al.'' (1998), p. 69.</ref> Санта Анна тұтқынға түсіп, соғыс аяқталғаны туралы [[Веласко келісімі]]не қол қоюға мәжбүр болды.<ref name=todish70>Todish ''et al.'' (1998), p. 70.</ref>
Техас тәуелсіздігін алған кезде, жаңа Республикадағы екі фракция арасындағы арасындағы саяси күрестер өршелене түсті. Б. Мирабо Ламар басшылығындағы Ұлттық фракция Техас тәуелсіздігінің жалғасуын, тұрғылықты америкалықтарды қуып шығуды және Республиканы [[Тынық мұхиты]]на дейін кеңейтуді қолдап қуаттады. Сэм Хьюстон басқарған олардың қарсыластары Техасты АҚШ-қа аннексия қылуға және жергілікті америкалықтармен бейбітшілікті амал асыруды қалады. Фракциялап арасындағы қарсылықтар Техас Архив соғысы деген атпен сипатталады.<ref name="archivewar">{{cite web | title = The Archives War | work = Texas Treasures- The Republic| publisher = The Texas State Library and Archives Commission | date = 2005-11-02 | url = http://www.tsl.state.tx.us/treasures/republic/archwar/archwar.html | accessdate = 2009-01-03}}</ref> Мексика 1842 жылы Техасқа екі кіші экспедиция жіберді. Сан-Антонио қаласы екі рет қамалға алынып, Техастықтар Доусон қырғыны шайқасында жеңіске жетті. Осындай сәттіліктерге қарамай Мексика Техастағы өз күшін көрсете алмады, ал Республика өмір сүруін жалғастыра берді.<ref name="Calvert">{{Cite document |surname1=Calvert |given1=R. |surname2=De Léon |given2=A. |surname3=Cantrell |given3=G. |title=The History of Texas |publisher=Harlan Davidson |place=Wheeling, Illinois |year=2002 |postscript=<!--None-->}}</ref> Республиканың өзін қорғай алмауы АҚШ-қа Техасты басып алу мүмкіндігін берді.
=== Мемлекетшілік ===
1837 жылдың басында Республика АҚШ-пен аннексия орнатуға келісімге келу үшін бірнеше мәрте тырысып көрді.<ref>Richard Bruce Winders, [http://books.google.com/books?id=mcc9EciebFYC&printsec=frontcover ''Crisis in the Southwest: The United States, Mexico, and the Struggle over Texas''] (Lanham: Rowman & Littlefield, 2002), p. 41.</ref> Республикадағы Ұлттық фракция оппозиционерлері мен АҚШ-тағы аболиционистік оппозиционерлер Техастың одаққа кіруін бәсеңдетті. Ақырында 1844 жылы сайлауда Жеймс К. Полк жеңген кезде, Техас Одаққа қосылды.<ref>Buescher, John. [http://www.teachinghistory.org/history-content/ask-a-historian/23927 "Senatorial Division"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201101055351/https://teachinghistory.org/history-content/ask-a-historian/23927 |date=2020-11-01 }}, [http://www.teachinghistory.org Teachinghistory.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180926205612/https://teachinghistory.org/history-content/ask-a-historian/24484 |date=2018-09-26 }}, accessed тамыз 21, 2011.</ref> 29-желтоқсан 1845 жылы Конгресс Техасты АҚШ-қа қүрамдық бөлігі штат ретінде қабылдады.<ref name="TAnnexation">{{Handbook of Texas|id=mga02|name=Annexation}}</ref>
Техас АҚШ құрамына кіргеннен соң, Мексика АҚШ-пен дипломатиялық қарым-қатынастар орнатты. АҚШ Техастың шекарасы Рио Грандқа созылатынын талап етсе, Мексика өз кезегінде [[Нуесес өзені]]не дейін созылатынын айтты. Алдыңғы Техас Республикасы өз шекарасын кеңейтуді кұшейтпесе де, АҚШ-тың бұлай жасауға әскери күші де, саяси көз-қарастары да жетерлі еді. 13-қаңтарда, 1846 жылы президент [[Полк]] Рио Грандтің оңтүстік бөлігіне генерал [[Зачари Тейлор]]ды тағайындады. Бірнеше ай өткен соң, Мексика әскерлері Торнтон қорғанысы деп аталатын тартысты жердегі АҚШ атты әскерлеріне қарсы бет алып, [[Мексикан-Американ соғысы]]ның басталуына себепші болды. Алғашқы шайқастар Техас аймағында болып өтті: олар [[Техас форты қамалы]], [[Пало Алто соғысы]] және [[Ресака де ла Палма соғысы]].
Бірнеше сериялы жеңістерден соң, [[Гвадалупе Хидалго келісімі]] екі жылдық соғысы аяқтап берді. Келісім бойынша АҚШ Мексикаға 18,250,000 АҚШ долларын беріп, есесіне Техасқа даусыз басқару құқығын алды. Сонымен бірге 1848 жылы қазіргі уақытта көпшілік Американың оңтүстік-батысы есептелетін Мексикан мүлкін де алып, Техас шекаралары Рио Грандта орнатылды.<ref name="Mwar">{{Handbook of Texas|id=qdm02|name=Mexican War}}</ref> 1850 жылғы келісім Техасты қазіргі қалпына келтірді. Ескі Республиканың 1,000,000 $ қарызы орнына Техас жерлерін федерал мемлекетке берді, бұл жерлер кейінірек қазіргі уақыттағы Жаңа Мексиканың жартысын, Колорадоның үштен бірін, және де Оклахоманың, Канзастың, [[Вайоминг]]тың кейбір бөліктерін құрады.<ref name="comp1850">{{Handbook of Texas|id=nbc02|name=Compromise of 1850}}</ref> Соғыстан соң Техастың мақталы жерлеріне мигранттар ағылып келді.<ref name="CCulture">{{Handbook of Texas|id=afc03|name=Cotton Culture}}</ref>
=== Азаматтық соғыс және қайта құру ===
[[Сурет:Glory to the defeated - dignified resignation.jpg|left|thumb|Азаматтық соғыс ескерткіші. Галвестон. Техас]]
1860 жылғы сайлаудан соң, Техаста қайтадан соғыс басталды. [[Авраам Линколн]]ның сайлауы бес Төменгі Оңтүстік штаттар мақұлдаған Одақтан шығу туралы [[Оңтүстік Каролина декларациясы|Оңтүстік Каролина Декларациясының]] пайда болуына алып келді. 28-қаңтарда 1861 жылы Остинда Одақтан шығу туралы Штат Конвенциясы ашылды. 1-ақпанда 166-8 дауыс нәтижесінде Конвенция АҚШ-тан шығу туралы Заңды қабылдады. 23-ақпанда 1861 жылы Техас дауыс берушілері бұл Заңды ресмилестірді. 23-наурызда 1861 жылы Конфедерациялық Штаттар Конституциясын ратификациялап, Техас Конфедерациялық Штаттар құрамына кірді.<ref name="facts"/><ref name="SecessionConvention">{{Handbook of Texas|id=mjs01|name=Secession Convention}}</ref> Бастапқыда Одақтан шығуды барлық Техастықтар қолдамады, бірақ соған қарамастан Оңтүстіктегі жағдайды олар қолдады. Техастың ең күшті юнионисті [[Губернатор]] Сэм Хьюстон болды. Ол жағдайды шиеленістіріп алмау үшін президент Линколнның Одақ әскерлерін қызметте қалдыру жайлы екі ұсынысын бекер қылды. Хьюстон Конфедерацияға адалдық танытатындығын айтып ант бермегені үшін Губернатор лауазымынан алып тасталды.<ref name="SamHoustonHB">{{Handbook of Texas | id=fho73| name=Sam Houston}} Accessed қаңтар 14, 2009</ref>
Америка Азамат соғысының ірі соғыс майдандарынан алыста Техас Конфедерация үшін көптеген ер-азаматтарын және құрал-жабдықтарын құрбан қылды.<ref name="CivilwarHB">{{Handbook of Texas | id=qdc02 | name=Civil War}} Accessed қаңтар 14, 2009</ref> Одақ әскерлері штаттың негізгі порты есептелетін Галвестонды басып алды. Техастың Мексикамен шекарасы '''“Конфедерацияның сырлы есігі”''' деп аталды, себебі сауда-сатық Одақ блокадасын айналып өтіп осы шекарада болушы еді.<ref name="FederalWriter">{{cite book | last = Federal Writers' Project | title = Texas, A Guide to the Lone Star State: Brownsville | publisher = Native American Books Distributor | date = желтоқсан, 1997 | page = 206 | url = http://books.google.com/?id=zUI26u0B_VEC&pg=PA206&lpg=PA206&dq=texas+back+door+confederacy | isbn = 0403021928}}</ref> Конфедерация Одақтың бұл жолды жабуды көздеген барлық ұрыныстарын жоққа шығарды.<ref name="CivilwarHB"/> 1863 жылдың ортасында Одақ Миссисипи өзенін қолға алған соң, Техастың ресурс қоры ретіндегі штат дәрежесі төмендеп [[Броунсвилл]] жанында Техаста [[Палмито Ранч шайқасы]]нда Конфедерация жеңісімен аяқталды.<ref name="BattlePR">{{Handbook of Texas|id=qfp01|name=Battle of Palmito Ranch}}</ref>
Техас екі ай бойы [[Солтүстік Виргиния]] Армиясының берілуімен және басқаруды қолға алған Одақ генералы [[Гордон Грангер]] ортасында [[анархия]]да қалды. Қайта құрудың бастапқы айларында келеңсіздіктер болды.<ref name="CivilwarHB"/> Ақиқи жариялаудан соң екі жарым жыл өтіп, генерал Гордон Грангер қол қойған Азаттық Декларациясының жариялануының құрметіне [[Жунтин]] болды.<ref name="BarriersVoting">{{cite web |title=Historical Barriers to Voting |work=Texas Politics |publisher=University of Texas |url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/6_5_3.html|accessdate=2008-10-13}}</ref><ref name="Juneteenth">{{Handbook of Texas|id=lkj01|name=Juneteenth}}</ref> 1866 жылы президент [[Линдон Жонсон|Жонсон]] Техаста штаттық мемлекет қайта сақталатынын жариялады.<ref name="readmission">{{cite web |last=Johnson |first=Andrew |authorlink =Andrew Johnson |date=1866-08-20 |title=Proclamation Declaring the Insurrection at an End |series =American Historical Documents |publisher=[[President of the United States]] |url=http://www.bartleby.com/43/42.html |accessdate=2008-04-28}}</ref> Қайта құру талаптарына қарамай 1870 жылы Конгресс Техасты Одаққа қайта қабылдады. Ауыл-шаруашылық және еңбек қиындықтарымен штат күресетін қоғамдық өзгерістер жалғаса берді.<ref name="restoration">{{Handbook of Texas|id=mzr01|name=Restoration}}</ref>
=== 20 ғасырдан қазірге дейінгі уақыт ===
[[Сурет:Lucas gusher.jpg|right|thumb|Спиндлтоп]]
10-қаңтар, 1901 жылы Техаста алғашқы ірі мұнай байлығы [[Спиндлтоп]] [[Бомонт]]тың оңтүстігінде табылды. Қалғандары Шығыс Техас, Батыс Техас және Мексика бұғазы жандарынан табылды. Ақырында Техаста '''“Ойл Бум”''' істелінді.<ref name="Spindletop">{{Handbook of Texas|id=dos03|name=Spindletop Oilfield}}</ref> Сөйтіп 1972 жылы мұнай өндірісі өз шыңына жетіп, оның күндік орташа есебі 3,000,000 баррелді құрады.<ref name="Oil_Gas">{{Handbook of Texas|id=doogz|name=Oil and Gas Industry}}</ref>
[[Ұлы дағдарыс|Ұлы Депрессия]] және Далт Боул Азамат соғысына дейін қарқынмен көтерілген штат экономикасына жаман әсерін тигізді. Даст Боул жылдарында Тезастың қорқынышты соққы тиген жерлерінен мигранттар қашып кетті. Әсіресе осы кезеңде Техастағы Ұлы көшу кезінде қара нәсілділер штатты тастап, жұмыс табу мақсатында Солтүстік Америка және [[Калифорния]]ға қарай бет алды.
[[Сурет:WomanFactory1940s.jpg|left|thumb|1942 жылы Техастағы зауыт жұмысшысы]]
[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] Техасқа жаман әсерін тигізіп, ақша әскери базалар құруға, [[снаряд]] жасайтын заводтарға, әскери тұтқындар сақтайтын түрмелерге және армия ауруханаларын салуға жұмсалды. Сондай-ақ, 750 000 жас жігіттер қызметке кетті, қалалар жаңа өндіріспен жоқ болды, коллеждер басқа қызметтерді атқарды және жүздеген, мыңдаған кедей фермерлер ауыл-шаруашылығына қайтпау үшін соғыстың көп жалақы төлейтін жұмыстарына кетіп қалды.<ref>{{cite book|first=James|last=Ward Lee|coauthors=et al.|title=Texas Goes to War: 1941|year=1991}}</ref><ref>{{cite book|first=Louis|last=Fairchild|first2=Thomas L.|last2=Charlton|title=They Called It the War Effort: Oral Histories from World War II Orange, Texas|year=1993}}</ref>
1960 жылдары Техас жоғары білім жүйесін заманға сай кеңейтіп дамытты. Штат жоғары білімге жан-жақты жоспар жасап, оның көпшілігі мұнай табысынан алынды және штаттағы институттарды тиімді басқару үшін штаттың орталық басқару бөлімі салынды. Осындай өзгерістер Техас университеттерінің мемлекеттік зерттеу қорларын ұтып алуына көп көмектесті.<ref name="Blanton">{{cite journal|last=Blanton|first=Carlos Kevin|title=The Campus and the Capitol: John B. Connally and the Struggle over Texas Higher Education Policy, 1950–1970|url=https://archive.org/details/sim_southwestern-historical-quarterly_2005-04_108_4/page/468|journal=Southwestern Historical Quarterly|year=2005|volume=108|number=4|pages=468–497|issn=0038–478X}}</ref>
22-қараша, 1963 жылы [[Даллас]]та Президент Жон. Ф. Кеннедиге [[қастандық]] жасалынды.<ref>{{cite book|first=William L.|last=Rivers|first2=B.|last2=Greenberg|title=Kennedy Assassination and the American Public: Social Communication in Crisis|year=1977|page=187}}</ref>
== Мемлекет және саясат ==
Қазіргі [[Техас констиуциясы]] 1876 жылы қабылданған. Басқа көп штаттарға ұқсап, бұл өз кезегінде билікті дұрыс ұйымдастыруға көмектеседі. Штаттың Билл құқықтары атты заңы мемлекеттік заңға қарағанда үлкенірек және Техас үшін жеке қосымшалар бар еді.<ref name="BillofRights">{{cite web |title=Bill of Rights (Article 1) |work=Texas Politics |publisher=University of Texas |url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/7_4_2.html|accessdate=2008-10-13}}</ref>
=== Штат үкіметі ===
[[Сурет:Texas Capitol night.jpg|300px|right|thumb|Техас штаты Капитолы түнгі көрінісі]]
Техас Губернаторының кейбір қызметтерін шектейтін көптеген атқарушы органдар жүйесі қалыптасқан. Штат басшысынан (министрінен) басқа сайлаушылар кандидаттары Губернатордан тәуелсіз халыққа жауапты болатын атқарушы шенеуніктерді сайлайды.<ref name="pluralexec">{{cite web |year=2005|title=The Plural Executive|work=Texas Politics| publisher=University of Texas|url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/1_9_0.html |accessdate=2008-05-07}}</ref> Бұндай сайлау жүйесі партиялар арасында атқарушы органдарды бөліп тастады. Ресубликан партиясынан Ж. Буш Техас Губернаторы болып қызмет еткенде, Техаста Демократ Лейтенант Губернатор [[Боб Баллок]] болды. Атқарушы органдағы лауазымдар мыналар: [[Губернатор]], Лейтенат Губернатор, Халық бюджеті басшысы, Жер комиссары, Бас прокурор, Ауыл-шаруашылық комиссары, Техас Темір жол Комиссиясының үш мүшелері, Білім бойынша штат Кеңесі және Штат басшысы (министрі).<ref name="pluralexec"/>
[[Сурет:Texas Capitol Flags.jpg|left|thumb|Штат Капитолындағы Техас және АҚШ тулары]]
[[Сурет:Капитол.Техас.jpg|300px|right|thumb|Техас штаты Капитолы күндізгі көрінісі]]
Екі палаталы Техас заңшылық үкіметі 150 мүшесі бар [[Өкілдер палатасы|Өкілдер Палатасынан]] және 31 мүшесі бар [[Сенат]]тан тұрады. Палата [[спикер]]і Өкілдер палатасын басқарса, Лейтенант Губернатор Сенатты басқарады.<ref name="Legislature Members">{{cite web|year=2005|title=Membership|work=Texas Politics |publisher=University of Texas|url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/2_2_4.html |accessdate=2008-06-17}}</ref> Заңшылық үкіметінде екі жылда бір мәрте сессия шақырылады, бірақ штат Губернатор арнайы сессияларды қалаған уақытында шақыру құқығына ие.<ref name="Special Sessions">{{cite web|year=2005|title=Special Sessions|work=Texas Politics |publisher=University of Texas|url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/2_2_2.html |accessdate=2008-06-17}}</ref> Штаттың бір қаржы жылы календарьда өткен жылдың 1-қыркүйегінен сол жылдың 31-тамызына дейін созылады. Сөйтіп, 2012 жылдың қаржылық жылы 2011 жылдың 1-қыркүйегінен 2012 жылдың 31-тамызына дейін созылады.
Техастың сот жұйесі АҚШ-тағы ең қиын кешен болып, ол көптеген бөлімдерден және аралас құқық қорғаушылар тізімінен тұрады. Техаста екі сотқа жүгінуге болады: олар азамат актілер үшін Жоғары суд және Қылмыстық істер бойынша Техас суды. Қалалық сот орындарын басқа да сайлаушылар басқа салалардағы сот процестеріне судьялар сайлап, оларды Губернатор бос орындарға тағайындайды.<ref name="Judiciary">{{Handbook of Texas|id=msf01|name=Judiciary}}</ref> 2009 жылы қазанда Техас елдің 442 атқаруында көшбасшы болды.
Мемлекет қауіпсіздігі Техас бөлімінің Техас Рейнджерс Дивизиясы штат аймағында құқық қорғаушы заңды күш агенттігі болып есептеледі. Жылдар өте Техас Рейнджерс адам өлтіруден бастап саяси коррупцияға дейінгі қылмастырды ашты. Олар басып келуші полициялар және детективтер сияқты қызмет етіп, Губернатор қауіпсіздігін сақтады, және қашқындарды ұстап Республика үшін де, штат үшін де қарулы күш ретінде аянбай қызмет етті. Техас Рейнджерсті 1823 жылы бейресми түрде Стефен Ф. Остин ұйымдастырған болып, 1835 жылға келіп ресми түрде өз қызметін бастады. Техас Рейнджерс Техас тарихындағы көптеген маңызды оқиғалардың және Ескі Батыс (Old West) тарихындағы көп қылмысты жағдайлардың қатысушы болды.<ref name="TexasRangers">{{Handbook of Texas|id=met04|name=Texas Rangers}}. Retrieved қаңтар 14, 2009.</ref>
=== Саясат ===
{| class="wikitable" style="float:right; font-size:79%; margin:10px"
|+ '''Техастағы президенттік сайлау нәтижелері'''
|- style="background:lightgrey;"
! Жыл
! [[Республикашылар партиясы]]
! [[Демократтар партиясы]]
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[АҚШ Президенттік сайлаулары, 2008|2008]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''55.48%''' ''4,467,748
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|43.72% ''3,521,164
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[АҚШ Президенттік сайлаулары, 2004|2004]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''61.09%''' ''4,526,917
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|38.30% ''2,832,704
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[АҚШ Президенттік сайлаулары, 2000|2000]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''59.30%''' ''3,799,639
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|38.11% ''2,433,746
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[АҚШ Президенттік сайлаулары, 1996|1996]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''48.80%''' ''2,736,166
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|43.81% ''2,459,683
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[АҚШ Президенттік сайлаулары, 1992|1992]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''40.61%''' ''2,496,071
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|37.11% ''2,281,815
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[АҚШ Президенттік сайлаулары, 1988|1988]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''56.01%''' ''3,036,829
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|43.41% ''2,352,748
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[АҚШ Президенттік сайлаулары, 1984|1984]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''63.58%''' ''3,433,428
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|36.18% ''1,949,276
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[АҚШ Президенттік сайлаулары, 1980|1980]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''55.30%''' ''2,510,705
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|41.51% ''1,881,148
|}
Басқа оңтүстіктегі штаттардағы сияқты ақ нәсілділер Азамат соғысынан кейін Республикан партиясын жақтырмады және Демократтар партиясы Техас саясатын Қайта құру кезеңінің аяғынан 20-ғасырдың соңына дейін басқарып келді. Штат Республикашылар партиясының қорғанына айналды.<ref name="SouthWon">{{cite news |last=Risen |first=Clay |date =2006-03-05 |title=How the South was won |publisher=The Boston Globe |url=http://www.boston.com/news/globe/ideas/articles/2006/03/05/how_the_south_was_won/ |accessdate=2008-04-29}}</ref>
[[Сурет:Lbj2.jpg|right|thumb|Линдон Б. Жонсон Техастық саясатшы және АҚШ-тың 36-президенті]]
Техастағы саяси атмосфера қаржылық және қоғамдық [[консерватизм]] кесірінен ақсап қалды.<ref name="TPoliticalCulture1">{{cite web |title=Texas Political Culture – Introduction |work=Texas Politics |publisher=University of Texas |url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/10_1_0.html |accessdate=2008-05-29}}</ref><ref name="TPoliticalCulture2">{{cite web |title=Texas Political Culture – Low Taxes, Low Services Political Culture |work=Texas Politics |publisher=University of Texas |url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/10_2_1.html |accessdate=2008-10-13}}</ref> 1980 жылдан бері Техастық сайлаушылар Республикашылар партиясынан шыққан Президенттікке кандидаттарды қолдап қуаттады. 2000 және 2004 жылдары [[Джордж Уокер Буш|Джордж У. Буш]] Техасты 60,1% дауысымен жеңді, бұл жерде өзінің “'''сүйікті ұлы'''”ның кезінде Техас Губернаторы болғаны да көмектесті. 2008 жылы МакКейн штатты Бушқа қарағанда азырақ дауыспен, яғни 55% дауыспен жеңіске жетті. Остин да осылай Демократтарды жергілікті және штаттағы сайлауларда әлсіретіп жіберді. Техастың ауылдық және қала шетіндегі аймақтары Республикашыларға дауыс беріп жатқан бір сәтте, Рио Гранд жанындағы графтықтар Демократтарды қолдап дауыс берді.<ref name="2000electionresults">{{cite web |url=http://uselectionatlas.org/RESULTS/state.php?year=2000&fips=48&f=1&off=0&elect=0 |title=2000 Presidential General Election Results – Texas |publisher=www.uselectionatlas.org |accessdate=2008-07-22}}</ref><ref name="2004electionresults">{{cite web |url=http://uselectionatlas.org/RESULTS/state.php?year=2004&fips=48&f=1&off=0&elect=0 |title=2004 Presidential General Election Results – Texas |publisher=www.uselectionatlas.org |accessdate=2007-07-22}}</ref>
[[Сурет:George-W-Bush.jpeg|160px|left|thumb|[[Джордж Уокер Буш|Джордж Буш]]. Техастың 46-губернаторы (1995-2000 жылдары) және АҚШ 43-президенті (2001-2009 жылдары)]]
2003 жылы Республикашы [[Том Дэлей]] Конгресс облыстарының Техастағы сайлау округтарының шекараларын қайта қарауды басқарып, бұл жерлерді Нью-Йорк Тайм газетасы нағыз сайлау махинацияларының өш алған жері деп атады.<ref name="NYTGerry">{{cite news | title = The Texas Gerrymander| publisher = New York Times| date = 2006-03-01| url = http://www.nytimes.com/2006/03/01/opinion/01wed2.html| accessdate = 2009-01-07}}</ref> “'''Техастық он бір'''” атты бір топ Демократтардың заң шығарушылары штатты осындай қиын жағдайдан алып шықты.<ref name="Tex11">{{cite news | last = Ridder| first = Knight | title = 11 Texas Senate Democrats Take Cue from House, Bolt to Avoid Redistricting | publisher = Houston Chronicle | date = 2003-07-29 | url = http://www.allbusiness.com/government/elections-politics-politics-political-parties/10366221-1.html| accessdate = 2009-01-07}}</ref> Осындай қиыншылықтарға қарамай заң шығарушы үкімет картаны Республикашылар алып барды. Сайлау округтерін қай қару протестанттары ұлттық Жоғары сотқа Біріккен Латын Америкасы азаматтары және Перри істері бойынша жүгінді, бірақ іс Республикашылар пайдасына шешілді.<ref>{{cite news|author = The Associated Press
|url = http://www.nytimes.com/2006/06/28/washington/28cnd-scotus.html|title =Justices Back Most G.O.P. Changes to Texas Districts |work = New York Times|date= 2006-06-28|accessdate = 2006-06-28}}</ref>
2010 жылғы жалпы сайлауларда Палатадағы және Сенаттағы Делегациясындағы Республикашылардың көпшілігі Техас мүшелерінен болды. 111-АҚШ Конгрессіндегі 32 Техас Конгресстік штаттарының 23 Республикашылардын болса, қалған 9 Демократтардан болды. Техастың сенаторлары [[Кей Бейли Хэтчисон]] және [[Жон Корнин]]. 1994 жылдан бері еш бір Демократ штаттағы жоғары лауазымға отырған жоқ. Техастық Демократтардың қатысуы Шығыс және Солтүстік жақтағы [[Бомонт]], Эл Пасо, Остин, Сан-Антонио, Даллас және Хьюстон сияқты қалалардағы азшылықты құрайтын топтардан тұрады.
== Әкімшілік бөліністер ==
Техаста көпшілігі жалпыұлттық 254 [[Графтық (феодалдық иелік)|графтық]]тар бар. Әр бір графтық төрт сайланған [[комиссар]]лардан тұратын Комиссарлардың Сот жүйесімен жұмыс істейді және графтық судьясы графтық аймағынан сайланады. Графтық үкіметі әлсіз қалалық кеңес сияқты жұмыс алып барып, себебі графтық судьясында вето билік жоқ, бірақ басқа комиссарлармен бірге дауыс бере алады.
Сонда да Техас қызметтерді бөлісу үшін жергілікті келісім-шарттарға отыруға қалаларға және графтықтарға рұқсат береді. Графтықтар ішкі заңдарымен шағымдана алмайды, олардың барлық заңдары қатаң түрде штатта жасап беріледі. Штатта графтықтарға біріккен немесе бөлектенген аймақтар, райондар жоқ. Графтық бөлектенген жерлерге шектеулі қызметтер көрсетеді. [[Муниципалитет]]тер жалпы заңға немесе ішкі заңға бойсынуына қарай классификацияланады.<ref name="homerule">McDonald, John V., "An Analysis of Texas' Municipal Home Rule Charters Since 1994" (2000). Applied Research Projects. Paper 124. [http://ecommons.txstate.edu/arp/124/ Txstate.edu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120304010149/http://ecommons.txstate.edu/arp/124/ |date=2012-03-04 }}</ref> Муниципалитет ішкі заңын қаланың 5000 артық адамы заңға келіскен жағдайда ғана қабылдай алады. Муниципалитеттер партиялардан тыс болып,<ref name="reqvote">{{cite web |title=Run for Party Nomination to Public Office |work=Texas Politics |publisher=University of Texas |url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/4_6_2.html|accessdate=2008-10-12}}</ref> сайлаулар мектеп басшылығы үшін және колледж аймақтары қоғамдастықтары үшін арналады.
==Экономика==
Штаттағы экономикалық жағдай XX ғасыр басында [[мұнай]] кені ашылған кезде күрт өзгерді. Университеттердегі [[инвестиция]] көмегімен XX ғасыр орталарында Техастағы әртараптандырылған [[экономика]] және жоғары технология дамыды. 2010 жылдан ол керегелі 500 компаниялардың жоғары бөлімінде өзінің өсіп бара жатқан өндірісімен, ауыл шаруашылық, мұнай-химия, [[энергетика]], [[компьютер]], [[электроника]], аэрокосмос, биомедициналық ғылымдар сияқты салалармен [[Калифорния]] екеуі 57-сатыны иелеп тұр.<ref>''[http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2010/states/TX.html CNN.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100807051708/http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2010/states/TX.html |date=2010-08-07 }}'', Retrieved қараша 2010.</ref> Бұл көрсеткіш 2002 жылдан бері ұлтты өнім экспорты бойынша көшбасшыға айналдырып, мемлекет жалпы өнімі бойынша екінші орынға шығады.
[[Сурет:NASA Neutral Buoyancy Laboratory Astronaut Training.jpg|left|thumb|Астронавт Техастағы ''Джонсон Космос Орталығы''нда дайындалу үстінде]]
[[Сурет:Кітап Техас.jpg|right|thumb|2010 жыл шыққан экономика жайлы кітап]]
2010 жылы Техас Жалпы ішкі өнімі 1,207 триллион АҚШ долларын құрап, АҚШ-та екінші жоғары көрсеткішке ие болды.<ref>{{cite web|title=GDP by State|url=http://greyhill.com/gdp-by-state|publisher=Greyhill Advisors|accessdate=7 September 2011}}</ref> Бұл көрсеткіш дүние экономикасында 11 және 12-орындарда [[Үндістан]] және [[Канада]] сияқты елдердің GDP-мен тең. Техас экономикасы дүние бойынша бөліністер арасында [[Англия]]дан (Біріккен Королдіктің бөлінісі), Калифорниядан және [[Токио]]дан соң 4-орында тұрады. Техас көп халқы, мол табиғи байлығы, гүлденген қалалары және жоғары білімнен көшбастаушы орталықтарының көмегімен жоғары және күшті экономикаға жетісті. Штат аймағында мұнай табылған соң, Техаста мұнай өндірісі күшейді. Соңғы кездерді қала орталықтары көбейіп, 2005 жылда халықтың 2/3 бөлігі сол жерлерде тұрды.<ref name="economy1">{{cite web |title=Economic Geography |work=Texas Politics |publisher=University of Texas| url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/9_3_2.html|accessdate=2008-10-13}}</ref>
2011 жылы шілдеде штат жұмыссыздық көрсеткіші 8,4% шықты.<ref>{{cite web|title=Local Area Unemployment Statistics|url=http://www.bls.gov/web/laus/laumstch.htm|publisher=Bureau of Labor Statistics|accessdate=7 September 2011}}</ref>
Техаста “'''төмен салықтар, төмен қызметтер'''” репутациясы бар.
Салық қорының мәліметі бойынша Техастың салығы жалпы ұлттық салықтар арасында төменгі орында тұрады, мемлекеттік және жергілікті салық бағасы жан басына шаққанда 3,580 АҚШ долларын құраса, ол резиденттер пайдасының 8,4% болып есептеліп, салық төмен ұлттар үшін жетінші орында тұрады. Техас алған пайдаға салық төлемейтін жеті штат қатарына жатады.<ref name="incometax">{{cite web | title = State Individual Income Taxes | publisher = Federation of Tax Administrators | url = http://www.taxadmin.org/fta/rate/ind_inc.html | accessdate = 2008-10-12}}</ref> Оның орнына 6,25% мөлшерлемемен штат мүлкімен табыс салығынан кіріс алып отырады,<ref>{{cite web|author= |url=http://alltaxtips.com/why-does-texas-taxus-have-the-highest-property-taxes-and-3rd-highest-sales-tax/ |title=Why does Texas (Taxus) have the highest property taxes and 3rd highest sales tax? |publisher=Alltaxtips.com |date=2011-05-09 |accessdate=2011-08-15}}</ref> бірақ жергілікті салық юрисдикциялары (қала, округ, арнайы тағайындалған райондар және билік транзиттері) саудаға қойып, салықты максималды мөлшерлемеге дейін 2% көтеріп, 8,25% қылуы мүмкін.<ref>{{cite web|url=http://www.window.state.tx.us/taxinfo/sales/faq_collect.html |title=FAQ: Texas Sales Tax |publisher=Window.state.tx.us |date= |accessdate=2011-01-10}}</ref> Техас мемлекеттің салық доноры есептеліп, әр бір доллар үшін Техастықтар федералды үкіметке федералды кіріс салығын төлеп, мемлекет жалпы шамамен пайдадан 0,94% АҚШ долларын алып отырды.2010 жылы Таңдау журналы Техас Кәсіпорын Қорындағы 3 миллиард АҚШ доллары үшін бұл штатты мемлекеттегі бизнес үшін ең жақсы орын ретінде атады.<ref name="1businessclimate">{{cite web|title=Site Selection Rankings |url=http://greyhill.com/site-selection-rankings/ |accessdate=2011-10-10}}</ref> Техаспен Калифорнияда '''Фортуна 500'''-дегі ең көп компаниялардың штаб пәтерлері орналасқан.<ref>{{cite web|url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2010/states/TX.html |title=Fortune 500 2010: States: Texas Companies - FORTUNE on CNNMoney.com |publisher=Money.cnn.com |date=2010-05-03 |accessdate=2011-08-15}}</ref><ref>{{cite web|url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2010/states/CA.html |title=Fortune 500 2010: States: California Companies - FORTUNE on CNNMoney.com |publisher=Money.cnn.com |date=2010-05-03 |accessdate=2011-08-15}}</ref>
2010 жылы Техаста 346,000 [[миллионер]] болып, мемлекеттегі миллионерлер саны бойынша штаттар ішінде екінші орында тұрады.<ref>Second to California</ref><ref>{{Cite news | first=Walter | last=Scott | title=Personality Parade | url=| work= | publisher=Parade Magazine | location= | page= 2 | date=2 May 2010 | id= | accessdate=}}</ref>
=== Ауыл шаруашылығы және тау-кен өнеркәсібі ===
[[Сурет:Техас мақтасы.jpg|right|thumb|Батыс Техастағы өнімнен соң мақта егістігі]]
Техаста АҚШ-тағы ең көп шаруашылық орындары және ең үлкен жер аудандары бар. Техас үй малдарын өсіру өндірісі бойынша мемлекетте көш бастап келе жатыр. Ірі қара мал штаттың ең бағалы ауыл-шаруашылық өндірісі болып, штат мемлекетте [[қой]] мен [[ешкі]] өнімдерін өсіру бойынша жоғары орындарда тұрады. Штат дән өнімдерін шығаруда едәуір өсіп келе жатыр. Техастың үлкен коммерциялық балық өнеркәсібі бар. [[Цемент]], жарықшақталған тас, [[әк]], [[тұз]], [[құм]] және [[қиыршық тас]] сияқты пайдалы қазбалар өндірісі бойынша Техас көш бастап келеді.<ref name="netstateecon">{{cite web |title=The Texas Economy |publisher=netstate.com |date =2007-06-05 |url=http://www.netstate.com/economy/tx_economy.htm |accessdate=2008-04-29}}</ref>
=== Энергия ===
[[Сурет:Oil well.jpg|right|thumb|Мұнай ұңғысы]]
[[Сурет:GreenMountainWindFarm Fluvanna 2004.jpg|right|thumb|Батыс Техастағы Бразос жел фермасы]]
Спиндлтопта мұнай ашылған соң, энергия саяси және экономикалық салада басқарушы күшке ие болды.<ref name="AlmanacOil">{{cite web| url = http://www.texasalmanac.com/history/highlights/oil/ | title = Oil and Texas: A Cultural History| accessdate = 2009-02-03| last = Ramos| first = Mary G.| work = Texas Almanac 2008–2009| publisher = The Texas State Historical Association}}</ref> Энергия Ақпарат Әкімшілігінің хабарлауынша Техас мемлекеттегі жан басына және жалпы энергияны ең көп пайдаланатын штат болды.<ref name="Petrol">{{cite web |title=Texas Quick Facts |publisher=Energy Information Administration |date =|url=http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=TX|title=Petroleum Profile: Texas|accessdate=2008-12-13}}</ref> Мемлекеттің басқа бөліктеріне қарағанда Техастың көпшілік аймақтары өздерінің айнымалы токтарының энергия жүйесін пайдаланады. Техас электроэнергия жабдықтарын реттейді.
Техас Темір жол комиссиясы өз атына қарамастан штаттағы мұнай-газ өнеркәсібін, газ жабдықтарын, құбыр қауіпсіздігін, сұйытылған газ өнеркәсібіндегі қауіпсіздікті, тау-кен өнеркәсібіндегі көмір және уранды реттеп отырады. Комиссия Техас мұнай қорын тәртіпке салу қабілітіне ие болғандықтан 1970 жылға дейін мұнай бағасын қадағалап отырды. [[ОПЕК]] негізін салушылар мұнай бағаларын реттеуші модулдердің бірі ретінде Техас агенттігін пайдаланды.<ref name="RRcommission">{{Handbook of Texas |id=mdr01 |name=Railroad Commission}}</ref>
Техас 5 миллиард (790 000 000 метр куб) баррель мұнай қорына ие болып, бұл мұнай АҚШ жалпы мұнай қорының төрттен бірін құрайды.<ref name="Petrol"/> Штаттың тазалағыш зауыттары күніне 4.6 миллион баррель (730 000 метр куб) мұнай өңдеп шығарады.<ref name="Petrol"/> Хьюстон аймағындағы Бейтоун тазалағыш зауыты АҚШ-тағы ең үлкен тазалағыш зауыт болып табылады.<ref name="Petrol"/> Техас жасанды газ өндіруден көш бастап, мемлекет жасанды газының төрттен бірін құрайды.<ref name="Petrol"/> Бірнеше мұнай компаниялары осы Техаста орналасқан: олар Коноко-Филипс, Эксон-Мобил, Халлибуртон, Валеро, и Марафон Ойл компаниялары.
Штат жаңартылған энергия көзі бойынша көшбасшы болып, ол мемлекеттегі ең көп жел энергиясын шығарады.<ref name="Petrol"/><ref name="wind2">{{cite web |last=Souder |first=Elizabeth |title=Texas leads nation in wind power capacity |work=Dallas Morning News |year=2007 |date =01/08 |url=http://www.dallasnews.com/sharedcontent/dws/dn/latestnews/stories/011808dnbuswindpower.30c78959.html}}</ref> [[Роскоу]]дағы, Техас штатында, Роскоу жел электрстанциясы 781.5 мегаватт күшімен 2009 жылы қазанда дүнидегі ең үлкен электростанция болып табылды.<ref name="RoscoeWind">{{cite news|last=O'Grady|first=Eileen|title=E.ON completes world's largest wind farm in Texas|url=http://www.reuters.com/article/idUSN3023624320091001|accessdate=26 тамыз 2010|newspaper=Reuters|date=2009-10-01}}</ref> Энергия Ақпарат Әкімшілігі хабарлауынша, штаттың ірі ауыл шаруашылығы мен орман өнеркәсібі Техасқа отындарды пайдалану үшін ірі көлемдегі биомасса беруі мүмкін. Штатта тағы да мемлекет дамуы үшін күн сәулесі энергиясынан пайдалану мүмкіншілігі бар.<ref>[https://www.luminsmart.com/blog/are-solar-panels-worth-it-in-texas-2265 Are solar panels worth it in Texas?]. ''luminsmart.com''{{ref-en}}</ref>
=== Технология ===
[[Сурет:GodPod.jpg|right|thumb|Платодағы Электроник Дата Системс штаб пәтері]]
Техаста үлкен университет жүйелерімен қоса бастамашы Техас кәсіпорын қоры, Техас Эмеджинг қоры және көптеген алуан түрлі өнеркәсіптің жоғары технологиялы салалары дамып жатыр. Остин аймағы “Кремний белестері” деген лақап атпен аталса, солтүстік Даллас “'''Кремний жайылмасы'''” деп аталады. [[Техаста Dell, Inc.]], [[Texas Instruments]], [[Perot Systems]], и [[AT&T]] сияқты жоғары технология компанияларының штаб-пәтерлері бар.
Ұлттық аэронавтика және Космос әкімшілігінің [[Линдон Б. Жонсон Космос орталығы]] оңтүстік-шығыс Хьюстонда орналасып, Техастағы аэронавтика өндірісінің асыл тәжі болып тұр. Форт-Уэрт Локхид Мартин аэронавтикасының дивизиясы мен Бэлл Хеликоптер Текстрон екеуін қабылдайды.<ref name="LM1">{{cite web |title=Locations |publisher=Lockheed Martin |accessdate=2008-05-22 |url=http://www.lockheedmartin.com/aeronautics/about/Locations.html}}</ref><ref name="Bell">{{cite web |title=About Bell Helicopter |publisher=Bell Helicopter |accessdate=2008-05-22 |url=http://www.bellhelicopter.com/en/company/}}</ref> Форт-Уэртта Локхид ең үлкен батыстық бағдарлама есептелетін [[F-16 Күресуші Сұңқары]]н және оның ізбасары [[F-35 Жасындары]]н істеп шығарады.<ref name="Downside">{{cite news |last=Rosenwald |first=Michael S. |date=2007-12-17 |title=Downside of Dominance? |publisher=The Washington Post |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/12/16/AR2007121601522.html |accessdate=2008-05-22}}</ref>
=== Сауда ===
Техас байлығы көтерме және бөлшек саудадан тұратын үлкен коммерциялық секторды, банк ісін, сақтандыруды және құрылыс өнеркәсібін ынталандырды. Fortune 500 компанияларының мысалдары Техас өнеркәсіп салаларына AT & T, Men's Warehouse, Landry's Restaurants, Kimberly-Clark, Blockbuster, Whole Foods Market, және Tenet HealthCare ке арналмаған.<ref name="fortune500_2">{{cite news |title=Texas |publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune Magazine]] |date=2007-04-30 |url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2007/states/TX.html |accessdate=2008-05-03}}</ref> Даллас-Форт-Уэрт АҚШ-тағы басқа штаттарға қарағанда жан басына ең көп сауда орталықтары тиісті болатын мекен есептеледі.<ref name="VisitDallas_Shopping">{{cite web | title = Dallas Shopping | publisher = Dallas Convention & Visitors Bureau | url = http://www.visitdallas.com/downloads/1224091342.02416300_679fbde386/DallasShopping.pdf | format = PDF | accessdate = 2008-02-20}} {{Dead link|date=June 2010| bot=DASHBot}}</ref> Мексика штаттың ең ірі сауда әріптесі болып, [[НАФТА]] арқылы штат экспортының үштен бір бөлігін қабылдайды. НАФТА Техас-Мексика шекарасындағы тартысты макиладоралардың құрылысын көтермеледі.<ref name="economy2">{{cite web|title=Recent Economic Transformations |work=Texas Politics |publisher=University of Texas |url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/9_3_3.html|accessdate=2008-10-13}}</ref>
== Демография ==
{| class="wikitable" style="float:right; font-size:79%; margin:10px"
|+ '''Тарихтағы халық сандары'''
|- style="background:lightgrey;"
! Санақтар
! Халық саны
! % +, - көрсеткіші
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1850]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|212,592
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"| -
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1860]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|604,215
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|184.2%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1870]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|818,579
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|35.5%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1880]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|1,591,749
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|94.5%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1890]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|2,235,527
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|40.4%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1900]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|3,048,710
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|36.4%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1910]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|3,896,542
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|27.8%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1920]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|4,663,228
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|19.7%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1930]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|5,824,715
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|24.9%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1940]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|6,414,824
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|10.1%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1950]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|7,711,194
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|20.2%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1960]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|9,579,677
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|24.2%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1970]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|11,196,730
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|16.9%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1980]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|14,229,191
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|27.1%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1990]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|16,986,510
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|19.4%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[2000]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|20,851,820
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|22.8%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[2010]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|25,145,561
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|20.6%
|}
[[Сурет:Texas population map.png|300px|left|thumb|Техас халқы тығыздығының картасы]]
2009 жылы штат халқы күтілгендей 24,782,406 адамды құрап, алдыңғы жылға қарағанда 1,97% өскен болса, 2000 жылдан бері 16,1% өсті.<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/popest/states/states.html|title=Population Estimates|date=желтоқсан 23, 2009|work=Population Estimates Program|publisher=U.S. Census Bureau|accessdate=2009-12-30}}</ref> Соңғы санақтан бері штат халқының табиғи өсуі көрсеткіші 1,389,275 адамға жеткен болса, олардың 801,576 адамы иммиграциямен АҚШ сыртынан келсе, ал 451,910 адамы миграциямен мемлекет ішінен келген. 2004 жылда штатта 3,5 миллион шет елде туған резиденттер болып, олардың 1,2 миллионы күтілгендей заңсыз шет елдіктер болды. 2000-2006 жылдар аралығында Техаста мемлекеттегі ең көп шет елден көшіп келу, яғни иммиграция жүз берді. 2010 жылы заңсыз шет елдіктердің саны жалпы халықтың 6,0% бөлігін құрады. Бұл көрсеткіш мемлекеттегі штаттар арасындағы бесінші көрсеткіш болып табылады.<ref>{{Cite news | first=Peter | last=Slevin | title=New Arizona law puts police in 'tenuous' spot | url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/04/29/AR2010042904970.html?sid=ST2010042905051| work= | publisher=Washington Post | location=Washington, DC | pages= A4 | date=30 сәуір 2010 | id= | accessdate=}}</ref><!---as often happens, the box score figures listed in Wikipedia article are from print edition and did not appear in the online article---><ref>behind Nevada, Arizona, California, and New Jersey</ref>
Техас халқының тығыздығы 34,8 адам бір шаршы километрге тиісті болып, АҚШ тығыздығынан (31 адам/км) кішкене көбірек. Керісінше Техас жер көлемі бойынша Франциямен тең болса да, Еуропалық елдің аймағының тығыздығы 116 адам/км.
Техастықтардың үштен екісі Хьюстон сияқты үлкен қалаларда өмір сүреді. Даллас-Форт Уэрт Техастың үлкен қалаларынан есептеледі. Ал Хьюстон Техастағы ең үлкен қалалардың бірі болып, АҚШ-та төртінші орынды иелесе де, Даллас-Форт Уэрт одан едәуір үлкенірек.
=== Нәсілдік және этникалық құрамы ===
2010 жылғы АҚШ санағы бойынша Техастағы нәсілдік және этникалық топтардың қатынасы мынадай:
* Ақ нәсілділер: 70.4% ([[Испандар|Испаниялық]] емес ақ нәсілділер: 45.3%)
* Қара нәсілді немесе Афро-Америкалықтар: 11.8%
* Жергілікті [[Америкалықтар]]: 0.7%
* [[Азиялықтар]]: 3.8% <small>(1.0% [[Үндістан]]лықтар, 0.8% [[Вьетнам]]дықтар, 0.6% [[Қытай]]лықтар, 0.4% [[Филиппиндер|Филиппиндіктер]], 0.3% [[Корейлер]], 0.2% [[Пәкістан]]дықтар, 0.07% [[Жапондар]], 0.05% [[Латын Америкасы|Латын Америкалықтар]], 0.05% [[Камбоджа]]лықтар)</small>
* Тынық Мұхиттағы аралдықтар: 0.1% <small>(0.02% [[Гуамания]]лықтар, 0.01% [[Самоалықтар]], 0.01% [[Тонга]]лықтар, 0.01% [[Гавайи]]лықтар)</small>
* Басқа расалар: 10.5%
* Екі немесе одан да көп расалар: 2.7%
* Испандар немесе Латын Америкалықтар: 37.6% <small>(31.6% [[Мексика]]лықтар, 0.5% [[Пуэрто-Рико]]лықтар, 0.2% [[Куба]]лықтар</small>
Техаста ақ Америкалықтар нәсілдік азшылықты құрайды. Бірақ Испандық емес ақтар халықтың шамамен 48% бөлігін құрайды, сондықтан Техас азшылық және көпшілік штат болып есептеледі. 17,020,000 Техастықтар ақтар болып, шамамен 11,4 миллион халық Испандық емес ақтар. [[Германия]]лық, [[Ирландия]]лық және [[Англия]]лық Американдар Техастағы ең көп таралған Еуропалық ежелгі топтар. Германиялық Американдар халықтың 11,3% құрап, олардың саны 2,7 миллионнан асады. Ирландиялық Американдар халықтың 8,2% құрап, олардың саны 1,9 миллион. Техаста шамамен 600,000 Франциялық Американдар және 472,000 [[Италия]]лық Американдар бар. Бұл этникалық топтар өз кезегінде халықтың 2,5% және 2,0% құрайды. 1980 жылдағы АҚШ-тағы санақ бойынша Техас аймағындағы ең көп таралған ежелгі халықтар 3,083,323 адаммен ағылшындар екен, олар сол кезде штат халқының 27% бөлігін құраған.<ref>http://www.census.gov/population/www/censusdata/files/pc80-s1-10/tab03.pdf</ref> Алғашында олардың ата-бабалары он үш отарға кірген және кейінірек оларды Американдықтар деп атап кетті, ал негізі олар ағылшындардың тұқымынан шыққан.
Қара нәсілді американдықтар Техаста азшылықты құрайды. Испандық және Испандық емес қара нәсілділер халықтың 11,5% құрап, Испандық емес текті қара нәсілділер қарапайым халықтың 11,3% құрайды. Испандық және Испандық емес қара нәсілділер саны шамамен 2,7 миллион.
Текті Американдықтар да Техаста азшылықты құрап, олар штат халқының бар-жоғы 0,5% және олардың саны 118,000 адам. Испандық емес текті Американдықтар 0,3% құрап, олардың саны 75,000 адам. Чероки индеецтері 0,1% құрап, олардың саны 19,400 адам. Керісінше, 583 адам ғана [[Чиппева]] ретінде анықталған.
Азиялық Американдар да Техаста азшылық топты құрайды. [[Азия]]дан шыққан Американдар халықтың 3,4% құраса, ал Испандық еместер 3,3% құрайды. Олардың біргелкі саны 808,000 адамнан асады. Испандық емес Азиялықтар саны 795,000 адамнан артады. 200,000 астам [[Үндістан]]лықтар Техасты Отаны етіп алған. Техасты сондай-ақ 187,000 [[Вьетнам]]дықтар,136,000 [[Қытай]]лықтар, 92,000 [[Филиппиндер|Филиппиндықтар]], 62,000 [[Корея]]лықтар және 18,000 [[Жапония]]лық Американдықтар мекендеген. Тағы да 111,000 артық адам Азиялық тектен шыққан олар: [[Камбоджа]], [[Таиланд]] және [[Хмонг]].
[[Тынық мұхиты]]нан шыққан Американдар да Техаста азшылықты құрайды. Сауалнама бойынша, тек ғана 18,000 адам Тынық мұхиты аралдарынан және 16,400 Испандық емес тектен шыққан. Сондай-ақ, 5,400 текті [[Гавайи]]лықтар, 5,300 [[Гвамания]]лықтар және 6,400 халық басқа тектерден шыққан. [[Самао]] Американдары өте шектеулі болып, олардың саны 941 адам ғана.
Көпрасалы адамдар да Техаста азшылықты құрайды. Көпнәсілді адамдардың мұрагерлері халықтың санының 1,9% құрап, олар 448,000 адамды құрайды. Дерлік 80,000 адам Еуропа және [[Африка]]лықтардың мұрагерлері болып, олар халықтың 0,3% құрайды. Еуропа және текті Американдықтардың мұрагерлері саны 108,000 болып, олар халықтың 0,5% құрайды. Еуропа және Азиялықтардың мұрагерлері саны 57,600 болып, олар халықтың 0,2% құрайды. Ал Африкалық және текті Американдықтардың мұрагерлері саны өте аз 15,300 болып, олар халықтың 0,1% құрайды.
Испандармен латындар Техаста Испандық емес Еуропалық Американдардан соң саны бойынша екінші орында тұрады. 8,5 миллионнан көп халық испан және латын этникалық бірлестігіне жатады. Бұл топ Техас халқының 36% құрайды. Мексикан текті халық саны 7.3 миллионнан асып, штат халқының 30.7% құрайды. 104,000 артық Пуэрто-Риколықтар штат аймағында жасайды. Шамамен 38,000 Кубалықтар осы штатта мекендейді. 1,1 миллионнан астам адам (халық санының 4.7% құрайды) Коста-Рикалықтар, Венесуэлалықтар және Аргентиналықтар.<ref>{{cite web|author= |url=http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-geo_id=04000US48&-qr_name=ACS_2008_3YR_G00_DP3YR5&-ds_name=ACS_2008_3YR_G00_&-_lang=en&-redoLog=false&-_sse=on |title=Texas – ACS Demographic and Housing Estimates: 2006–2008 |publisher=Factfinder.census.gov |date= |accessdate=2011-01-10}}</ref><ref>{{cite web|author=|url=http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-geo_id=04000US48&-qr_name=ACS_2008_3YR_G00_DP3YR2&-ds_name=&-_lang=en&-redoLog=false |title=Texas – Selected Social Characteristics in the United States: 2006–2008 |publisher=Factfinder.census.gov |date= |accessdate=2011-01-10}}</ref>
Техастың орталық және оңтүстік-шығыс орталық бөлімінде Германиядан шыққандар өмір сүреді. Техастың үштен бір бөлігінен көбі Испандық тектен шыққан,<ref name="Census2">{{cite web |year=2006 |title=Texas QuickFacts from the US Census Bureau |location =US Census
|url=http://factfinder.census.gov/servlet/ACSSAFFFacts?_event=&geo_id=04000US48&_geoContext=01000US%7C04000US48&_street=&_county=&_cityTown=&_state=04000US48&_zip=&_lang=en&_sse=on&ActiveGeoDiv=&_useEV=&pctxt=fph&pgsl=040&_submenuId=factsheet_1&ds_name=DEC_2000_SAFF&_ci_nbr=null&qr_name=null®=null%3Anull&_keyword=&_industry= |accessdate=2007-04-28}}</ref> олардың көбісі соңғы уақыттарда келген, кейбір Теханолар Техасқа 18-ғасырда байланысы болған. Бұрынғы құл халықтан шыққан тектілерден кейінгі уақытта коллеж бітірген Афро-Американдар Жаңа Ұлы Көшу кезінде көптеп жұмыс жасауға келеді.<ref name="blackmigration">[https://web.archive.org/web/20040702085924/http://www.brookings.edu/urban/pubs/20040524_Frey.pdf William H. Frey, "The New Great Migration: Black Americans' Return to the South, 1965–2000", May 2004, The Brookings Institution, p.1]. Retrieved наурыз 19, 2008.</ref> Соңғы кезде Техаста, әсіресе Хьюстонмен Далласта Азиялықтардың саны өсіп кетті. Азиялық Американдар өсіп бара жатқан Техастағы басқа аймақтар Остин, [[Корпус Кристи]], [[Шерилэнд]] және [[МакАллен]]. Қазіргі уақытта үш халық мойындаған тайпалар жасап жатыр олар: Алабама-Коушатта тайпасы, Кикапу дәстүрлі тайпасы және Ислета [[Дел Сур Пуэбло]] тайпалары.
2011 жылы ақпанның ортасында болған санақ бюросының айтуынша, Техастың ақ нәсілді халқы 50% төмен екен, яғни 45% екен, ал Испандықтар болса 38% дейін көтеріліпті. 2000-2010 жылдары аралығында жалпы халық саны 20,6% дейін көтерілді, бірақ Испандықтар 65% дейін көтеріліпті, ал Испандық емес ақ нәсілділер болса тек ғана 4,2% дейін көтеріліпті.<ref>Majority of Texas' population growth is Hispanic http://www.usatoday.com/news/nation/census/2011-02-17-texas-census_N.htm?csp=34news&utm_source=feedburner&utm_medium=feed&utm_campaign=Feed%3A+usatoday-NewsTopStories+%28News+-+Top+Stories%29</ref>
=== Дін ===
{| class="wikitable" style="float:right; margin:10px"
|-
!Religion<ref>[http://www.gc.cuny.edu/faculty/research_briefs/aris/key_findings.htm#StateFaith American Religious Identification Survey] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051024031359/http://www.gc.cuny.edu/faculty/research_briefs/aris/key_findings.htm#StateFaith |date=2005-10-24 }}, 2001</ref>
!
|-
|[[Роман Католиктер]]
|28%
|-
|[[Баптистер]]
|21%
|-
|[[Атеист|Дін ұстанбайтындар]]
|11%
|-
|[[Методистер]]
|8%
|-
|[[Христиан]] – Басқалар
|7%
|-
|[[Лютерандар]]
|3%
|-
|[[Pentecostal]]
|3%
|-
|[[Presbyterian]]
|2%
|-
|[[Деноминация еместер]]
|2%
|-
|[[The Church of Jesus Christ of Latter-day Saints|Мормон]]
|2%
|-
|[[Episcopal Church (United States)|Эпископтықтар]]
|1%
|-
|[[Ислам діні]]
|1%
|-
|[[Йегова куәгерлері]]
|1%
|-
|[[Assemblies of God USA|Құдай ассамблеясы]]
|1%
|-
|Құдай шіркеуі
|1%
|-
|Басқалар
|2%
|}
[[Сурет:Lakewood1.jpg|left|thumb|Лейкуд шіркеуі ішкі көрінісі]]
2000 жылда ең үлкен деноминация саны жақтаушылары [[Роман Католик шіркеуі]] 4,368,969 адам; Оңтүстік Баптист Конвенция 3,519,459 адам және [[Біріккен Методист шіркеуі]] 1,022,342 адамнан тұрады.<ref name="religion">{{cite web |url=http://www.thearda.com/mapsReports/reports/state/48_2000.asp |title=State Membership Report – Texas|publisher=Association of Religion Data Archives|accessdate=2008-02-12}}</ref>
Даллас-Форт-Уэрт болса үш үлкен эвангелие семинарлары үйі және монастырлер қожайыны. Хьюстондағы [[Лейкуд шіркеуі]]не аптасына орташа 43,000 адам келуімен мақтанады.<ref>{{cite web|url=http://www.sermoncentral.com/articleb.asp?article=Top-100-Largest-Churches |title=Top 100 Largest Churches in America |publisher=SermonCentral.com |date=2009-04-13 |accessdate=2010-04-11}}</ref> Лаббокта біліміне байланысты мемлекетте жан басына шіркеу ең көп аймақ болып есептеледі.
[[Христиан Діні|Христианнан]] басқа діннің жақтаушылары негізінен қалалық жерлерге көшіп барады. 1990 жылда мұсылмандар 140,000 адам болса, қазіргі уақытқа келіп, мұсылман халықтар саны 350,000 – 400,000 аралағында болды.<ref>[http://www.texanonline.net/special-reports/muslim-growth-adds-to-texas-diversity Texas Online: Muslim growth adds to Texas diversity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120326150126/http://www.texanonline.net/special-reports/muslim-growth-adds-to-texas-diversity |date=2012-03-26 }}</ref> Еврей дінінде 128,000 адам. Шамамен 146,000 [[Иудаизм]] және [[Сикхизм]] діндерінің жақтаушылары Техаста өмір сүреді.<ref>{{cite book|title=Twentieth-century Texas: a social and cultural history|author=Storey, John Woodrow; Kelley; Mary L.|publisher=University of North Texas Press|year=2008|page=145}}</ref><ref>Lindsey, William D.; Silk, Mark : ''[http://books.google.com/books?id=NjdrZ4m_BK8C Religion and public life in the southern crossroads: showdown states]'', Altamira Press, 2004, pg. 48</ref>
=== Қалалар мен қалашықтар ===
Штаттың халқы миллионнан асатын үш қаласы бар олар: Хьюстон, Сан-Антонио және Даллас. Осы үш қала АҚШ-тың ең көп халқы бар он қаласының ішінде тұр.<ref name=PopEstBigCities>{{cite web |url=http://www.census.gov/popest/cities/tables/SUB-EST2006–01.csv |title=Table 1: Annual Estimates of the Population for Incorporated Places Over 100,000, Ranked by шілде 1, 2006 Population: сәуір 1, 2000 to шілде 1, 2006 |format=[[comma-separated values|CSV]] |work=2005 Population Estimates |publisher=АҚШ халық санағы бюросы|date=2008-06-10 |accessdate=2008-06-10}} {{Dead link|date= 2010|bot=H3llBot}}</ref> 2000 жылы Техастың алты қаласының халық саны 500,000 адамнан асып тұрды. Остин, Форт-Уэрт және Эл Пасо АҚШ-тың ең халқы көп 25 қаласының ішінде болды. Техаста халық саны миллионнан асатын төрт метрополитан аймақ бар олар: [[Даллас-Форт Уэрт-Арлингтон]], [[Хьюстон-Шугэр Ленд-Бейтоун]], [[Сан Антонио-Нью Бронфельс]] және [[Остин-Раунд Рок-Сан Макрос]]. Даллас Форт-Уэрт және Хьюстон метрополитан аймақтарының халқының саны 6,3 миллион және 5,7 миллион тұрғынды құрайды. Үш штатаралық үлкен жолдар бар: I-35 батысқа (Даллас – Форт-Уэрттан Сан-Антониоға дейін, ортасында Остинға), I-45 шығықа (Далластан Хьюстонға дейін), және I-10 оңтүстікке (Сан-Антониодан Хьюстонға дейін) бұлар [[Техас Урбан Үшбұрышы аймағы]] деп аталады. Бұл аймақ 60,000 шаршы миль (160,000 шаршы километр) болып, көптеген үлкен қалалармен метрополитан аймақтар осыған кіріп, бұл жерде 17,000 миллион тұрғын жасап, ол Техас жалпы халық санының 75% құрайды.<ref name="urbantriangle">{{cite web | last = Neuman | first = Michael | title = The Texas Urban Triangle: Framework for Future Growth | publisher = Southwest Region University Transportation Center (SWUTC) | url = http://swutc.tamu.edu/projectdescriptions/167166.htm | accessdate = 2008-10-14}}</ref> Даллас және Хьюстондар дүние қалаларының ішінде екінші қала болып танылған.<ref name="worldcities">{{cite web| title = GaWC – The World According to GaWC 2008| work = Globalization and World Cities Research Network| accessdate = 2009-03-01| url = http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html}}</ref> Бұл қалалар штат ішінде таралған. Техаста штаттардың ішінде ең көп графтық 254 графтық бар.<ref>{{cite web|url=http://www.spiritus-temporis.com/counties-of-the-united-states/number-of-counties-per-state.html |title=Counties of the U.S |publisher=Spiritus-temporis.com |date= |accessdate=2011-01-10}}</ref>
Қалалардан тысқары ауылдық жерлердегі аймақтар колонияларда жиі инфрақұрылымдар жетіспейді, сондықтан кедейшілік әлі де бар.<ref name="Colonias">{{cite web| url= http://www.sos.state.tx.us/border/colonias/faqs.shtml| title= Colonias FAQ's (Frequently Asked Questions)| accessdate = 2008-10-12| author = Federal Reserve Bank of Dallas Office of Community Affairs| publisher= Texas Secretary of State}}</ref> 2007 жылы аз дегенде 2,294 колония болып Техаста, штаттың Мексикамен шекарасындағы 1,248 миль (2,008 km) жерде орналасқан.<ref name="Colonias"/> Техаста шамамен 400,000 адам колонияларда жұмыс жасайды.
<center>
<gallery widths="140" heights="140px" perrow="5">
Image:Panoramic Houston skyline.jpg|[[Хьюстон]]
Image:AustinWikiPic2.jpg|[[Остин]]
Image:Xvixionx 29 April 2006 Dallas Skyline.jpg|[[Даллас]]
File:FortWorthTexasSkylineW.jpg|[[Форт Уэрт]]
Image:Downtown-san-antonio.jpeg|[[Сан-Антонио]]
File:El Paso Skyline.jpg|[[Эл Пасо]]
</gallery>
</center>
==Мәдениет==
[[Сурет:Mission San Antonio aka Alamo.jpg|right|thumb|Аламо Техастың атақты символдарының бірі]]
Тарихта Техастың барлық мәдениеті оңтүстік, батыс және оңтүстік-батыс жақтардың әсерінен штаттар арасында бір-біріне көшіп жүріп өзгеріске ұшыраған. Ең атақты тағамы таңғы астағы [[пуррито]] үш нәрседен оралған ұннан жасалған [[шелпек]]тен, [[бекон]] және қуырылған [[жұмыртқа]]дан тұрады. Техас дәстүрлі мәдениеті 18-19 ғасырларда әр түрлі иммигранттардың көшіп келуі себебінен аралас мәдениеттердің ошағына айналды.
=== Өнер ===
[[Сурет:Big Tex.JPG|left|thumb|Биг Текс 1952 жылдан бастап барлық Техас штаты жәрмеңкелерінде қатысып келеді]]
Хьюстон – АҚШ-тағы әрдайым кәсіби резидентті компаниялармен өнердің барлық түрлерінде болатын бес қаланың біреуі. Өнер орындары: [[Хьюстон Гранд Опера]], [[Хьюстон симфониялық оркестрі]], [[Хьюстон Балеті]] және [[Аллей театр]].<ref name="houstontheater">{{cite web |title=About Houston Theater District |publisher=[[Houston Theater District]] |url=http://www.houstontheaterdistrict.org/en/cms/?68 |accessdate=2008-04-28 |archiveurl = http://web.archive.org/web/20080229033851/http://www.houstontheaterdistrict.org/en/cms/?68 |archivedate = February 29, 2008}}</ref> Оның бейнелі өнері және атқарушы өнер түрлеріне тербеліс болған Хьюстон Театр районы болып табылады. Ол Хьюстон орталығының жүрегінде орналасқан 17 блокты аймақ болып, 12 948 орын жанды шығуларға және 1 480 кино орындарға арналып, бұл жер мемлекетте театр орындары бойынша екінші орынды алады.<ref name="houstontheater"/>
[[Сурет:Техастағы театр.jpg|right|thumb|Театр орталығы]]
1892 жылда негізі қаланған Форт-Уэрттағы [[Техас Қазіргі Көркемөнер мұражайы]] штаттағы ең ескі көркемөнер мұражайы болып табылады. Форт-Уэртта тағы да [[Кимбелл көркемөнер мұражайы]], [[Амон Картер мұражайы]], [[Ұлттық малшы әйел мұражайы]] және [[Даңқ Залы]], [[Уилл Роджерс Мемориэл орталығы]] және орталықта [[Бас Атқарушы Залы]] бар. Даллас қаласы орталығындағы өнер орталығында мынадай өнер орындары бар: [[Даллас Көркемөнер мұражайы]], [[Мортон Х. Мейерсон Симфониялық мұражайы]], [[Марго және Билл Винспир Опералық театры]], [[Азия өнерінің Траммелл & Маргарет Кроу коллекциясы]] және [[Нэйшер мүсін орталығы]].<ref name="Dallasarts">{{cite web |title=Dallas Arts District |publisher=Dallas Convention & Visitors Bureau |accessdate=2008-05-29 |url=http://www.visitdallas.com/visitors/listing-details?id=492}}</ref>
Далластағы [[Дип Эллум]] ауданы оңтүстік АҚШ-та 1920-1930 жылдары басты джаз және қайнаған блюзымен даңқы шықты. Дип Эллум сөзі жергілікті халықтың “'''Дип Элм'''” сөзін “'''Дип Эллум'''” деп дауыстағынан пайда болған.<ref name="DeepElm">{{Handbook of Texas|id=hpd01|name=Deep Ellum}}</ref> [[Соқыр Лимон Джефферсон]], [[Роберт Джонсон]], [[Худди "Ледбелли" Ледбеттер]] және [[Бесси Смит]] сияқты әншілер Дип Эллум клубтарында өз өнерлерін көрсеткен.<ref name="DeepElm2">{{cite web |title=Dallas History Items: Deep Ellum |publisher=Dallas Historical Society |url=http://www.dallashistory.org/history/dallas/deep_ellum.htm |accessdate=2008-07-25}}</ref>
Остин дүниенің жанды музыкасы орталығы болып, адамның жан басына шаққанда көп өлең айтылатын мынадай ордалары бар: [[Нашвилл]], [[Мемфис]], [[Лос-Анджелес]], [[Лас Вегас]] және [[Нью-Йорк]].<ref name="livemusic">{{cite web|url=http://www.cityofaustin.org/music/|title=Live Music Capital of the World|accessdate=2007-06-12|publisher=City of Austin}}</ref> Қала музыкалары Алтыншы көшедегі түнгі клубтарда болып өтеді, [[фильм]], [[музыка]] және мультимедиа сияқты оқиғалар оңтүстіктен оңтүстік-батысқа дейін болса, көп жалғасатын музыкалық бағдарламалар Американ ТВ, Остин Сити Лимитста көрсетіледі және [[Остин Сити Лимитс Музыка фестивалі]] [[Цилкер саябағы]]нда боып өтеді.<ref name="AustinCL">{{cite web | last = Bernardini | first = Deb | authorlink =Deb Bernardini | title = Television's longest running concert series begins season 33 Tapings with performances by Norah Fones, Wilco, Femi Kuti, Arcade Fire and more | url = http://dbmpr.com/pressroom/acl/ACLFinalPR.doc.pdf | format = PDF | accessdate = 2008-10-15|archiveurl=http://web.archive.org/web/20081028193024/http://dbmpr.com/pressroom/acl/ACLFinalPR.doc.pdf|archivedate=2008-10-28}}</ref>
1980 жылдан бастап Сан-Антонио "'''Дүние Техано музыка орталығы'''"нда өркендеді.<ref name="TTMA">{{cite web|url=http://www.tejanomusicawards.com/about.html|title=About The Texas Talent Musicians Association (TTMA)|accessdate=2009-08-02|publisher=Texas Talent Musicians Association}}</ref> [[Техано Музыка марапаты]] Техано музыкасын және мәдениетін бағалайтын, түсінетін форум құрған.<ref name="TejanoMA">{{cite web |title=Tejano Music Awards |publisher=Texas Talent Musicians Association |year =2008 |url=http://www.tejanomusicawards.com/ |accessdate=2008-05-12}}</ref>
== Білім ==
[[Сурет:Техас білім агенттігі.jpg|right|thumb|[[Техас білім агенттігі]]]]
[[Сурет:TravisStateOfficeBuilding.JPG|right|thumb|Техас білім агенттігінің [[Остин]]дағы басты кеңселері]]
[[Техас Республикасы]] екінші президенті [[Мирабо Б. Ламар]] Техас білімінің атасы есептеледі. Оның басқару жылдарында штат әр бір [[Графтық (феодалдық иелік)|графтыққа]] мектептер салынуы үшін үш лигадан жер берілді. Тағы қосымша 50 лига жер екі университетті қолдау үшін қойылды, кейінірек бұл жерлер [[Тұрақты университетте қоры]]ның негізіне айналды.<ref name="PUF">{{cite web|url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/khp02|title=Permanent University Fund |accessdate= қаңтар 13, 2008|first=Vivian Elizabeth|last= Smyrl|publisher=TSHA Online}}</ref> Ламардың қызметі бүкіл Техас бойынша мемлекеттік мектептер жүйесінің негізін салу еді.<ref name=hen37>Hendrickson (1995), p. 37.</ref> АҚШ білім саласында Америка заңнама ауысу Кеңесінің есеп беру бланкісінде Техас штаты 29-орында тұрған. Техас студенттері орташа есеппен математика пәнінен жоғарылау орынды иелеген, бірақ әдебиеттен (оқудан) төмен нәтиже көрсеткен. 2006–2007 жылдар аралығында, Техас әр бір оқушы үшін $7,275 жұмсап, мемлекеттегі $9,389 көрсеткішке қарағанда төменірек. Оқушы және мұғалім ара-қатынасы 14.9 құрап, мемлекеттік көрсеткіштен 15.3 төмендеу. Техас мұғалімдерге 41 744$ төлеген болса, бұл көрсеткіш мемлекеттікінен 46 593$ сомадан төмен. Штат білім қорының 88% ақшасын төлесе, ал федералды штат қалған 12% төлейді.<ref name="reportcard">{{cite web| title = Texas| work = Report Card on American Education: A State By State Analysis 15th Edition| publisher = American Legislative Exchange Council| year = 2008| url = http://www.alec.org/am/pdf/states/texas08.pdf|accessdate=2010-08-26| format = PDF}} {{Dead link|date=2010|bot=H3llBot}}</ref>
[[Сурет:Мектеп.jpg|left|thumb]]
[[Техас білім агенттігі]] штаттағы мемлекеттік білім жүйесін қадағалайды. Техаста [[Стаффорд муниципалды мектеп районы]]нан басқа мыңнан аса мектеп райондары муниципалды райондардан тәуелсіз болып, қала шекараларынан кесіп өтеді.<ref name="Stafford">{{cite press release|title=Comptroller Strayhorn to Review Stafford Municipal School District|publisher=Texas Comptroller Carole Keeton Strayhorn|date=2003-09-16|url=http://www.cpa.state.tx.us/news/30916stafford.html|accessdate=2008-06-28}}</ref> Мектеп райондары өздерінің азаматтарына салық салу құқығына ие және өз мүлкіне өзі иелік ететін егеменді аймақ ретінде бекітеді. Мектеп аудандардағы үшін мектептерді әділ қаржыландыру мандатымен сот болғандықтан, штаттың “'''Робин Гуд жобасы'''” деп аталушы қайта бөлетін тартысты сот жүйесі бар. Бұл жоба бай мектеп аудандарынан алынған мүлік салығы түсімін кедей мектеп аудандарына береді.<ref name="robinhood">{{cite web| last=Saghaye-Biria| first=Hakimeh| title=Robin Hood Plan is Working|date=2001-04-22|publisher= World Internet News Cooperative| url= http://soc.hfac.uh.edu/artman/publish/article_137.shtml| accessdate=2008-06-23}}</ref> Техас Білім Агенттігінің мектептің жеке немес ішкі істеріне араласу құқығы жоқ.<ref name="homeschool">{{cite web | publication-date =2007-11-01|title=Home School Information Letter|publisher=Texas Education Agency |url=http://www.tea.state.tx.us/home.school/homeltr.html|accessdate=2008-06-24}}</ref>
Бастауыш және орта мектептердегі оқушылар '''TAKS''' ('''Texas Assessment of Knowledge and Skills''') тестін тапсырады. TAKS оқушылардың Техас білім стандарттары және '''No Child Left Behind Act''' талаптары бойынша оқу, жазу, математика, ғылым және қоғамдық дағдыларын бағалайды. 2007 жылы Техас заң шығарушылары 2011-2012 жылдағы бірінші курс студенттеріне және мектептің соңғы класс оқушыларына TAKS-ты ауыстырды.<ref name="TAKS">{{cite news|url=http://www.tea.state.tx.us/student.assessment/admin/eoc/index.html|title=End-of-Course (EOC) Assessments: Implementation |last=Texas Education Agency|first= |work=Assessment Division|date=2007-10-22|accessdate=2007-10-22}}</ref>
=== Колледждер және университеттер ===
[[Сурет:The University of Texas at Austin - Littlefield Fountain and Main Building.jpg|right|thumb|Остиндағы Техас университеті]]
Техастың 1997 жылда қабылданған “'''Техас Хаус Билл 588'''” деп аталатын тартысты альтернативті жағымды әрекет жобасы бойынша, Техастың орта мектеп жоғары сыныпты жақсы бітірген оқушыларының 10% бөлігін мемлекет қаржыландырушы университеттерге автомат қабылдануына кепілдік береді.
[[Сурет:TAMUcampus.jpg|left|thumb|Техас A&M университеті]]
Техаста 6 мемлекеттік мектептер және 4 жеке меншік мектептер жұмыс жасайды.<ref name="UniSystems">{{cite web | last = Heath | first = Ben | publisher = Daily Texan | date = 2003-07-07 | url = http://www.utsystem.edu/news/clips/dailyclips/2003/0706-0712/UTSystem-DT-BillRequires-070703.pdf | format = PDF | accessdate =2007-10-12|title=Bill requires review of university systems|archiveurl=http://web.archive.org/web/20090205011655/http://www.utsystem.edu/news/clips/dailyclips/2003/0706-0712/UTSystem-DT-BillRequires-070703.pdf|archivedate=2009-02-05}}</ref><ref name="unisystems2">{{cite web | title = Senate Subcommittee on Higher Education Testimony Regarding the Benefits of a Stand Alone Institution | publisher = Sam Houston State University | date = 2008-06-25 | url =http://www.senate.state.tx.us/75r/Senate/commit/c535/20080625/062508_SFA_Testimony_Dr_Pattillo.pdf | format = PDF | accessdate =2008-10-12}}</ref> Тұрақты университетте қорының жерінде табылған кендер штаттың [[Техас университтеті]] және Техас [[A&M]] сияқты ең үлкен университеттер жүйесін қаржыландыруға үлкен көмегін тигізді. [[PUF]] 2005 жылы күзде 15$ миллиард қаржы жұмсап, [[Гарвард университеті|Гарвард]] қаржыландыруынан кейін екінші орында тұрады. Басқа төрт университет жүйелері олар: [[Хьюстон университеті]], [[Солтүстік Техас университеті]], [[Техас штаты]] және [[Техас техникалық университеті]] болып есептеледі.
[[Сурет:Ezekiel W. Cullen Building (Alternate).JPG|right|thumb|Хьюстон университеті]]
Техаста халық мойындаған мемлекет көшбасшы 3 зерттеу университеті бар: олар Остиндағы Техас университеті, Техас A&M университеті және Хьюстон университеті. Остиндағы Техас университеті және Техас A&M университеттері штаттағы ең жетекші университеттер болып есептеледі. Екеуі де Техас Конституциясында бекітіліп, Тұрақты университет қоры қорында өз үлесін сақтайды. Техас штаттағы жетекші университеттердің қатарын кеңейту үшін жеті оқу орнын “көрініп келе жатқан зерттеу университеттері” деп белгіледі. Техастың 82-ші Заң шығарушы ұйымының талқылауы бойынша олардың бірінші пайда болатын екеуі олар: Хьюстон университеті және Техас Технология университеті.<ref>{{cite web |title=Tier-One Prize Money Tentatively Passes House |accessdate=2011-04-27 |url=http://www.texastribune.org/texas-education/higher-education/tier-one-prize-money-tentatively-passes-house-/}}</ref>
[[Сурет:Lovett Hall.jpg|left|thumb|Райс университеті]]
Техас гуманитарлы университеттерден бастап халық мойындаған жетекші университеттерге дейінгі жеке оқу орындарының Отаны есептеледі. [[U.S. News & World Report]] сараптамасы бойынша [[Райс университеті]] мемлекеттегі білім деңгейі және зерттеу істері бойынша жоғары орындағы оқу орны болып, ол жетекші университеттер арасында 17-орында тұр.<ref>{{cite web | title = Rice University, Best Colleges 2009 | work = – US News and World Report | accessdate = 2009-03-27 | url = http://colleges.usnews.rankingsandreviews.com/college/items/3604}}</ref> Бұрынғы Республика жариялаған жеке университеттер: олар [[Бэйлор университеті]], [[Мария Хардин-Бэйлор университеті]] және [[Оңтүстік-батыс университеті]].<ref name="privateuni">{{cite web |title=About Baylor |publisher=Baylor University |accessdate=2008-05-21 |url=http://www.baylor.edu/about/}}</ref><ref name="southwestern">{{cite web |title=Southwestern History |publisher=Southwestern University |accessdate=2008-10-12 |url=http://www.southwestern.edu/about/about-history.html |archiveurl = http://web.archive.org/web/20071024123018/http://www.southwestern.edu/about/about-history.html |archivedate = 24 қазан 2007}}</ref>
Техас қазіргі уақытта екі президенттік кітапханаға иелік етеді, олар: Техас A&M университетіндегі [[Джордж Буш Президенттік кітапханасы]] және Остиндағы Техас университетіндегі [[Линдон Бэйнс Джонсон кітапханасы және мұражайы]]. [[Техас Методист университеті]]нде үшінші Джордж Буш президенттік кітапханасын құру келісімі орнатылды.
=== Техас штатының білім ордалары ===
<center>
<gallery widths="140" heights="140px" perrow="5">
File:The Willis Library.jpg|[[Солтүстік Техас университеті]]
File:OldMainTxState.JPG|[[Техас штаты университеті]] - [[Сан Маркос]]
File:TTU_English_Philosophy_Building.jpg|[[Техас техникалық университеті]]
File:Dallas_Hall1.JPG|[[Оңтүстік Методист университеті]]
</gallery>
</center>
== Денсаулық сақтау ==
[[Сурет:Logo3.jpg|300px|right|thumb]]
[[Достастық қоры]] Техас денсаулық сақтау саласын мемлекеттегі үшінші ең жаман деп бағалайды.<ref name="insurancenet">{{cite web |last=Perotin |first=Maria M. |title=Texas is Near Bottom of Healthcare Rankings |work =[[Fort Worth Star-Telegram]] |date=2007-06-13 |url=http://www.insurancenewsnet.com/article.asp?a=top_lh&id=80824 |accessdate=2008-04-22}}</ref> Техас [[Денсаулық сақтау|денсаулықты сақтау қызметі]]не қол жеткізу, медициналық қызметтің сапасы және ауруханаларға жұмсаған қаржы бойынша төменгі орындардың бірінде тұрады. Штаттың төменгі рейтингті көрсетуінің себебі саясат, жоғары деңдейдегі кедейшілік және ең бастысы штаттағы заңсыз [[иммигрант]]тар санының көбеюі болып есептеледі. ”Штаттың 25,1% халқы медициналық кепілдіксіз қалып, мемлекеттегі ең жоғары көрсеткіш болып есептеледі” деген есептемесіне жауап ретінде Техас штаты 2006 жылы мамырда [[“'''Code Red'''” бағдарламасы]]н жасады.<ref name="codered">{{cite web |title=Code Red: The Critical Condition of Health in Texas |url=http://www.coderedtexas.org/ |accessdate=2008-04-28}}</ref> Техаста сондай-ақ дәрігерлер қателері үшін сот процесстері үшін экономикалық емес ең басты шығындар бар болып, олар 250,000 [[АҚШ доллары]] ретінде бағаланып, бұл қаржы өз қызметін асыра пайдалануды тоқтату және денсаулықты сақтау саласындағы өсіп бара жатқан қаржыларды бақылау мақсатында жұмсалады.<ref name="tort">{{cite book |last=Odom |first=Lamar |last2 =Garcia |first2 =Anthony |last3 =Milburn |first3 =Pamela |year=2005 |title=The Ethicality of Capping Non-Economic Damages to Control Rising Healthcare Costs: Panacea or False and Misleading Practice? |edition =1 |volume=3 |publisher=The Internet Journal of Healthcare Administration |issn=1366-0756|url=http://www.ispub.com/ostia/index.php?xmlFilePath=journals/ijhca/vol3n1/capping.xml|doi=10.1108/13660750510611170|accessdate=2008-04-28}}</ref>
[[Trust for America's Health денсаулық ұйымы]]ның зерттеуі бойынша Техас жасөспірімдер семіздігі бойынша 15-орында тұрады және штаттың 27.2% халқы осы ауруға шалдыққан.<ref name="healthyamericans">{{cite web| title = Texas| work = State Data| publisher = Trust for America's Health| year = 2008| url= http://healthyamericans.org/states/states.php?measure=highschooloverweight&sort=data| accessdate = 2008-10-14}}</ref> 2008 жылы [[Men's Health журналы]] зерттеуі бойынша Техастың төрт қаласын АҚШ-тың семіздік бойынша жоғары 25 қаласының қатарында көрсетті, яғни Хьюстон 6-орында, Даллас 7-орында, Эл-Пасо 8-орында және Арлингтон 14-орындағы рейтингте көрсетілді.<ref name="obese2">
{{cite web |title=America's Fittest Cities 2007 |work =Men's Health |year=2008 |url=http://www.mensfitness.com/city_rankings/462 |accessdate=2008-04-21}}</ref> Техаста тек ғана бір қала Остин АҚШ-тағы “жоғары 25 жағдайлы қалалар”дың 21-орынын иеледі. Сол сияқты тағы бір зерттеу штаттың семіздік көрсеткішін “'''B+'''” жағымды бағасымен белгіледі. Штат тұрақты спортпен айналысатын халық үлесі бойынша рейтингде 42-орынды тұрады.<ref>[http://www.statemaster.com/graph/hea_phy_exe-health-physical-exercise Statemaster.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130513182949/http://www.statemaster.com/graph/hea_phy_exe-health-physical-exercise |date=2013-05-13 }}, Accessed May 16, 2007</ref>
=== Медициналық зерттеу ===
[[Сурет:FlightHoustontoDallas086.jpg|300px|right|thumb|Хьюстондағы Техас медициналық орталығы]]
Көптеген элиталық медициналық зерттеу орталықтары Техаста орналасқан. Штатта 9 медициналық оқу орындары,<ref name="MedicalSchools">{{cite web |title=Texas Medical Schools and Hospitals |publisher=Texas Medical Association |date =2006-08-03 |url=http://www.texmed.org/Template.aspx?id=86 |accessdate=2008-04-28}}</ref> 3 стоматологиялық мектеп<ref name="dentalschool">{{cite web |url=http://www.dentist.net/dentalschools.asp |title=Dental Schools in the United States |accessdate=2008-10-31 |publisher=Dentist.net}}</ref> және бір [[оптометрия]] мектебі<ref name="optometry">{{cite web |url=http://healthguideusa.org/optometry/texas_optometry_schools.htm |title=Texas Optometry Schools |accessdate=2008-10-31 |publisher=Health Guide USA}}</ref> бар. Техаста екі [[Biosafety Level 4 (BSL-4) лабораториялары]] бар: олардың біреуі Галвестондағы [[Техас Медициналық бөлім университеті]]<ref name="biosafety4">{{cite web|url=http://www.bioscrypt.com/news/press/item-728/|date=14 қазан 2004|title=University Selects Bioscrypt for Biosafety Level 4 Lab|publisher=Bioscrypt|accessdate=2006-04-29|archiveurl = http://web.archive.org/web/20071117074008/http%3A//www.bioscrypt.com/news/press/item-728/ |archivedate = қараша 17, 2007|deadurl=yes}}</ref> және Сан-Антониодағы [[Биомедицина зерттеулерінің оңтүстік-батыс қоры]]. Бұл Биомедицина зерттеулерінің оңтүстік-батыс қоры АҚШ-тағы бірінші BSL-4 деңгейдегі лаборатория болып есептеледі.<ref name="biosafety4_2">{{cite web|url=http://www.sfbr.org/pages/about_resources2.php|title=Biosafety Level 4 (BSL-4) Laboratory|publisher=Southwest Foundation for Biomedical Research|accessdate=2006-04-29}}</ref>
Хьюстондағы Техас медициналық орталығы өзінің 47 институт-мүшесімен зерттеу және институттарды шоғырлау бойынша дүниедегі жоғары нәтижеге ие.<ref name="TexasMC">
{{cite web | title = About the Texas Medical Center | publisher = The Texas Medical Center | accessdate = 2009-04-11 | url = http://www.texmedctr.tmc.edu/root/en/GetToKnow/AboutTMC/About+the+TMC.htm}}</ref> Техас медициналық орталығы дүниеде ең көп жүрек [[трансплатация]]ларын орындайды.<ref name="HeartTransplants">{{cite web |title=Background Statistics > People and Politics (most recent) by state |publisher=State Master |date =2008-05-08 |url=http://www.statemaster.com/graph/bac_bac-background-people-and-politics |accessdate=2008-05-08}}</ref>
Хьюстондағы [[Техас Андерсен обыр орталығы университеті]] обыр ауруына шалдыққан пациенттерге қамқорлық көрсету, зерттеу, білім беру және профилактика істері бойынша жоғары деңгейдегі академиялық институты болып есептеледі.<ref name="MDAnderson">{{cite web |title=About MD Anderson |publisher=[[The University of Texas M. D. Anderson Cancer Center]] |url=http://www.mdanderson.org/about_mda/ |accessdate=2008-04-28}}</ref>
АҚШ-тағы клиникалық медициналық зерттеу бойынша Сан-Антониодағы Оңтүстік Техас медициналық орталығы 6-орынды иеледі.<ref name="UTSAFactsheet">{{cite journal |date=2007-04-03 |title=Health Science Center ranks sixth in clinical medicine |edition =7 |volume=XL |publisher=University of Texas Health Science Center |url=http://www.uthscsa.edu/hscnews/singleformat.asp?newID=2353 |accessdate=2008-04-28}}</ref> Сан-Антониодағы Техас денсаулық және ғылым орталығы университеті де жоғары деңгейдегі зерттеу және білім беру институты есептеледі.<ref name="DentalSchool">{{cite web |title=International report gives Dental School high marks |publisher=HSC NEWS |accessdate=2008-05-15 |url=http://www.uthscsa.edu/hscnews/singleformat.asp?newID=1742}}</ref><ref name="Tmedicialcenter2">{{cite web |title=Medical center's research ranks high |publisher=San Antonio Express-News |accessdate=2008-05-15 |url=http://www.mysanantonio.com/news/MYSA040407_medical_center_EN_2dc65c3e_html751.html}}</ref>
[[Америка жүрек ассоциациясы]] және Техас оңтүстік-батыс медициналық орталығы университеті екеуі де Далласты отаны деп біледі. Оңтүстік-батыс медициналық орталығы дүниедегі жоғары деңгейлі акалемиялық медициналық орталықтары арасында жоғары орынды иелейді.<ref name="UTSWAboutUs">{{cite web |title=About UT Southwestern |publisher=University of Texas Southwestern Medical Center |url=http://www8.utsouthwestern.edu/home/about/index.html |accessdate=2008-04-28}}</ref> Институттың медициналық мектебі дүниеде медицина саласында көптеген [[Нобель сыйлығы]]н алған.<ref name="UTSWAboutUs"/><ref name="UTSWFactsheet">{{cite web |title=UT Southwestern Fact Sheet |publisher=University of Texas Southwestern Medical Center |year =2008 |url=http://www8.utsouthwestern.edu/vgn/images/portal/cit_56417/43/32/2800592006_Fact_Sheet.pdf |format=PDF |accessdate=2008-04-28|archiveurl=http://web.archive.org/web/20060707171035/http://www8.utsouthwestern.edu/vgn/images/portal/cit_56417/43/32/2800592006_Fact_Sheet.pdf|archivedate=2006-07-07}}</ref>
== Қоршаған орта ==
Техас басқа штаттарға қарағанда ең көп парник газын шығарып, Порт-Артурда АҚШ-тағы ең лас ауаның бір бөлігі бар. 2010 жылы Техаста 2 553 зиянды заттарды шығару оқиғалары амалға асырылып, Техас аспанына 44.6 миллион фунт зиянды заттар жіберілді.<ref>{{cite web |url=http://www.rawstory.com/rs/2011/11/10/living-and-coughing-downwind-of-texas-smoke-stacks/ |title=Living, and coughing, downwind of Texas smoke stacks |date=қараша 10, 2011}}</ref>
== Транспорт ==
[[Сурет:METRORail 5.jpg|right|thumb|[[Метро]] жол]]
Техастағы үлкен көлемдегі және ойлы-қырлы ландшафт жерлері себебінен Техастықтар көптеген қиыншылықтарды бастан кешірді. Техас АҚШ-тағы ең ұзын тас жолы және [[темір жол]]ы, сонымен қоса көптеген [[әуежай]]лар құрылысын қаржыландырды.<ref name="AdvaTransport">{{cite web |title=Texas-Transportation |publisher=Advamag, Inc. |year =2007 |url=http://www.city-data.com/states/Texas-Transportation.html |accessdate=2006-05-04}}</ref> [[Техас Көлік басқармасы]] бақылаушы орган ретінде көп жүйелі тас жолдарын қолдайды, [[авиация]]ны<ref name="texdotaviation">{{cite web |title=Aviation Division |publisher=Texas Department of Transportation |url=http://www.txdot.gov/business/aviation/default.htm |accessdate=2009-07-22}}</ref> және қоғамдық көлік жүйесін тәртіпке салады.<ref name="texdottransport">{{cite web |title=Transportation Division |publisher=Texas Department of Transportation |url=http://www.dot.state.tx.us/services/public_transportation/default.htm |accessdate=2008-04-29}}</ref> [[Солтүстік Америка]] құрлығы орталығында орналасқандықтан, штат көлік қатынастары саласында ең маңызды орталық болып есептеледі. Даллас / Форт-Уэрт аймағынан жүк машиналар 48 сағат ішінде мемлекет халқының 93% бөлігін және 24 сағат ішінде мемлекет халқыны 37% бөлігін тасымалдайды.<ref name="JDFTransport">{{cite web |title=5 Reasons To Choose the Dallas/Fort Worth Metroplex As A Distribution Hub |publisher=JDF Distribution |url=http://jdfdistribution.com/pdf/dallas-for-distribution.pdf?doc=dfd.pdf |format=PDF|accessdate=2008-10-14|archiveurl=http://web.archive.org/web/20081028193024/http://jdfdistribution.com/pdf/dallas-for-distribution.pdf?doc=dfd.pdf|archivedate=2008-10-28}}</ref> Техаста мемлекеттегі ең жоғары 33 ерекше экономикалық аумақ бар.<ref name="FTZ1">{{cite web | publication-date = тамыз 2007 |title=Texas and General Foreign Trade Zones Information |publisher=Office of the Governor of Texas |url=http://www.texasone.us/site/DocServer/Texas_FTZs_Document_2007.pdf?docID=2221 |accessdate=2008-06-21}} {{Dead link|date=June 2010| bot=DASHBot}}</ref> 2004 жылы Техас ЕЭА арқылы жалпы саны $298 миллиард тауар алып өтілді.<ref name="FTZ1"/>
=== Тас жолдар ===
[[Сурет:High Five.jpg|right|thumb|Далластағы High Five Interchange]]
1948 жылы Хьюстонда [[Авиация|Галф автожолы]] ашылуымен Техастықтар көп автожолдарын саяхат қылды.<ref name="txfwy">
{{cite web | title = Interstate 45 South, the Gulf Freeway | publisher = TexasFreeway.com | date=2001-05-28 | url = http://www.texasfreeway.com/Houston/photos/45s/i45s.shtml | accessdate = 2008-10-15}}</ref> 2005 жылдан Техаста 79,535 миль (127,999 км) ұзындықтағы тас жолдар қиылысты.<ref name="highwaymiles">{{cite web |title=LoneStarRoads – Highways of Texas |publisher=AARoads |date=2008-02-09 |url=http://www.aaroads.com/texas/ |doi= |accessdate=2008-04-20}}</ref> Тас жолдарындарын кеңейтуді қаржыландыру үшін Техас штатында 17 төлемді жолдар және қосымша төлемді жолдар бар.<ref name="tollways2">{{cite web |title=Global List of Toll Facilities – United States |publisher=International Bridge, Tunnel and Turnpike Association |year =2005 |url=http://www.ibtta.org/Information/content.cfm?ItemNumber=2530 |accessdate=2008-04-20}}</ref> Батыс Техастағы I-10 және I-20 ірі тас жолдарында жүру 80 миль сағатына (130 км/сағ) жылдамдықпен шектеліп, бұл АҚШ-тағы ең жоғары жылдамдық көрсеткіші.<ref name="speedlimit">{{cite news |title=Texas Raises Rural Speed Limits to 80 MPH{{ndash}} |publisher=FOXNews.com / Associated Press |date=2006-05-08 |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,197072,00.html |accessdate=2008-05-12}}</ref>
2011 жылы наурызда [[Ұлттық Әкімшілік қоғамдық конференциясы Америкалық қоғамдастығының Америка штаттары қоқыстары протолы]]ның нәтижесі бойынша Техас штаты ең төменгі он штаттың қатарында көрінді. Жалғыз жұлдызды штаттағы қоғамдық тас жолдар төмен жағдайдағы айнала тазалығынан, тиімсіз жасалған жол ернеулерінен және қоқысты көмуге байланысты мүліктік стандарттардан зардап шегіп келеді.<ref>S. Spacek, 2011 American State Litter Scorecard: New Rankings for an Increasingly Environmentally Concerned Populace.</ref>
=== Әуе жолдар ===
[[Сурет:Boeing 757-223.jpg|left|thumb|Даллас-Форт-Уэрт әуежайы 757 Американ авиалайнері]]
Техаста мемлекеттегі штаттардың ішінде ең көп әуежайлар бар. Техаста аумағы және жолаушы тасымалдауы бойынша ең үлкен Даллас-Форт-Уэрт әуежайы қызмет етіп, ол аумағы бойынша АҚШ-та екінші орында болып, 18 076 [[акр]] (73.15 шаршы км) ауданымен дүниеде төртінші орында тұрады.<ref name="DFWAir">{{cite web |url=http://www.dfwairport.com/visitor/index.php?ctnid=24254 |title=Facts about DFW |accessdate=2008-10-14 |work=Dallas/Fort Worth International Airport}}</ref> Жол жүру бойынша Даллас-Форт-Уэрт әуежайы штаттағы ең бірінші бос емесі, АҚШ-та төртіншісі<ref name="GreatPlacesAvi">{{cite web|title=10 Great Places for Aviation and Aerospace|author=Jennifer LeClaire|work=Southern Business and Development|url=http://www.sb-d.com/archivesite/www.sb-d.com/issues/spring2007/features/10GreatPlacesForAviationAndAerospace.html|accessdate=2008-04-28}}</ref> және ал дүниеде алтыншы орында тұрады.<ref name="DFWAir2">{{cite news|title=Dallas-Fort Worth International Airport |work=USAToday| url=http://destinations.usatoday.com/dallas/| accessdate=2008-04-28}}</ref> Америкалық [[AMR Корпорациясы]]ның [[American Eagle]] дүниедегі толық жолаушыларды тасымалдау бойынша 2-орындағы авиалайнер (Delta Airs авиалайнерінен соң) болып, Даллас-Форт-Уэртты ең үлкен және негізгі орталық ретінде пайдаланады.<ref name="AMR">{{cite web |title=American airlines information pictures and facts |publisher=aviationexplorer.com |date=2008-04-11 |url=http://www.aviationexplorer.com/american_airlines.htm |accessdate=2008-04-28}}</ref> [[Southwest Airlines авиалайнері]] де Далласта орналасып, [[Dallas Love Field әуежайы]] арқылы қозғалады.<ref name="SW1">{{cite web |url=http://www.southwest.com/about_swa/airborne.html |title=We Weren't Just Airborne Yesterday |date=2007-05-02|publisher=Southwest Airlines |accessdate=2007-06-09}}</ref> Ол АҚШ ішінде бір жылда ең көп жолаушы тасымалдайтын авиалайнер болып, дүниеде ең көп жолаушы тасымалдайтын авиалайнерлер қатарында тұрады.<ref name="IATA">{{cite web |url=http://www.iata.org/pressroom/wats/wats_passengers_carried.htm |title=Scheduled Passengers Carried |author=International Air Transport Association |accessdate=2007-06-10|archiveurl = http://web.archive.org/web/20070928064050/http%3A//www.iata.org/pressroom/wats/wats_passengers_carried.htm |archivedate = September 28, 2007|deadurl=yes |authorlink= International Air Transport Association}}</ref>
Техастағы екінші авилайнер Хьюстондағы [[Джорж Буш Континентаралық әуежайы]] ('''IAH''') болып, Хьюстондағы [[Continental Airlines әуе жолы]]н орталық ретінде пайдаланады. IAH АҚШ-тың қалаған әуежайынан Мексиканың барлық жеріне ұшады.<ref name="GBAir1">{{cite web|title=About George Bush Intercontinental Airport|publisher=Houston Airport System|url=http://www.houstonairportsystem.org/iahAbout|accessdate=2008-06-28}}</ref><ref name="GBAir2">{{cite press release|title=Houston Emerges As The Premier Gateway In The U.S. For Travelers To Mexico|publisher=Houston Airport System|date=2005-04-12|url=http://www.fly2houston.com/0/8178/0/1906D1940/|accessdate=2006-12-30}}</ref> Келесі жыл сайын 4 миллионнан артық жолаушы тасымалдайтын ең үлкен төрт әуежай бұлар: [[Остин-Бергстром Халықаралық әуежайы]], [[Уильям П. Хобби әуежайы]], [[Сан-Антонио Халықаралық әуежайы]] және [[Dallas Love Field әуежайы]]. Штаттағы халықаралық әуежай болып есептелетін ең кіші әуежай бұл – [[Дел Рио Халықаралық әуежайы]].
=== Порттар ===
[[Сурет:Houston Ship Channel.jpg|right|thumb|Хьюстон порты]]
Шамамен 1 150 шақты теңіз порттары 1 000 мильден (1 600 км) көбірек каналдармен Техасты қаптап тұрады.<ref name="ports1">{{cite web |title=About Texas Ports |publisher=Texas Ports Association |url=http://www.texasports.org/ |accessdate=2008-05-07}}</ref> Порттар дерлік бір миллион адамды қабылдап, 317 миллион метр тонна айналыста болады.<ref name="portbenefits">{{cite web |title=Benefits of Texas Ports |publisher=Texas Ports Association |url=http://www.texasports.org/benefits/ |accessdate=2008-05-07}}</ref> Техас порттары Атлантика басқа жағалауларымен Галф Ішкіжағалық Су жолдары арқылы байланысады. Хьюстон порты АҚШ-тағы шетелдік тоннаж бойынша ең қызған порт болып, жалпы тоннаж бойынша екінші және дүние жүзінде тоннаж бойынша онынша орынды иелейді.<ref name="porthouston">{{cite web |date=2008-03-31 |title=General Information |publisher=The Port of Houston Authority |url=http://www.portofhouston.com/geninfo/overview1.html |accessdate=2008-05-07}}</ref> Техас [[Шип каналы]] қазіргі таңда 530 фут (160 м) кеңдікке 45 фут (14 м) тереңдікті және 50 миль (80 км) ұзындықты иелеген.<ref name="HGnav">"Welcome to the Houston-Galveston Navigation Channel Project Online Resource Center" (description), [[United States Army Corps of Engineers]], желтоқсан 2005, [http://www.swg.usace.army.mil/items/hgnc/ United States Army Corps of Engineers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090109052637/http://www.swg.usace.army.mil/items/hgnc/|date=2009-01-09}}</ref>
=== Темір жолдар ===
[[Сурет:METRORail 5.jpg|left|thumb|Метро рельсі]]
[[Канзас]] штатында даукестердің үй малдарын темір жолға салуы және оның күшін пайдалануы дәстүрлің бір бөлігі болып табылады. Техастағы ең бірінші темір жол 1853 жылы тамызда ашылған [[Баффало Бейоу]], [[Брезос]] және [[Колорадо]] темір жолы.<ref>{{cite web|author=George C. Werner |url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/eqb16 |title=Handbook of Texas Online – Buffalo Bayou, Brazos and Colorado Railway |publisher=Tshaonline.org |date= |accessdate=2010-04-11}}</ref> Техасқа солтүстіктен бірінші келген темір жол 1872 жылы келіп, ол [[Миссури–Канзас–Техас темір жолы]] еді.<ref>{{cite web|author=Donovan L. Hofsommer |url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/eqm08 |title=Handbook of Texas Online – Missouri-Kansas-Texas railroad |publisher=Tshaonline.org |date= |accessdate=2010-04-11}}</ref> 1911 жылға дейін Техас мемлекетте темір жол ұзындығы бойынша көш бастады. 1932 жылға дейін Техас темір жол ұзындығы шыңына жетіп, ол 17 078 мильді (27 484 км) құрады, бірақ 2000 жылға дейін 14 006 мильге (22 540 км) дейін қысқарды. Техас темір жол комиссиясы басынан штаттық темір жолды тәртіпке салған кезде, 2005 жылда штат осы қызметке Техас Көлік басқармасын қайта тағайындады.<ref name="RRCMove">{{cite web |title=Former Rail Division|publisher=Texas Railroad Commission |date=2005-10-01 |url=http://www.rrc.state.tx.us/divisions/rail_moved/index.html?/rail.html |accessdate=2008-05-04|archiveurl = http://web.archive.org/web/20080506073304/http%3A//www.rrc.state.tx.us/divisions/rail_moved/index.html%3F/rail.html |archivedate = May 6, 2008|deadurl=yes}}</ref>
Даллас және Хьюстон екеуі жылдам трамвай жүйесін қалыптастырды. [[Dallas Area Rapid Transit]] (DART) Оңтүстік-Батыс АҚШ-та ең бірінші болып, осы жылдам трамвай жүйесін іске қосты.<ref name="DARTLightRail">{{cite news |last=Myerson |first=Allen R. |date =1996-06-14 |title=Dallas Opening Southwest's First Rail Transit |publisher=New York Times |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D01EFD81739F937A25755C0A960958260 |accessdate=2008-05-11}} {{Dead link|date=June 2010| bot=DASHBot}}</ref> [[Trinity Railway Express]] (TRE) Форт-Уэрт және Далласты байланыстыратын қала сырты темір жол қызметі болып, оны Форт-Уэрт транспорт әкімшілігі және DART амалға асырады.<ref name="TRE">{{cite web |title=Trinity Railroad Express |url=http://www.trinityrailwayexpress.org/ |accessdate=2008-06-11}}</ref> Остиндағы [[Capital Metropolitan Transportation Authority “Capital MetroRail”]] деп аталатын қала сырты темір жол қызметін солтүстік-батыс қала сыртына жөнелтеді. [[Metropolitan Transit Authority of Harris County]], Texas (METRO) Хьюстон аймағында жылдам трамвай жолдарын бағыттайды.
[[AMTRAK корпориясы]] Техастың темір жол жолаушыларға қалааралық қызметін жасауды мөлшерде және жиілікте шектеу белгілейтіндігін өамтамасыз етеді. Штатта жоспарланған үш бағытта қызмет көрсетеді: күнделікті Texas Eagle (Чикаго-Сан-Антонио); үш апталық Sunset Limited (Нью-Орлеан-Лос-Анджелес), Техастағы аялдамаларымен; күнделікті Heartland Flyer (Форт-Уэрт-Оклахома-Сити) бағыттары.
== Спорт ==
[[Сурет:Spurs vs Lakers.jpg|right|thumb|2007 жылғы [[Сан Антонио Сперс]] пен [[Лос Анджелес Лэйкерс]] ортасында Плейофф ойыны]]
Америкалық футбол штатта көп уақыт бойы “'''король'''” саналып келді және Техастықтар спорттың алуан түрлілігінен рахаттанды.<ref name="FBKing">{{cite news|last=Brady |first=Erik |title=Football still king, but hoops teams in Texas grab attention |publisher=[[USA TODAY]] |date=2003-04-04 |url=http://www.usatoday.com/sports/college/2003-04-03-texas-double_x.htm |accessdate=2008-04-11}}</ref>
Техастықтар көпшілік кәсіби командалық [[спорт|спорт ойындарын]] қарсы алады. "'''Үлкен төрттік'''" кәсіби лигада Техастың екі НФЛ ([[Даллас Ковбойз]] және [[Хьюстон Тексанс]]), екі команда [[бейсбол]] негізгі лигасында ([[Техас Рэйнджерс]] және [[Хьюстон Астрос]]), үш команда NBA ([[Хьюстон Рокетс]], [[Сан Антонио Сперс]] және [[Даллас Маверикс]]), және бір Лиганың [[Ұлттық Хоккей командасы]] ([[Даллас Старз]]) бар. Даллас – Форт-Уэрт "Үлкен төрттік" кәсіби лигада барлық төрт спорттық командалары бар 13 аймақтың бірі есептеледі. "Үлкен төрттік" лигасынан тысқары Техастың бір [[WNBA командасы]] ([[Сан Антонио Силвер Старз]]) және екі [[Жоғары Лига]] [[футбол]] командалары ([[Хьюстон Динамо]] және [[Даллас ФК]]) бар.
Техас мәдениетінде университеттік жеңіл атлетиканың маңызы зор, әсіресе [[америкалық футбол]]дың. Штатта мемлекеттегі ең көп оқу орындары арасында 10 I-FBS дивизия бар. Штаттың төрт университеттері [[Бейлор Беерз]], [[Техас Лонгхорнз]], [[Texaс A&M Аггиез]] және [[Texaс Teх Ред Рейдерс]], [[Big 12 Conference]] та қатысады. Сондай-ақ төрт мектеп командалары Техас Лонгхорнз, [[Texaс A&M Аггиез]], [[TCU Хорнед Фрогз]] және [[SMU Мустангз]] бір спорт чемпионатында болса да өз құқықтарын қорғап келе жатыр.
[[Сурет:Ballpark in Arlington May 2009.jpg|left|thumb|Арлингтондағы стадионда Texas Rangers ашылу күні]]
I-A дивизиясындағы сауалнама бойынша [[Оклахома университеті]] және Техас университеті ортасында бәсекелістік болады, ал мемлекетте үшінші орынға [[Ред Ривер Шутоут]] қол жеткізеді.<ref name="RRShootout">{{cite news |url=http://www.dallasnews.com/sharedcontent/dws/spt/colleges/redrivershootout/texas/stories/100705dnspofbwnewrivalrylede.1c8619ce.html |title=UT-OU : Best Rivalry? |work=Dallas Morning News |last=Davis |first=Brian |date=2005-10-07 |accessdate=2006-07-11}}</ref> [[Lone Star Showdown]]да тартысты бәсекелістік Техастың екі университеттері арасында өтеді: олар Texaс A&M университеті және Texas университеттері.
[[Battle for the Iron Skillet]] күресі әр жылы екі команда TCU Хорнед Фрогз және SMU Мустангз арасында болып өтеді.
[[University Interscholastic League]] ([[UIL]]) көбінесе бастауыш және орта мектеп арасында жарыстар ұйымдастырады.<ref name="UIL">{{cite web| title = University Interscholastic League| publisher = University of Texas| url = http://www.uil.utexas.edu/| accessdate = 2008-09-28}}</ref> UIL ұйымдастырған спорт жарыстары ол жеңіл атлетика (ең атақтысы мектептер арасындағы америкалық футбол жарыстары), сондай-ақ пәндерден көркемдік және академиялық жарыстар.
[[Сурет:Lone Star Showdown 2006 McGee on goal-line.jpg|right|thumb|2006 жылғы Lone Star Showdown футбол ойыны]]
Техастықтар тағы да [[родео]]ны жақсы көреді. Дүниедегі ең бірінші родео Техаста [[Пекос]]та қабылданған.<ref>{{cite web|url=http://atlas.thc.state.tx.us/viewform.asp?atlas_num=5389005909&site_name=World's+First+Rodeo&class=5000 |title=View Atlas Data |publisher=Atlas.thc.state.tx.us |date= |accessdate=2010-04-11}}</ref> Жыл сайын өтетін [[Livestock Show]] және [[Rodeo]] дүниедегі ең үлкен родео шоуы болып есептеледі. Даллас әр жылы [[Fair саябағы]]нда Техастың штаттық жәрмеңкесін өткізеді.<ref name="statefair">{{cite web |title=Fair Park, Texas |publisher=City of Dallas |accessdate=2008-05-22 |url=http://www.dallascityhall.com/FairPark/art_architectural.html}}</ref>
2012 жылдан бастап Остин [[Формула-1]] Дүние чемпионатының<ref name="f1">{{cite web |title=Formula One returns to the United States |publisher=Formula 1 Administration Ltd |accessdate=2010-05-25 |url=http://www.formula1.com/news/headlines/2010/5/10824.html}}</ref> раундын қабылдайды 1980 жылғы [[Watkins Glen International]]дағы Гран Приден бергі АҚШ-тағы тұрақты жол айналымы болады.
=== Техас штаты спорт командалары ===
<center>
<gallery widths="140" heights="140" perrow="5" mode="slideshow">
Сурет:Texas-Rangers.jpg|[[Техас Рейнджерс]]
Сурет:San Antonio Spurs.jpg|[[Сан Антонио Сперс]]
Сурет:San Antonio Silver Stars.jpg|[[Сан Антонио Силвер Старз]]
Сурет:Houston-texans.jpg|[[Хьюстон Тексанс]]
Сурет:Houston rockets.png|[[Хьюстон Рокетс]]
Сурет:FC Dallas.jpg|[[Даллас футбол клубы]]
Сурет:Houston Dynamo.jpg|[[Хьюстон Динамо]]
Сурет:Houston astros.jpg|[[Хьюстон Астрос]]
Сурет:Dallas-cowboys.jpg|[[Даллас Ковбойз]]
Сурет:Dallas Stars.jpg|[[Даллас Старз]]
Сурет:Dallas Mavericks.jpg|[[Даллас Маверикс]]
</gallery>
</center>
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер|3}}
== Сілтемелер ==
{{Refbegin}}
* {{Cite book|last=Chipman|first=Donald E.|title=Spanish Texas, 1519–1821|publisher=[[University of Texas Press]]|location=[[Austin, Texas]]|year=1992|isbn=0292776594}}
* {{Cite book|last=Davis|first=William C.|title=Lone Star Rising|year=2006|publisher=Texas A&M University Press|location=College Station, TX|isbn=9781585445325}} originally published 2004 by New York: Free Press
* {{Cite book|last=Edmondson|first=J.R.|title=The Alamo Story-From History to Current Conflicts|publisher=Republic of Texas Press|place=[[Plano, Texas]]|isbn=1-55622-678-0|year=2000}}
* {{Cite book|last=Hendrickson|first=Kenneth E., Jr.|title=The Chief of Executives of Texas: From Stephen F. Austin to John B. Connally, Jr.|publisher=[[Texas A&M University Press]]|location=[[College Station, Texas]]|year=1995|isbn=0890966419}}
* {{Cite book|last=Hardin|first=Stephen L.|title=Texian Iliad|location=Austin, Texas|publisher=University of Texas Press|year=1994|isbn=0-292-73086-1}}
* {{Cite book|last=Huson|first=Hobart|title=Captain Phillip Dimmitt's Commandancy of Goliad, 1835–1836: An Episode of the Mexican Federalist War in Texas, Usually Referred to as the Texian Revolution|location=Austin, Texas|publisher=Von Boeckmann-Jones Co.|year=1974}}
* {{Cite book|last=Lack|first=Paul D.|title=The Texas Revolutionary Experience: A Political and Social History 1835–1836|publisher=Texas A&M University Press|location=College Station, TX|year=1992|isbn=0-89096-497-1}}
* {{Cite book|last=Manchaca|first=Martha|title=Recovering History, Constructing Race: The Indian, Black, and White Roots of Mexican Americans|series=The Joe R. and Teresa Lozano Long Series in Latin American and Latino Art and Culture|publisher=University of Texas Press|location=Austin, TX|year=2001|isbn=0292752539}}
* {{Cite book|last=Todish|first=Timothy J.|last2=Todish|first2=Terry|last3=Spring|first3=Ted|title=Alamo Sourcebook, 1836: A Comprehensive Guide to the Battle of the Alamo and the Texas Revolution|publisher=Eakin Press|year=1998|location=Austin, Texas|isbn=9781571681522}}
* {{Cite book| title =The Warren Commission Report| volume = IV| series =Warren Commission Hearings| publisher =National Archives| isbn =0-31208-257-6| url =http://www.jfk-assassination.de/warren/index.php| author =report of President's Commission on the assassination of President John F. Kennedy.| year =1992}}
* {{Cite book|last=Weber|first=David J.|title=The Spanish Frontier in North America|publisher=[[Yale University Press]]|location=[[New Haven, Connecticut]]|series=Yale Western Americana Series|year=1992|isbn=0300051980}}
* {{Cite book|last=Weddle|first=Robert S.|title=Changing Tides: Twilight and Dawn in the Spanish Sea, 1763–1803|series=Centennial Series of the Association of Former Students Number 58|publisher=[[Texas A&M University Press]]|location=[[College Station, Texas]]|year=1995|isbn=0890966613}}
* {{Cite book|last=Winders|first=Richard Bruce|title=Sacrificed at the Alamo: Tragedy and Triumph in the Texas Revolution|publisher=State House Press|location=Abilene, TX|year=2004|isbn=1880510804|series=Military History of Texas Series: Number Three}}
{{Refend}}
== Сыртқы сілтемелер ==
{{Commons category|Texas}}
;Штат Үкіметі
* [http://www.texasonline.com/portal/tol The State of Texas]
* [http://wikis.ala.org/godort/index.php/Texas Texas State Databases] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515221125/http://wikis.ala.org/godort/index.php/Texas |date=2008-05-15 }} – Annotated list of searchable databases produced by Texas state agencies and compiled by the ''Government Documents Roundtable of the American Library Association''.
* [http://texaspolitics.laits.utexas.edu/ Texas Politics]. An online textbook from the College of Liberal Arts, The University of Texas.
;АҚШ Үкіметі
* [http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=TX Energy Profile for Texas- Economic, environmental, and energy data] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110204233946/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=TX |date=2011-02-04 }}
* [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=TX USGS real-time, geographic, and other scientific resources of Texas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161209115548/https://www2.usgs.gov/state/state.asp?State=TX |date=2016-12-09 }}
* [http://www.ers.usda.gov/statefacts/TX.htm Texas State Facts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090815113643/http://www.ers.usda.gov/statefacts/TX.HTM |date=2009-08-15 }}
* [https://web.archive.org/web/20070713151218/http://www.nps.gov/history/nr/travel/tx/ South and West Texas, a National Park Service ''Discover Our Shared Heritage'' Travel Itinerary]
;Басқалар
* {{dmoz|Regional/North_America/United_States/Texas}}
* [http://www.thestoryoftexas.com/ The Texas State History Museum]
* [http://www.tshaonline.org/handbook/online/ The Handbook of Texas Online]{{ndash}} Published by the ''Texas State Historical Association''
* [http://texinfo.library.unt.edu/texasregister/default.htm ''Texas Register''], hosted by the ''University of North Texas Libraries''
* {{Wikitravel}}
* [https://web.archive.org/web/20070713151218/http://www.nps.gov/history/nr/travel/tx/ South and West Texas: A National Register of Historic Places Travel Itinerary]
* [http://texasheritagesociety/ Texas Heritage Society]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{osmrelation-inline|114690}}
* [http://digital.lib.uh.edu/ View historical photographs at the University of Houston Digital Library.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100123012758/http://digital.lib.uh.edu/ |date=2010-01-23 }}
{{АҚШ әкімшілік бөлінуі}}
{{таңдаулы мақала}}
[[Санат:АҚШ штаттары]]
[[Санат:Техас]]
a2xtqpajrx34wotpjn3e60287h4xoud
3693086
3693083
2026-11-07T17:44:08Z
Кабылбек Алихан
188060
Луизиана-бір штат
3693086
wikitext
text/x-wiki
{{АҚШ штаты
|атауы = Техас
|шынайы атауы = Texas
|ту = Flag of Texas.svg{{!}} border
|белгісі = State Seal of Texas.svg
|карта = Map of USA TX.svg
|лақап аты = «Жалғыз жұлдызды штат» (ағылшынша "The Lone Star State")
|ұраны = «Достық» (ағылшынша "Friendship")
|әні = «Texas, our Texas» (қазақша "Техас, біздің Техас")
|астанасы = [[Остин]]
|ірі қаласы = [[Хьюстон]]
|ірі қалалары = [[Сан-Антонио]]<br />[[Даллас]]<br />Остин<br />[[Форт-Уэрт]]<br />[[Эль-Пасо]]
|тұрғыны = {{gain}}25 145 561<ref>{{cite web|title=2010 Resident Population Data: Population Change|publisher=US Census|url=http://2010.census.gov/2010census/data/apportionment-pop-text.php|format=xls|accessdate=2010-Dec-21|archiveurl=http://www.webcitation.org/619lRoKht|archivedate=2011-10-27}}</ref>
|санақ жылы = 2010
|тығыздығы = 37,2
|тұрғыны Орны = 2
|ауданы = 696 241
|құрлық ауданы =
|су ауданы = 17 406
|су пайызы = 2,5
|ауданыОрны = 2
|ені = 1 244
|ұзындығы = 1 270
|ендік1 = 25°50'
|ендік2 = 36°30'
|бойлық1 = 93°31'
|бойлық2 = 106°38'
|максимал биіктігі = 2 667,4
|орташа биіктігі = 520
|минимал биіктігі = 0
|штат реті = 28
|штат статусы = [[1845 жыл]] [[29 желтоқсан]]
|штатқа дейін = [[Техас республикасы]]
|губернаторы = [[Грег Эбботт]]
|вице губернаторы = [[Патрик Дэн]]
|заң шығару органы = Техас легислатурасы<ref>Англияда және АҚШ-тың кейбір штаттарында заң шығаратын органдар атауы</ref>
|жоғарғы палатасы = Техас сенаты
|төменгі палатасы = Техас өкілдігінің палатасы
|сенат мүшелері = [[Кей Бейли Хатчинсон]]<br />[[Джон Корнин]]
|уақыт белдеуі = UTC−6,<br />[[Жазғы уақыт|жазда]] UTC−5
|автомобиль коды =
|домені = .tx.us
|сайты = [http://www.texas.gov texas.gov]
|ортаққордағы санаты = Texas
|түсініктемелер = {{reflist}}
}}
'''Техас''' ({{lang-en|Texas}}, {{IPA|/ˈtɛksəs/}}) — [[АҚШ|АҚШ-тың]] оңтүстігіндегі, халық саны және жер көлемі бойынша екінші орындағы штат; АҚШ-тың құрлықтағы штаттарының арасында ең үлкен жер аумағына ие. Атауы [[Каддо тілі]]ндегі «Tejas» — “''достар''” немесе “''одақтастар''” деген сөзге негізделген.<ref>[http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/pft04 Texas, origin of name] ''Handbook of Texas Online''</ref> Техас Америка Құрама Штаттарының оңтүстік-орталығында орналасқан, оңтүстігінен [[Мексика]]мен, батысынан Жаңа Мексикамен, солтүстігінде [[Оклахома]]мен, солтүстік-шығысында [[Арканзас (штат)|Арканзаспен]], шығысынан [[Луизиана]] штатымен шектеседі. Техастың жер көлемі 268,820 шаршы миль (696,200 шаршы километр), халқының саны 25,1 миллион адамды құрайды.<ref>{{cite web| title = U.S. Census Bureau Announces 2010 Census Population Counts – Apportionment Counts Delivered to President | work = Press Release| publisher = U.S. Census Bureau | date = желтоқсан 21, 2010 | url = http://2010.census.gov/news/releases/operations/cb10-cn93.html | accessdate = February 7, 2011}}</ref>
== Штат туралы ==
[[Испания]]ның отаршылдық саясаты кезінде штат '''Nuevo Reino de Filipinas : La Provincia de Texas''' атауымен белгілі болды.<ref>{{cite web|last=Teja|first=Jesús de la|title=New Philippines|url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/usn01|work=Handbook of Texas Online|publisher=Texas State Historical Association}}</ref> Бұл атауды бірінші қолданған адам '''Antonio Margil de Jesús''' болып, ол 1716 жылы 20-шілдеде Мексика вице-короліне хат жазғанда осы атауды қолданады. Бұл атау күнделікті өмірде көп қолданыста болмағанымен, 1800 жылдардың аяғына дейінгі ресми құжаттарда көп кездесіп тұрады.
[[Хьюстон]] Техастағы ең үлкен және АҚШ-тағы төртінші үлкен қала болып есептеледі. Ал [[Сан-Антонио]] болса, штаттағы екінші және мемлекеттегі жетінші үлкен қала. Сол сияқты [[Даллас-Форт Уэрт]] және Үлкен Хьюстон АҚШ метрополитендік аймақтардағы төртінші және алтыншы орындарда тұрады. Одан басқа ірі қалалар [[Эл Пасо]] және [[Остин]] сияқты үлкен қалалар болса, штат орталық қалалары болып есептеледі. Техастың тәуелсіз Республика екендігінің және Мексикамен азаттық үшін күресуінің белгісі ретінде штатты “'''Жалғыз жұлдызды штат'''” деп атайды. Сондықтан "Жалғыз жұлдыз" бейнесін Техастың туында және штат таңбасында да көп кездестіруге болады.<ref>{{cite web|url=http://www.netstate.com/states/intro/tx_intro.htm |title=Introduction to Texas |publisher=Netstate.com |date= |accessdate=2010-04-11}}</ref>
== Техас штатының ресми нышандары мен символдары ==
<center>
<gallery widths="140" heights="140px" perrow="5">
File:Bluebonnet1.jpg|Техас гүлі (bluebonnet) (1901 жылы белгіленген)
File:Flag of Texas.svg|Техас туы (1839 жылы)
File:Seal of the Republic of Texas (1836).svg|Техас Республикасы таңбасы (1839 жылы)
File:Seal_of_Texas.svg|Техас штаты таңбасы (1845 жылы)
File:Seal_of_Texas_(reverse).svg|Техас штаты таңбасының өзгеруі (1961 жылы)
File:Coat of arms of the Republic of Texas.svg|Техас Республикасы мемлекеттік ел таңбасы (1839 жылы)
File:State_Arms_of_Texas.svg|Техас штаты ел таңбасы (1993 жылы)
File:State military crest of Texas.svg|Ұлттық гвардия (1924 жылы)
File:Carya illinoinensis.jpg|Штат талы ({{lang-en|Pecan}}) (1906 жылы)
File:Mimus-polyglottos-002 edit.jpg|Штат құсы ({{lang-en|Northern Mockingbird}})
File:Dasypus novemcinctus.jpg|Штаттың майда сүт қоректісі ({{lang-en|Nine-banded Armadillo}})
File:Texas_Longhorn_cow.jpg|Штаттың ірі сүт қоректісі({{lang-en|Texas longhorn}})
File:Blue_lacy_working.jpg|Штат иті({{lang-en|Blue Lacy}}) (2005 жылы)
File:Dutch_Oven_-McClures_Magazine.jpg|Штаттың аспаздық құралы ({{lang-en|Dutch oven}})
File:Bowl_of_Chili_No_Beans.jpg|Штаттың тағамы ({{lang-en|chili con carne}})
File:CottonPlant.JPG|Штат талшығы және тоқымасы ([[мақта]])
File:Citrus_paradisi_(Grapefruit,_pink)_white_bg.jpg|Штат жемісі Техастық [[грейпфрут]]
File:Bouteloua_curtipendula.jpg|Штат шөбі ({{lang-en|Sideoats grama}})
File:Monarch_In_May.jpg|Штат жәндігі ({{lang-en|monarch butterfly}})
File:Guitar_1.jpg|Штат музыкалық аспабы ([[гитара]])
File:C60a.png|Штат молекуласы({{lang-en|buckyball}})
File:Pecan-nuts-on-tree.jpg|Штат жаңғағы ({{lang-en|Native pecan}})
File:Chiltepin_mexico_sonora.jpg|Штат бұрышы ({{lang-en|chiltepin}})
File:Opuntia_littoralis_var_vaseyi_4.jpg|Штат өсімдігі ({{lang-en|prickly pear cactus}})
File:Welk2.jpg|Штат қабыршағы ({{lang-en|lightning whelk}})
File:USS_Texas_BB-35.jpg|Штат кемесі ({{lang-en|Battleship USS Texas (BB-35)}})
File:Bull-Riding2-Szmurlo.jpg|Штаттың жеке спорты ({{lang-en|rodeo}})
File:Titans_Texans.jpg|Штаттың командалық спорты ([[Америкалық футбол]] {{lang-en|American football}})
</gallery>
</center>
== География ==
[[Балконас Фолт]] сияқты аймақтық және геологиялық ерекшеліктеріне қарай Техаста мемлекеттің оңтүстігіндегі және батыс-оңтүстігіндегі жерлерге ұқсас әр түрлі [[ландшафт]]тар кездеседі.<ref>Sansom, Andrew: ''[http://books.google.com/books?id=LEHH7ovVVDgC Water in Texas: An Introduction]'', University of Texas Press, 2008, pg. 25</ref> Техас көбінесе оңтүстік-батыс құмды шөлдермен байланысып, штат жалпы аймағының 10%-дан азырақ бөлігін құмдықтар иелейді.<ref>Dingus, Anne: ''The dictionary of Texas misinformation'', Gulf Publishing Company, 1987</ref> Халық көп шоғырланған орталықтардың көбісі бұрынғы [[жайылма]], [[шалғын]], [[орман]], [[Жиектеме|жиектердің]] аймақтарында орналасқан. Штат бойлап шығыстан батысқа қарай саяхат қылсақ, жағалық батпақтармен қарағайлы ормандардан, жазықтармен биіктерден және соңында [[Биг Бэнд]] шөлдерімен тауларынан тұратын ландшафттарды байқауымызға болады.
[[Сурет:Guadalupe Mountains and El Capitan 2006.jpg|200px|right|thumb|Гвадалупе таулары]]
Техас 268,820 шаршы миль (696,200 километр) аумағымен АҚШ-та [[Аляска штаты|Аляскадан]] соң, екінші орында тұрады. Ол аймағы бойынша Франциядан 10% үлкенірек болса, ал [[Германия]] немесе [[Жапония]] сияқты елдерден дерлік екі есе артық. Егер Техас ел болғанында, [[Чили]] және [[Замбия]]дан соң 40-орында тұрар еді.
[[Сурет:Texas Hill Country 187N-2.JPG|200px|left|thumb|Хилл өлкесі]]
[[Сурет:Алан Генри(Хенри) көлі.jpg|200px|right|thumb|Генри(Хенри) көлі]]
Техас АҚШ-тың оңтүстік орталығында орналасқан. Штаттың үш шекарасы өзендермен тұтасқан. [[Рио-Гранд]] оңтүстікте Мексиканың [[Чиуауа]], [[Коауила]], [[Нуэво-Леон]] и [[Тамаулипас]] штаттарымен шекара жасайды. [[Қызыл өзен]] болса солтүстікте Оклахома және Арканзаспен шекара жасайды. [[Сабин өзені]] болса шығыста Луизиана штатымен шекара жасайды. 10 климаттық аймағы, 14 қыртыс аймағы және 11 ерекше экологиялық аймақтарымен регионалдық классификациялау әр түрлі қыртыс, топография, геология, шөгулер, өсімдік және жануарлар қауымдастығымен проблемаға айналады.<ref name="Tx eco regions">{{cite web|url= http://www.texasep.org/html/lnd/lnd_1reg.html|archiveurl= http://web.archive.org/web/20080603175718/http://www.texasep.org/html/lnd/lnd_1reg.html|archivedate= 2008-06-03|title= Tx Envionmental Profiles|accessdate= 2006-07-14}}</ref>
Техаста 3700 атаулы тасқындар және 15 ірі өзендер бар.<ref>{{cite web|url=http://www.tpwd.state.tx.us/landwater/water/habitats/rivers/ |title=Rivers in Texas |publisher=Tpwd.state.tx.us |date=2007-11-16 |accessdate=2010-04-11}}</ref><ref>{{cite web|author=Hal P. Bybee |url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/rnr07 |title=Handbook of Texas Rivers |publisher=Tshaonline.org |date= |accessdate=2010-04-11}}</ref> Осы өзендердің ең ірісі Рио-Гранд. Басқа да [[Пекос]], [[Брезос]], [[Колорадо]] және [[Ред-Ривер]] сияқты өзендер болса Оклахомамен шекарада орналасқан. Әйтседе Техаста табиғи көлдер болғанымен Техастықтар 100-ден аса жасанды [[су сақтағыш]]тар орнатты.<ref>{{cite web|url=http://www.tpwd.state.tx.us/fishboat/fish/recreational/lakes/lakelist.phtml |title=Alphabetical List of Texas Lakes |publisher=Tpwd.state.tx.us |date=2010-01-28 |accessdate=2010-04-11}}</ref> Техастың аумағы және бірегей тарихы оның аймақтық жабдықтарын даулы етіп тұр. Құқық бойынша ол Оңтүстік немесе Оңтүстік-Батыс мемлекеттік болуы керек не екеуі де бірден болуы мүмкін.
=== Геология ===
[[Сурет:LlanoEstacadoShadedRelief.jpg|right|thumb|Ллано Эстакоданың көленкеленген рельеф картасы]]
[[Сурет:Palo Duro 2002.jpg|left|thumb|Пало Дуро каньоны]]
Техас Мексиканың батысындағы [[Сьерра-Мадре]]ге қарама-қарсы оңтүстігінде аяқталатын Ұлы тегістердің ең оңтүстік бөлігі болып табылады. Континенттік қыртыс кең континенттік өлке және транзиттік қыртыс арқылы [[Мексика бұғазы]]ның мұхиттық қыртысқа айналатын тұрақты кратон мезопротезоикты қалыптастырады. Техастағы ең ескі тау жоталары мезопротезоиктардан басталып, олардың жасы шамамен 1600 миллион жылды құрайды. Бұл [[Кембрия]]ға дейінгі магмалық тау жоталары мемлекеттің көп бөлігі негізінде жатыр және ол үш орында өз көрінісін тапқан: Ллано өрі, [[Ван Хорн]] және Эль Пасоға жақын [[Франклин тауы|Франклин тауларында]]. Көптеген осы ескі таулар шөгінді тау жыныстарын құрайды.
== Климат ==
[[Сурет:Техас жауын-шашын картасы.jpg|right|thumb|Техастағы жылдық орташа жауын-шашын мөлшері]]
[[Сурет:Техастағы жылдық температура картасы.jpg|right|thumb|Техастағы жылдық орташа температура]]
Техас үлкен аймағы болғандықтан және көп зоналардың қиылысында орналасқандықтан, климаты құбылмалы болып келеді. Мемлекеттің [[Панхендл]] бөлігінде Солтүстік Техасқа қарағанда қыс суығырақ келеді, ал бұғаз жағаларында қыс қоңыржай болып келеді. Техаста тұндырулар мысалында көп өзгерістер кездеседі. Штаттың батыс бөлігі, Эль Пасода жылдық жауын мөлшері 8 дюймды (200 мм) құраса, оңтүстік-шығыс бөлігі Хьюстонда болса жылдық жауын мөлшері 54 дюймды (1400 мм) құрайды.<ref name="weather1">{{Handbook of Texas|id=msf01|name=Weather}}</ref> Солтүстік орталық аумақ [[Даллас]]та жылына бір қалыпты 37 дюйм (940 мм) болып есептеледі.
Қар жылына Техастың батыс жағындағы Панхендл және таулы аймақтарда көп мәрте жауса, Солтүстік Техаста жылына бірнеше мәрте, ал Орталық және Шығыс Техаста бірнеше жылда бір-ақ рет қана жауады. Кездейсоқ жағдайлардан тысқары Сан-Антонионың оңтүстігінде және жағалауларда қар сирек жауады. 2004 жылы Жаңа жыл қарсаңында боран болғанда Кингсвиллдің оңтүстігіне қар жауғанда, желтоқсандағы орташа температура - 65° градусты құрады.<ref>{{cite web|url=http://www.wunderground.com/history/airport/KNQI/2008/12/24/DailyHistory.html?req_city=NA&req_state=NA&req_statename=NA |title=History : Weather Underground |publisher=Wunderground.com |date=2008-12-24 |accessdate=2010-04-11}}</ref> Максималдық температура жазғы кезде орташа есеппен Батыс Техас тауларында 80 °F(26 °C) градус болса, Рио Гранд алабындағы [[Галвестон аралы]]нда 100 °F(38 °C) градусқа дейін көтеріледі. Бірақ Техастың көпшілік аймақтарында бірізді жазғы жоғары температура 90 °F (32 °C) диапазонында болады. Түнгі жазғы температура 50 °F(14 °C) градустан (Батыс Техас тауларында)<ref name="weather2">{{cite web | title = Monthly Averages for Marfa, Texas | publisher = The Weather Channel | url =http://www.weather.com/outlook/recreation/outdoors/wxclimatology/monthly/graph/USTX0830?from=search | accessdate = 2008-10-15}}</ref> 80 °F(26 °C) градусқа дейін (Галвестонда)<ref name="weather3">{{cite web | title = Monthly Averages for Galveston, Texas | publisher = The Weather Channel | url = http://www.weather.com/outlook/recreation/outdoors/wxclimatology/monthly/graph/USTX0499?from=search | accessdate = 2008-10-15}}</ref> болады.
[[Найзағай]] Техаста жиі ойнайды, әсіресе, шығыс және солтүстік бөлігінде, алайда штаттың солтүстік аудандарын [[торнадо]]<nowiki/>лар шайып кетеді. АҚШ-тағы торнадолардың басым бөлігі осы Техас аймағында болып, олар жылына орташа есеппен 139 рет келеді. Олар көбінесе Техастың солтүстік бөлігіне және Панхендлге көбірек соғады.<ref name="Annual average number of tornadoes">[http://www.ncdc.noaa.gov/img/climate/research/tornado/small/avgt5304.gif NOOA.gov] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111016174155/http://www.ncdc.noaa.gov/img/climate/research/tornado/small/avgt5304.gif |date=2011-10-16 }} National Climatic Data Center. Тексерілген 24 қазан 2006.</ref> Торнадо негізінен штатта сәуір, мамыр және маусым айларында жүз береді.<ref name="TexasWeather">{{Handbook of Texas|id=yzw01|name=Weather}} Accessed 2008-07-22</ref>
[[Сурет:Galveston Hurricane 1915 wrecked home.jpg|300px|left|thumb|1915 жылдағы Галвестондағы дауылдың зияны]]
Америка тарихындағы ең күшті қиратушы дауылдардың бірнешесі осы Техасқа қарай келген. 1875 жылы [[Индианоле]]дегі дауыл 400 адамды өмірден алып кеткен болса, 1886 жылдағы дауыл болса бүкіл бір қаланы қырып жіберді. Бұл оқиғалар Галвестонға негізгі порт қала болуына мүмкіндік берді. 1900 жылдағы Галвестон дауылы бір қаланы тазалап шамамен 8000 адамды қырып (мүмкін толық 12000 адам), АҚШ тарихындағы ең үлкен өлім апаты болып есте қалды. Техастағы басқа да дауылдар 1915 жылы [[Галвестон дауылы]], 1957 жылы 600-ден астам адам өлген [[Одри дауылы]], 1961 жылы [[Карла дауылы]], 1967 жылы [[Беула дауылы]], 1983 жылы [[Алисия дауылы]], 2005 жылы [[Рита дауылы]] және 2008 жылы [[Дауылды Иконоскоп]].<ref name="deadhurr">{{cite web| last = Blake| first = Eric S.| coauthors = Rappaport, Edward N., Landsea, Christopher W.| title = The Deadliest, Costliest, and Most Intense United States Tropical Cyclones From 1851 to 2006| publisher = National Weather Service: National Hurricane Center| date = 2007-04-15| url = http://www.nhc.noaa.gov/pdf/NWS-TPC-5.pdf| format = PDF| accessdate = 2008-10-02}}</ref>
Техас АҚШ-та көптеген [[парник]]те өндірілетін газдарды шығарады.<ref name="GH1">{{cite news|title=Blame Coal: Texas Leads in Overall Emissions|author=Borenstein, Seth|publisher=USA Today|date=2007-06-04|url=http://www.usatoday.com/tech/news/2007-06-04-state-emissions_N.htm|accessdate=2007-06-06}}</ref><ref name="GH2">{{cite news |title=Texas No. 1 producer of greenhouse gases |url=http://www.dallasnews.com/sharedcontent/dws/news/texassouthwest/stories/060307dnnatemissions.3c1df3a.html |agency=Associated Press |publisher=Dallas Morning News |date=2007-06-03|accessdate=2008-06-11}}</ref><ref name="GH3">{{cite news |title=Texas Is No. 1 Carbon Polluter In U.S.|agency=Associated Press|date=2008-01-16|url=http://www.cbsnews.com/stories/2008/01/16/tech/main3720823.shtml?source=RSSattr=SciTech_3720823 | work=CBS News}}</ref> Штат жылына дерлік 1.5 триллион фунт (680 миллиард кг) [[көмірқышқыл газ]]ын шығарады. Тәуелсіз ел ретінде Техас дүние жүзі бойынша парникте өндірілетін газ көлемі бойынша жетінші орынды алған болар еді.<ref name="GH2"/> Мемлекеттің осындай газды шығаруының себебі көмір электростанцияларының көптігінен және тазалаушы, өңдеуші өндіріс орындарының көп болуынан болып табылады.<ref name="GH2"/>
== Тарихы ==
«Техастағы алты ту» атауы штат аумағындағы басшылық еткен халықтарды білдіреді. Испания Техас аймағында басшылық еткен алғашқы [[Еуропа]]лық ел. [[Франция]] Техаста қысқа мерзімді отаршылдық саясатын жүргізеді. Мексика болса бұл өңірді 1836 жылға дейін, яғни Техас Республика ретінде тәуелсіздік алғанша өз бақылауында ұстайды. 1845 жылы штат АҚШ-қа 28-штат ретінде қосылады. Мемлекет [[аннексия]]сы 1846 жылы [[Мексика-Америка соғысы]]ның басталуына себепші болды. 1861 жылы Техас АҚШ құрамынан шығып, Америкадағы [[Азаматтық соғыс]] кезінде [[Америка штаттары конфедерациясы]]на кіруін жариялады. Соғыстан соң Одақ аяқ тұруына дейінгі ұзақ мерзімде штат экономикалық құлдырау кезеңін бастан кешірді.
Азаматтық соғыстан соң Техаста дамыған бірден-бір өндіріс [[мал шаруашылығы]] еді. Штат көп жылдар бойы шаруашылықтың орталығы болған соң, Техасты халық көбінесе [[ковбой]]мен байланыстырады.
=== Еуропаға дейінгі уақыт ===
Техас [[Солтүстік Америка]]да Колумбқа дейінгі екі ірі мәдениет ортасында болды: олар оңтүстік-батыс және жазық аймақтар. [[Археологтар]] осы аймақтарда үш ірі жергілікті мәдениеттің болғандығын және олар Еуропамен қарым-қатынастарға дейін жоғары дәрежеде дамығанын анықтаған. Олар:<ref name="Richardson">Richardson (2005), p. 9.</ref>
*[[Пуэбло]] Рио Грандтың жоғары бөлігіндегі аумақ болып, Техастың батысында орналасқан;
*[[Миссисипи мәдениеті]], [[Оба құрылысшылары]] деп те аталады. Ол Техастың шығыс бөлігіндегі [[Миссисипи (өзен)|Миссисипи өзені]] аңғары бойында жайылған.
*Техас оңтүстігінде [[Мезоамерика өркениеті]] орналасқан. Теотиуаканың ықпалы Солтүстік Мексикаға 500 жылда өз шыңына жетіп, тек ғана 8-10 ғасырларда бәсеңдей түсті.
Қазіргі таңда Техас аумағында еш бір мәдениет басыңқы болмағандықтан, көптеген адамдар осы штатқа қоныстанып жатыр.<ref name="Richardson">Richardson (2005), p. 9.</ref> Техаста өмір сүрген америкалық тайпаларға [[Алабама]], [[Апаче]], [[Атакапан]], [[Бидай]], [[Каддо]], [[Коавильтектер]], [[Команчи]], [[Чокто]], [[Коасати]], [[Хасинай]], [[Хумано]], [[Каранкава]], [[кикапу]], [[Киова]], [[Тонкава]] және [[Уичито]].<ref>Richardson (2005), pp 10–16</ref><ref name="nativeamericans">{{Handbook of Texas|id=bzi04|name=Native Americans}}</ref>
Техас сөзі Хасинай тайпасының Каддо тіліндегі '''“táyshaʔ”''' сөзінен келіп шығып, “'''достар'''” және ”'''одақтастар'''” дегенді білдіреді.<ref name="facts">{{cite web |year=2008 |title=Facts |edition =2008–2009 |publisher=[[Texas Almanac]] |url=http://www.texasalmanac.com/facts/ |accessdate=2008-04-29}}</ref><ref name="TribesofTexas">{{cite web |last=Fry |first=Phillip L. |title=Handbook of Texas Online, s.v. ","
|url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/pft04
|accessdate=2007–07–24}}</ref><ref>Richardson, p 1</ref><ref name="etymology">{{cite web |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Texas |title=Texas |accessdate=2007-02-25 |publisher=Online Etymology Dictionary}}</ref><ref name="WChafe">Wallace Chafe, p.c.</ref> Америкалық тайпалар жаңадан келушілерге достық қарым-қатынаста болып, ал жауынгерлері болса, штатқа келген Еуропалық зерттеушілермен көшіп келушілер тағдырына қарсы болды.<ref>Richardson, p 10</ref> Тату тайпалар жаңадан келгендерге байырғы дән мәдениетін қалай өсіруді, тамақ жасауды және аңға қалай шығуды үйретті. Ал жауынгер тайпалар болса, өздерінің шабуылдары және қарама-қайшылықтарымен Еуропалықтардың өмірін өте мүшкіл және аса қауіпті халге жеткізді.<ref>Rupert N. Richardson, Adrian Anderson, Cary D. Wintz & Ernest Wallace, ''Texas: the Lone Star State'', 9th edition, New Jersey: Prentice Hall, 0131835505, pp.10–16</ref>
=== Отаршылдық саясаты ===
[[Сурет:Six Flags over Texas.jpg|300px|left|thumb|Техас аумағында басшылық еткен елдер тулары]]
Техасқа байланысты ең алғашқы тарихи құжат Мексика бұғазы жағасының картасы болып, ол карта 1519 жылы Испания зертеушісі [[Алонсо Альварес де Пинада]] жасаған.<ref name="chipman243">Chipman (1992), p. 243.</ref><ref name="weber34">Weber (1992), p. 34.</ref> Тоғыз жылдан соң кемеде апатқа ұшыраған испан зерттеушісі [[Альвар Нуньес Кабеса де Вака]] және оның жолдасы штатқа алғашқы аяқ басқан еуропалықтары болды.<ref name="SpanishT">{{Handbook of Texas|id=nps01|name=Spanish Texas}}</ref> Еуропалық күштер 1685 жылы кездейсоқ штатқа келмейінше Техасты елемеген болатын. [[Рене Роберо Кавелье де ла Сале]]нің жаңылыс есептеуінің себебінен ол отарды Миссисипи аумағында емес, [[Матагорда бұғазы]]ндағы [[Сент-Люис форты]]нда орнатты.<ref name="weber149">Weber (1992), p. 149.</ref> Отаршылдық саясаты қиын жағдайдан және жергілікті халықтардың қолынан өлгенге дейін төрт жыл ғана жалғасты.<ref name="chipman83">Chipman (1992), p. 83.</ref>
1690 жылы Францияның Шығыс Техаста бірнеше миссиялар атқаруы арқылы бәсекелестік танытуы Испанияға қатер салды.<ref name=chipman89>Chipman (1992), p. 89.</ref> After Native American resistance, the Spanish missionaries returned to Mexico.<ref name="weber155">Weber (1992), p. 155.</ref> Америкалық индейстердің қарсылығынан соң, испандықтар Мексикаға қайтуына мәжбүр болды. Франция Луизиана штатының көпшілік оңтүстік бөлігіне көшіп келгенде, 1716 жылы Испания үкіметі Шығыс Техаста жаңа миссиялар орындаумен Франция еліне жауап қайтарды.<ref name=chipman111and2>Chipman (1992), pp. 111–112.</ref><ref name="weber160">Weber (1992), p. 160.</ref> Екі жыл өтіп бірінші испандық азаматтық қоныс ретінде Сан-Антониоға негіз салды.<ref name="weber163">Weber (1992), p. 163.</ref>
Дұшпан жергілікті тайпалар және Испания отарларына дейінгі қашықтық көшіп келушілердің Техасқа көшу ойынан айнытты. Сондықтан ол Жаңа Испанияның ең аз халық шоғырланған аумағы болды.<ref name=chipman205>Chipman (1992), p. 205.</ref>
[[Сурет:Map of Texas 1718.jpg|300px|right|thumb|1718 жылғы Техас картасы]]
1749 жылы Липан апачилерімен<ref name="weber193">Weber (1992), p. 193.</ref> бейбітшілік келісім-шартына отырған Испания көпшілік тайпалардың Команчи, Тонкава, Хасинайлардың ызасын келтірді.<ref name="weber189">Weber (1992), p. 189.</ref> 1785 жылы Команчи Испаниямен келісімге қол қойып, Липан апачилерімен<ref name="weddle163">Weddle (1995), p. 163.</ref> Каранкава тайпаларының жеңіске жетуіне көмектесті.<ref name="weddle164">Weddle (1995), p. 164.</ref><ref name=chipman200>Chipman (1992), p. 200.</ref> Көптеген миссиялармен дін қызметкерлері жақсы өзгерістер алып келді. 18 ғасырдың соңына қарай кейбір тайпалар ғана христиан дінін қабылдаған жоқ.<ref name=chipman202>Chipman (1992), p. 202.</ref>
1803 жылы АҚШ Луизиананы Франциядан сатып алғанда, келісім шартқа Техас та кіретіндігін айтып тұрып алды. 1819 жылы Жаңа Испаниямен АҚШ ортасындағы шекара ретінде Сабина өзені болып табылды.<ref name="weber291to9">Weber (1992), pp. 291–299.</ref> Жаңа жерге ұмтылған АҚШ-тан көшіп келушілер келісім-шартты мойындаудан бас тартты. Бірнеше теңіз қарақшылары армияны Техасқа қарсы қайрады.<ref name=davis46>Davis (2006), p. 46.</ref>
[[Сурет:Stephen f austin.jpg|200px|left|thumb|Стефен Ф. Остин]]
1821 жылы азаттық үшін Мексика соғысы Мексиканың бір бөлігі болған Техас аумағында болып өтті.<ref name="weber300">Weber (1992), p. 300.</ref> Халқының аздығы үшін Мексика бұл аймақты Коахила және Техас мемлекетінің бір бөлігіне айналдырды.<ref name=manchaca162>Manchaca (2001), p. 162.</ref> Команчилердің шабуылын жоқ қылу үмітінде Техас Мексика және Испания сыртынан көшіп келетін халықтарының кіруіне рұқсат беріп, иммигрант саясатын босатты.<ref name="manchaca164">Manchaca (2001), p. 164.</ref> Мексикалық көшіп-қону жүйесі кезінде көпшілік жерлер эмресиоларға, яғни АҚШ, Еуропа және Мексикадан көшіп келушілерге жұмыс беретін адамдарға бөліп берілді. Бірінші грант Моисей Остинға берілді, ал ол өлген соң баласы Стивен Остинға қалды.
1822 жылы Остиннің көшіп келушілері, Ескі үш жүз мың, Бразос өзенінің бойларын мекендеді.<ref name=manchaca198>Manchaca (2001), p. 198.</ref> Қалған жиырма үш эмпресиорлар көшіп келушілерді штатқа алып кірді. Олардың көпшілігі АҚШ мемлекетінен болды.<ref name=manchaca198/><ref>Manchaca (2001), p. 199.</ref> Техас халқы қарқынмен өсті. 1825 жылы Техас халқы шамамен көпшілік мексикан текті адамдармен қоса 3.500 адамды құрады.<ref name=edmondson75>Edmondson (2000), p. 75.</ref> 1834 жылға келіп Техас халқы шамамен 37,800 адамға жетті, олардың тек ғана 7,800 халқы мексикан текті болды.<ref name=manchaca201and172>Manchaca (2001), pp. 172, 201.</ref>
Көпшілік иммигранттар Мексикалық заңдарын жақтырмады, әсіресе құлшылыққа қарсы болған заңды құптамады. АҚШ-тың Техасты сатып алуымен тіркесіп, Мексика үкіметі АҚШ-тан көшіп келушілерге тыйым салуды шешті.<ref name="edmondson78">Edmondson (2000), p. 78.</ref> Баж салығы туралы жаңа заңдар түпкілікті Мексика азаматтарының және жақында көшіп келген иммигранттардың да наразылығына ұшырады.<ref name=davis77>Davis (2006), p. 77.</ref>
1832 жылы ұйымдастырылған Анауак Бұзылыстар атты Мексика заңдарына қарсы ашық көтеріліс болып, ол Мексикадағы ұлт президентіне қарсы көтеріліске ұқсады.<ref name=davis85>Davis (2006), p. 85.</ref> Техастықтар федералистер жағында ағымдағы үкіметке қарсы тұрып, Шығыс Техастан барлық Мексикалық әскерлерді қуып шықты.<ref name=davis86to89>Davis (2006), pp. 86–9.</ref> Олар бақылаудың жоқтығынан пайдаланып, көбірек саяси тәуелсіздікті насихаттады. 1832 жылы Конвенцияда Техастықтар кездесіп, басқа проблемалардың ішінде тәуелсіздік алуды талап етуді талқылады.<ref name=davis92>Davis (2006), p. 92.</ref> Техастықтар келесі жылы 1833 жылғы Конвенцияда да өз әрекеттерін қайталады.
=== Республика ===
[[Сурет:SantaAnnaSurrender.jpg|left|thumb|Мексикалық генерал Санта Аннаның Сан Хасинто шайқасында берілуі]]
[[Сурет:Wpdms republic of texas.svg|right|thumb|1836-1845 жылдары Техас Республикасы]]
Мексика төңірегінде шиеленісушілік федералистер мен централистер арасында жалғаса берді. 1835 жылдың басында сергек Техастықтар Корреспонденция және Қауіпсіздік Комитеттерін құрды.<ref name=huson4>Huson (1974), p. 4.</ref> 1835 жылдың соңындағы тәртіпсіздіктер Гонсалес жанындағы соғыста қарулы қақтығысқа алып келді.<ref name="hardin12">Hardin (1994), p. 12.</ref> Бұл Техас төңкерісі болуына алып келді, ал келесі екі айда Техастықтар Мексика жасақтарын сәттілікпен жеңді.<ref name=barr64>Barr (1990), p. 64.</ref> Техастықтар уақытша үкіметті құратын Кеңеске делегаттарды сайлады.<ref name=winders72>Winders (2004), p. 72.</ref> Уақытша үкімет тез арада күрестерден тарқалып кетіп, 1836 жылдың бастапқы екі айында Техас ешқандай басқарусыз қалды.<ref name=winders90and92>Winders (2004), pp. 90, 92.</ref><ref name=hardin109>Hardin (1994), p. 109.</ref>
[[Сурет:Texas proposed boundaries.svg|right|thumb|1850 жылы Техас солтүстік-батыс шекарасының жобасы]]
Осы саяси бытыраңқылық кезінде Мексика президенті [[Антонио Лопес де Санта-Анна]] көтерілісті тоқтату үшін жеке өзі армияны аяққа тұрғызды.<ref name="hardin102">Hardin (1994), p. 102.</ref> Мексикалық экспедиция басында сәтті өтті. Генерал Хосе де Юрреа Голида қырғынында Техастықтардың барлық қарсылықтарын жеңді.<ref name=Handbook>{{Cite book |last=Roell|first=Craig|title=Battle of Coleto|publisher=Handbook of Texas|url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/qec01}}</ref> [[Санта Анна]] күші он үш күндік қоршаудан соң Аламо жанындағы шайқаста Техас әскерлерін қырып тастады. Жеңіліс туралы жаңалық Техас штатына көшіп келушілер арасында байбалам туғызды.<ref name=todish68/> 1836 жылында болған Кеңесте сайланған делегаттар тез 2-наурызда '''Техас Республикасы болу туралы Тәуелсіздік Декларациясы'''на қол қойды. Уақытша шенеуніктер сайланған соң, Кеңесті тарқатып жіберді.<ref name=roberts144>Roberts and Olson (2001), p. 144.</ref> Жаңа үкімет Мексика армиясынан қашып келген Техастық көшіп келушілерге '''Ранэуей Скрейп''' ('''Тізгінсіз Сызат''') деген жерде қосылады.<ref name=todish68>Todish ''et al.'' (1998), p. 68.</ref> Бірнеше апталық шегінуден соң '''Сэм Хьюстон''' басшылығындағы Техас Армиясы шабуыл жасап, Сан-Хасинго жанындағы соғыста Санта Анна күштерін жеңді.<ref name=todish69>Todish ''et al.'' (1998), p. 69.</ref> Санта Анна тұтқынға түсіп, соғыс аяқталғаны туралы [[Веласко келісімі]]не қол қоюға мәжбүр болды.<ref name=todish70>Todish ''et al.'' (1998), p. 70.</ref>
Техас тәуелсіздігін алған кезде, жаңа Республикадағы екі фракция арасындағы арасындағы саяси күрестер өршелене түсті. Б. Мирабо Ламар басшылығындағы Ұлттық фракция Техас тәуелсіздігінің жалғасуын, тұрғылықты америкалықтарды қуып шығуды және Республиканы [[Тынық мұхиты]]на дейін кеңейтуді қолдап қуаттады. Сэм Хьюстон басқарған олардың қарсыластары Техасты АҚШ-қа аннексия қылуға және жергілікті америкалықтармен бейбітшілікті амал асыруды қалады. Фракциялап арасындағы қарсылықтар Техас Архив соғысы деген атпен сипатталады.<ref name="archivewar">{{cite web | title = The Archives War | work = Texas Treasures- The Republic| publisher = The Texas State Library and Archives Commission | date = 2005-11-02 | url = http://www.tsl.state.tx.us/treasures/republic/archwar/archwar.html | accessdate = 2009-01-03}}</ref> Мексика 1842 жылы Техасқа екі кіші экспедиция жіберді. Сан-Антонио қаласы екі рет қамалға алынып, Техастықтар Доусон қырғыны шайқасында жеңіске жетті. Осындай сәттіліктерге қарамай Мексика Техастағы өз күшін көрсете алмады, ал Республика өмір сүруін жалғастыра берді.<ref name="Calvert">{{Cite document |surname1=Calvert |given1=R. |surname2=De Léon |given2=A. |surname3=Cantrell |given3=G. |title=The History of Texas |publisher=Harlan Davidson |place=Wheeling, Illinois |year=2002 |postscript=<!--None-->}}</ref> Республиканың өзін қорғай алмауы АҚШ-қа Техасты басып алу мүмкіндігін берді.
=== Мемлекетшілік ===
1837 жылдың басында Республика АҚШ-пен аннексия орнатуға келісімге келу үшін бірнеше мәрте тырысып көрді.<ref>Richard Bruce Winders, [http://books.google.com/books?id=mcc9EciebFYC&printsec=frontcover ''Crisis in the Southwest: The United States, Mexico, and the Struggle over Texas''] (Lanham: Rowman & Littlefield, 2002), p. 41.</ref> Республикадағы Ұлттық фракция оппозиционерлері мен АҚШ-тағы аболиционистік оппозиционерлер Техастың одаққа кіруін бәсеңдетті. Ақырында 1844 жылы сайлауда Жеймс К. Полк жеңген кезде, Техас Одаққа қосылды.<ref>Buescher, John. [http://www.teachinghistory.org/history-content/ask-a-historian/23927 "Senatorial Division"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201101055351/https://teachinghistory.org/history-content/ask-a-historian/23927 |date=2020-11-01 }}, [http://www.teachinghistory.org Teachinghistory.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180926205612/https://teachinghistory.org/history-content/ask-a-historian/24484 |date=2018-09-26 }}, accessed тамыз 21, 2011.</ref> 29-желтоқсан 1845 жылы Конгресс Техасты АҚШ-қа қүрамдық бөлігі штат ретінде қабылдады.<ref name="TAnnexation">{{Handbook of Texas|id=mga02|name=Annexation}}</ref>
Техас АҚШ құрамына кіргеннен соң, Мексика АҚШ-пен дипломатиялық қарым-қатынастар орнатты. АҚШ Техастың шекарасы Рио Грандқа созылатынын талап етсе, Мексика өз кезегінде [[Нуесес өзені]]не дейін созылатынын айтты. Алдыңғы Техас Республикасы өз шекарасын кеңейтуді кұшейтпесе де, АҚШ-тың бұлай жасауға әскери күші де, саяси көз-қарастары да жетерлі еді. 13-қаңтарда, 1846 жылы президент [[Полк]] Рио Грандтің оңтүстік бөлігіне генерал [[Зачари Тейлор]]ды тағайындады. Бірнеше ай өткен соң, Мексика әскерлері Торнтон қорғанысы деп аталатын тартысты жердегі АҚШ атты әскерлеріне қарсы бет алып, [[Мексикан-Американ соғысы]]ның басталуына себепші болды. Алғашқы шайқастар Техас аймағында болып өтті: олар [[Техас форты қамалы]], [[Пало Алто соғысы]] және [[Ресака де ла Палма соғысы]].
Бірнеше сериялы жеңістерден соң, [[Гвадалупе Хидалго келісімі]] екі жылдық соғысы аяқтап берді. Келісім бойынша АҚШ Мексикаға 18,250,000 АҚШ долларын беріп, есесіне Техасқа даусыз басқару құқығын алды. Сонымен бірге 1848 жылы қазіргі уақытта көпшілік Американың оңтүстік-батысы есептелетін Мексикан мүлкін де алып, Техас шекаралары Рио Грандта орнатылды.<ref name="Mwar">{{Handbook of Texas|id=qdm02|name=Mexican War}}</ref> 1850 жылғы келісім Техасты қазіргі қалпына келтірді. Ескі Республиканың 1,000,000 $ қарызы орнына Техас жерлерін федерал мемлекетке берді, бұл жерлер кейінірек қазіргі уақыттағы Жаңа Мексиканың жартысын, Колорадоның үштен бірін, және де Оклахоманың, Канзастың, [[Вайоминг]]тың кейбір бөліктерін құрады.<ref name="comp1850">{{Handbook of Texas|id=nbc02|name=Compromise of 1850}}</ref> Соғыстан соң Техастың мақталы жерлеріне мигранттар ағылып келді.<ref name="CCulture">{{Handbook of Texas|id=afc03|name=Cotton Culture}}</ref>
=== Азаматтық соғыс және қайта құру ===
[[Сурет:Glory to the defeated - dignified resignation.jpg|left|thumb|Азаматтық соғыс ескерткіші. Галвестон. Техас]]
1860 жылғы сайлаудан соң, Техаста қайтадан соғыс басталды. [[Авраам Линколн]]ның сайлауы бес Төменгі Оңтүстік штаттар мақұлдаған Одақтан шығу туралы [[Оңтүстік Каролина декларациясы|Оңтүстік Каролина Декларациясының]] пайда болуына алып келді. 28-қаңтарда 1861 жылы Остинда Одақтан шығу туралы Штат Конвенциясы ашылды. 1-ақпанда 166-8 дауыс нәтижесінде Конвенция АҚШ-тан шығу туралы Заңды қабылдады. 23-ақпанда 1861 жылы Техас дауыс берушілері бұл Заңды ресмилестірді. 23-наурызда 1861 жылы Конфедерациялық Штаттар Конституциясын ратификациялап, Техас Конфедерациялық Штаттар құрамына кірді.<ref name="facts"/><ref name="SecessionConvention">{{Handbook of Texas|id=mjs01|name=Secession Convention}}</ref> Бастапқыда Одақтан шығуды барлық Техастықтар қолдамады, бірақ соған қарамастан Оңтүстіктегі жағдайды олар қолдады. Техастың ең күшті юнионисті [[Губернатор]] Сэм Хьюстон болды. Ол жағдайды шиеленістіріп алмау үшін президент Линколнның Одақ әскерлерін қызметте қалдыру жайлы екі ұсынысын бекер қылды. Хьюстон Конфедерацияға адалдық танытатындығын айтып ант бермегені үшін Губернатор лауазымынан алып тасталды.<ref name="SamHoustonHB">{{Handbook of Texas | id=fho73| name=Sam Houston}} Accessed қаңтар 14, 2009</ref>
Америка Азамат соғысының ірі соғыс майдандарынан алыста Техас Конфедерация үшін көптеген ер-азаматтарын және құрал-жабдықтарын құрбан қылды.<ref name="CivilwarHB">{{Handbook of Texas | id=qdc02 | name=Civil War}} Accessed қаңтар 14, 2009</ref> Одақ әскерлері штаттың негізгі порты есептелетін Галвестонды басып алды. Техастың Мексикамен шекарасы '''“Конфедерацияның сырлы есігі”''' деп аталды, себебі сауда-сатық Одақ блокадасын айналып өтіп осы шекарада болушы еді.<ref name="FederalWriter">{{cite book | last = Federal Writers' Project | title = Texas, A Guide to the Lone Star State: Brownsville | publisher = Native American Books Distributor | date = желтоқсан, 1997 | page = 206 | url = http://books.google.com/?id=zUI26u0B_VEC&pg=PA206&lpg=PA206&dq=texas+back+door+confederacy | isbn = 0403021928}}</ref> Конфедерация Одақтың бұл жолды жабуды көздеген барлық ұрыныстарын жоққа шығарды.<ref name="CivilwarHB"/> 1863 жылдың ортасында Одақ Миссисипи өзенін қолға алған соң, Техастың ресурс қоры ретіндегі штат дәрежесі төмендеп [[Броунсвилл]] жанында Техаста [[Палмито Ранч шайқасы]]нда Конфедерация жеңісімен аяқталды.<ref name="BattlePR">{{Handbook of Texas|id=qfp01|name=Battle of Palmito Ranch}}</ref>
Техас екі ай бойы [[Солтүстік Виргиния]] Армиясының берілуімен және басқаруды қолға алған Одақ генералы [[Гордон Грангер]] ортасында [[анархия]]да қалды. Қайта құрудың бастапқы айларында келеңсіздіктер болды.<ref name="CivilwarHB"/> Ақиқи жариялаудан соң екі жарым жыл өтіп, генерал Гордон Грангер қол қойған Азаттық Декларациясының жариялануының құрметіне [[Жунтин]] болды.<ref name="BarriersVoting">{{cite web |title=Historical Barriers to Voting |work=Texas Politics |publisher=University of Texas |url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/6_5_3.html|accessdate=2008-10-13}}</ref><ref name="Juneteenth">{{Handbook of Texas|id=lkj01|name=Juneteenth}}</ref> 1866 жылы президент [[Линдон Жонсон|Жонсон]] Техаста штаттық мемлекет қайта сақталатынын жариялады.<ref name="readmission">{{cite web |last=Johnson |first=Andrew |authorlink =Andrew Johnson |date=1866-08-20 |title=Proclamation Declaring the Insurrection at an End |series =American Historical Documents |publisher=[[President of the United States]] |url=http://www.bartleby.com/43/42.html |accessdate=2008-04-28}}</ref> Қайта құру талаптарына қарамай 1870 жылы Конгресс Техасты Одаққа қайта қабылдады. Ауыл-шаруашылық және еңбек қиындықтарымен штат күресетін қоғамдық өзгерістер жалғаса берді.<ref name="restoration">{{Handbook of Texas|id=mzr01|name=Restoration}}</ref>
=== 20 ғасырдан қазірге дейінгі уақыт ===
[[Сурет:Lucas gusher.jpg|right|thumb|Спиндлтоп]]
10-қаңтар, 1901 жылы Техаста алғашқы ірі мұнай байлығы [[Спиндлтоп]] [[Бомонт]]тың оңтүстігінде табылды. Қалғандары Шығыс Техас, Батыс Техас және Мексика бұғазы жандарынан табылды. Ақырында Техаста '''“Ойл Бум”''' істелінді.<ref name="Spindletop">{{Handbook of Texas|id=dos03|name=Spindletop Oilfield}}</ref> Сөйтіп 1972 жылы мұнай өндірісі өз шыңына жетіп, оның күндік орташа есебі 3,000,000 баррелді құрады.<ref name="Oil_Gas">{{Handbook of Texas|id=doogz|name=Oil and Gas Industry}}</ref>
[[Ұлы дағдарыс|Ұлы Депрессия]] және Далт Боул Азамат соғысына дейін қарқынмен көтерілген штат экономикасына жаман әсерін тигізді. Даст Боул жылдарында Тезастың қорқынышты соққы тиген жерлерінен мигранттар қашып кетті. Әсіресе осы кезеңде Техастағы Ұлы көшу кезінде қара нәсілділер штатты тастап, жұмыс табу мақсатында Солтүстік Америка және [[Калифорния]]ға қарай бет алды.
[[Сурет:WomanFactory1940s.jpg|left|thumb|1942 жылы Техастағы зауыт жұмысшысы]]
[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] Техасқа жаман әсерін тигізіп, ақша әскери базалар құруға, [[снаряд]] жасайтын заводтарға, әскери тұтқындар сақтайтын түрмелерге және армия ауруханаларын салуға жұмсалды. Сондай-ақ, 750 000 жас жігіттер қызметке кетті, қалалар жаңа өндіріспен жоқ болды, коллеждер басқа қызметтерді атқарды және жүздеген, мыңдаған кедей фермерлер ауыл-шаруашылығына қайтпау үшін соғыстың көп жалақы төлейтін жұмыстарына кетіп қалды.<ref>{{cite book|first=James|last=Ward Lee|coauthors=et al.|title=Texas Goes to War: 1941|year=1991}}</ref><ref>{{cite book|first=Louis|last=Fairchild|first2=Thomas L.|last2=Charlton|title=They Called It the War Effort: Oral Histories from World War II Orange, Texas|year=1993}}</ref>
1960 жылдары Техас жоғары білім жүйесін заманға сай кеңейтіп дамытты. Штат жоғары білімге жан-жақты жоспар жасап, оның көпшілігі мұнай табысынан алынды және штаттағы институттарды тиімді басқару үшін штаттың орталық басқару бөлімі салынды. Осындай өзгерістер Техас университеттерінің мемлекеттік зерттеу қорларын ұтып алуына көп көмектесті.<ref name="Blanton">{{cite journal|last=Blanton|first=Carlos Kevin|title=The Campus and the Capitol: John B. Connally and the Struggle over Texas Higher Education Policy, 1950–1970|url=https://archive.org/details/sim_southwestern-historical-quarterly_2005-04_108_4/page/468|journal=Southwestern Historical Quarterly|year=2005|volume=108|number=4|pages=468–497|issn=0038–478X}}</ref>
22-қараша, 1963 жылы [[Даллас]]та Президент Жон. Ф. Кеннедиге [[қастандық]] жасалынды.<ref>{{cite book|first=William L.|last=Rivers|first2=B.|last2=Greenberg|title=Kennedy Assassination and the American Public: Social Communication in Crisis|year=1977|page=187}}</ref>
== Мемлекет және саясат ==
Қазіргі [[Техас констиуциясы]] 1876 жылы қабылданған. Басқа көп штаттарға ұқсап, бұл өз кезегінде билікті дұрыс ұйымдастыруға көмектеседі. Штаттың Билл құқықтары атты заңы мемлекеттік заңға қарағанда үлкенірек және Техас үшін жеке қосымшалар бар еді.<ref name="BillofRights">{{cite web |title=Bill of Rights (Article 1) |work=Texas Politics |publisher=University of Texas |url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/7_4_2.html|accessdate=2008-10-13}}</ref>
=== Штат үкіметі ===
[[Сурет:Texas Capitol night.jpg|300px|right|thumb|Техас штаты Капитолы түнгі көрінісі]]
Техас Губернаторының кейбір қызметтерін шектейтін көптеген атқарушы органдар жүйесі қалыптасқан. Штат басшысынан (министрінен) басқа сайлаушылар кандидаттары Губернатордан тәуелсіз халыққа жауапты болатын атқарушы шенеуніктерді сайлайды.<ref name="pluralexec">{{cite web |year=2005|title=The Plural Executive|work=Texas Politics| publisher=University of Texas|url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/1_9_0.html |accessdate=2008-05-07}}</ref> Бұндай сайлау жүйесі партиялар арасында атқарушы органдарды бөліп тастады. Ресубликан партиясынан Ж. Буш Техас Губернаторы болып қызмет еткенде, Техаста Демократ Лейтенант Губернатор [[Боб Баллок]] болды. Атқарушы органдағы лауазымдар мыналар: [[Губернатор]], Лейтенат Губернатор, Халық бюджеті басшысы, Жер комиссары, Бас прокурор, Ауыл-шаруашылық комиссары, Техас Темір жол Комиссиясының үш мүшелері, Білім бойынша штат Кеңесі және Штат басшысы (министрі).<ref name="pluralexec"/>
[[Сурет:Texas Capitol Flags.jpg|left|thumb|Штат Капитолындағы Техас және АҚШ тулары]]
[[Сурет:Капитол.Техас.jpg|300px|right|thumb|Техас штаты Капитолы күндізгі көрінісі]]
Екі палаталы Техас заңшылық үкіметі 150 мүшесі бар [[Өкілдер палатасы|Өкілдер Палатасынан]] және 31 мүшесі бар [[Сенат]]тан тұрады. Палата [[спикер]]і Өкілдер палатасын басқарса, Лейтенант Губернатор Сенатты басқарады.<ref name="Legislature Members">{{cite web|year=2005|title=Membership|work=Texas Politics |publisher=University of Texas|url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/2_2_4.html |accessdate=2008-06-17}}</ref> Заңшылық үкіметінде екі жылда бір мәрте сессия шақырылады, бірақ штат Губернатор арнайы сессияларды қалаған уақытында шақыру құқығына ие.<ref name="Special Sessions">{{cite web|year=2005|title=Special Sessions|work=Texas Politics |publisher=University of Texas|url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/2_2_2.html |accessdate=2008-06-17}}</ref> Штаттың бір қаржы жылы календарьда өткен жылдың 1-қыркүйегінен сол жылдың 31-тамызына дейін созылады. Сөйтіп, 2012 жылдың қаржылық жылы 2011 жылдың 1-қыркүйегінен 2012 жылдың 31-тамызына дейін созылады.
Техастың сот жұйесі АҚШ-тағы ең қиын кешен болып, ол көптеген бөлімдерден және аралас құқық қорғаушылар тізімінен тұрады. Техаста екі сотқа жүгінуге болады: олар азамат актілер үшін Жоғары суд және Қылмыстық істер бойынша Техас суды. Қалалық сот орындарын басқа да сайлаушылар басқа салалардағы сот процестеріне судьялар сайлап, оларды Губернатор бос орындарға тағайындайды.<ref name="Judiciary">{{Handbook of Texas|id=msf01|name=Judiciary}}</ref> 2009 жылы қазанда Техас елдің 442 атқаруында көшбасшы болды.
Мемлекет қауіпсіздігі Техас бөлімінің Техас Рейнджерс Дивизиясы штат аймағында құқық қорғаушы заңды күш агенттігі болып есептеледі. Жылдар өте Техас Рейнджерс адам өлтіруден бастап саяси коррупцияға дейінгі қылмастырды ашты. Олар басып келуші полициялар және детективтер сияқты қызмет етіп, Губернатор қауіпсіздігін сақтады, және қашқындарды ұстап Республика үшін де, штат үшін де қарулы күш ретінде аянбай қызмет етті. Техас Рейнджерсті 1823 жылы бейресми түрде Стефен Ф. Остин ұйымдастырған болып, 1835 жылға келіп ресми түрде өз қызметін бастады. Техас Рейнджерс Техас тарихындағы көптеген маңызды оқиғалардың және Ескі Батыс (Old West) тарихындағы көп қылмысты жағдайлардың қатысушы болды.<ref name="TexasRangers">{{Handbook of Texas|id=met04|name=Texas Rangers}}. Retrieved қаңтар 14, 2009.</ref>
=== Саясат ===
{| class="wikitable" style="float:right; font-size:79%; margin:10px"
|+ '''Техастағы президенттік сайлау нәтижелері'''
|- style="background:lightgrey;"
! Жыл
! [[Республикашылар партиясы]]
! [[Демократтар партиясы]]
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[АҚШ Президенттік сайлаулары, 2008|2008]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''55.48%''' ''4,467,748
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|43.72% ''3,521,164
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[АҚШ Президенттік сайлаулары, 2004|2004]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''61.09%''' ''4,526,917
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|38.30% ''2,832,704
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[АҚШ Президенттік сайлаулары, 2000|2000]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''59.30%''' ''3,799,639
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|38.11% ''2,433,746
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[АҚШ Президенттік сайлаулары, 1996|1996]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''48.80%''' ''2,736,166
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|43.81% ''2,459,683
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[АҚШ Президенттік сайлаулары, 1992|1992]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''40.61%''' ''2,496,071
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|37.11% ''2,281,815
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[АҚШ Президенттік сайлаулары, 1988|1988]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''56.01%''' ''3,036,829
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|43.41% ''2,352,748
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[АҚШ Президенттік сайлаулары, 1984|1984]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''63.58%''' ''3,433,428
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|36.18% ''1,949,276
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[АҚШ Президенттік сайлаулары, 1980|1980]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''55.30%''' ''2,510,705
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|41.51% ''1,881,148
|}
Басқа оңтүстіктегі штаттардағы сияқты ақ нәсілділер Азамат соғысынан кейін Республикан партиясын жақтырмады және Демократтар партиясы Техас саясатын Қайта құру кезеңінің аяғынан 20-ғасырдың соңына дейін басқарып келді. Штат Республикашылар партиясының қорғанына айналды.<ref name="SouthWon">{{cite news |last=Risen |first=Clay |date =2006-03-05 |title=How the South was won |publisher=The Boston Globe |url=http://www.boston.com/news/globe/ideas/articles/2006/03/05/how_the_south_was_won/ |accessdate=2008-04-29}}</ref>
[[Сурет:Lbj2.jpg|right|thumb|Линдон Б. Жонсон Техастық саясатшы және АҚШ-тың 36-президенті]]
Техастағы саяси атмосфера қаржылық және қоғамдық [[консерватизм]] кесірінен ақсап қалды.<ref name="TPoliticalCulture1">{{cite web |title=Texas Political Culture – Introduction |work=Texas Politics |publisher=University of Texas |url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/10_1_0.html |accessdate=2008-05-29}}</ref><ref name="TPoliticalCulture2">{{cite web |title=Texas Political Culture – Low Taxes, Low Services Political Culture |work=Texas Politics |publisher=University of Texas |url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/10_2_1.html |accessdate=2008-10-13}}</ref> 1980 жылдан бері Техастық сайлаушылар Республикашылар партиясынан шыққан Президенттікке кандидаттарды қолдап қуаттады. 2000 және 2004 жылдары [[Джордж Уокер Буш|Джордж У. Буш]] Техасты 60,1% дауысымен жеңді, бұл жерде өзінің “'''сүйікті ұлы'''”ның кезінде Техас Губернаторы болғаны да көмектесті. 2008 жылы МакКейн штатты Бушқа қарағанда азырақ дауыспен, яғни 55% дауыспен жеңіске жетті. Остин да осылай Демократтарды жергілікті және штаттағы сайлауларда әлсіретіп жіберді. Техастың ауылдық және қала шетіндегі аймақтары Республикашыларға дауыс беріп жатқан бір сәтте, Рио Гранд жанындағы графтықтар Демократтарды қолдап дауыс берді.<ref name="2000electionresults">{{cite web |url=http://uselectionatlas.org/RESULTS/state.php?year=2000&fips=48&f=1&off=0&elect=0 |title=2000 Presidential General Election Results – Texas |publisher=www.uselectionatlas.org |accessdate=2008-07-22}}</ref><ref name="2004electionresults">{{cite web |url=http://uselectionatlas.org/RESULTS/state.php?year=2004&fips=48&f=1&off=0&elect=0 |title=2004 Presidential General Election Results – Texas |publisher=www.uselectionatlas.org |accessdate=2007-07-22}}</ref>
[[Сурет:George-W-Bush.jpeg|160px|left|thumb|[[Джордж Уокер Буш|Джордж Буш]]. Техастың 46-губернаторы (1995-2000 жылдары) және АҚШ 43-президенті (2001-2009 жылдары)]]
2003 жылы Республикашы [[Том Дэлей]] Конгресс облыстарының Техастағы сайлау округтарының шекараларын қайта қарауды басқарып, бұл жерлерді Нью-Йорк Тайм газетасы нағыз сайлау махинацияларының өш алған жері деп атады.<ref name="NYTGerry">{{cite news | title = The Texas Gerrymander| publisher = New York Times| date = 2006-03-01| url = http://www.nytimes.com/2006/03/01/opinion/01wed2.html| accessdate = 2009-01-07}}</ref> “'''Техастық он бір'''” атты бір топ Демократтардың заң шығарушылары штатты осындай қиын жағдайдан алып шықты.<ref name="Tex11">{{cite news | last = Ridder| first = Knight | title = 11 Texas Senate Democrats Take Cue from House, Bolt to Avoid Redistricting | publisher = Houston Chronicle | date = 2003-07-29 | url = http://www.allbusiness.com/government/elections-politics-politics-political-parties/10366221-1.html| accessdate = 2009-01-07}}</ref> Осындай қиыншылықтарға қарамай заң шығарушы үкімет картаны Республикашылар алып барды. Сайлау округтерін қай қару протестанттары ұлттық Жоғары сотқа Біріккен Латын Америкасы азаматтары және Перри істері бойынша жүгінді, бірақ іс Республикашылар пайдасына шешілді.<ref>{{cite news|author = The Associated Press
|url = http://www.nytimes.com/2006/06/28/washington/28cnd-scotus.html|title =Justices Back Most G.O.P. Changes to Texas Districts |work = New York Times|date= 2006-06-28|accessdate = 2006-06-28}}</ref>
2010 жылғы жалпы сайлауларда Палатадағы және Сенаттағы Делегациясындағы Республикашылардың көпшілігі Техас мүшелерінен болды. 111-АҚШ Конгрессіндегі 32 Техас Конгресстік штаттарының 23 Республикашылардын болса, қалған 9 Демократтардан болды. Техастың сенаторлары [[Кей Бейли Хэтчисон]] және [[Жон Корнин]]. 1994 жылдан бері еш бір Демократ штаттағы жоғары лауазымға отырған жоқ. Техастық Демократтардың қатысуы Шығыс және Солтүстік жақтағы [[Бомонт]], Эл Пасо, Остин, Сан-Антонио, Даллас және Хьюстон сияқты қалалардағы азшылықты құрайтын топтардан тұрады.
== Әкімшілік бөліністер ==
Техаста көпшілігі жалпыұлттық 254 [[Графтық (феодалдық иелік)|графтық]]тар бар. Әр бір графтық төрт сайланған [[комиссар]]лардан тұратын Комиссарлардың Сот жүйесімен жұмыс істейді және графтық судьясы графтық аймағынан сайланады. Графтық үкіметі әлсіз қалалық кеңес сияқты жұмыс алып барып, себебі графтық судьясында вето билік жоқ, бірақ басқа комиссарлармен бірге дауыс бере алады.
Сонда да Техас қызметтерді бөлісу үшін жергілікті келісім-шарттарға отыруға қалаларға және графтықтарға рұқсат береді. Графтықтар ішкі заңдарымен шағымдана алмайды, олардың барлық заңдары қатаң түрде штатта жасап беріледі. Штатта графтықтарға біріккен немесе бөлектенген аймақтар, райондар жоқ. Графтық бөлектенген жерлерге шектеулі қызметтер көрсетеді. [[Муниципалитет]]тер жалпы заңға немесе ішкі заңға бойсынуына қарай классификацияланады.<ref name="homerule">McDonald, John V., "An Analysis of Texas' Municipal Home Rule Charters Since 1994" (2000). Applied Research Projects. Paper 124. [http://ecommons.txstate.edu/arp/124/ Txstate.edu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120304010149/http://ecommons.txstate.edu/arp/124/ |date=2012-03-04 }}</ref> Муниципалитет ішкі заңын қаланың 5000 артық адамы заңға келіскен жағдайда ғана қабылдай алады. Муниципалитеттер партиялардан тыс болып,<ref name="reqvote">{{cite web |title=Run for Party Nomination to Public Office |work=Texas Politics |publisher=University of Texas |url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/4_6_2.html|accessdate=2008-10-12}}</ref> сайлаулар мектеп басшылығы үшін және колледж аймақтары қоғамдастықтары үшін арналады.
==Экономика==
Штаттағы экономикалық жағдай XX ғасыр басында [[мұнай]] кені ашылған кезде күрт өзгерді. Университеттердегі [[инвестиция]] көмегімен XX ғасыр орталарында Техастағы әртараптандырылған [[экономика]] және жоғары технология дамыды. 2010 жылдан ол керегелі 500 компаниялардың жоғары бөлімінде өзінің өсіп бара жатқан өндірісімен, ауыл шаруашылық, мұнай-химия, [[энергетика]], [[компьютер]], [[электроника]], аэрокосмос, биомедициналық ғылымдар сияқты салалармен [[Калифорния]] екеуі 57-сатыны иелеп тұр.<ref>''[http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2010/states/TX.html CNN.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100807051708/http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2010/states/TX.html |date=2010-08-07 }}'', Retrieved қараша 2010.</ref> Бұл көрсеткіш 2002 жылдан бері ұлтты өнім экспорты бойынша көшбасшыға айналдырып, мемлекет жалпы өнімі бойынша екінші орынға шығады.
[[Сурет:NASA Neutral Buoyancy Laboratory Astronaut Training.jpg|left|thumb|Астронавт Техастағы ''Джонсон Космос Орталығы''нда дайындалу үстінде]]
[[Сурет:Кітап Техас.jpg|right|thumb|2010 жыл шыққан экономика жайлы кітап]]
2010 жылы Техас Жалпы ішкі өнімі 1,207 триллион АҚШ долларын құрап, АҚШ-та екінші жоғары көрсеткішке ие болды.<ref>{{cite web|title=GDP by State|url=http://greyhill.com/gdp-by-state|publisher=Greyhill Advisors|accessdate=7 September 2011}}</ref> Бұл көрсеткіш дүние экономикасында 11 және 12-орындарда [[Үндістан]] және [[Канада]] сияқты елдердің GDP-мен тең. Техас экономикасы дүние бойынша бөліністер арасында [[Англия]]дан (Біріккен Королдіктің бөлінісі), Калифорниядан және [[Токио]]дан соң 4-орында тұрады. Техас көп халқы, мол табиғи байлығы, гүлденген қалалары және жоғары білімнен көшбастаушы орталықтарының көмегімен жоғары және күшті экономикаға жетісті. Штат аймағында мұнай табылған соң, Техаста мұнай өндірісі күшейді. Соңғы кездерді қала орталықтары көбейіп, 2005 жылда халықтың 2/3 бөлігі сол жерлерде тұрды.<ref name="economy1">{{cite web |title=Economic Geography |work=Texas Politics |publisher=University of Texas| url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/9_3_2.html|accessdate=2008-10-13}}</ref>
2011 жылы шілдеде штат жұмыссыздық көрсеткіші 8,4% шықты.<ref>{{cite web|title=Local Area Unemployment Statistics|url=http://www.bls.gov/web/laus/laumstch.htm|publisher=Bureau of Labor Statistics|accessdate=7 September 2011}}</ref>
Техаста “'''төмен салықтар, төмен қызметтер'''” репутациясы бар.
Салық қорының мәліметі бойынша Техастың салығы жалпы ұлттық салықтар арасында төменгі орында тұрады, мемлекеттік және жергілікті салық бағасы жан басына шаққанда 3,580 АҚШ долларын құраса, ол резиденттер пайдасының 8,4% болып есептеліп, салық төмен ұлттар үшін жетінші орында тұрады. Техас алған пайдаға салық төлемейтін жеті штат қатарына жатады.<ref name="incometax">{{cite web | title = State Individual Income Taxes | publisher = Federation of Tax Administrators | url = http://www.taxadmin.org/fta/rate/ind_inc.html | accessdate = 2008-10-12}}</ref> Оның орнына 6,25% мөлшерлемемен штат мүлкімен табыс салығынан кіріс алып отырады,<ref>{{cite web|author= |url=http://alltaxtips.com/why-does-texas-taxus-have-the-highest-property-taxes-and-3rd-highest-sales-tax/ |title=Why does Texas (Taxus) have the highest property taxes and 3rd highest sales tax? |publisher=Alltaxtips.com |date=2011-05-09 |accessdate=2011-08-15}}</ref> бірақ жергілікті салық юрисдикциялары (қала, округ, арнайы тағайындалған райондар және билік транзиттері) саудаға қойып, салықты максималды мөлшерлемеге дейін 2% көтеріп, 8,25% қылуы мүмкін.<ref>{{cite web|url=http://www.window.state.tx.us/taxinfo/sales/faq_collect.html |title=FAQ: Texas Sales Tax |publisher=Window.state.tx.us |date= |accessdate=2011-01-10}}</ref> Техас мемлекеттің салық доноры есептеліп, әр бір доллар үшін Техастықтар федералды үкіметке федералды кіріс салығын төлеп, мемлекет жалпы шамамен пайдадан 0,94% АҚШ долларын алып отырды.2010 жылы Таңдау журналы Техас Кәсіпорын Қорындағы 3 миллиард АҚШ доллары үшін бұл штатты мемлекеттегі бизнес үшін ең жақсы орын ретінде атады.<ref name="1businessclimate">{{cite web|title=Site Selection Rankings |url=http://greyhill.com/site-selection-rankings/ |accessdate=2011-10-10}}</ref> Техаспен Калифорнияда '''Фортуна 500'''-дегі ең көп компаниялардың штаб пәтерлері орналасқан.<ref>{{cite web|url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2010/states/TX.html |title=Fortune 500 2010: States: Texas Companies - FORTUNE on CNNMoney.com |publisher=Money.cnn.com |date=2010-05-03 |accessdate=2011-08-15}}</ref><ref>{{cite web|url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2010/states/CA.html |title=Fortune 500 2010: States: California Companies - FORTUNE on CNNMoney.com |publisher=Money.cnn.com |date=2010-05-03 |accessdate=2011-08-15}}</ref>
2010 жылы Техаста 346,000 [[миллионер]] болып, мемлекеттегі миллионерлер саны бойынша штаттар ішінде екінші орында тұрады.<ref>Second to California</ref><ref>{{Cite news | first=Walter | last=Scott | title=Personality Parade | url=| work= | publisher=Parade Magazine | location= | page= 2 | date=2 May 2010 | id= | accessdate=}}</ref>
=== Ауыл шаруашылығы және тау-кен өнеркәсібі ===
[[Сурет:Техас мақтасы.jpg|right|thumb|Батыс Техастағы өнімнен соң мақта егістігі]]
Техаста АҚШ-тағы ең көп шаруашылық орындары және ең үлкен жер аудандары бар. Техас үй малдарын өсіру өндірісі бойынша мемлекетте көш бастап келе жатыр. Ірі қара мал штаттың ең бағалы ауыл-шаруашылық өндірісі болып, штат мемлекетте [[қой]] мен [[ешкі]] өнімдерін өсіру бойынша жоғары орындарда тұрады. Штат дән өнімдерін шығаруда едәуір өсіп келе жатыр. Техастың үлкен коммерциялық балық өнеркәсібі бар. [[Цемент]], жарықшақталған тас, [[әк]], [[тұз]], [[құм]] және [[қиыршық тас]] сияқты пайдалы қазбалар өндірісі бойынша Техас көш бастап келеді.<ref name="netstateecon">{{cite web |title=The Texas Economy |publisher=netstate.com |date =2007-06-05 |url=http://www.netstate.com/economy/tx_economy.htm |accessdate=2008-04-29}}</ref>
=== Энергия ===
[[Сурет:Oil well.jpg|right|thumb|Мұнай ұңғысы]]
[[Сурет:GreenMountainWindFarm Fluvanna 2004.jpg|right|thumb|Батыс Техастағы Бразос жел фермасы]]
Спиндлтопта мұнай ашылған соң, энергия саяси және экономикалық салада басқарушы күшке ие болды.<ref name="AlmanacOil">{{cite web| url = http://www.texasalmanac.com/history/highlights/oil/ | title = Oil and Texas: A Cultural History| accessdate = 2009-02-03| last = Ramos| first = Mary G.| work = Texas Almanac 2008–2009| publisher = The Texas State Historical Association}}</ref> Энергия Ақпарат Әкімшілігінің хабарлауынша Техас мемлекеттегі жан басына және жалпы энергияны ең көп пайдаланатын штат болды.<ref name="Petrol">{{cite web |title=Texas Quick Facts |publisher=Energy Information Administration |date =|url=http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=TX|title=Petroleum Profile: Texas|accessdate=2008-12-13}}</ref> Мемлекеттің басқа бөліктеріне қарағанда Техастың көпшілік аймақтары өздерінің айнымалы токтарының энергия жүйесін пайдаланады. Техас электроэнергия жабдықтарын реттейді.
Техас Темір жол комиссиясы өз атына қарамастан штаттағы мұнай-газ өнеркәсібін, газ жабдықтарын, құбыр қауіпсіздігін, сұйытылған газ өнеркәсібіндегі қауіпсіздікті, тау-кен өнеркәсібіндегі көмір және уранды реттеп отырады. Комиссия Техас мұнай қорын тәртіпке салу қабілітіне ие болғандықтан 1970 жылға дейін мұнай бағасын қадағалап отырды. [[ОПЕК]] негізін салушылар мұнай бағаларын реттеуші модулдердің бірі ретінде Техас агенттігін пайдаланды.<ref name="RRcommission">{{Handbook of Texas |id=mdr01 |name=Railroad Commission}}</ref>
Техас 5 миллиард (790 000 000 метр куб) баррель мұнай қорына ие болып, бұл мұнай АҚШ жалпы мұнай қорының төрттен бірін құрайды.<ref name="Petrol"/> Штаттың тазалағыш зауыттары күніне 4.6 миллион баррель (730 000 метр куб) мұнай өңдеп шығарады.<ref name="Petrol"/> Хьюстон аймағындағы Бейтоун тазалағыш зауыты АҚШ-тағы ең үлкен тазалағыш зауыт болып табылады.<ref name="Petrol"/> Техас жасанды газ өндіруден көш бастап, мемлекет жасанды газының төрттен бірін құрайды.<ref name="Petrol"/> Бірнеше мұнай компаниялары осы Техаста орналасқан: олар Коноко-Филипс, Эксон-Мобил, Халлибуртон, Валеро, и Марафон Ойл компаниялары.
Штат жаңартылған энергия көзі бойынша көшбасшы болып, ол мемлекеттегі ең көп жел энергиясын шығарады.<ref name="Petrol"/><ref name="wind2">{{cite web |last=Souder |first=Elizabeth |title=Texas leads nation in wind power capacity |work=Dallas Morning News |year=2007 |date =01/08 |url=http://www.dallasnews.com/sharedcontent/dws/dn/latestnews/stories/011808dnbuswindpower.30c78959.html}}</ref> [[Роскоу]]дағы, Техас штатында, Роскоу жел электрстанциясы 781.5 мегаватт күшімен 2009 жылы қазанда дүнидегі ең үлкен электростанция болып табылды.<ref name="RoscoeWind">{{cite news|last=O'Grady|first=Eileen|title=E.ON completes world's largest wind farm in Texas|url=http://www.reuters.com/article/idUSN3023624320091001|accessdate=26 тамыз 2010|newspaper=Reuters|date=2009-10-01}}</ref> Энергия Ақпарат Әкімшілігі хабарлауынша, штаттың ірі ауыл шаруашылығы мен орман өнеркәсібі Техасқа отындарды пайдалану үшін ірі көлемдегі биомасса беруі мүмкін. Штатта тағы да мемлекет дамуы үшін күн сәулесі энергиясынан пайдалану мүмкіншілігі бар.<ref>[https://www.luminsmart.com/blog/are-solar-panels-worth-it-in-texas-2265 Are solar panels worth it in Texas?]. ''luminsmart.com''{{ref-en}}</ref>
=== Технология ===
[[Сурет:GodPod.jpg|right|thumb|Платодағы Электроник Дата Системс штаб пәтері]]
Техаста үлкен университет жүйелерімен қоса бастамашы Техас кәсіпорын қоры, Техас Эмеджинг қоры және көптеген алуан түрлі өнеркәсіптің жоғары технологиялы салалары дамып жатыр. Остин аймағы “Кремний белестері” деген лақап атпен аталса, солтүстік Даллас “'''Кремний жайылмасы'''” деп аталады. [[Техаста Dell, Inc.]], [[Texas Instruments]], [[Perot Systems]], и [[AT&T]] сияқты жоғары технология компанияларының штаб-пәтерлері бар.
Ұлттық аэронавтика және Космос әкімшілігінің [[Линдон Б. Жонсон Космос орталығы]] оңтүстік-шығыс Хьюстонда орналасып, Техастағы аэронавтика өндірісінің асыл тәжі болып тұр. Форт-Уэрт Локхид Мартин аэронавтикасының дивизиясы мен Бэлл Хеликоптер Текстрон екеуін қабылдайды.<ref name="LM1">{{cite web |title=Locations |publisher=Lockheed Martin |accessdate=2008-05-22 |url=http://www.lockheedmartin.com/aeronautics/about/Locations.html}}</ref><ref name="Bell">{{cite web |title=About Bell Helicopter |publisher=Bell Helicopter |accessdate=2008-05-22 |url=http://www.bellhelicopter.com/en/company/}}</ref> Форт-Уэртта Локхид ең үлкен батыстық бағдарлама есептелетін [[F-16 Күресуші Сұңқары]]н және оның ізбасары [[F-35 Жасындары]]н істеп шығарады.<ref name="Downside">{{cite news |last=Rosenwald |first=Michael S. |date=2007-12-17 |title=Downside of Dominance? |publisher=The Washington Post |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/12/16/AR2007121601522.html |accessdate=2008-05-22}}</ref>
=== Сауда ===
Техас байлығы көтерме және бөлшек саудадан тұратын үлкен коммерциялық секторды, банк ісін, сақтандыруды және құрылыс өнеркәсібін ынталандырды. Fortune 500 компанияларының мысалдары Техас өнеркәсіп салаларына AT & T, Men's Warehouse, Landry's Restaurants, Kimberly-Clark, Blockbuster, Whole Foods Market, және Tenet HealthCare ке арналмаған.<ref name="fortune500_2">{{cite news |title=Texas |publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune Magazine]] |date=2007-04-30 |url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2007/states/TX.html |accessdate=2008-05-03}}</ref> Даллас-Форт-Уэрт АҚШ-тағы басқа штаттарға қарағанда жан басына ең көп сауда орталықтары тиісті болатын мекен есептеледі.<ref name="VisitDallas_Shopping">{{cite web | title = Dallas Shopping | publisher = Dallas Convention & Visitors Bureau | url = http://www.visitdallas.com/downloads/1224091342.02416300_679fbde386/DallasShopping.pdf | format = PDF | accessdate = 2008-02-20}} {{Dead link|date=June 2010| bot=DASHBot}}</ref> Мексика штаттың ең ірі сауда әріптесі болып, [[НАФТА]] арқылы штат экспортының үштен бір бөлігін қабылдайды. НАФТА Техас-Мексика шекарасындағы тартысты макиладоралардың құрылысын көтермеледі.<ref name="economy2">{{cite web|title=Recent Economic Transformations |work=Texas Politics |publisher=University of Texas |url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/9_3_3.html|accessdate=2008-10-13}}</ref>
== Демография ==
{| class="wikitable" style="float:right; font-size:79%; margin:10px"
|+ '''Тарихтағы халық сандары'''
|- style="background:lightgrey;"
! Санақтар
! Халық саны
! % +, - көрсеткіші
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1850]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|212,592
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"| -
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1860]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|604,215
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|184.2%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1870]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|818,579
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|35.5%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1880]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|1,591,749
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|94.5%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1890]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|2,235,527
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|40.4%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1900]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|3,048,710
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|36.4%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1910]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|3,896,542
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|27.8%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1920]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|4,663,228
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|19.7%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1930]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|5,824,715
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|24.9%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1940]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|6,414,824
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|10.1%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1950]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|7,711,194
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|20.2%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1960]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|9,579,677
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|24.2%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1970]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|11,196,730
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|16.9%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1980]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|14,229,191
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|27.1%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1990]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|16,986,510
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|19.4%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[2000]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|20,851,820
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|22.8%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[2010]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|25,145,561
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|20.6%
|}
[[Сурет:Texas population map.png|300px|left|thumb|Техас халқы тығыздығының картасы]]
2009 жылы штат халқы күтілгендей 24,782,406 адамды құрап, алдыңғы жылға қарағанда 1,97% өскен болса, 2000 жылдан бері 16,1% өсті.<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/popest/states/states.html|title=Population Estimates|date=желтоқсан 23, 2009|work=Population Estimates Program|publisher=U.S. Census Bureau|accessdate=2009-12-30}}</ref> Соңғы санақтан бері штат халқының табиғи өсуі көрсеткіші 1,389,275 адамға жеткен болса, олардың 801,576 адамы иммиграциямен АҚШ сыртынан келсе, ал 451,910 адамы миграциямен мемлекет ішінен келген. 2004 жылда штатта 3,5 миллион шет елде туған резиденттер болып, олардың 1,2 миллионы күтілгендей заңсыз шет елдіктер болды. 2000-2006 жылдар аралығында Техаста мемлекеттегі ең көп шет елден көшіп келу, яғни иммиграция жүз берді. 2010 жылы заңсыз шет елдіктердің саны жалпы халықтың 6,0% бөлігін құрады. Бұл көрсеткіш мемлекеттегі штаттар арасындағы бесінші көрсеткіш болып табылады.<ref>{{Cite news | first=Peter | last=Slevin | title=New Arizona law puts police in 'tenuous' spot | url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/04/29/AR2010042904970.html?sid=ST2010042905051| work= | publisher=Washington Post | location=Washington, DC | pages= A4 | date=30 сәуір 2010 | id= | accessdate=}}</ref><!---as often happens, the box score figures listed in Wikipedia article are from print edition and did not appear in the online article---><ref>behind Nevada, Arizona, California, and New Jersey</ref>
Техас халқының тығыздығы 34,8 адам бір шаршы километрге тиісті болып, АҚШ тығыздығынан (31 адам/км) кішкене көбірек. Керісінше Техас жер көлемі бойынша Франциямен тең болса да, Еуропалық елдің аймағының тығыздығы 116 адам/км.
Техастықтардың үштен екісі Хьюстон сияқты үлкен қалаларда өмір сүреді. Даллас-Форт Уэрт Техастың үлкен қалаларынан есептеледі. Ал Хьюстон Техастағы ең үлкен қалалардың бірі болып, АҚШ-та төртінші орынды иелесе де, Даллас-Форт Уэрт одан едәуір үлкенірек.
=== Нәсілдік және этникалық құрамы ===
2010 жылғы АҚШ санағы бойынша Техастағы нәсілдік және этникалық топтардың қатынасы мынадай:
* Ақ нәсілділер: 70.4% ([[Испандар|Испаниялық]] емес ақ нәсілділер: 45.3%)
* Қара нәсілді немесе Афро-Америкалықтар: 11.8%
* Жергілікті [[Америкалықтар]]: 0.7%
* [[Азиялықтар]]: 3.8% <small>(1.0% [[Үндістан]]лықтар, 0.8% [[Вьетнам]]дықтар, 0.6% [[Қытай]]лықтар, 0.4% [[Филиппиндер|Филиппиндіктер]], 0.3% [[Корейлер]], 0.2% [[Пәкістан]]дықтар, 0.07% [[Жапондар]], 0.05% [[Латын Америкасы|Латын Америкалықтар]], 0.05% [[Камбоджа]]лықтар)</small>
* Тынық Мұхиттағы аралдықтар: 0.1% <small>(0.02% [[Гуамания]]лықтар, 0.01% [[Самоалықтар]], 0.01% [[Тонга]]лықтар, 0.01% [[Гавайи]]лықтар)</small>
* Басқа расалар: 10.5%
* Екі немесе одан да көп расалар: 2.7%
* Испандар немесе Латын Америкалықтар: 37.6% <small>(31.6% [[Мексика]]лықтар, 0.5% [[Пуэрто-Рико]]лықтар, 0.2% [[Куба]]лықтар</small>
Техаста ақ Америкалықтар нәсілдік азшылықты құрайды. Бірақ Испандық емес ақтар халықтың шамамен 48% бөлігін құрайды, сондықтан Техас азшылық және көпшілік штат болып есептеледі. 17,020,000 Техастықтар ақтар болып, шамамен 11,4 миллион халық Испандық емес ақтар. [[Германия]]лық, [[Ирландия]]лық және [[Англия]]лық Американдар Техастағы ең көп таралған Еуропалық ежелгі топтар. Германиялық Американдар халықтың 11,3% құрап, олардың саны 2,7 миллионнан асады. Ирландиялық Американдар халықтың 8,2% құрап, олардың саны 1,9 миллион. Техаста шамамен 600,000 Франциялық Американдар және 472,000 [[Италия]]лық Американдар бар. Бұл этникалық топтар өз кезегінде халықтың 2,5% және 2,0% құрайды. 1980 жылдағы АҚШ-тағы санақ бойынша Техас аймағындағы ең көп таралған ежелгі халықтар 3,083,323 адаммен ағылшындар екен, олар сол кезде штат халқының 27% бөлігін құраған.<ref>http://www.census.gov/population/www/censusdata/files/pc80-s1-10/tab03.pdf</ref> Алғашында олардың ата-бабалары он үш отарға кірген және кейінірек оларды Американдықтар деп атап кетті, ал негізі олар ағылшындардың тұқымынан шыққан.
Қара нәсілді американдықтар Техаста азшылықты құрайды. Испандық және Испандық емес қара нәсілділер халықтың 11,5% құрап, Испандық емес текті қара нәсілділер қарапайым халықтың 11,3% құрайды. Испандық және Испандық емес қара нәсілділер саны шамамен 2,7 миллион.
Текті Американдықтар да Техаста азшылықты құрап, олар штат халқының бар-жоғы 0,5% және олардың саны 118,000 адам. Испандық емес текті Американдықтар 0,3% құрап, олардың саны 75,000 адам. Чероки индеецтері 0,1% құрап, олардың саны 19,400 адам. Керісінше, 583 адам ғана [[Чиппева]] ретінде анықталған.
Азиялық Американдар да Техаста азшылық топты құрайды. [[Азия]]дан шыққан Американдар халықтың 3,4% құраса, ал Испандық еместер 3,3% құрайды. Олардың біргелкі саны 808,000 адамнан асады. Испандық емес Азиялықтар саны 795,000 адамнан артады. 200,000 астам [[Үндістан]]лықтар Техасты Отаны етіп алған. Техасты сондай-ақ 187,000 [[Вьетнам]]дықтар,136,000 [[Қытай]]лықтар, 92,000 [[Филиппиндер|Филиппиндықтар]], 62,000 [[Корея]]лықтар және 18,000 [[Жапония]]лық Американдықтар мекендеген. Тағы да 111,000 артық адам Азиялық тектен шыққан олар: [[Камбоджа]], [[Таиланд]] және [[Хмонг]].
[[Тынық мұхиты]]нан шыққан Американдар да Техаста азшылықты құрайды. Сауалнама бойынша, тек ғана 18,000 адам Тынық мұхиты аралдарынан және 16,400 Испандық емес тектен шыққан. Сондай-ақ, 5,400 текті [[Гавайи]]лықтар, 5,300 [[Гвамания]]лықтар және 6,400 халық басқа тектерден шыққан. [[Самао]] Американдары өте шектеулі болып, олардың саны 941 адам ғана.
Көпрасалы адамдар да Техаста азшылықты құрайды. Көпнәсілді адамдардың мұрагерлері халықтың санының 1,9% құрап, олар 448,000 адамды құрайды. Дерлік 80,000 адам Еуропа және [[Африка]]лықтардың мұрагерлері болып, олар халықтың 0,3% құрайды. Еуропа және текті Американдықтардың мұрагерлері саны 108,000 болып, олар халықтың 0,5% құрайды. Еуропа және Азиялықтардың мұрагерлері саны 57,600 болып, олар халықтың 0,2% құрайды. Ал Африкалық және текті Американдықтардың мұрагерлері саны өте аз 15,300 болып, олар халықтың 0,1% құрайды.
Испандармен латындар Техаста Испандық емес Еуропалық Американдардан соң саны бойынша екінші орында тұрады. 8,5 миллионнан көп халық испан және латын этникалық бірлестігіне жатады. Бұл топ Техас халқының 36% құрайды. Мексикан текті халық саны 7.3 миллионнан асып, штат халқының 30.7% құрайды. 104,000 артық Пуэрто-Риколықтар штат аймағында жасайды. Шамамен 38,000 Кубалықтар осы штатта мекендейді. 1,1 миллионнан астам адам (халық санының 4.7% құрайды) Коста-Рикалықтар, Венесуэлалықтар және Аргентиналықтар.<ref>{{cite web|author= |url=http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-geo_id=04000US48&-qr_name=ACS_2008_3YR_G00_DP3YR5&-ds_name=ACS_2008_3YR_G00_&-_lang=en&-redoLog=false&-_sse=on |title=Texas – ACS Demographic and Housing Estimates: 2006–2008 |publisher=Factfinder.census.gov |date= |accessdate=2011-01-10}}</ref><ref>{{cite web|author=|url=http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-geo_id=04000US48&-qr_name=ACS_2008_3YR_G00_DP3YR2&-ds_name=&-_lang=en&-redoLog=false |title=Texas – Selected Social Characteristics in the United States: 2006–2008 |publisher=Factfinder.census.gov |date= |accessdate=2011-01-10}}</ref>
Техастың орталық және оңтүстік-шығыс орталық бөлімінде Германиядан шыққандар өмір сүреді. Техастың үштен бір бөлігінен көбі Испандық тектен шыққан,<ref name="Census2">{{cite web |year=2006 |title=Texas QuickFacts from the US Census Bureau |location =US Census
|url=http://factfinder.census.gov/servlet/ACSSAFFFacts?_event=&geo_id=04000US48&_geoContext=01000US%7C04000US48&_street=&_county=&_cityTown=&_state=04000US48&_zip=&_lang=en&_sse=on&ActiveGeoDiv=&_useEV=&pctxt=fph&pgsl=040&_submenuId=factsheet_1&ds_name=DEC_2000_SAFF&_ci_nbr=null&qr_name=null®=null%3Anull&_keyword=&_industry= |accessdate=2007-04-28}}</ref> олардың көбісі соңғы уақыттарда келген, кейбір Теханолар Техасқа 18-ғасырда байланысы болған. Бұрынғы құл халықтан шыққан тектілерден кейінгі уақытта коллеж бітірген Афро-Американдар Жаңа Ұлы Көшу кезінде көптеп жұмыс жасауға келеді.<ref name="blackmigration">[https://web.archive.org/web/20040702085924/http://www.brookings.edu/urban/pubs/20040524_Frey.pdf William H. Frey, "The New Great Migration: Black Americans' Return to the South, 1965–2000", May 2004, The Brookings Institution, p.1]. Retrieved наурыз 19, 2008.</ref> Соңғы кезде Техаста, әсіресе Хьюстонмен Далласта Азиялықтардың саны өсіп кетті. Азиялық Американдар өсіп бара жатқан Техастағы басқа аймақтар Остин, [[Корпус Кристи]], [[Шерилэнд]] және [[МакАллен]]. Қазіргі уақытта үш халық мойындаған тайпалар жасап жатыр олар: Алабама-Коушатта тайпасы, Кикапу дәстүрлі тайпасы және Ислета [[Дел Сур Пуэбло]] тайпалары.
2011 жылы ақпанның ортасында болған санақ бюросының айтуынша, Техастың ақ нәсілді халқы 50% төмен екен, яғни 45% екен, ал Испандықтар болса 38% дейін көтеріліпті. 2000-2010 жылдары аралығында жалпы халық саны 20,6% дейін көтерілді, бірақ Испандықтар 65% дейін көтеріліпті, ал Испандық емес ақ нәсілділер болса тек ғана 4,2% дейін көтеріліпті.<ref>Majority of Texas' population growth is Hispanic http://www.usatoday.com/news/nation/census/2011-02-17-texas-census_N.htm?csp=34news&utm_source=feedburner&utm_medium=feed&utm_campaign=Feed%3A+usatoday-NewsTopStories+%28News+-+Top+Stories%29</ref>
=== Дін ===
{| class="wikitable" style="float:right; margin:10px"
|-
!Religion<ref>[http://www.gc.cuny.edu/faculty/research_briefs/aris/key_findings.htm#StateFaith American Religious Identification Survey] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051024031359/http://www.gc.cuny.edu/faculty/research_briefs/aris/key_findings.htm#StateFaith |date=2005-10-24 }}, 2001</ref>
!
|-
|[[Роман Католиктер]]
|28%
|-
|[[Баптистер]]
|21%
|-
|[[Атеист|Дін ұстанбайтындар]]
|11%
|-
|[[Методистер]]
|8%
|-
|[[Христиан]] – Басқалар
|7%
|-
|[[Лютерандар]]
|3%
|-
|[[Pentecostal]]
|3%
|-
|[[Presbyterian]]
|2%
|-
|[[Деноминация еместер]]
|2%
|-
|[[The Church of Jesus Christ of Latter-day Saints|Мормон]]
|2%
|-
|[[Episcopal Church (United States)|Эпископтықтар]]
|1%
|-
|[[Ислам діні]]
|1%
|-
|[[Йегова куәгерлері]]
|1%
|-
|[[Assemblies of God USA|Құдай ассамблеясы]]
|1%
|-
|Құдай шіркеуі
|1%
|-
|Басқалар
|2%
|}
[[Сурет:Lakewood1.jpg|left|thumb|Лейкуд шіркеуі ішкі көрінісі]]
2000 жылда ең үлкен деноминация саны жақтаушылары [[Роман Католик шіркеуі]] 4,368,969 адам; Оңтүстік Баптист Конвенция 3,519,459 адам және [[Біріккен Методист шіркеуі]] 1,022,342 адамнан тұрады.<ref name="religion">{{cite web |url=http://www.thearda.com/mapsReports/reports/state/48_2000.asp |title=State Membership Report – Texas|publisher=Association of Religion Data Archives|accessdate=2008-02-12}}</ref>
Даллас-Форт-Уэрт болса үш үлкен эвангелие семинарлары үйі және монастырлер қожайыны. Хьюстондағы [[Лейкуд шіркеуі]]не аптасына орташа 43,000 адам келуімен мақтанады.<ref>{{cite web|url=http://www.sermoncentral.com/articleb.asp?article=Top-100-Largest-Churches |title=Top 100 Largest Churches in America |publisher=SermonCentral.com |date=2009-04-13 |accessdate=2010-04-11}}</ref> Лаббокта біліміне байланысты мемлекетте жан басына шіркеу ең көп аймақ болып есептеледі.
[[Христиан Діні|Христианнан]] басқа діннің жақтаушылары негізінен қалалық жерлерге көшіп барады. 1990 жылда мұсылмандар 140,000 адам болса, қазіргі уақытқа келіп, мұсылман халықтар саны 350,000 – 400,000 аралағында болды.<ref>[http://www.texanonline.net/special-reports/muslim-growth-adds-to-texas-diversity Texas Online: Muslim growth adds to Texas diversity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120326150126/http://www.texanonline.net/special-reports/muslim-growth-adds-to-texas-diversity |date=2012-03-26 }}</ref> Еврей дінінде 128,000 адам. Шамамен 146,000 [[Иудаизм]] және [[Сикхизм]] діндерінің жақтаушылары Техаста өмір сүреді.<ref>{{cite book|title=Twentieth-century Texas: a social and cultural history|author=Storey, John Woodrow; Kelley; Mary L.|publisher=University of North Texas Press|year=2008|page=145}}</ref><ref>Lindsey, William D.; Silk, Mark : ''[http://books.google.com/books?id=NjdrZ4m_BK8C Religion and public life in the southern crossroads: showdown states]'', Altamira Press, 2004, pg. 48</ref>
=== Қалалар мен қалашықтар ===
Штаттың халқы миллионнан асатын үш қаласы бар олар: Хьюстон, Сан-Антонио және Даллас. Осы үш қала АҚШ-тың ең көп халқы бар он қаласының ішінде тұр.<ref name=PopEstBigCities>{{cite web |url=http://www.census.gov/popest/cities/tables/SUB-EST2006–01.csv |title=Table 1: Annual Estimates of the Population for Incorporated Places Over 100,000, Ranked by шілде 1, 2006 Population: сәуір 1, 2000 to шілде 1, 2006 |format=[[comma-separated values|CSV]] |work=2005 Population Estimates |publisher=АҚШ халық санағы бюросы|date=2008-06-10 |accessdate=2008-06-10}} {{Dead link|date= 2010|bot=H3llBot}}</ref> 2000 жылы Техастың алты қаласының халық саны 500,000 адамнан асып тұрды. Остин, Форт-Уэрт және Эл Пасо АҚШ-тың ең халқы көп 25 қаласының ішінде болды. Техаста халық саны миллионнан асатын төрт метрополитан аймақ бар олар: [[Даллас-Форт Уэрт-Арлингтон]], [[Хьюстон-Шугэр Ленд-Бейтоун]], [[Сан Антонио-Нью Бронфельс]] және [[Остин-Раунд Рок-Сан Макрос]]. Даллас Форт-Уэрт және Хьюстон метрополитан аймақтарының халқының саны 6,3 миллион және 5,7 миллион тұрғынды құрайды. Үш штатаралық үлкен жолдар бар: I-35 батысқа (Даллас – Форт-Уэрттан Сан-Антониоға дейін, ортасында Остинға), I-45 шығықа (Далластан Хьюстонға дейін), және I-10 оңтүстікке (Сан-Антониодан Хьюстонға дейін) бұлар [[Техас Урбан Үшбұрышы аймағы]] деп аталады. Бұл аймақ 60,000 шаршы миль (160,000 шаршы километр) болып, көптеген үлкен қалалармен метрополитан аймақтар осыған кіріп, бұл жерде 17,000 миллион тұрғын жасап, ол Техас жалпы халық санының 75% құрайды.<ref name="urbantriangle">{{cite web | last = Neuman | first = Michael | title = The Texas Urban Triangle: Framework for Future Growth | publisher = Southwest Region University Transportation Center (SWUTC) | url = http://swutc.tamu.edu/projectdescriptions/167166.htm | accessdate = 2008-10-14}}</ref> Даллас және Хьюстондар дүние қалаларының ішінде екінші қала болып танылған.<ref name="worldcities">{{cite web| title = GaWC – The World According to GaWC 2008| work = Globalization and World Cities Research Network| accessdate = 2009-03-01| url = http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html}}</ref> Бұл қалалар штат ішінде таралған. Техаста штаттардың ішінде ең көп графтық 254 графтық бар.<ref>{{cite web|url=http://www.spiritus-temporis.com/counties-of-the-united-states/number-of-counties-per-state.html |title=Counties of the U.S |publisher=Spiritus-temporis.com |date= |accessdate=2011-01-10}}</ref>
Қалалардан тысқары ауылдық жерлердегі аймақтар колонияларда жиі инфрақұрылымдар жетіспейді, сондықтан кедейшілік әлі де бар.<ref name="Colonias">{{cite web| url= http://www.sos.state.tx.us/border/colonias/faqs.shtml| title= Colonias FAQ's (Frequently Asked Questions)| accessdate = 2008-10-12| author = Federal Reserve Bank of Dallas Office of Community Affairs| publisher= Texas Secretary of State}}</ref> 2007 жылы аз дегенде 2,294 колония болып Техаста, штаттың Мексикамен шекарасындағы 1,248 миль (2,008 km) жерде орналасқан.<ref name="Colonias"/> Техаста шамамен 400,000 адам колонияларда жұмыс жасайды.
<center>
<gallery widths="140" heights="140px" perrow="5">
Image:Panoramic Houston skyline.jpg|[[Хьюстон]]
Image:AustinWikiPic2.jpg|[[Остин]]
Image:Xvixionx 29 April 2006 Dallas Skyline.jpg|[[Даллас]]
File:FortWorthTexasSkylineW.jpg|[[Форт Уэрт]]
Image:Downtown-san-antonio.jpeg|[[Сан-Антонио]]
File:El Paso Skyline.jpg|[[Эл Пасо]]
</gallery>
</center>
==Мәдениет==
[[Сурет:Mission San Antonio aka Alamo.jpg|right|thumb|Аламо Техастың атақты символдарының бірі]]
Тарихта Техастың барлық мәдениеті оңтүстік, батыс және оңтүстік-батыс жақтардың әсерінен штаттар арасында бір-біріне көшіп жүріп өзгеріске ұшыраған. Ең атақты тағамы таңғы астағы [[пуррито]] үш нәрседен оралған ұннан жасалған [[шелпек]]тен, [[бекон]] және қуырылған [[жұмыртқа]]дан тұрады. Техас дәстүрлі мәдениеті 18-19 ғасырларда әр түрлі иммигранттардың көшіп келуі себебінен аралас мәдениеттердің ошағына айналды.
=== Өнер ===
[[Сурет:Big Tex.JPG|left|thumb|Биг Текс 1952 жылдан бастап барлық Техас штаты жәрмеңкелерінде қатысып келеді]]
Хьюстон – АҚШ-тағы әрдайым кәсіби резидентті компаниялармен өнердің барлық түрлерінде болатын бес қаланың біреуі. Өнер орындары: [[Хьюстон Гранд Опера]], [[Хьюстон симфониялық оркестрі]], [[Хьюстон Балеті]] және [[Аллей театр]].<ref name="houstontheater">{{cite web |title=About Houston Theater District |publisher=[[Houston Theater District]] |url=http://www.houstontheaterdistrict.org/en/cms/?68 |accessdate=2008-04-28 |archiveurl = http://web.archive.org/web/20080229033851/http://www.houstontheaterdistrict.org/en/cms/?68 |archivedate = February 29, 2008}}</ref> Оның бейнелі өнері және атқарушы өнер түрлеріне тербеліс болған Хьюстон Театр районы болып табылады. Ол Хьюстон орталығының жүрегінде орналасқан 17 блокты аймақ болып, 12 948 орын жанды шығуларға және 1 480 кино орындарға арналып, бұл жер мемлекетте театр орындары бойынша екінші орынды алады.<ref name="houstontheater"/>
[[Сурет:Техастағы театр.jpg|right|thumb|Театр орталығы]]
1892 жылда негізі қаланған Форт-Уэрттағы [[Техас Қазіргі Көркемөнер мұражайы]] штаттағы ең ескі көркемөнер мұражайы болып табылады. Форт-Уэртта тағы да [[Кимбелл көркемөнер мұражайы]], [[Амон Картер мұражайы]], [[Ұлттық малшы әйел мұражайы]] және [[Даңқ Залы]], [[Уилл Роджерс Мемориэл орталығы]] және орталықта [[Бас Атқарушы Залы]] бар. Даллас қаласы орталығындағы өнер орталығында мынадай өнер орындары бар: [[Даллас Көркемөнер мұражайы]], [[Мортон Х. Мейерсон Симфониялық мұражайы]], [[Марго және Билл Винспир Опералық театры]], [[Азия өнерінің Траммелл & Маргарет Кроу коллекциясы]] және [[Нэйшер мүсін орталығы]].<ref name="Dallasarts">{{cite web |title=Dallas Arts District |publisher=Dallas Convention & Visitors Bureau |accessdate=2008-05-29 |url=http://www.visitdallas.com/visitors/listing-details?id=492}}</ref>
Далластағы [[Дип Эллум]] ауданы оңтүстік АҚШ-та 1920-1930 жылдары басты джаз және қайнаған блюзымен даңқы шықты. Дип Эллум сөзі жергілікті халықтың “'''Дип Элм'''” сөзін “'''Дип Эллум'''” деп дауыстағынан пайда болған.<ref name="DeepElm">{{Handbook of Texas|id=hpd01|name=Deep Ellum}}</ref> [[Соқыр Лимон Джефферсон]], [[Роберт Джонсон]], [[Худди "Ледбелли" Ледбеттер]] және [[Бесси Смит]] сияқты әншілер Дип Эллум клубтарында өз өнерлерін көрсеткен.<ref name="DeepElm2">{{cite web |title=Dallas History Items: Deep Ellum |publisher=Dallas Historical Society |url=http://www.dallashistory.org/history/dallas/deep_ellum.htm |accessdate=2008-07-25}}</ref>
Остин дүниенің жанды музыкасы орталығы болып, адамның жан басына шаққанда көп өлең айтылатын мынадай ордалары бар: [[Нашвилл]], [[Мемфис]], [[Лос-Анджелес]], [[Лас Вегас]] және [[Нью-Йорк]].<ref name="livemusic">{{cite web|url=http://www.cityofaustin.org/music/|title=Live Music Capital of the World|accessdate=2007-06-12|publisher=City of Austin}}</ref> Қала музыкалары Алтыншы көшедегі түнгі клубтарда болып өтеді, [[фильм]], [[музыка]] және мультимедиа сияқты оқиғалар оңтүстіктен оңтүстік-батысқа дейін болса, көп жалғасатын музыкалық бағдарламалар Американ ТВ, Остин Сити Лимитста көрсетіледі және [[Остин Сити Лимитс Музыка фестивалі]] [[Цилкер саябағы]]нда боып өтеді.<ref name="AustinCL">{{cite web | last = Bernardini | first = Deb | authorlink =Deb Bernardini | title = Television's longest running concert series begins season 33 Tapings with performances by Norah Fones, Wilco, Femi Kuti, Arcade Fire and more | url = http://dbmpr.com/pressroom/acl/ACLFinalPR.doc.pdf | format = PDF | accessdate = 2008-10-15|archiveurl=http://web.archive.org/web/20081028193024/http://dbmpr.com/pressroom/acl/ACLFinalPR.doc.pdf|archivedate=2008-10-28}}</ref>
1980 жылдан бастап Сан-Антонио "'''Дүние Техано музыка орталығы'''"нда өркендеді.<ref name="TTMA">{{cite web|url=http://www.tejanomusicawards.com/about.html|title=About The Texas Talent Musicians Association (TTMA)|accessdate=2009-08-02|publisher=Texas Talent Musicians Association}}</ref> [[Техано Музыка марапаты]] Техано музыкасын және мәдениетін бағалайтын, түсінетін форум құрған.<ref name="TejanoMA">{{cite web |title=Tejano Music Awards |publisher=Texas Talent Musicians Association |year =2008 |url=http://www.tejanomusicawards.com/ |accessdate=2008-05-12}}</ref>
== Білім ==
[[Сурет:Техас білім агенттігі.jpg|right|thumb|[[Техас білім агенттігі]]]]
[[Сурет:TravisStateOfficeBuilding.JPG|right|thumb|Техас білім агенттігінің [[Остин]]дағы басты кеңселері]]
[[Техас Республикасы]] екінші президенті [[Мирабо Б. Ламар]] Техас білімінің атасы есептеледі. Оның басқару жылдарында штат әр бір [[Графтық (феодалдық иелік)|графтыққа]] мектептер салынуы үшін үш лигадан жер берілді. Тағы қосымша 50 лига жер екі университетті қолдау үшін қойылды, кейінірек бұл жерлер [[Тұрақты университетте қоры]]ның негізіне айналды.<ref name="PUF">{{cite web|url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/khp02|title=Permanent University Fund |accessdate= қаңтар 13, 2008|first=Vivian Elizabeth|last= Smyrl|publisher=TSHA Online}}</ref> Ламардың қызметі бүкіл Техас бойынша мемлекеттік мектептер жүйесінің негізін салу еді.<ref name=hen37>Hendrickson (1995), p. 37.</ref> АҚШ білім саласында Америка заңнама ауысу Кеңесінің есеп беру бланкісінде Техас штаты 29-орында тұрған. Техас студенттері орташа есеппен математика пәнінен жоғарылау орынды иелеген, бірақ әдебиеттен (оқудан) төмен нәтиже көрсеткен. 2006–2007 жылдар аралығында, Техас әр бір оқушы үшін $7,275 жұмсап, мемлекеттегі $9,389 көрсеткішке қарағанда төменірек. Оқушы және мұғалім ара-қатынасы 14.9 құрап, мемлекеттік көрсеткіштен 15.3 төмендеу. Техас мұғалімдерге 41 744$ төлеген болса, бұл көрсеткіш мемлекеттікінен 46 593$ сомадан төмен. Штат білім қорының 88% ақшасын төлесе, ал федералды штат қалған 12% төлейді.<ref name="reportcard">{{cite web| title = Texas| work = Report Card on American Education: A State By State Analysis 15th Edition| publisher = American Legislative Exchange Council| year = 2008| url = http://www.alec.org/am/pdf/states/texas08.pdf|accessdate=2010-08-26| format = PDF}} {{Dead link|date=2010|bot=H3llBot}}</ref>
[[Сурет:Мектеп.jpg|left|thumb]]
[[Техас білім агенттігі]] штаттағы мемлекеттік білім жүйесін қадағалайды. Техаста [[Стаффорд муниципалды мектеп районы]]нан басқа мыңнан аса мектеп райондары муниципалды райондардан тәуелсіз болып, қала шекараларынан кесіп өтеді.<ref name="Stafford">{{cite press release|title=Comptroller Strayhorn to Review Stafford Municipal School District|publisher=Texas Comptroller Carole Keeton Strayhorn|date=2003-09-16|url=http://www.cpa.state.tx.us/news/30916stafford.html|accessdate=2008-06-28}}</ref> Мектеп райондары өздерінің азаматтарына салық салу құқығына ие және өз мүлкіне өзі иелік ететін егеменді аймақ ретінде бекітеді. Мектеп аудандардағы үшін мектептерді әділ қаржыландыру мандатымен сот болғандықтан, штаттың “'''Робин Гуд жобасы'''” деп аталушы қайта бөлетін тартысты сот жүйесі бар. Бұл жоба бай мектеп аудандарынан алынған мүлік салығы түсімін кедей мектеп аудандарына береді.<ref name="robinhood">{{cite web| last=Saghaye-Biria| first=Hakimeh| title=Robin Hood Plan is Working|date=2001-04-22|publisher= World Internet News Cooperative| url= http://soc.hfac.uh.edu/artman/publish/article_137.shtml| accessdate=2008-06-23}}</ref> Техас Білім Агенттігінің мектептің жеке немес ішкі істеріне араласу құқығы жоқ.<ref name="homeschool">{{cite web | publication-date =2007-11-01|title=Home School Information Letter|publisher=Texas Education Agency |url=http://www.tea.state.tx.us/home.school/homeltr.html|accessdate=2008-06-24}}</ref>
Бастауыш және орта мектептердегі оқушылар '''TAKS''' ('''Texas Assessment of Knowledge and Skills''') тестін тапсырады. TAKS оқушылардың Техас білім стандарттары және '''No Child Left Behind Act''' талаптары бойынша оқу, жазу, математика, ғылым және қоғамдық дағдыларын бағалайды. 2007 жылы Техас заң шығарушылары 2011-2012 жылдағы бірінші курс студенттеріне және мектептің соңғы класс оқушыларына TAKS-ты ауыстырды.<ref name="TAKS">{{cite news|url=http://www.tea.state.tx.us/student.assessment/admin/eoc/index.html|title=End-of-Course (EOC) Assessments: Implementation |last=Texas Education Agency|first= |work=Assessment Division|date=2007-10-22|accessdate=2007-10-22}}</ref>
=== Колледждер және университеттер ===
[[Сурет:The University of Texas at Austin - Littlefield Fountain and Main Building.jpg|right|thumb|Остиндағы Техас университеті]]
Техастың 1997 жылда қабылданған “'''Техас Хаус Билл 588'''” деп аталатын тартысты альтернативті жағымды әрекет жобасы бойынша, Техастың орта мектеп жоғары сыныпты жақсы бітірген оқушыларының 10% бөлігін мемлекет қаржыландырушы университеттерге автомат қабылдануына кепілдік береді.
[[Сурет:TAMUcampus.jpg|left|thumb|Техас A&M университеті]]
Техаста 6 мемлекеттік мектептер және 4 жеке меншік мектептер жұмыс жасайды.<ref name="UniSystems">{{cite web | last = Heath | first = Ben | publisher = Daily Texan | date = 2003-07-07 | url = http://www.utsystem.edu/news/clips/dailyclips/2003/0706-0712/UTSystem-DT-BillRequires-070703.pdf | format = PDF | accessdate =2007-10-12|title=Bill requires review of university systems|archiveurl=http://web.archive.org/web/20090205011655/http://www.utsystem.edu/news/clips/dailyclips/2003/0706-0712/UTSystem-DT-BillRequires-070703.pdf|archivedate=2009-02-05}}</ref><ref name="unisystems2">{{cite web | title = Senate Subcommittee on Higher Education Testimony Regarding the Benefits of a Stand Alone Institution | publisher = Sam Houston State University | date = 2008-06-25 | url =http://www.senate.state.tx.us/75r/Senate/commit/c535/20080625/062508_SFA_Testimony_Dr_Pattillo.pdf | format = PDF | accessdate =2008-10-12}}</ref> Тұрақты университетте қорының жерінде табылған кендер штаттың [[Техас университтеті]] және Техас [[A&M]] сияқты ең үлкен университеттер жүйесін қаржыландыруға үлкен көмегін тигізді. [[PUF]] 2005 жылы күзде 15$ миллиард қаржы жұмсап, [[Гарвард университеті|Гарвард]] қаржыландыруынан кейін екінші орында тұрады. Басқа төрт университет жүйелері олар: [[Хьюстон университеті]], [[Солтүстік Техас университеті]], [[Техас штаты]] және [[Техас техникалық университеті]] болып есептеледі.
[[Сурет:Ezekiel W. Cullen Building (Alternate).JPG|right|thumb|Хьюстон университеті]]
Техаста халық мойындаған мемлекет көшбасшы 3 зерттеу университеті бар: олар Остиндағы Техас университеті, Техас A&M университеті және Хьюстон университеті. Остиндағы Техас университеті және Техас A&M университеттері штаттағы ең жетекші университеттер болып есептеледі. Екеуі де Техас Конституциясында бекітіліп, Тұрақты университет қоры қорында өз үлесін сақтайды. Техас штаттағы жетекші университеттердің қатарын кеңейту үшін жеті оқу орнын “көрініп келе жатқан зерттеу университеттері” деп белгіледі. Техастың 82-ші Заң шығарушы ұйымының талқылауы бойынша олардың бірінші пайда болатын екеуі олар: Хьюстон университеті және Техас Технология университеті.<ref>{{cite web |title=Tier-One Prize Money Tentatively Passes House |accessdate=2011-04-27 |url=http://www.texastribune.org/texas-education/higher-education/tier-one-prize-money-tentatively-passes-house-/}}</ref>
[[Сурет:Lovett Hall.jpg|left|thumb|Райс университеті]]
Техас гуманитарлы университеттерден бастап халық мойындаған жетекші университеттерге дейінгі жеке оқу орындарының Отаны есептеледі. [[U.S. News & World Report]] сараптамасы бойынша [[Райс университеті]] мемлекеттегі білім деңгейі және зерттеу істері бойынша жоғары орындағы оқу орны болып, ол жетекші университеттер арасында 17-орында тұр.<ref>{{cite web | title = Rice University, Best Colleges 2009 | work = – US News and World Report | accessdate = 2009-03-27 | url = http://colleges.usnews.rankingsandreviews.com/college/items/3604}}</ref> Бұрынғы Республика жариялаған жеке университеттер: олар [[Бэйлор университеті]], [[Мария Хардин-Бэйлор университеті]] және [[Оңтүстік-батыс университеті]].<ref name="privateuni">{{cite web |title=About Baylor |publisher=Baylor University |accessdate=2008-05-21 |url=http://www.baylor.edu/about/}}</ref><ref name="southwestern">{{cite web |title=Southwestern History |publisher=Southwestern University |accessdate=2008-10-12 |url=http://www.southwestern.edu/about/about-history.html |archiveurl = http://web.archive.org/web/20071024123018/http://www.southwestern.edu/about/about-history.html |archivedate = 24 қазан 2007}}</ref>
Техас қазіргі уақытта екі президенттік кітапханаға иелік етеді, олар: Техас A&M университетіндегі [[Джордж Буш Президенттік кітапханасы]] және Остиндағы Техас университетіндегі [[Линдон Бэйнс Джонсон кітапханасы және мұражайы]]. [[Техас Методист университеті]]нде үшінші Джордж Буш президенттік кітапханасын құру келісімі орнатылды.
=== Техас штатының білім ордалары ===
<center>
<gallery widths="140" heights="140px" perrow="5">
File:The Willis Library.jpg|[[Солтүстік Техас университеті]]
File:OldMainTxState.JPG|[[Техас штаты университеті]] - [[Сан Маркос]]
File:TTU_English_Philosophy_Building.jpg|[[Техас техникалық университеті]]
File:Dallas_Hall1.JPG|[[Оңтүстік Методист университеті]]
</gallery>
</center>
== Денсаулық сақтау ==
[[Сурет:Logo3.jpg|300px|right|thumb]]
[[Достастық қоры]] Техас денсаулық сақтау саласын мемлекеттегі үшінші ең жаман деп бағалайды.<ref name="insurancenet">{{cite web |last=Perotin |first=Maria M. |title=Texas is Near Bottom of Healthcare Rankings |work =[[Fort Worth Star-Telegram]] |date=2007-06-13 |url=http://www.insurancenewsnet.com/article.asp?a=top_lh&id=80824 |accessdate=2008-04-22}}</ref> Техас [[Денсаулық сақтау|денсаулықты сақтау қызметі]]не қол жеткізу, медициналық қызметтің сапасы және ауруханаларға жұмсаған қаржы бойынша төменгі орындардың бірінде тұрады. Штаттың төменгі рейтингті көрсетуінің себебі саясат, жоғары деңдейдегі кедейшілік және ең бастысы штаттағы заңсыз [[иммигрант]]тар санының көбеюі болып есептеледі. ”Штаттың 25,1% халқы медициналық кепілдіксіз қалып, мемлекеттегі ең жоғары көрсеткіш болып есептеледі” деген есептемесіне жауап ретінде Техас штаты 2006 жылы мамырда [[“'''Code Red'''” бағдарламасы]]н жасады.<ref name="codered">{{cite web |title=Code Red: The Critical Condition of Health in Texas |url=http://www.coderedtexas.org/ |accessdate=2008-04-28}}</ref> Техаста сондай-ақ дәрігерлер қателері үшін сот процесстері үшін экономикалық емес ең басты шығындар бар болып, олар 250,000 [[АҚШ доллары]] ретінде бағаланып, бұл қаржы өз қызметін асыра пайдалануды тоқтату және денсаулықты сақтау саласындағы өсіп бара жатқан қаржыларды бақылау мақсатында жұмсалады.<ref name="tort">{{cite book |last=Odom |first=Lamar |last2 =Garcia |first2 =Anthony |last3 =Milburn |first3 =Pamela |year=2005 |title=The Ethicality of Capping Non-Economic Damages to Control Rising Healthcare Costs: Panacea or False and Misleading Practice? |edition =1 |volume=3 |publisher=The Internet Journal of Healthcare Administration |issn=1366-0756|url=http://www.ispub.com/ostia/index.php?xmlFilePath=journals/ijhca/vol3n1/capping.xml|doi=10.1108/13660750510611170|accessdate=2008-04-28}}</ref>
[[Trust for America's Health денсаулық ұйымы]]ның зерттеуі бойынша Техас жасөспірімдер семіздігі бойынша 15-орында тұрады және штаттың 27.2% халқы осы ауруға шалдыққан.<ref name="healthyamericans">{{cite web| title = Texas| work = State Data| publisher = Trust for America's Health| year = 2008| url= http://healthyamericans.org/states/states.php?measure=highschooloverweight&sort=data| accessdate = 2008-10-14}}</ref> 2008 жылы [[Men's Health журналы]] зерттеуі бойынша Техастың төрт қаласын АҚШ-тың семіздік бойынша жоғары 25 қаласының қатарында көрсетті, яғни Хьюстон 6-орында, Даллас 7-орында, Эл-Пасо 8-орында және Арлингтон 14-орындағы рейтингте көрсетілді.<ref name="obese2">
{{cite web |title=America's Fittest Cities 2007 |work =Men's Health |year=2008 |url=http://www.mensfitness.com/city_rankings/462 |accessdate=2008-04-21}}</ref> Техаста тек ғана бір қала Остин АҚШ-тағы “жоғары 25 жағдайлы қалалар”дың 21-орынын иеледі. Сол сияқты тағы бір зерттеу штаттың семіздік көрсеткішін “'''B+'''” жағымды бағасымен белгіледі. Штат тұрақты спортпен айналысатын халық үлесі бойынша рейтингде 42-орынды тұрады.<ref>[http://www.statemaster.com/graph/hea_phy_exe-health-physical-exercise Statemaster.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130513182949/http://www.statemaster.com/graph/hea_phy_exe-health-physical-exercise |date=2013-05-13 }}, Accessed May 16, 2007</ref>
=== Медициналық зерттеу ===
[[Сурет:FlightHoustontoDallas086.jpg|300px|right|thumb|Хьюстондағы Техас медициналық орталығы]]
Көптеген элиталық медициналық зерттеу орталықтары Техаста орналасқан. Штатта 9 медициналық оқу орындары,<ref name="MedicalSchools">{{cite web |title=Texas Medical Schools and Hospitals |publisher=Texas Medical Association |date =2006-08-03 |url=http://www.texmed.org/Template.aspx?id=86 |accessdate=2008-04-28}}</ref> 3 стоматологиялық мектеп<ref name="dentalschool">{{cite web |url=http://www.dentist.net/dentalschools.asp |title=Dental Schools in the United States |accessdate=2008-10-31 |publisher=Dentist.net}}</ref> және бір [[оптометрия]] мектебі<ref name="optometry">{{cite web |url=http://healthguideusa.org/optometry/texas_optometry_schools.htm |title=Texas Optometry Schools |accessdate=2008-10-31 |publisher=Health Guide USA}}</ref> бар. Техаста екі [[Biosafety Level 4 (BSL-4) лабораториялары]] бар: олардың біреуі Галвестондағы [[Техас Медициналық бөлім университеті]]<ref name="biosafety4">{{cite web|url=http://www.bioscrypt.com/news/press/item-728/|date=14 қазан 2004|title=University Selects Bioscrypt for Biosafety Level 4 Lab|publisher=Bioscrypt|accessdate=2006-04-29|archiveurl = http://web.archive.org/web/20071117074008/http%3A//www.bioscrypt.com/news/press/item-728/ |archivedate = қараша 17, 2007|deadurl=yes}}</ref> және Сан-Антониодағы [[Биомедицина зерттеулерінің оңтүстік-батыс қоры]]. Бұл Биомедицина зерттеулерінің оңтүстік-батыс қоры АҚШ-тағы бірінші BSL-4 деңгейдегі лаборатория болып есептеледі.<ref name="biosafety4_2">{{cite web|url=http://www.sfbr.org/pages/about_resources2.php|title=Biosafety Level 4 (BSL-4) Laboratory|publisher=Southwest Foundation for Biomedical Research|accessdate=2006-04-29}}</ref>
Хьюстондағы Техас медициналық орталығы өзінің 47 институт-мүшесімен зерттеу және институттарды шоғырлау бойынша дүниедегі жоғары нәтижеге ие.<ref name="TexasMC">
{{cite web | title = About the Texas Medical Center | publisher = The Texas Medical Center | accessdate = 2009-04-11 | url = http://www.texmedctr.tmc.edu/root/en/GetToKnow/AboutTMC/About+the+TMC.htm}}</ref> Техас медициналық орталығы дүниеде ең көп жүрек [[трансплатация]]ларын орындайды.<ref name="HeartTransplants">{{cite web |title=Background Statistics > People and Politics (most recent) by state |publisher=State Master |date =2008-05-08 |url=http://www.statemaster.com/graph/bac_bac-background-people-and-politics |accessdate=2008-05-08}}</ref>
Хьюстондағы [[Техас Андерсен обыр орталығы университеті]] обыр ауруына шалдыққан пациенттерге қамқорлық көрсету, зерттеу, білім беру және профилактика істері бойынша жоғары деңгейдегі академиялық институты болып есептеледі.<ref name="MDAnderson">{{cite web |title=About MD Anderson |publisher=[[The University of Texas M. D. Anderson Cancer Center]] |url=http://www.mdanderson.org/about_mda/ |accessdate=2008-04-28}}</ref>
АҚШ-тағы клиникалық медициналық зерттеу бойынша Сан-Антониодағы Оңтүстік Техас медициналық орталығы 6-орынды иеледі.<ref name="UTSAFactsheet">{{cite journal |date=2007-04-03 |title=Health Science Center ranks sixth in clinical medicine |edition =7 |volume=XL |publisher=University of Texas Health Science Center |url=http://www.uthscsa.edu/hscnews/singleformat.asp?newID=2353 |accessdate=2008-04-28}}</ref> Сан-Антониодағы Техас денсаулық және ғылым орталығы университеті де жоғары деңгейдегі зерттеу және білім беру институты есептеледі.<ref name="DentalSchool">{{cite web |title=International report gives Dental School high marks |publisher=HSC NEWS |accessdate=2008-05-15 |url=http://www.uthscsa.edu/hscnews/singleformat.asp?newID=1742}}</ref><ref name="Tmedicialcenter2">{{cite web |title=Medical center's research ranks high |publisher=San Antonio Express-News |accessdate=2008-05-15 |url=http://www.mysanantonio.com/news/MYSA040407_medical_center_EN_2dc65c3e_html751.html}}</ref>
[[Америка жүрек ассоциациясы]] және Техас оңтүстік-батыс медициналық орталығы университеті екеуі де Далласты отаны деп біледі. Оңтүстік-батыс медициналық орталығы дүниедегі жоғары деңгейлі акалемиялық медициналық орталықтары арасында жоғары орынды иелейді.<ref name="UTSWAboutUs">{{cite web |title=About UT Southwestern |publisher=University of Texas Southwestern Medical Center |url=http://www8.utsouthwestern.edu/home/about/index.html |accessdate=2008-04-28}}</ref> Институттың медициналық мектебі дүниеде медицина саласында көптеген [[Нобель сыйлығы]]н алған.<ref name="UTSWAboutUs"/><ref name="UTSWFactsheet">{{cite web |title=UT Southwestern Fact Sheet |publisher=University of Texas Southwestern Medical Center |year =2008 |url=http://www8.utsouthwestern.edu/vgn/images/portal/cit_56417/43/32/2800592006_Fact_Sheet.pdf |format=PDF |accessdate=2008-04-28|archiveurl=http://web.archive.org/web/20060707171035/http://www8.utsouthwestern.edu/vgn/images/portal/cit_56417/43/32/2800592006_Fact_Sheet.pdf|archivedate=2006-07-07}}</ref>
== Қоршаған орта ==
Техас басқа штаттарға қарағанда ең көп парник газын шығарып, Порт-Артурда АҚШ-тағы ең лас ауаның бір бөлігі бар. 2010 жылы Техаста 2 553 зиянды заттарды шығару оқиғалары амалға асырылып, Техас аспанына 44.6 миллион фунт зиянды заттар жіберілді.<ref>{{cite web |url=http://www.rawstory.com/rs/2011/11/10/living-and-coughing-downwind-of-texas-smoke-stacks/ |title=Living, and coughing, downwind of Texas smoke stacks |date=қараша 10, 2011}}</ref>
== Транспорт ==
[[Сурет:METRORail 5.jpg|right|thumb|[[Метро]] жол]]
Техастағы үлкен көлемдегі және ойлы-қырлы ландшафт жерлері себебінен Техастықтар көптеген қиыншылықтарды бастан кешірді. Техас АҚШ-тағы ең ұзын тас жолы және [[темір жол]]ы, сонымен қоса көптеген [[әуежай]]лар құрылысын қаржыландырды.<ref name="AdvaTransport">{{cite web |title=Texas-Transportation |publisher=Advamag, Inc. |year =2007 |url=http://www.city-data.com/states/Texas-Transportation.html |accessdate=2006-05-04}}</ref> [[Техас Көлік басқармасы]] бақылаушы орган ретінде көп жүйелі тас жолдарын қолдайды, [[авиация]]ны<ref name="texdotaviation">{{cite web |title=Aviation Division |publisher=Texas Department of Transportation |url=http://www.txdot.gov/business/aviation/default.htm |accessdate=2009-07-22}}</ref> және қоғамдық көлік жүйесін тәртіпке салады.<ref name="texdottransport">{{cite web |title=Transportation Division |publisher=Texas Department of Transportation |url=http://www.dot.state.tx.us/services/public_transportation/default.htm |accessdate=2008-04-29}}</ref> [[Солтүстік Америка]] құрлығы орталығында орналасқандықтан, штат көлік қатынастары саласында ең маңызды орталық болып есептеледі. Даллас / Форт-Уэрт аймағынан жүк машиналар 48 сағат ішінде мемлекет халқының 93% бөлігін және 24 сағат ішінде мемлекет халқыны 37% бөлігін тасымалдайды.<ref name="JDFTransport">{{cite web |title=5 Reasons To Choose the Dallas/Fort Worth Metroplex As A Distribution Hub |publisher=JDF Distribution |url=http://jdfdistribution.com/pdf/dallas-for-distribution.pdf?doc=dfd.pdf |format=PDF|accessdate=2008-10-14|archiveurl=http://web.archive.org/web/20081028193024/http://jdfdistribution.com/pdf/dallas-for-distribution.pdf?doc=dfd.pdf|archivedate=2008-10-28}}</ref> Техаста мемлекеттегі ең жоғары 33 ерекше экономикалық аумақ бар.<ref name="FTZ1">{{cite web | publication-date = тамыз 2007 |title=Texas and General Foreign Trade Zones Information |publisher=Office of the Governor of Texas |url=http://www.texasone.us/site/DocServer/Texas_FTZs_Document_2007.pdf?docID=2221 |accessdate=2008-06-21}} {{Dead link|date=June 2010| bot=DASHBot}}</ref> 2004 жылы Техас ЕЭА арқылы жалпы саны $298 миллиард тауар алып өтілді.<ref name="FTZ1"/>
=== Тас жолдар ===
[[Сурет:High Five.jpg|right|thumb|Далластағы High Five Interchange]]
1948 жылы Хьюстонда [[Авиация|Галф автожолы]] ашылуымен Техастықтар көп автожолдарын саяхат қылды.<ref name="txfwy">
{{cite web | title = Interstate 45 South, the Gulf Freeway | publisher = TexasFreeway.com | date=2001-05-28 | url = http://www.texasfreeway.com/Houston/photos/45s/i45s.shtml | accessdate = 2008-10-15}}</ref> 2005 жылдан Техаста 79,535 миль (127,999 км) ұзындықтағы тас жолдар қиылысты.<ref name="highwaymiles">{{cite web |title=LoneStarRoads – Highways of Texas |publisher=AARoads |date=2008-02-09 |url=http://www.aaroads.com/texas/ |doi= |accessdate=2008-04-20}}</ref> Тас жолдарындарын кеңейтуді қаржыландыру үшін Техас штатында 17 төлемді жолдар және қосымша төлемді жолдар бар.<ref name="tollways2">{{cite web |title=Global List of Toll Facilities – United States |publisher=International Bridge, Tunnel and Turnpike Association |year =2005 |url=http://www.ibtta.org/Information/content.cfm?ItemNumber=2530 |accessdate=2008-04-20}}</ref> Батыс Техастағы I-10 және I-20 ірі тас жолдарында жүру 80 миль сағатына (130 км/сағ) жылдамдықпен шектеліп, бұл АҚШ-тағы ең жоғары жылдамдық көрсеткіші.<ref name="speedlimit">{{cite news |title=Texas Raises Rural Speed Limits to 80 MPH{{ndash}} |publisher=FOXNews.com / Associated Press |date=2006-05-08 |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,197072,00.html |accessdate=2008-05-12}}</ref>
2011 жылы наурызда [[Ұлттық Әкімшілік қоғамдық конференциясы Америкалық қоғамдастығының Америка штаттары қоқыстары протолы]]ның нәтижесі бойынша Техас штаты ең төменгі он штаттың қатарында көрінді. Жалғыз жұлдызды штаттағы қоғамдық тас жолдар төмен жағдайдағы айнала тазалығынан, тиімсіз жасалған жол ернеулерінен және қоқысты көмуге байланысты мүліктік стандарттардан зардап шегіп келеді.<ref>S. Spacek, 2011 American State Litter Scorecard: New Rankings for an Increasingly Environmentally Concerned Populace.</ref>
=== Әуе жолдар ===
[[Сурет:Boeing 757-223.jpg|left|thumb|Даллас-Форт-Уэрт әуежайы 757 Американ авиалайнері]]
Техаста мемлекеттегі штаттардың ішінде ең көп әуежайлар бар. Техаста аумағы және жолаушы тасымалдауы бойынша ең үлкен Даллас-Форт-Уэрт әуежайы қызмет етіп, ол аумағы бойынша АҚШ-та екінші орында болып, 18 076 [[акр]] (73.15 шаршы км) ауданымен дүниеде төртінші орында тұрады.<ref name="DFWAir">{{cite web |url=http://www.dfwairport.com/visitor/index.php?ctnid=24254 |title=Facts about DFW |accessdate=2008-10-14 |work=Dallas/Fort Worth International Airport}}</ref> Жол жүру бойынша Даллас-Форт-Уэрт әуежайы штаттағы ең бірінші бос емесі, АҚШ-та төртіншісі<ref name="GreatPlacesAvi">{{cite web|title=10 Great Places for Aviation and Aerospace|author=Jennifer LeClaire|work=Southern Business and Development|url=http://www.sb-d.com/archivesite/www.sb-d.com/issues/spring2007/features/10GreatPlacesForAviationAndAerospace.html|accessdate=2008-04-28}}</ref> және ал дүниеде алтыншы орында тұрады.<ref name="DFWAir2">{{cite news|title=Dallas-Fort Worth International Airport |work=USAToday| url=http://destinations.usatoday.com/dallas/| accessdate=2008-04-28}}</ref> Америкалық [[AMR Корпорациясы]]ның [[American Eagle]] дүниедегі толық жолаушыларды тасымалдау бойынша 2-орындағы авиалайнер (Delta Airs авиалайнерінен соң) болып, Даллас-Форт-Уэртты ең үлкен және негізгі орталық ретінде пайдаланады.<ref name="AMR">{{cite web |title=American airlines information pictures and facts |publisher=aviationexplorer.com |date=2008-04-11 |url=http://www.aviationexplorer.com/american_airlines.htm |accessdate=2008-04-28}}</ref> [[Southwest Airlines авиалайнері]] де Далласта орналасып, [[Dallas Love Field әуежайы]] арқылы қозғалады.<ref name="SW1">{{cite web |url=http://www.southwest.com/about_swa/airborne.html |title=We Weren't Just Airborne Yesterday |date=2007-05-02|publisher=Southwest Airlines |accessdate=2007-06-09}}</ref> Ол АҚШ ішінде бір жылда ең көп жолаушы тасымалдайтын авиалайнер болып, дүниеде ең көп жолаушы тасымалдайтын авиалайнерлер қатарында тұрады.<ref name="IATA">{{cite web |url=http://www.iata.org/pressroom/wats/wats_passengers_carried.htm |title=Scheduled Passengers Carried |author=International Air Transport Association |accessdate=2007-06-10|archiveurl = http://web.archive.org/web/20070928064050/http%3A//www.iata.org/pressroom/wats/wats_passengers_carried.htm |archivedate = September 28, 2007|deadurl=yes |authorlink= International Air Transport Association}}</ref>
Техастағы екінші авилайнер Хьюстондағы [[Джорж Буш Континентаралық әуежайы]] ('''IAH''') болып, Хьюстондағы [[Continental Airlines әуе жолы]]н орталық ретінде пайдаланады. IAH АҚШ-тың қалаған әуежайынан Мексиканың барлық жеріне ұшады.<ref name="GBAir1">{{cite web|title=About George Bush Intercontinental Airport|publisher=Houston Airport System|url=http://www.houstonairportsystem.org/iahAbout|accessdate=2008-06-28}}</ref><ref name="GBAir2">{{cite press release|title=Houston Emerges As The Premier Gateway In The U.S. For Travelers To Mexico|publisher=Houston Airport System|date=2005-04-12|url=http://www.fly2houston.com/0/8178/0/1906D1940/|accessdate=2006-12-30}}</ref> Келесі жыл сайын 4 миллионнан артық жолаушы тасымалдайтын ең үлкен төрт әуежай бұлар: [[Остин-Бергстром Халықаралық әуежайы]], [[Уильям П. Хобби әуежайы]], [[Сан-Антонио Халықаралық әуежайы]] және [[Dallas Love Field әуежайы]]. Штаттағы халықаралық әуежай болып есептелетін ең кіші әуежай бұл – [[Дел Рио Халықаралық әуежайы]].
=== Порттар ===
[[Сурет:Houston Ship Channel.jpg|right|thumb|Хьюстон порты]]
Шамамен 1 150 шақты теңіз порттары 1 000 мильден (1 600 км) көбірек каналдармен Техасты қаптап тұрады.<ref name="ports1">{{cite web |title=About Texas Ports |publisher=Texas Ports Association |url=http://www.texasports.org/ |accessdate=2008-05-07}}</ref> Порттар дерлік бір миллион адамды қабылдап, 317 миллион метр тонна айналыста болады.<ref name="portbenefits">{{cite web |title=Benefits of Texas Ports |publisher=Texas Ports Association |url=http://www.texasports.org/benefits/ |accessdate=2008-05-07}}</ref> Техас порттары Атлантика басқа жағалауларымен Галф Ішкіжағалық Су жолдары арқылы байланысады. Хьюстон порты АҚШ-тағы шетелдік тоннаж бойынша ең қызған порт болып, жалпы тоннаж бойынша екінші және дүние жүзінде тоннаж бойынша онынша орынды иелейді.<ref name="porthouston">{{cite web |date=2008-03-31 |title=General Information |publisher=The Port of Houston Authority |url=http://www.portofhouston.com/geninfo/overview1.html |accessdate=2008-05-07}}</ref> Техас [[Шип каналы]] қазіргі таңда 530 фут (160 м) кеңдікке 45 фут (14 м) тереңдікті және 50 миль (80 км) ұзындықты иелеген.<ref name="HGnav">"Welcome to the Houston-Galveston Navigation Channel Project Online Resource Center" (description), [[United States Army Corps of Engineers]], желтоқсан 2005, [http://www.swg.usace.army.mil/items/hgnc/ United States Army Corps of Engineers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090109052637/http://www.swg.usace.army.mil/items/hgnc/|date=2009-01-09}}</ref>
=== Темір жолдар ===
[[Сурет:METRORail 5.jpg|left|thumb|Метро рельсі]]
[[Канзас]] штатында даукестердің үй малдарын темір жолға салуы және оның күшін пайдалануы дәстүрлің бір бөлігі болып табылады. Техастағы ең бірінші темір жол 1853 жылы тамызда ашылған [[Баффало Бейоу]], [[Брезос]] және [[Колорадо]] темір жолы.<ref>{{cite web|author=George C. Werner |url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/eqb16 |title=Handbook of Texas Online – Buffalo Bayou, Brazos and Colorado Railway |publisher=Tshaonline.org |date= |accessdate=2010-04-11}}</ref> Техасқа солтүстіктен бірінші келген темір жол 1872 жылы келіп, ол [[Миссури–Канзас–Техас темір жолы]] еді.<ref>{{cite web|author=Donovan L. Hofsommer |url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/eqm08 |title=Handbook of Texas Online – Missouri-Kansas-Texas railroad |publisher=Tshaonline.org |date= |accessdate=2010-04-11}}</ref> 1911 жылға дейін Техас мемлекетте темір жол ұзындығы бойынша көш бастады. 1932 жылға дейін Техас темір жол ұзындығы шыңына жетіп, ол 17 078 мильді (27 484 км) құрады, бірақ 2000 жылға дейін 14 006 мильге (22 540 км) дейін қысқарды. Техас темір жол комиссиясы басынан штаттық темір жолды тәртіпке салған кезде, 2005 жылда штат осы қызметке Техас Көлік басқармасын қайта тағайындады.<ref name="RRCMove">{{cite web |title=Former Rail Division|publisher=Texas Railroad Commission |date=2005-10-01 |url=http://www.rrc.state.tx.us/divisions/rail_moved/index.html?/rail.html |accessdate=2008-05-04|archiveurl = http://web.archive.org/web/20080506073304/http%3A//www.rrc.state.tx.us/divisions/rail_moved/index.html%3F/rail.html |archivedate = May 6, 2008|deadurl=yes}}</ref>
Даллас және Хьюстон екеуі жылдам трамвай жүйесін қалыптастырды. [[Dallas Area Rapid Transit]] (DART) Оңтүстік-Батыс АҚШ-та ең бірінші болып, осы жылдам трамвай жүйесін іске қосты.<ref name="DARTLightRail">{{cite news |last=Myerson |first=Allen R. |date =1996-06-14 |title=Dallas Opening Southwest's First Rail Transit |publisher=New York Times |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D01EFD81739F937A25755C0A960958260 |accessdate=2008-05-11}} {{Dead link|date=June 2010| bot=DASHBot}}</ref> [[Trinity Railway Express]] (TRE) Форт-Уэрт және Далласты байланыстыратын қала сырты темір жол қызметі болып, оны Форт-Уэрт транспорт әкімшілігі және DART амалға асырады.<ref name="TRE">{{cite web |title=Trinity Railroad Express |url=http://www.trinityrailwayexpress.org/ |accessdate=2008-06-11}}</ref> Остиндағы [[Capital Metropolitan Transportation Authority “Capital MetroRail”]] деп аталатын қала сырты темір жол қызметін солтүстік-батыс қала сыртына жөнелтеді. [[Metropolitan Transit Authority of Harris County]], Texas (METRO) Хьюстон аймағында жылдам трамвай жолдарын бағыттайды.
[[AMTRAK корпориясы]] Техастың темір жол жолаушыларға қалааралық қызметін жасауды мөлшерде және жиілікте шектеу белгілейтіндігін өамтамасыз етеді. Штатта жоспарланған үш бағытта қызмет көрсетеді: күнделікті Texas Eagle (Чикаго-Сан-Антонио); үш апталық Sunset Limited (Нью-Орлеан-Лос-Анджелес), Техастағы аялдамаларымен; күнделікті Heartland Flyer (Форт-Уэрт-Оклахома-Сити) бағыттары.
== Спорт ==
[[Сурет:Spurs vs Lakers.jpg|right|thumb|2007 жылғы [[Сан Антонио Сперс]] пен [[Лос Анджелес Лэйкерс]] ортасында Плейофф ойыны]]
Америкалық футбол штатта көп уақыт бойы “'''король'''” саналып келді және Техастықтар спорттың алуан түрлілігінен рахаттанды.<ref name="FBKing">{{cite news|last=Brady |first=Erik |title=Football still king, but hoops teams in Texas grab attention |publisher=[[USA TODAY]] |date=2003-04-04 |url=http://www.usatoday.com/sports/college/2003-04-03-texas-double_x.htm |accessdate=2008-04-11}}</ref>
Техастықтар көпшілік кәсіби командалық [[спорт|спорт ойындарын]] қарсы алады. "'''Үлкен төрттік'''" кәсіби лигада Техастың екі НФЛ ([[Даллас Ковбойз]] және [[Хьюстон Тексанс]]), екі команда [[бейсбол]] негізгі лигасында ([[Техас Рэйнджерс]] және [[Хьюстон Астрос]]), үш команда NBA ([[Хьюстон Рокетс]], [[Сан Антонио Сперс]] және [[Даллас Маверикс]]), және бір Лиганың [[Ұлттық Хоккей командасы]] ([[Даллас Старз]]) бар. Даллас – Форт-Уэрт "Үлкен төрттік" кәсіби лигада барлық төрт спорттық командалары бар 13 аймақтың бірі есептеледі. "Үлкен төрттік" лигасынан тысқары Техастың бір [[WNBA командасы]] ([[Сан Антонио Силвер Старз]]) және екі [[Жоғары Лига]] [[футбол]] командалары ([[Хьюстон Динамо]] және [[Даллас ФК]]) бар.
Техас мәдениетінде университеттік жеңіл атлетиканың маңызы зор, әсіресе [[америкалық футбол]]дың. Штатта мемлекеттегі ең көп оқу орындары арасында 10 I-FBS дивизия бар. Штаттың төрт университеттері [[Бейлор Беерз]], [[Техас Лонгхорнз]], [[Texaс A&M Аггиез]] және [[Texaс Teх Ред Рейдерс]], [[Big 12 Conference]] та қатысады. Сондай-ақ төрт мектеп командалары Техас Лонгхорнз, [[Texaс A&M Аггиез]], [[TCU Хорнед Фрогз]] және [[SMU Мустангз]] бір спорт чемпионатында болса да өз құқықтарын қорғап келе жатыр.
[[Сурет:Ballpark in Arlington May 2009.jpg|left|thumb|Арлингтондағы стадионда Texas Rangers ашылу күні]]
I-A дивизиясындағы сауалнама бойынша [[Оклахома университеті]] және Техас университеті ортасында бәсекелістік болады, ал мемлекетте үшінші орынға [[Ред Ривер Шутоут]] қол жеткізеді.<ref name="RRShootout">{{cite news |url=http://www.dallasnews.com/sharedcontent/dws/spt/colleges/redrivershootout/texas/stories/100705dnspofbwnewrivalrylede.1c8619ce.html |title=UT-OU : Best Rivalry? |work=Dallas Morning News |last=Davis |first=Brian |date=2005-10-07 |accessdate=2006-07-11}}</ref> [[Lone Star Showdown]]да тартысты бәсекелістік Техастың екі университеттері арасында өтеді: олар Texaс A&M университеті және Texas университеттері.
[[Battle for the Iron Skillet]] күресі әр жылы екі команда TCU Хорнед Фрогз және SMU Мустангз арасында болып өтеді.
[[University Interscholastic League]] ([[UIL]]) көбінесе бастауыш және орта мектеп арасында жарыстар ұйымдастырады.<ref name="UIL">{{cite web| title = University Interscholastic League| publisher = University of Texas| url = http://www.uil.utexas.edu/| accessdate = 2008-09-28}}</ref> UIL ұйымдастырған спорт жарыстары ол жеңіл атлетика (ең атақтысы мектептер арасындағы америкалық футбол жарыстары), сондай-ақ пәндерден көркемдік және академиялық жарыстар.
[[Сурет:Lone Star Showdown 2006 McGee on goal-line.jpg|right|thumb|2006 жылғы Lone Star Showdown футбол ойыны]]
Техастықтар тағы да [[родео]]ны жақсы көреді. Дүниедегі ең бірінші родео Техаста [[Пекос]]та қабылданған.<ref>{{cite web|url=http://atlas.thc.state.tx.us/viewform.asp?atlas_num=5389005909&site_name=World's+First+Rodeo&class=5000 |title=View Atlas Data |publisher=Atlas.thc.state.tx.us |date= |accessdate=2010-04-11}}</ref> Жыл сайын өтетін [[Livestock Show]] және [[Rodeo]] дүниедегі ең үлкен родео шоуы болып есептеледі. Даллас әр жылы [[Fair саябағы]]нда Техастың штаттық жәрмеңкесін өткізеді.<ref name="statefair">{{cite web |title=Fair Park, Texas |publisher=City of Dallas |accessdate=2008-05-22 |url=http://www.dallascityhall.com/FairPark/art_architectural.html}}</ref>
2012 жылдан бастап Остин [[Формула-1]] Дүние чемпионатының<ref name="f1">{{cite web |title=Formula One returns to the United States |publisher=Formula 1 Administration Ltd |accessdate=2010-05-25 |url=http://www.formula1.com/news/headlines/2010/5/10824.html}}</ref> раундын қабылдайды 1980 жылғы [[Watkins Glen International]]дағы Гран Приден бергі АҚШ-тағы тұрақты жол айналымы болады.
=== Техас штаты спорт командалары ===
<center>
<gallery widths="140" heights="140" perrow="5" mode="slideshow">
Сурет:Texas-Rangers.jpg|[[Техас Рейнджерс]]
Сурет:San Antonio Spurs.jpg|[[Сан Антонио Сперс]]
Сурет:San Antonio Silver Stars.jpg|[[Сан Антонио Силвер Старз]]
Сурет:Houston-texans.jpg|[[Хьюстон Тексанс]]
Сурет:Houston rockets.png|[[Хьюстон Рокетс]]
Сурет:FC Dallas.jpg|[[Даллас футбол клубы]]
Сурет:Houston Dynamo.jpg|[[Хьюстон Динамо]]
Сурет:Houston astros.jpg|[[Хьюстон Астрос]]
Сурет:Dallas-cowboys.jpg|[[Даллас Ковбойз]]
Сурет:Dallas Stars.jpg|[[Даллас Старз]]
Сурет:Dallas Mavericks.jpg|[[Даллас Маверикс]]
</gallery>
</center>
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер|3}}
== Сілтемелер ==
{{Refbegin}}
* {{Cite book|last=Chipman|first=Donald E.|title=Spanish Texas, 1519–1821|publisher=[[University of Texas Press]]|location=[[Austin, Texas]]|year=1992|isbn=0292776594}}
* {{Cite book|last=Davis|first=William C.|title=Lone Star Rising|year=2006|publisher=Texas A&M University Press|location=College Station, TX|isbn=9781585445325}} originally published 2004 by New York: Free Press
* {{Cite book|last=Edmondson|first=J.R.|title=The Alamo Story-From History to Current Conflicts|publisher=Republic of Texas Press|place=[[Plano, Texas]]|isbn=1-55622-678-0|year=2000}}
* {{Cite book|last=Hendrickson|first=Kenneth E., Jr.|title=The Chief of Executives of Texas: From Stephen F. Austin to John B. Connally, Jr.|publisher=[[Texas A&M University Press]]|location=[[College Station, Texas]]|year=1995|isbn=0890966419}}
* {{Cite book|last=Hardin|first=Stephen L.|title=Texian Iliad|location=Austin, Texas|publisher=University of Texas Press|year=1994|isbn=0-292-73086-1}}
* {{Cite book|last=Huson|first=Hobart|title=Captain Phillip Dimmitt's Commandancy of Goliad, 1835–1836: An Episode of the Mexican Federalist War in Texas, Usually Referred to as the Texian Revolution|location=Austin, Texas|publisher=Von Boeckmann-Jones Co.|year=1974}}
* {{Cite book|last=Lack|first=Paul D.|title=The Texas Revolutionary Experience: A Political and Social History 1835–1836|publisher=Texas A&M University Press|location=College Station, TX|year=1992|isbn=0-89096-497-1}}
* {{Cite book|last=Manchaca|first=Martha|title=Recovering History, Constructing Race: The Indian, Black, and White Roots of Mexican Americans|series=The Joe R. and Teresa Lozano Long Series in Latin American and Latino Art and Culture|publisher=University of Texas Press|location=Austin, TX|year=2001|isbn=0292752539}}
* {{Cite book|last=Todish|first=Timothy J.|last2=Todish|first2=Terry|last3=Spring|first3=Ted|title=Alamo Sourcebook, 1836: A Comprehensive Guide to the Battle of the Alamo and the Texas Revolution|publisher=Eakin Press|year=1998|location=Austin, Texas|isbn=9781571681522}}
* {{Cite book| title =The Warren Commission Report| volume = IV| series =Warren Commission Hearings| publisher =National Archives| isbn =0-31208-257-6| url =http://www.jfk-assassination.de/warren/index.php| author =report of President's Commission on the assassination of President John F. Kennedy.| year =1992}}
* {{Cite book|last=Weber|first=David J.|title=The Spanish Frontier in North America|publisher=[[Yale University Press]]|location=[[New Haven, Connecticut]]|series=Yale Western Americana Series|year=1992|isbn=0300051980}}
* {{Cite book|last=Weddle|first=Robert S.|title=Changing Tides: Twilight and Dawn in the Spanish Sea, 1763–1803|series=Centennial Series of the Association of Former Students Number 58|publisher=[[Texas A&M University Press]]|location=[[College Station, Texas]]|year=1995|isbn=0890966613}}
* {{Cite book|last=Winders|first=Richard Bruce|title=Sacrificed at the Alamo: Tragedy and Triumph in the Texas Revolution|publisher=State House Press|location=Abilene, TX|year=2004|isbn=1880510804|series=Military History of Texas Series: Number Three}}
{{Refend}}
== Сыртқы сілтемелер ==
{{Commons category|Texas}}
;Штат Үкіметі
* [http://www.texasonline.com/portal/tol The State of Texas]
* [http://wikis.ala.org/godort/index.php/Texas Texas State Databases] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515221125/http://wikis.ala.org/godort/index.php/Texas |date=2008-05-15 }} – Annotated list of searchable databases produced by Texas state agencies and compiled by the ''Government Documents Roundtable of the American Library Association''.
* [http://texaspolitics.laits.utexas.edu/ Texas Politics]. An online textbook from the College of Liberal Arts, The University of Texas.
;АҚШ Үкіметі
* [http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=TX Energy Profile for Texas- Economic, environmental, and energy data] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110204233946/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=TX |date=2011-02-04 }}
* [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=TX USGS real-time, geographic, and other scientific resources of Texas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161209115548/https://www2.usgs.gov/state/state.asp?State=TX |date=2016-12-09 }}
* [http://www.ers.usda.gov/statefacts/TX.htm Texas State Facts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090815113643/http://www.ers.usda.gov/statefacts/TX.HTM |date=2009-08-15 }}
* [https://web.archive.org/web/20070713151218/http://www.nps.gov/history/nr/travel/tx/ South and West Texas, a National Park Service ''Discover Our Shared Heritage'' Travel Itinerary]
;Басқалар
* {{dmoz|Regional/North_America/United_States/Texas}}
* [http://www.thestoryoftexas.com/ The Texas State History Museum]
* [http://www.tshaonline.org/handbook/online/ The Handbook of Texas Online]{{ndash}} Published by the ''Texas State Historical Association''
* [http://texinfo.library.unt.edu/texasregister/default.htm ''Texas Register''], hosted by the ''University of North Texas Libraries''
* {{Wikitravel}}
* [https://web.archive.org/web/20070713151218/http://www.nps.gov/history/nr/travel/tx/ South and West Texas: A National Register of Historic Places Travel Itinerary]
* [http://texasheritagesociety/ Texas Heritage Society]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{osmrelation-inline|114690}}
* [http://digital.lib.uh.edu/ View historical photographs at the University of Houston Digital Library.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100123012758/http://digital.lib.uh.edu/ |date=2010-01-23 }}
{{АҚШ әкімшілік бөлінуі}}
{{таңдаулы мақала}}
[[Санат:АҚШ штаттары]]
[[Санат:Техас]]
ok2iiu6h7g8b8afqvylin854yi3e85z
3693088
3693086
2026-11-07T17:47:42Z
Кабылбек Алихан
188060
Екінші нұсқа қысқа және мағынасы нақты.
3693088
wikitext
text/x-wiki
{{АҚШ штаты
|атауы = Техас
|шынайы атауы = Texas
|ту = Flag of Texas.svg{{!}} border
|белгісі = State Seal of Texas.svg
|карта = Map of USA TX.svg
|лақап аты = «Жалғыз жұлдызды штат» (ағылшынша "The Lone Star State")
|ұраны = «Достық» (ағылшынша "Friendship")
|әні = «Texas, our Texas» (қазақша "Техас, біздің Техас")
|астанасы = [[Остин]]
|ірі қаласы = [[Хьюстон]]
|ірі қалалары = [[Сан-Антонио]]<br />[[Даллас]]<br />Остин<br />[[Форт-Уэрт]]<br />[[Эль-Пасо]]
|тұрғыны = {{gain}}25 145 561<ref>{{cite web|title=2010 Resident Population Data: Population Change|publisher=US Census|url=http://2010.census.gov/2010census/data/apportionment-pop-text.php|format=xls|accessdate=2010-Dec-21|archiveurl=http://www.webcitation.org/619lRoKht|archivedate=2011-10-27}}</ref>
|санақ жылы = 2010
|тығыздығы = 37,2
|тұрғыны Орны = 2
|ауданы = 696 241
|құрлық ауданы =
|су ауданы = 17 406
|су пайызы = 2,5
|ауданыОрны = 2
|ені = 1 244
|ұзындығы = 1 270
|ендік1 = 25°50'
|ендік2 = 36°30'
|бойлық1 = 93°31'
|бойлық2 = 106°38'
|максимал биіктігі = 2 667,4
|орташа биіктігі = 520
|минимал биіктігі = 0
|штат реті = 28
|штат статусы = [[1845 жыл]] [[29 желтоқсан]]
|штатқа дейін = [[Техас республикасы]]
|губернаторы = [[Грег Эбботт]]
|вице губернаторы = [[Патрик Дэн]]
|заң шығару органы = Техас легислатурасы<ref>Англияда және АҚШ-тың кейбір штаттарында заң шығаратын органдар атауы</ref>
|жоғарғы палатасы = Техас сенаты
|төменгі палатасы = Техас өкілдігінің палатасы
|сенат мүшелері = [[Кей Бейли Хатчинсон]]<br />[[Джон Корнин]]
|уақыт белдеуі = UTC−6,<br />[[Жазғы уақыт|жазда]] UTC−5
|автомобиль коды =
|домені = .tx.us
|сайты = [http://www.texas.gov texas.gov]
|ортаққордағы санаты = Texas
|түсініктемелер = {{reflist}}
}}
'''Техас''' ({{lang-en|Texas}}, {{IPA|/ˈtɛksəs/}}) — [[АҚШ|АҚШ-тың]] оңтүстігіндегі, халық саны және жер көлемі бойынша екінші орындағы штат; АҚШ-тың құрлықтағы штаттарының арасында ең үлкен жер аумағына ие. Атауы [[Каддо тілі]]ндегі «Tejas» — “''достар''” немесе “''одақтастар''” деген сөзге негізделген.<ref>[http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/pft04 Texas, origin of name] ''Handbook of Texas Online''</ref> Техас Америка Құрама Штаттарының оңтүстік-орталығында орналасқан, оңтүстігінен [[Мексика]]мен, батысынан Жаңа Мексикамен, солтүстігінде [[Оклахома]]мен, солтүстік-шығысында [[Арканзас (штат)|Арканзаспен]], шығысынан [[Луизиана]] штатымен шектеседі. Техастың жер көлемі 268,820 шаршы миль (696,200 шаршы километр), халқының саны 25,1 миллион адамды құрайды.<ref>{{cite web| title = U.S. Census Bureau Announces 2010 Census Population Counts – Apportionment Counts Delivered to President | work = Press Release| publisher = U.S. Census Bureau | date = желтоқсан 21, 2010 | url = http://2010.census.gov/news/releases/operations/cb10-cn93.html | accessdate = February 7, 2011}}</ref>
== Штат туралы ==
[[Испания]]ның отарлау кезеңінде штат '''Nuevo Reino de Filipinas : La Provincia de Texas''' атауымен белгілі болды.<ref>{{cite web|last=Teja|first=Jesús de la|title=New Philippines|url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/usn01|work=Handbook of Texas Online|publisher=Texas State Historical Association}}</ref> Бұл атауды бірінші қолданған адам '''Antonio Margil de Jesús''' болып, ол 1716 жылы 20-шілдеде Мексика вице-короліне хат жазғанда осы атауды қолданады. Бұл атау күнделікті өмірде көп қолданыста болмағанымен, 1800 жылдардың аяғына дейінгі ресми құжаттарда көп кездесіп тұрады.
[[Хьюстон]] Техастағы ең үлкен және АҚШ-тағы төртінші үлкен қала болып есептеледі. Ал [[Сан-Антонио]] болса, штаттағы екінші және мемлекеттегі жетінші үлкен қала. Сол сияқты [[Даллас-Форт Уэрт]] және Үлкен Хьюстон АҚШ метрополитендік аймақтардағы төртінші және алтыншы орындарда тұрады. Одан басқа ірі қалалар [[Эл Пасо]] және [[Остин]] сияқты үлкен қалалар болса, штат орталық қалалары болып есептеледі. Техастың тәуелсіз Республика екендігінің және Мексикамен азаттық үшін күресуінің белгісі ретінде штатты “'''Жалғыз жұлдызды штат'''” деп атайды. Сондықтан "Жалғыз жұлдыз" бейнесін Техастың туында және штат таңбасында да көп кездестіруге болады.<ref>{{cite web|url=http://www.netstate.com/states/intro/tx_intro.htm |title=Introduction to Texas |publisher=Netstate.com |date= |accessdate=2010-04-11}}</ref>
== Техас штатының ресми нышандары мен символдары ==
<center>
<gallery widths="140" heights="140px" perrow="5">
File:Bluebonnet1.jpg|Техас гүлі (bluebonnet) (1901 жылы белгіленген)
File:Flag of Texas.svg|Техас туы (1839 жылы)
File:Seal of the Republic of Texas (1836).svg|Техас Республикасы таңбасы (1839 жылы)
File:Seal_of_Texas.svg|Техас штаты таңбасы (1845 жылы)
File:Seal_of_Texas_(reverse).svg|Техас штаты таңбасының өзгеруі (1961 жылы)
File:Coat of arms of the Republic of Texas.svg|Техас Республикасы мемлекеттік ел таңбасы (1839 жылы)
File:State_Arms_of_Texas.svg|Техас штаты ел таңбасы (1993 жылы)
File:State military crest of Texas.svg|Ұлттық гвардия (1924 жылы)
File:Carya illinoinensis.jpg|Штат талы ({{lang-en|Pecan}}) (1906 жылы)
File:Mimus-polyglottos-002 edit.jpg|Штат құсы ({{lang-en|Northern Mockingbird}})
File:Dasypus novemcinctus.jpg|Штаттың майда сүт қоректісі ({{lang-en|Nine-banded Armadillo}})
File:Texas_Longhorn_cow.jpg|Штаттың ірі сүт қоректісі({{lang-en|Texas longhorn}})
File:Blue_lacy_working.jpg|Штат иті({{lang-en|Blue Lacy}}) (2005 жылы)
File:Dutch_Oven_-McClures_Magazine.jpg|Штаттың аспаздық құралы ({{lang-en|Dutch oven}})
File:Bowl_of_Chili_No_Beans.jpg|Штаттың тағамы ({{lang-en|chili con carne}})
File:CottonPlant.JPG|Штат талшығы және тоқымасы ([[мақта]])
File:Citrus_paradisi_(Grapefruit,_pink)_white_bg.jpg|Штат жемісі Техастық [[грейпфрут]]
File:Bouteloua_curtipendula.jpg|Штат шөбі ({{lang-en|Sideoats grama}})
File:Monarch_In_May.jpg|Штат жәндігі ({{lang-en|monarch butterfly}})
File:Guitar_1.jpg|Штат музыкалық аспабы ([[гитара]])
File:C60a.png|Штат молекуласы({{lang-en|buckyball}})
File:Pecan-nuts-on-tree.jpg|Штат жаңғағы ({{lang-en|Native pecan}})
File:Chiltepin_mexico_sonora.jpg|Штат бұрышы ({{lang-en|chiltepin}})
File:Opuntia_littoralis_var_vaseyi_4.jpg|Штат өсімдігі ({{lang-en|prickly pear cactus}})
File:Welk2.jpg|Штат қабыршағы ({{lang-en|lightning whelk}})
File:USS_Texas_BB-35.jpg|Штат кемесі ({{lang-en|Battleship USS Texas (BB-35)}})
File:Bull-Riding2-Szmurlo.jpg|Штаттың жеке спорты ({{lang-en|rodeo}})
File:Titans_Texans.jpg|Штаттың командалық спорты ([[Америкалық футбол]] {{lang-en|American football}})
</gallery>
</center>
== География ==
[[Балконас Фолт]] сияқты аймақтық және геологиялық ерекшеліктеріне қарай Техаста мемлекеттің оңтүстігіндегі және батыс-оңтүстігіндегі жерлерге ұқсас әр түрлі [[ландшафт]]тар кездеседі.<ref>Sansom, Andrew: ''[http://books.google.com/books?id=LEHH7ovVVDgC Water in Texas: An Introduction]'', University of Texas Press, 2008, pg. 25</ref> Техас көбінесе оңтүстік-батыс құмды шөлдермен байланысып, штат жалпы аймағының 10%-дан азырақ бөлігін құмдықтар иелейді.<ref>Dingus, Anne: ''The dictionary of Texas misinformation'', Gulf Publishing Company, 1987</ref> Халық көп шоғырланған орталықтардың көбісі бұрынғы [[жайылма]], [[шалғын]], [[орман]], [[Жиектеме|жиектердің]] аймақтарында орналасқан. Штат бойлап шығыстан батысқа қарай саяхат қылсақ, жағалық батпақтармен қарағайлы ормандардан, жазықтармен биіктерден және соңында [[Биг Бэнд]] шөлдерімен тауларынан тұратын ландшафттарды байқауымызға болады.
[[Сурет:Guadalupe Mountains and El Capitan 2006.jpg|200px|right|thumb|Гвадалупе таулары]]
Техас 268,820 шаршы миль (696,200 километр) аумағымен АҚШ-та [[Аляска штаты|Аляскадан]] соң, екінші орында тұрады. Ол аймағы бойынша Франциядан 10% үлкенірек болса, ал [[Германия]] немесе [[Жапония]] сияқты елдерден дерлік екі есе артық. Егер Техас ел болғанында, [[Чили]] және [[Замбия]]дан соң 40-орында тұрар еді.
[[Сурет:Texas Hill Country 187N-2.JPG|200px|left|thumb|Хилл өлкесі]]
[[Сурет:Алан Генри(Хенри) көлі.jpg|200px|right|thumb|Генри(Хенри) көлі]]
Техас АҚШ-тың оңтүстік орталығында орналасқан. Штаттың үш шекарасы өзендермен тұтасқан. [[Рио-Гранд]] оңтүстікте Мексиканың [[Чиуауа]], [[Коауила]], [[Нуэво-Леон]] и [[Тамаулипас]] штаттарымен шекара жасайды. [[Қызыл өзен]] болса солтүстікте Оклахома және Арканзаспен шекара жасайды. [[Сабин өзені]] болса шығыста Луизиана штатымен шекара жасайды. 10 климаттық аймағы, 14 қыртыс аймағы және 11 ерекше экологиялық аймақтарымен регионалдық классификациялау әр түрлі қыртыс, топография, геология, шөгулер, өсімдік және жануарлар қауымдастығымен проблемаға айналады.<ref name="Tx eco regions">{{cite web|url= http://www.texasep.org/html/lnd/lnd_1reg.html|archiveurl= http://web.archive.org/web/20080603175718/http://www.texasep.org/html/lnd/lnd_1reg.html|archivedate= 2008-06-03|title= Tx Envionmental Profiles|accessdate= 2006-07-14}}</ref>
Техаста 3700 атаулы тасқындар және 15 ірі өзендер бар.<ref>{{cite web|url=http://www.tpwd.state.tx.us/landwater/water/habitats/rivers/ |title=Rivers in Texas |publisher=Tpwd.state.tx.us |date=2007-11-16 |accessdate=2010-04-11}}</ref><ref>{{cite web|author=Hal P. Bybee |url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/rnr07 |title=Handbook of Texas Rivers |publisher=Tshaonline.org |date= |accessdate=2010-04-11}}</ref> Осы өзендердің ең ірісі Рио-Гранд. Басқа да [[Пекос]], [[Брезос]], [[Колорадо]] және [[Ред-Ривер]] сияқты өзендер болса Оклахомамен шекарада орналасқан. Әйтседе Техаста табиғи көлдер болғанымен Техастықтар 100-ден аса жасанды [[су сақтағыш]]тар орнатты.<ref>{{cite web|url=http://www.tpwd.state.tx.us/fishboat/fish/recreational/lakes/lakelist.phtml |title=Alphabetical List of Texas Lakes |publisher=Tpwd.state.tx.us |date=2010-01-28 |accessdate=2010-04-11}}</ref> Техастың аумағы және бірегей тарихы оның аймақтық жабдықтарын даулы етіп тұр. Құқық бойынша ол Оңтүстік немесе Оңтүстік-Батыс мемлекеттік болуы керек не екеуі де бірден болуы мүмкін.
=== Геология ===
[[Сурет:LlanoEstacadoShadedRelief.jpg|right|thumb|Ллано Эстакоданың көленкеленген рельеф картасы]]
[[Сурет:Palo Duro 2002.jpg|left|thumb|Пало Дуро каньоны]]
Техас Мексиканың батысындағы [[Сьерра-Мадре]]ге қарама-қарсы оңтүстігінде аяқталатын Ұлы тегістердің ең оңтүстік бөлігі болып табылады. Континенттік қыртыс кең континенттік өлке және транзиттік қыртыс арқылы [[Мексика бұғазы]]ның мұхиттық қыртысқа айналатын тұрақты кратон мезопротезоикты қалыптастырады. Техастағы ең ескі тау жоталары мезопротезоиктардан басталып, олардың жасы шамамен 1600 миллион жылды құрайды. Бұл [[Кембрия]]ға дейінгі магмалық тау жоталары мемлекеттің көп бөлігі негізінде жатыр және ол үш орында өз көрінісін тапқан: Ллано өрі, [[Ван Хорн]] және Эль Пасоға жақын [[Франклин тауы|Франклин тауларында]]. Көптеген осы ескі таулар шөгінді тау жыныстарын құрайды.
== Климат ==
[[Сурет:Техас жауын-шашын картасы.jpg|right|thumb|Техастағы жылдық орташа жауын-шашын мөлшері]]
[[Сурет:Техастағы жылдық температура картасы.jpg|right|thumb|Техастағы жылдық орташа температура]]
Техас үлкен аймағы болғандықтан және көп зоналардың қиылысында орналасқандықтан, климаты құбылмалы болып келеді. Мемлекеттің [[Панхендл]] бөлігінде Солтүстік Техасқа қарағанда қыс суығырақ келеді, ал бұғаз жағаларында қыс қоңыржай болып келеді. Техаста тұндырулар мысалында көп өзгерістер кездеседі. Штаттың батыс бөлігі, Эль Пасода жылдық жауын мөлшері 8 дюймды (200 мм) құраса, оңтүстік-шығыс бөлігі Хьюстонда болса жылдық жауын мөлшері 54 дюймды (1400 мм) құрайды.<ref name="weather1">{{Handbook of Texas|id=msf01|name=Weather}}</ref> Солтүстік орталық аумақ [[Даллас]]та жылына бір қалыпты 37 дюйм (940 мм) болып есептеледі.
Қар жылына Техастың батыс жағындағы Панхендл және таулы аймақтарда көп мәрте жауса, Солтүстік Техаста жылына бірнеше мәрте, ал Орталық және Шығыс Техаста бірнеше жылда бір-ақ рет қана жауады. Кездейсоқ жағдайлардан тысқары Сан-Антонионың оңтүстігінде және жағалауларда қар сирек жауады. 2004 жылы Жаңа жыл қарсаңында боран болғанда Кингсвиллдің оңтүстігіне қар жауғанда, желтоқсандағы орташа температура - 65° градусты құрады.<ref>{{cite web|url=http://www.wunderground.com/history/airport/KNQI/2008/12/24/DailyHistory.html?req_city=NA&req_state=NA&req_statename=NA |title=History : Weather Underground |publisher=Wunderground.com |date=2008-12-24 |accessdate=2010-04-11}}</ref> Максималдық температура жазғы кезде орташа есеппен Батыс Техас тауларында 80 °F(26 °C) градус болса, Рио Гранд алабындағы [[Галвестон аралы]]нда 100 °F(38 °C) градусқа дейін көтеріледі. Бірақ Техастың көпшілік аймақтарында бірізді жазғы жоғары температура 90 °F (32 °C) диапазонында болады. Түнгі жазғы температура 50 °F(14 °C) градустан (Батыс Техас тауларында)<ref name="weather2">{{cite web | title = Monthly Averages for Marfa, Texas | publisher = The Weather Channel | url =http://www.weather.com/outlook/recreation/outdoors/wxclimatology/monthly/graph/USTX0830?from=search | accessdate = 2008-10-15}}</ref> 80 °F(26 °C) градусқа дейін (Галвестонда)<ref name="weather3">{{cite web | title = Monthly Averages for Galveston, Texas | publisher = The Weather Channel | url = http://www.weather.com/outlook/recreation/outdoors/wxclimatology/monthly/graph/USTX0499?from=search | accessdate = 2008-10-15}}</ref> болады.
[[Найзағай]] Техаста жиі ойнайды, әсіресе, шығыс және солтүстік бөлігінде, алайда штаттың солтүстік аудандарын [[торнадо]]<nowiki/>лар шайып кетеді. АҚШ-тағы торнадолардың басым бөлігі осы Техас аймағында болып, олар жылына орташа есеппен 139 рет келеді. Олар көбінесе Техастың солтүстік бөлігіне және Панхендлге көбірек соғады.<ref name="Annual average number of tornadoes">[http://www.ncdc.noaa.gov/img/climate/research/tornado/small/avgt5304.gif NOOA.gov] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111016174155/http://www.ncdc.noaa.gov/img/climate/research/tornado/small/avgt5304.gif |date=2011-10-16 }} National Climatic Data Center. Тексерілген 24 қазан 2006.</ref> Торнадо негізінен штатта сәуір, мамыр және маусым айларында жүз береді.<ref name="TexasWeather">{{Handbook of Texas|id=yzw01|name=Weather}} Accessed 2008-07-22</ref>
[[Сурет:Galveston Hurricane 1915 wrecked home.jpg|300px|left|thumb|1915 жылдағы Галвестондағы дауылдың зияны]]
Америка тарихындағы ең күшті қиратушы дауылдардың бірнешесі осы Техасқа қарай келген. 1875 жылы [[Индианоле]]дегі дауыл 400 адамды өмірден алып кеткен болса, 1886 жылдағы дауыл болса бүкіл бір қаланы қырып жіберді. Бұл оқиғалар Галвестонға негізгі порт қала болуына мүмкіндік берді. 1900 жылдағы Галвестон дауылы бір қаланы тазалап шамамен 8000 адамды қырып (мүмкін толық 12000 адам), АҚШ тарихындағы ең үлкен өлім апаты болып есте қалды. Техастағы басқа да дауылдар 1915 жылы [[Галвестон дауылы]], 1957 жылы 600-ден астам адам өлген [[Одри дауылы]], 1961 жылы [[Карла дауылы]], 1967 жылы [[Беула дауылы]], 1983 жылы [[Алисия дауылы]], 2005 жылы [[Рита дауылы]] және 2008 жылы [[Дауылды Иконоскоп]].<ref name="deadhurr">{{cite web| last = Blake| first = Eric S.| coauthors = Rappaport, Edward N., Landsea, Christopher W.| title = The Deadliest, Costliest, and Most Intense United States Tropical Cyclones From 1851 to 2006| publisher = National Weather Service: National Hurricane Center| date = 2007-04-15| url = http://www.nhc.noaa.gov/pdf/NWS-TPC-5.pdf| format = PDF| accessdate = 2008-10-02}}</ref>
Техас АҚШ-та көптеген [[парник]]те өндірілетін газдарды шығарады.<ref name="GH1">{{cite news|title=Blame Coal: Texas Leads in Overall Emissions|author=Borenstein, Seth|publisher=USA Today|date=2007-06-04|url=http://www.usatoday.com/tech/news/2007-06-04-state-emissions_N.htm|accessdate=2007-06-06}}</ref><ref name="GH2">{{cite news |title=Texas No. 1 producer of greenhouse gases |url=http://www.dallasnews.com/sharedcontent/dws/news/texassouthwest/stories/060307dnnatemissions.3c1df3a.html |agency=Associated Press |publisher=Dallas Morning News |date=2007-06-03|accessdate=2008-06-11}}</ref><ref name="GH3">{{cite news |title=Texas Is No. 1 Carbon Polluter In U.S.|agency=Associated Press|date=2008-01-16|url=http://www.cbsnews.com/stories/2008/01/16/tech/main3720823.shtml?source=RSSattr=SciTech_3720823 | work=CBS News}}</ref> Штат жылына дерлік 1.5 триллион фунт (680 миллиард кг) [[көмірқышқыл газ]]ын шығарады. Тәуелсіз ел ретінде Техас дүние жүзі бойынша парникте өндірілетін газ көлемі бойынша жетінші орынды алған болар еді.<ref name="GH2"/> Мемлекеттің осындай газды шығаруының себебі көмір электростанцияларының көптігінен және тазалаушы, өңдеуші өндіріс орындарының көп болуынан болып табылады.<ref name="GH2"/>
== Тарихы ==
«Техастағы алты ту» атауы штат аумағындағы басшылық еткен халықтарды білдіреді. Испания Техас аймағында басшылық еткен алғашқы [[Еуропа]]лық ел. [[Франция]] Техаста қысқа мерзімді отаршылдық саясатын жүргізеді. Мексика болса бұл өңірді 1836 жылға дейін, яғни Техас Республика ретінде тәуелсіздік алғанша өз бақылауында ұстайды. 1845 жылы штат АҚШ-қа 28-штат ретінде қосылады. Мемлекет [[аннексия]]сы 1846 жылы [[Мексика-Америка соғысы]]ның басталуына себепші болды. 1861 жылы Техас АҚШ құрамынан шығып, Америкадағы [[Азаматтық соғыс]] кезінде [[Америка штаттары конфедерациясы]]на кіруін жариялады. Соғыстан соң Одақ аяқ тұруына дейінгі ұзақ мерзімде штат экономикалық құлдырау кезеңін бастан кешірді.
Азаматтық соғыстан соң Техаста дамыған бірден-бір өндіріс [[мал шаруашылығы]] еді. Штат көп жылдар бойы шаруашылықтың орталығы болған соң, Техасты халық көбінесе [[ковбой]]мен байланыстырады.
=== Еуропаға дейінгі уақыт ===
Техас [[Солтүстік Америка]]да Колумбқа дейінгі екі ірі мәдениет ортасында болды: олар оңтүстік-батыс және жазық аймақтар. [[Археологтар]] осы аймақтарда үш ірі жергілікті мәдениеттің болғандығын және олар Еуропамен қарым-қатынастарға дейін жоғары дәрежеде дамығанын анықтаған. Олар:<ref name="Richardson">Richardson (2005), p. 9.</ref>
*[[Пуэбло]] Рио Грандтың жоғары бөлігіндегі аумақ болып, Техастың батысында орналасқан;
*[[Миссисипи мәдениеті]], [[Оба құрылысшылары]] деп те аталады. Ол Техастың шығыс бөлігіндегі [[Миссисипи (өзен)|Миссисипи өзені]] аңғары бойында жайылған.
*Техас оңтүстігінде [[Мезоамерика өркениеті]] орналасқан. Теотиуаканың ықпалы Солтүстік Мексикаға 500 жылда өз шыңына жетіп, тек ғана 8-10 ғасырларда бәсеңдей түсті.
Қазіргі таңда Техас аумағында еш бір мәдениет басыңқы болмағандықтан, көптеген адамдар осы штатқа қоныстанып жатыр.<ref name="Richardson">Richardson (2005), p. 9.</ref> Техаста өмір сүрген америкалық тайпаларға [[Алабама]], [[Апаче]], [[Атакапан]], [[Бидай]], [[Каддо]], [[Коавильтектер]], [[Команчи]], [[Чокто]], [[Коасати]], [[Хасинай]], [[Хумано]], [[Каранкава]], [[кикапу]], [[Киова]], [[Тонкава]] және [[Уичито]].<ref>Richardson (2005), pp 10–16</ref><ref name="nativeamericans">{{Handbook of Texas|id=bzi04|name=Native Americans}}</ref>
Техас сөзі Хасинай тайпасының Каддо тіліндегі '''“táyshaʔ”''' сөзінен келіп шығып, “'''достар'''” және ”'''одақтастар'''” дегенді білдіреді.<ref name="facts">{{cite web |year=2008 |title=Facts |edition =2008–2009 |publisher=[[Texas Almanac]] |url=http://www.texasalmanac.com/facts/ |accessdate=2008-04-29}}</ref><ref name="TribesofTexas">{{cite web |last=Fry |first=Phillip L. |title=Handbook of Texas Online, s.v. ","
|url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/pft04
|accessdate=2007–07–24}}</ref><ref>Richardson, p 1</ref><ref name="etymology">{{cite web |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Texas |title=Texas |accessdate=2007-02-25 |publisher=Online Etymology Dictionary}}</ref><ref name="WChafe">Wallace Chafe, p.c.</ref> Америкалық тайпалар жаңадан келушілерге достық қарым-қатынаста болып, ал жауынгерлері болса, штатқа келген Еуропалық зерттеушілермен көшіп келушілер тағдырына қарсы болды.<ref>Richardson, p 10</ref> Тату тайпалар жаңадан келгендерге байырғы дән мәдениетін қалай өсіруді, тамақ жасауды және аңға қалай шығуды үйретті. Ал жауынгер тайпалар болса, өздерінің шабуылдары және қарама-қайшылықтарымен Еуропалықтардың өмірін өте мүшкіл және аса қауіпті халге жеткізді.<ref>Rupert N. Richardson, Adrian Anderson, Cary D. Wintz & Ernest Wallace, ''Texas: the Lone Star State'', 9th edition, New Jersey: Prentice Hall, 0131835505, pp.10–16</ref>
=== Отаршылдық саясаты ===
[[Сурет:Six Flags over Texas.jpg|300px|left|thumb|Техас аумағында басшылық еткен елдер тулары]]
Техасқа байланысты ең алғашқы тарихи құжат Мексика бұғазы жағасының картасы болып, ол карта 1519 жылы Испания зертеушісі [[Алонсо Альварес де Пинада]] жасаған.<ref name="chipman243">Chipman (1992), p. 243.</ref><ref name="weber34">Weber (1992), p. 34.</ref> Тоғыз жылдан соң кемеде апатқа ұшыраған испан зерттеушісі [[Альвар Нуньес Кабеса де Вака]] және оның жолдасы штатқа алғашқы аяқ басқан еуропалықтары болды.<ref name="SpanishT">{{Handbook of Texas|id=nps01|name=Spanish Texas}}</ref> Еуропалық күштер 1685 жылы кездейсоқ штатқа келмейінше Техасты елемеген болатын. [[Рене Роберо Кавелье де ла Сале]]нің жаңылыс есептеуінің себебінен ол отарды Миссисипи аумағында емес, [[Матагорда бұғазы]]ндағы [[Сент-Люис форты]]нда орнатты.<ref name="weber149">Weber (1992), p. 149.</ref> Отаршылдық саясаты қиын жағдайдан және жергілікті халықтардың қолынан өлгенге дейін төрт жыл ғана жалғасты.<ref name="chipman83">Chipman (1992), p. 83.</ref>
1690 жылы Францияның Шығыс Техаста бірнеше миссиялар атқаруы арқылы бәсекелестік танытуы Испанияға қатер салды.<ref name=chipman89>Chipman (1992), p. 89.</ref> After Native American resistance, the Spanish missionaries returned to Mexico.<ref name="weber155">Weber (1992), p. 155.</ref> Америкалық индейстердің қарсылығынан соң, испандықтар Мексикаға қайтуына мәжбүр болды. Франция Луизиана штатының көпшілік оңтүстік бөлігіне көшіп келгенде, 1716 жылы Испания үкіметі Шығыс Техаста жаңа миссиялар орындаумен Франция еліне жауап қайтарды.<ref name=chipman111and2>Chipman (1992), pp. 111–112.</ref><ref name="weber160">Weber (1992), p. 160.</ref> Екі жыл өтіп бірінші испандық азаматтық қоныс ретінде Сан-Антониоға негіз салды.<ref name="weber163">Weber (1992), p. 163.</ref>
Дұшпан жергілікті тайпалар және Испания отарларына дейінгі қашықтық көшіп келушілердің Техасқа көшу ойынан айнытты. Сондықтан ол Жаңа Испанияның ең аз халық шоғырланған аумағы болды.<ref name=chipman205>Chipman (1992), p. 205.</ref>
[[Сурет:Map of Texas 1718.jpg|300px|right|thumb|1718 жылғы Техас картасы]]
1749 жылы Липан апачилерімен<ref name="weber193">Weber (1992), p. 193.</ref> бейбітшілік келісім-шартына отырған Испания көпшілік тайпалардың Команчи, Тонкава, Хасинайлардың ызасын келтірді.<ref name="weber189">Weber (1992), p. 189.</ref> 1785 жылы Команчи Испаниямен келісімге қол қойып, Липан апачилерімен<ref name="weddle163">Weddle (1995), p. 163.</ref> Каранкава тайпаларының жеңіске жетуіне көмектесті.<ref name="weddle164">Weddle (1995), p. 164.</ref><ref name=chipman200>Chipman (1992), p. 200.</ref> Көптеген миссиялармен дін қызметкерлері жақсы өзгерістер алып келді. 18 ғасырдың соңына қарай кейбір тайпалар ғана христиан дінін қабылдаған жоқ.<ref name=chipman202>Chipman (1992), p. 202.</ref>
1803 жылы АҚШ Луизиананы Франциядан сатып алғанда, келісім шартқа Техас та кіретіндігін айтып тұрып алды. 1819 жылы Жаңа Испаниямен АҚШ ортасындағы шекара ретінде Сабина өзені болып табылды.<ref name="weber291to9">Weber (1992), pp. 291–299.</ref> Жаңа жерге ұмтылған АҚШ-тан көшіп келушілер келісім-шартты мойындаудан бас тартты. Бірнеше теңіз қарақшылары армияны Техасқа қарсы қайрады.<ref name=davis46>Davis (2006), p. 46.</ref>
[[Сурет:Stephen f austin.jpg|200px|left|thumb|Стефен Ф. Остин]]
1821 жылы азаттық үшін Мексика соғысы Мексиканың бір бөлігі болған Техас аумағында болып өтті.<ref name="weber300">Weber (1992), p. 300.</ref> Халқының аздығы үшін Мексика бұл аймақты Коахила және Техас мемлекетінің бір бөлігіне айналдырды.<ref name=manchaca162>Manchaca (2001), p. 162.</ref> Команчилердің шабуылын жоқ қылу үмітінде Техас Мексика және Испания сыртынан көшіп келетін халықтарының кіруіне рұқсат беріп, иммигрант саясатын босатты.<ref name="manchaca164">Manchaca (2001), p. 164.</ref> Мексикалық көшіп-қону жүйесі кезінде көпшілік жерлер эмресиоларға, яғни АҚШ, Еуропа және Мексикадан көшіп келушілерге жұмыс беретін адамдарға бөліп берілді. Бірінші грант Моисей Остинға берілді, ал ол өлген соң баласы Стивен Остинға қалды.
1822 жылы Остиннің көшіп келушілері, Ескі үш жүз мың, Бразос өзенінің бойларын мекендеді.<ref name=manchaca198>Manchaca (2001), p. 198.</ref> Қалған жиырма үш эмпресиорлар көшіп келушілерді штатқа алып кірді. Олардың көпшілігі АҚШ мемлекетінен болды.<ref name=manchaca198/><ref>Manchaca (2001), p. 199.</ref> Техас халқы қарқынмен өсті. 1825 жылы Техас халқы шамамен көпшілік мексикан текті адамдармен қоса 3.500 адамды құрады.<ref name=edmondson75>Edmondson (2000), p. 75.</ref> 1834 жылға келіп Техас халқы шамамен 37,800 адамға жетті, олардың тек ғана 7,800 халқы мексикан текті болды.<ref name=manchaca201and172>Manchaca (2001), pp. 172, 201.</ref>
Көпшілік иммигранттар Мексикалық заңдарын жақтырмады, әсіресе құлшылыққа қарсы болған заңды құптамады. АҚШ-тың Техасты сатып алуымен тіркесіп, Мексика үкіметі АҚШ-тан көшіп келушілерге тыйым салуды шешті.<ref name="edmondson78">Edmondson (2000), p. 78.</ref> Баж салығы туралы жаңа заңдар түпкілікті Мексика азаматтарының және жақында көшіп келген иммигранттардың да наразылығына ұшырады.<ref name=davis77>Davis (2006), p. 77.</ref>
1832 жылы ұйымдастырылған Анауак Бұзылыстар атты Мексика заңдарына қарсы ашық көтеріліс болып, ол Мексикадағы ұлт президентіне қарсы көтеріліске ұқсады.<ref name=davis85>Davis (2006), p. 85.</ref> Техастықтар федералистер жағында ағымдағы үкіметке қарсы тұрып, Шығыс Техастан барлық Мексикалық әскерлерді қуып шықты.<ref name=davis86to89>Davis (2006), pp. 86–9.</ref> Олар бақылаудың жоқтығынан пайдаланып, көбірек саяси тәуелсіздікті насихаттады. 1832 жылы Конвенцияда Техастықтар кездесіп, басқа проблемалардың ішінде тәуелсіздік алуды талап етуді талқылады.<ref name=davis92>Davis (2006), p. 92.</ref> Техастықтар келесі жылы 1833 жылғы Конвенцияда да өз әрекеттерін қайталады.
=== Республика ===
[[Сурет:SantaAnnaSurrender.jpg|left|thumb|Мексикалық генерал Санта Аннаның Сан Хасинто шайқасында берілуі]]
[[Сурет:Wpdms republic of texas.svg|right|thumb|1836-1845 жылдары Техас Республикасы]]
Мексика төңірегінде шиеленісушілік федералистер мен централистер арасында жалғаса берді. 1835 жылдың басында сергек Техастықтар Корреспонденция және Қауіпсіздік Комитеттерін құрды.<ref name=huson4>Huson (1974), p. 4.</ref> 1835 жылдың соңындағы тәртіпсіздіктер Гонсалес жанындағы соғыста қарулы қақтығысқа алып келді.<ref name="hardin12">Hardin (1994), p. 12.</ref> Бұл Техас төңкерісі болуына алып келді, ал келесі екі айда Техастықтар Мексика жасақтарын сәттілікпен жеңді.<ref name=barr64>Barr (1990), p. 64.</ref> Техастықтар уақытша үкіметті құратын Кеңеске делегаттарды сайлады.<ref name=winders72>Winders (2004), p. 72.</ref> Уақытша үкімет тез арада күрестерден тарқалып кетіп, 1836 жылдың бастапқы екі айында Техас ешқандай басқарусыз қалды.<ref name=winders90and92>Winders (2004), pp. 90, 92.</ref><ref name=hardin109>Hardin (1994), p. 109.</ref>
[[Сурет:Texas proposed boundaries.svg|right|thumb|1850 жылы Техас солтүстік-батыс шекарасының жобасы]]
Осы саяси бытыраңқылық кезінде Мексика президенті [[Антонио Лопес де Санта-Анна]] көтерілісті тоқтату үшін жеке өзі армияны аяққа тұрғызды.<ref name="hardin102">Hardin (1994), p. 102.</ref> Мексикалық экспедиция басында сәтті өтті. Генерал Хосе де Юрреа Голида қырғынында Техастықтардың барлық қарсылықтарын жеңді.<ref name=Handbook>{{Cite book |last=Roell|first=Craig|title=Battle of Coleto|publisher=Handbook of Texas|url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/qec01}}</ref> [[Санта Анна]] күші он үш күндік қоршаудан соң Аламо жанындағы шайқаста Техас әскерлерін қырып тастады. Жеңіліс туралы жаңалық Техас штатына көшіп келушілер арасында байбалам туғызды.<ref name=todish68/> 1836 жылында болған Кеңесте сайланған делегаттар тез 2-наурызда '''Техас Республикасы болу туралы Тәуелсіздік Декларациясы'''на қол қойды. Уақытша шенеуніктер сайланған соң, Кеңесті тарқатып жіберді.<ref name=roberts144>Roberts and Olson (2001), p. 144.</ref> Жаңа үкімет Мексика армиясынан қашып келген Техастық көшіп келушілерге '''Ранэуей Скрейп''' ('''Тізгінсіз Сызат''') деген жерде қосылады.<ref name=todish68>Todish ''et al.'' (1998), p. 68.</ref> Бірнеше апталық шегінуден соң '''Сэм Хьюстон''' басшылығындағы Техас Армиясы шабуыл жасап, Сан-Хасинго жанындағы соғыста Санта Анна күштерін жеңді.<ref name=todish69>Todish ''et al.'' (1998), p. 69.</ref> Санта Анна тұтқынға түсіп, соғыс аяқталғаны туралы [[Веласко келісімі]]не қол қоюға мәжбүр болды.<ref name=todish70>Todish ''et al.'' (1998), p. 70.</ref>
Техас тәуелсіздігін алған кезде, жаңа Республикадағы екі фракция арасындағы арасындағы саяси күрестер өршелене түсті. Б. Мирабо Ламар басшылығындағы Ұлттық фракция Техас тәуелсіздігінің жалғасуын, тұрғылықты америкалықтарды қуып шығуды және Республиканы [[Тынық мұхиты]]на дейін кеңейтуді қолдап қуаттады. Сэм Хьюстон басқарған олардың қарсыластары Техасты АҚШ-қа аннексия қылуға және жергілікті америкалықтармен бейбітшілікті амал асыруды қалады. Фракциялап арасындағы қарсылықтар Техас Архив соғысы деген атпен сипатталады.<ref name="archivewar">{{cite web | title = The Archives War | work = Texas Treasures- The Republic| publisher = The Texas State Library and Archives Commission | date = 2005-11-02 | url = http://www.tsl.state.tx.us/treasures/republic/archwar/archwar.html | accessdate = 2009-01-03}}</ref> Мексика 1842 жылы Техасқа екі кіші экспедиция жіберді. Сан-Антонио қаласы екі рет қамалға алынып, Техастықтар Доусон қырғыны шайқасында жеңіске жетті. Осындай сәттіліктерге қарамай Мексика Техастағы өз күшін көрсете алмады, ал Республика өмір сүруін жалғастыра берді.<ref name="Calvert">{{Cite document |surname1=Calvert |given1=R. |surname2=De Léon |given2=A. |surname3=Cantrell |given3=G. |title=The History of Texas |publisher=Harlan Davidson |place=Wheeling, Illinois |year=2002 |postscript=<!--None-->}}</ref> Республиканың өзін қорғай алмауы АҚШ-қа Техасты басып алу мүмкіндігін берді.
=== Мемлекетшілік ===
1837 жылдың басында Республика АҚШ-пен аннексия орнатуға келісімге келу үшін бірнеше мәрте тырысып көрді.<ref>Richard Bruce Winders, [http://books.google.com/books?id=mcc9EciebFYC&printsec=frontcover ''Crisis in the Southwest: The United States, Mexico, and the Struggle over Texas''] (Lanham: Rowman & Littlefield, 2002), p. 41.</ref> Республикадағы Ұлттық фракция оппозиционерлері мен АҚШ-тағы аболиционистік оппозиционерлер Техастың одаққа кіруін бәсеңдетті. Ақырында 1844 жылы сайлауда Жеймс К. Полк жеңген кезде, Техас Одаққа қосылды.<ref>Buescher, John. [http://www.teachinghistory.org/history-content/ask-a-historian/23927 "Senatorial Division"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201101055351/https://teachinghistory.org/history-content/ask-a-historian/23927 |date=2020-11-01 }}, [http://www.teachinghistory.org Teachinghistory.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180926205612/https://teachinghistory.org/history-content/ask-a-historian/24484 |date=2018-09-26 }}, accessed тамыз 21, 2011.</ref> 29-желтоқсан 1845 жылы Конгресс Техасты АҚШ-қа қүрамдық бөлігі штат ретінде қабылдады.<ref name="TAnnexation">{{Handbook of Texas|id=mga02|name=Annexation}}</ref>
Техас АҚШ құрамына кіргеннен соң, Мексика АҚШ-пен дипломатиялық қарым-қатынастар орнатты. АҚШ Техастың шекарасы Рио Грандқа созылатынын талап етсе, Мексика өз кезегінде [[Нуесес өзені]]не дейін созылатынын айтты. Алдыңғы Техас Республикасы өз шекарасын кеңейтуді кұшейтпесе де, АҚШ-тың бұлай жасауға әскери күші де, саяси көз-қарастары да жетерлі еді. 13-қаңтарда, 1846 жылы президент [[Полк]] Рио Грандтің оңтүстік бөлігіне генерал [[Зачари Тейлор]]ды тағайындады. Бірнеше ай өткен соң, Мексика әскерлері Торнтон қорғанысы деп аталатын тартысты жердегі АҚШ атты әскерлеріне қарсы бет алып, [[Мексикан-Американ соғысы]]ның басталуына себепші болды. Алғашқы шайқастар Техас аймағында болып өтті: олар [[Техас форты қамалы]], [[Пало Алто соғысы]] және [[Ресака де ла Палма соғысы]].
Бірнеше сериялы жеңістерден соң, [[Гвадалупе Хидалго келісімі]] екі жылдық соғысы аяқтап берді. Келісім бойынша АҚШ Мексикаға 18,250,000 АҚШ долларын беріп, есесіне Техасқа даусыз басқару құқығын алды. Сонымен бірге 1848 жылы қазіргі уақытта көпшілік Американың оңтүстік-батысы есептелетін Мексикан мүлкін де алып, Техас шекаралары Рио Грандта орнатылды.<ref name="Mwar">{{Handbook of Texas|id=qdm02|name=Mexican War}}</ref> 1850 жылғы келісім Техасты қазіргі қалпына келтірді. Ескі Республиканың 1,000,000 $ қарызы орнына Техас жерлерін федерал мемлекетке берді, бұл жерлер кейінірек қазіргі уақыттағы Жаңа Мексиканың жартысын, Колорадоның үштен бірін, және де Оклахоманың, Канзастың, [[Вайоминг]]тың кейбір бөліктерін құрады.<ref name="comp1850">{{Handbook of Texas|id=nbc02|name=Compromise of 1850}}</ref> Соғыстан соң Техастың мақталы жерлеріне мигранттар ағылып келді.<ref name="CCulture">{{Handbook of Texas|id=afc03|name=Cotton Culture}}</ref>
=== Азаматтық соғыс және қайта құру ===
[[Сурет:Glory to the defeated - dignified resignation.jpg|left|thumb|Азаматтық соғыс ескерткіші. Галвестон. Техас]]
1860 жылғы сайлаудан соң, Техаста қайтадан соғыс басталды. [[Авраам Линколн]]ның сайлауы бес Төменгі Оңтүстік штаттар мақұлдаған Одақтан шығу туралы [[Оңтүстік Каролина декларациясы|Оңтүстік Каролина Декларациясының]] пайда болуына алып келді. 28-қаңтарда 1861 жылы Остинда Одақтан шығу туралы Штат Конвенциясы ашылды. 1-ақпанда 166-8 дауыс нәтижесінде Конвенция АҚШ-тан шығу туралы Заңды қабылдады. 23-ақпанда 1861 жылы Техас дауыс берушілері бұл Заңды ресмилестірді. 23-наурызда 1861 жылы Конфедерациялық Штаттар Конституциясын ратификациялап, Техас Конфедерациялық Штаттар құрамына кірді.<ref name="facts"/><ref name="SecessionConvention">{{Handbook of Texas|id=mjs01|name=Secession Convention}}</ref> Бастапқыда Одақтан шығуды барлық Техастықтар қолдамады, бірақ соған қарамастан Оңтүстіктегі жағдайды олар қолдады. Техастың ең күшті юнионисті [[Губернатор]] Сэм Хьюстон болды. Ол жағдайды шиеленістіріп алмау үшін президент Линколнның Одақ әскерлерін қызметте қалдыру жайлы екі ұсынысын бекер қылды. Хьюстон Конфедерацияға адалдық танытатындығын айтып ант бермегені үшін Губернатор лауазымынан алып тасталды.<ref name="SamHoustonHB">{{Handbook of Texas | id=fho73| name=Sam Houston}} Accessed қаңтар 14, 2009</ref>
Америка Азамат соғысының ірі соғыс майдандарынан алыста Техас Конфедерация үшін көптеген ер-азаматтарын және құрал-жабдықтарын құрбан қылды.<ref name="CivilwarHB">{{Handbook of Texas | id=qdc02 | name=Civil War}} Accessed қаңтар 14, 2009</ref> Одақ әскерлері штаттың негізгі порты есептелетін Галвестонды басып алды. Техастың Мексикамен шекарасы '''“Конфедерацияның сырлы есігі”''' деп аталды, себебі сауда-сатық Одақ блокадасын айналып өтіп осы шекарада болушы еді.<ref name="FederalWriter">{{cite book | last = Federal Writers' Project | title = Texas, A Guide to the Lone Star State: Brownsville | publisher = Native American Books Distributor | date = желтоқсан, 1997 | page = 206 | url = http://books.google.com/?id=zUI26u0B_VEC&pg=PA206&lpg=PA206&dq=texas+back+door+confederacy | isbn = 0403021928}}</ref> Конфедерация Одақтың бұл жолды жабуды көздеген барлық ұрыныстарын жоққа шығарды.<ref name="CivilwarHB"/> 1863 жылдың ортасында Одақ Миссисипи өзенін қолға алған соң, Техастың ресурс қоры ретіндегі штат дәрежесі төмендеп [[Броунсвилл]] жанында Техаста [[Палмито Ранч шайқасы]]нда Конфедерация жеңісімен аяқталды.<ref name="BattlePR">{{Handbook of Texas|id=qfp01|name=Battle of Palmito Ranch}}</ref>
Техас екі ай бойы [[Солтүстік Виргиния]] Армиясының берілуімен және басқаруды қолға алған Одақ генералы [[Гордон Грангер]] ортасында [[анархия]]да қалды. Қайта құрудың бастапқы айларында келеңсіздіктер болды.<ref name="CivilwarHB"/> Ақиқи жариялаудан соң екі жарым жыл өтіп, генерал Гордон Грангер қол қойған Азаттық Декларациясының жариялануының құрметіне [[Жунтин]] болды.<ref name="BarriersVoting">{{cite web |title=Historical Barriers to Voting |work=Texas Politics |publisher=University of Texas |url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/6_5_3.html|accessdate=2008-10-13}}</ref><ref name="Juneteenth">{{Handbook of Texas|id=lkj01|name=Juneteenth}}</ref> 1866 жылы президент [[Линдон Жонсон|Жонсон]] Техаста штаттық мемлекет қайта сақталатынын жариялады.<ref name="readmission">{{cite web |last=Johnson |first=Andrew |authorlink =Andrew Johnson |date=1866-08-20 |title=Proclamation Declaring the Insurrection at an End |series =American Historical Documents |publisher=[[President of the United States]] |url=http://www.bartleby.com/43/42.html |accessdate=2008-04-28}}</ref> Қайта құру талаптарына қарамай 1870 жылы Конгресс Техасты Одаққа қайта қабылдады. Ауыл-шаруашылық және еңбек қиындықтарымен штат күресетін қоғамдық өзгерістер жалғаса берді.<ref name="restoration">{{Handbook of Texas|id=mzr01|name=Restoration}}</ref>
=== 20 ғасырдан қазірге дейінгі уақыт ===
[[Сурет:Lucas gusher.jpg|right|thumb|Спиндлтоп]]
10-қаңтар, 1901 жылы Техаста алғашқы ірі мұнай байлығы [[Спиндлтоп]] [[Бомонт]]тың оңтүстігінде табылды. Қалғандары Шығыс Техас, Батыс Техас және Мексика бұғазы жандарынан табылды. Ақырында Техаста '''“Ойл Бум”''' істелінді.<ref name="Spindletop">{{Handbook of Texas|id=dos03|name=Spindletop Oilfield}}</ref> Сөйтіп 1972 жылы мұнай өндірісі өз шыңына жетіп, оның күндік орташа есебі 3,000,000 баррелді құрады.<ref name="Oil_Gas">{{Handbook of Texas|id=doogz|name=Oil and Gas Industry}}</ref>
[[Ұлы дағдарыс|Ұлы Депрессия]] және Далт Боул Азамат соғысына дейін қарқынмен көтерілген штат экономикасына жаман әсерін тигізді. Даст Боул жылдарында Тезастың қорқынышты соққы тиген жерлерінен мигранттар қашып кетті. Әсіресе осы кезеңде Техастағы Ұлы көшу кезінде қара нәсілділер штатты тастап, жұмыс табу мақсатында Солтүстік Америка және [[Калифорния]]ға қарай бет алды.
[[Сурет:WomanFactory1940s.jpg|left|thumb|1942 жылы Техастағы зауыт жұмысшысы]]
[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] Техасқа жаман әсерін тигізіп, ақша әскери базалар құруға, [[снаряд]] жасайтын заводтарға, әскери тұтқындар сақтайтын түрмелерге және армия ауруханаларын салуға жұмсалды. Сондай-ақ, 750 000 жас жігіттер қызметке кетті, қалалар жаңа өндіріспен жоқ болды, коллеждер басқа қызметтерді атқарды және жүздеген, мыңдаған кедей фермерлер ауыл-шаруашылығына қайтпау үшін соғыстың көп жалақы төлейтін жұмыстарына кетіп қалды.<ref>{{cite book|first=James|last=Ward Lee|coauthors=et al.|title=Texas Goes to War: 1941|year=1991}}</ref><ref>{{cite book|first=Louis|last=Fairchild|first2=Thomas L.|last2=Charlton|title=They Called It the War Effort: Oral Histories from World War II Orange, Texas|year=1993}}</ref>
1960 жылдары Техас жоғары білім жүйесін заманға сай кеңейтіп дамытты. Штат жоғары білімге жан-жақты жоспар жасап, оның көпшілігі мұнай табысынан алынды және штаттағы институттарды тиімді басқару үшін штаттың орталық басқару бөлімі салынды. Осындай өзгерістер Техас университеттерінің мемлекеттік зерттеу қорларын ұтып алуына көп көмектесті.<ref name="Blanton">{{cite journal|last=Blanton|first=Carlos Kevin|title=The Campus and the Capitol: John B. Connally and the Struggle over Texas Higher Education Policy, 1950–1970|url=https://archive.org/details/sim_southwestern-historical-quarterly_2005-04_108_4/page/468|journal=Southwestern Historical Quarterly|year=2005|volume=108|number=4|pages=468–497|issn=0038–478X}}</ref>
22-қараша, 1963 жылы [[Даллас]]та Президент Жон. Ф. Кеннедиге [[қастандық]] жасалынды.<ref>{{cite book|first=William L.|last=Rivers|first2=B.|last2=Greenberg|title=Kennedy Assassination and the American Public: Social Communication in Crisis|year=1977|page=187}}</ref>
== Мемлекет және саясат ==
Қазіргі [[Техас констиуциясы]] 1876 жылы қабылданған. Басқа көп штаттарға ұқсап, бұл өз кезегінде билікті дұрыс ұйымдастыруға көмектеседі. Штаттың Билл құқықтары атты заңы мемлекеттік заңға қарағанда үлкенірек және Техас үшін жеке қосымшалар бар еді.<ref name="BillofRights">{{cite web |title=Bill of Rights (Article 1) |work=Texas Politics |publisher=University of Texas |url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/7_4_2.html|accessdate=2008-10-13}}</ref>
=== Штат үкіметі ===
[[Сурет:Texas Capitol night.jpg|300px|right|thumb|Техас штаты Капитолы түнгі көрінісі]]
Техас Губернаторының кейбір қызметтерін шектейтін көптеген атқарушы органдар жүйесі қалыптасқан. Штат басшысынан (министрінен) басқа сайлаушылар кандидаттары Губернатордан тәуелсіз халыққа жауапты болатын атқарушы шенеуніктерді сайлайды.<ref name="pluralexec">{{cite web |year=2005|title=The Plural Executive|work=Texas Politics| publisher=University of Texas|url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/1_9_0.html |accessdate=2008-05-07}}</ref> Бұндай сайлау жүйесі партиялар арасында атқарушы органдарды бөліп тастады. Ресубликан партиясынан Ж. Буш Техас Губернаторы болып қызмет еткенде, Техаста Демократ Лейтенант Губернатор [[Боб Баллок]] болды. Атқарушы органдағы лауазымдар мыналар: [[Губернатор]], Лейтенат Губернатор, Халық бюджеті басшысы, Жер комиссары, Бас прокурор, Ауыл-шаруашылық комиссары, Техас Темір жол Комиссиясының үш мүшелері, Білім бойынша штат Кеңесі және Штат басшысы (министрі).<ref name="pluralexec"/>
[[Сурет:Texas Capitol Flags.jpg|left|thumb|Штат Капитолындағы Техас және АҚШ тулары]]
[[Сурет:Капитол.Техас.jpg|300px|right|thumb|Техас штаты Капитолы күндізгі көрінісі]]
Екі палаталы Техас заңшылық үкіметі 150 мүшесі бар [[Өкілдер палатасы|Өкілдер Палатасынан]] және 31 мүшесі бар [[Сенат]]тан тұрады. Палата [[спикер]]і Өкілдер палатасын басқарса, Лейтенант Губернатор Сенатты басқарады.<ref name="Legislature Members">{{cite web|year=2005|title=Membership|work=Texas Politics |publisher=University of Texas|url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/2_2_4.html |accessdate=2008-06-17}}</ref> Заңшылық үкіметінде екі жылда бір мәрте сессия шақырылады, бірақ штат Губернатор арнайы сессияларды қалаған уақытында шақыру құқығына ие.<ref name="Special Sessions">{{cite web|year=2005|title=Special Sessions|work=Texas Politics |publisher=University of Texas|url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/2_2_2.html |accessdate=2008-06-17}}</ref> Штаттың бір қаржы жылы календарьда өткен жылдың 1-қыркүйегінен сол жылдың 31-тамызына дейін созылады. Сөйтіп, 2012 жылдың қаржылық жылы 2011 жылдың 1-қыркүйегінен 2012 жылдың 31-тамызына дейін созылады.
Техастың сот жұйесі АҚШ-тағы ең қиын кешен болып, ол көптеген бөлімдерден және аралас құқық қорғаушылар тізімінен тұрады. Техаста екі сотқа жүгінуге болады: олар азамат актілер үшін Жоғары суд және Қылмыстық істер бойынша Техас суды. Қалалық сот орындарын басқа да сайлаушылар басқа салалардағы сот процестеріне судьялар сайлап, оларды Губернатор бос орындарға тағайындайды.<ref name="Judiciary">{{Handbook of Texas|id=msf01|name=Judiciary}}</ref> 2009 жылы қазанда Техас елдің 442 атқаруында көшбасшы болды.
Мемлекет қауіпсіздігі Техас бөлімінің Техас Рейнджерс Дивизиясы штат аймағында құқық қорғаушы заңды күш агенттігі болып есептеледі. Жылдар өте Техас Рейнджерс адам өлтіруден бастап саяси коррупцияға дейінгі қылмастырды ашты. Олар басып келуші полициялар және детективтер сияқты қызмет етіп, Губернатор қауіпсіздігін сақтады, және қашқындарды ұстап Республика үшін де, штат үшін де қарулы күш ретінде аянбай қызмет етті. Техас Рейнджерсті 1823 жылы бейресми түрде Стефен Ф. Остин ұйымдастырған болып, 1835 жылға келіп ресми түрде өз қызметін бастады. Техас Рейнджерс Техас тарихындағы көптеген маңызды оқиғалардың және Ескі Батыс (Old West) тарихындағы көп қылмысты жағдайлардың қатысушы болды.<ref name="TexasRangers">{{Handbook of Texas|id=met04|name=Texas Rangers}}. Retrieved қаңтар 14, 2009.</ref>
=== Саясат ===
{| class="wikitable" style="float:right; font-size:79%; margin:10px"
|+ '''Техастағы президенттік сайлау нәтижелері'''
|- style="background:lightgrey;"
! Жыл
! [[Республикашылар партиясы]]
! [[Демократтар партиясы]]
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[АҚШ Президенттік сайлаулары, 2008|2008]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''55.48%''' ''4,467,748
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|43.72% ''3,521,164
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[АҚШ Президенттік сайлаулары, 2004|2004]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''61.09%''' ''4,526,917
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|38.30% ''2,832,704
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[АҚШ Президенттік сайлаулары, 2000|2000]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''59.30%''' ''3,799,639
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|38.11% ''2,433,746
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[АҚШ Президенттік сайлаулары, 1996|1996]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''48.80%''' ''2,736,166
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|43.81% ''2,459,683
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[АҚШ Президенттік сайлаулары, 1992|1992]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''40.61%''' ''2,496,071
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|37.11% ''2,281,815
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[АҚШ Президенттік сайлаулары, 1988|1988]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''56.01%''' ''3,036,829
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|43.41% ''2,352,748
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[АҚШ Президенттік сайлаулары, 1984|1984]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''63.58%''' ''3,433,428
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|36.18% ''1,949,276
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[АҚШ Президенттік сайлаулары, 1980|1980]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''55.30%''' ''2,510,705
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|41.51% ''1,881,148
|}
Басқа оңтүстіктегі штаттардағы сияқты ақ нәсілділер Азамат соғысынан кейін Республикан партиясын жақтырмады және Демократтар партиясы Техас саясатын Қайта құру кезеңінің аяғынан 20-ғасырдың соңына дейін басқарып келді. Штат Республикашылар партиясының қорғанына айналды.<ref name="SouthWon">{{cite news |last=Risen |first=Clay |date =2006-03-05 |title=How the South was won |publisher=The Boston Globe |url=http://www.boston.com/news/globe/ideas/articles/2006/03/05/how_the_south_was_won/ |accessdate=2008-04-29}}</ref>
[[Сурет:Lbj2.jpg|right|thumb|Линдон Б. Жонсон Техастық саясатшы және АҚШ-тың 36-президенті]]
Техастағы саяси атмосфера қаржылық және қоғамдық [[консерватизм]] кесірінен ақсап қалды.<ref name="TPoliticalCulture1">{{cite web |title=Texas Political Culture – Introduction |work=Texas Politics |publisher=University of Texas |url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/10_1_0.html |accessdate=2008-05-29}}</ref><ref name="TPoliticalCulture2">{{cite web |title=Texas Political Culture – Low Taxes, Low Services Political Culture |work=Texas Politics |publisher=University of Texas |url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/10_2_1.html |accessdate=2008-10-13}}</ref> 1980 жылдан бері Техастық сайлаушылар Республикашылар партиясынан шыққан Президенттікке кандидаттарды қолдап қуаттады. 2000 және 2004 жылдары [[Джордж Уокер Буш|Джордж У. Буш]] Техасты 60,1% дауысымен жеңді, бұл жерде өзінің “'''сүйікті ұлы'''”ның кезінде Техас Губернаторы болғаны да көмектесті. 2008 жылы МакКейн штатты Бушқа қарағанда азырақ дауыспен, яғни 55% дауыспен жеңіске жетті. Остин да осылай Демократтарды жергілікті және штаттағы сайлауларда әлсіретіп жіберді. Техастың ауылдық және қала шетіндегі аймақтары Республикашыларға дауыс беріп жатқан бір сәтте, Рио Гранд жанындағы графтықтар Демократтарды қолдап дауыс берді.<ref name="2000electionresults">{{cite web |url=http://uselectionatlas.org/RESULTS/state.php?year=2000&fips=48&f=1&off=0&elect=0 |title=2000 Presidential General Election Results – Texas |publisher=www.uselectionatlas.org |accessdate=2008-07-22}}</ref><ref name="2004electionresults">{{cite web |url=http://uselectionatlas.org/RESULTS/state.php?year=2004&fips=48&f=1&off=0&elect=0 |title=2004 Presidential General Election Results – Texas |publisher=www.uselectionatlas.org |accessdate=2007-07-22}}</ref>
[[Сурет:George-W-Bush.jpeg|160px|left|thumb|[[Джордж Уокер Буш|Джордж Буш]]. Техастың 46-губернаторы (1995-2000 жылдары) және АҚШ 43-президенті (2001-2009 жылдары)]]
2003 жылы Республикашы [[Том Дэлей]] Конгресс облыстарының Техастағы сайлау округтарының шекараларын қайта қарауды басқарып, бұл жерлерді Нью-Йорк Тайм газетасы нағыз сайлау махинацияларының өш алған жері деп атады.<ref name="NYTGerry">{{cite news | title = The Texas Gerrymander| publisher = New York Times| date = 2006-03-01| url = http://www.nytimes.com/2006/03/01/opinion/01wed2.html| accessdate = 2009-01-07}}</ref> “'''Техастық он бір'''” атты бір топ Демократтардың заң шығарушылары штатты осындай қиын жағдайдан алып шықты.<ref name="Tex11">{{cite news | last = Ridder| first = Knight | title = 11 Texas Senate Democrats Take Cue from House, Bolt to Avoid Redistricting | publisher = Houston Chronicle | date = 2003-07-29 | url = http://www.allbusiness.com/government/elections-politics-politics-political-parties/10366221-1.html| accessdate = 2009-01-07}}</ref> Осындай қиыншылықтарға қарамай заң шығарушы үкімет картаны Республикашылар алып барды. Сайлау округтерін қай қару протестанттары ұлттық Жоғары сотқа Біріккен Латын Америкасы азаматтары және Перри істері бойынша жүгінді, бірақ іс Республикашылар пайдасына шешілді.<ref>{{cite news|author = The Associated Press
|url = http://www.nytimes.com/2006/06/28/washington/28cnd-scotus.html|title =Justices Back Most G.O.P. Changes to Texas Districts |work = New York Times|date= 2006-06-28|accessdate = 2006-06-28}}</ref>
2010 жылғы жалпы сайлауларда Палатадағы және Сенаттағы Делегациясындағы Республикашылардың көпшілігі Техас мүшелерінен болды. 111-АҚШ Конгрессіндегі 32 Техас Конгресстік штаттарының 23 Республикашылардын болса, қалған 9 Демократтардан болды. Техастың сенаторлары [[Кей Бейли Хэтчисон]] және [[Жон Корнин]]. 1994 жылдан бері еш бір Демократ штаттағы жоғары лауазымға отырған жоқ. Техастық Демократтардың қатысуы Шығыс және Солтүстік жақтағы [[Бомонт]], Эл Пасо, Остин, Сан-Антонио, Даллас және Хьюстон сияқты қалалардағы азшылықты құрайтын топтардан тұрады.
== Әкімшілік бөліністер ==
Техаста көпшілігі жалпыұлттық 254 [[Графтық (феодалдық иелік)|графтық]]тар бар. Әр бір графтық төрт сайланған [[комиссар]]лардан тұратын Комиссарлардың Сот жүйесімен жұмыс істейді және графтық судьясы графтық аймағынан сайланады. Графтық үкіметі әлсіз қалалық кеңес сияқты жұмыс алып барып, себебі графтық судьясында вето билік жоқ, бірақ басқа комиссарлармен бірге дауыс бере алады.
Сонда да Техас қызметтерді бөлісу үшін жергілікті келісім-шарттарға отыруға қалаларға және графтықтарға рұқсат береді. Графтықтар ішкі заңдарымен шағымдана алмайды, олардың барлық заңдары қатаң түрде штатта жасап беріледі. Штатта графтықтарға біріккен немесе бөлектенген аймақтар, райондар жоқ. Графтық бөлектенген жерлерге шектеулі қызметтер көрсетеді. [[Муниципалитет]]тер жалпы заңға немесе ішкі заңға бойсынуына қарай классификацияланады.<ref name="homerule">McDonald, John V., "An Analysis of Texas' Municipal Home Rule Charters Since 1994" (2000). Applied Research Projects. Paper 124. [http://ecommons.txstate.edu/arp/124/ Txstate.edu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120304010149/http://ecommons.txstate.edu/arp/124/ |date=2012-03-04 }}</ref> Муниципалитет ішкі заңын қаланың 5000 артық адамы заңға келіскен жағдайда ғана қабылдай алады. Муниципалитеттер партиялардан тыс болып,<ref name="reqvote">{{cite web |title=Run for Party Nomination to Public Office |work=Texas Politics |publisher=University of Texas |url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/4_6_2.html|accessdate=2008-10-12}}</ref> сайлаулар мектеп басшылығы үшін және колледж аймақтары қоғамдастықтары үшін арналады.
==Экономика==
Штаттағы экономикалық жағдай XX ғасыр басында [[мұнай]] кені ашылған кезде күрт өзгерді. Университеттердегі [[инвестиция]] көмегімен XX ғасыр орталарында Техастағы әртараптандырылған [[экономика]] және жоғары технология дамыды. 2010 жылдан ол керегелі 500 компаниялардың жоғары бөлімінде өзінің өсіп бара жатқан өндірісімен, ауыл шаруашылық, мұнай-химия, [[энергетика]], [[компьютер]], [[электроника]], аэрокосмос, биомедициналық ғылымдар сияқты салалармен [[Калифорния]] екеуі 57-сатыны иелеп тұр.<ref>''[http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2010/states/TX.html CNN.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100807051708/http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2010/states/TX.html |date=2010-08-07 }}'', Retrieved қараша 2010.</ref> Бұл көрсеткіш 2002 жылдан бері ұлтты өнім экспорты бойынша көшбасшыға айналдырып, мемлекет жалпы өнімі бойынша екінші орынға шығады.
[[Сурет:NASA Neutral Buoyancy Laboratory Astronaut Training.jpg|left|thumb|Астронавт Техастағы ''Джонсон Космос Орталығы''нда дайындалу үстінде]]
[[Сурет:Кітап Техас.jpg|right|thumb|2010 жыл шыққан экономика жайлы кітап]]
2010 жылы Техас Жалпы ішкі өнімі 1,207 триллион АҚШ долларын құрап, АҚШ-та екінші жоғары көрсеткішке ие болды.<ref>{{cite web|title=GDP by State|url=http://greyhill.com/gdp-by-state|publisher=Greyhill Advisors|accessdate=7 September 2011}}</ref> Бұл көрсеткіш дүние экономикасында 11 және 12-орындарда [[Үндістан]] және [[Канада]] сияқты елдердің GDP-мен тең. Техас экономикасы дүние бойынша бөліністер арасында [[Англия]]дан (Біріккен Королдіктің бөлінісі), Калифорниядан және [[Токио]]дан соң 4-орында тұрады. Техас көп халқы, мол табиғи байлығы, гүлденген қалалары және жоғары білімнен көшбастаушы орталықтарының көмегімен жоғары және күшті экономикаға жетісті. Штат аймағында мұнай табылған соң, Техаста мұнай өндірісі күшейді. Соңғы кездерді қала орталықтары көбейіп, 2005 жылда халықтың 2/3 бөлігі сол жерлерде тұрды.<ref name="economy1">{{cite web |title=Economic Geography |work=Texas Politics |publisher=University of Texas| url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/9_3_2.html|accessdate=2008-10-13}}</ref>
2011 жылы шілдеде штат жұмыссыздық көрсеткіші 8,4% шықты.<ref>{{cite web|title=Local Area Unemployment Statistics|url=http://www.bls.gov/web/laus/laumstch.htm|publisher=Bureau of Labor Statistics|accessdate=7 September 2011}}</ref>
Техаста “'''төмен салықтар, төмен қызметтер'''” репутациясы бар.
Салық қорының мәліметі бойынша Техастың салығы жалпы ұлттық салықтар арасында төменгі орында тұрады, мемлекеттік және жергілікті салық бағасы жан басына шаққанда 3,580 АҚШ долларын құраса, ол резиденттер пайдасының 8,4% болып есептеліп, салық төмен ұлттар үшін жетінші орында тұрады. Техас алған пайдаға салық төлемейтін жеті штат қатарына жатады.<ref name="incometax">{{cite web | title = State Individual Income Taxes | publisher = Federation of Tax Administrators | url = http://www.taxadmin.org/fta/rate/ind_inc.html | accessdate = 2008-10-12}}</ref> Оның орнына 6,25% мөлшерлемемен штат мүлкімен табыс салығынан кіріс алып отырады,<ref>{{cite web|author= |url=http://alltaxtips.com/why-does-texas-taxus-have-the-highest-property-taxes-and-3rd-highest-sales-tax/ |title=Why does Texas (Taxus) have the highest property taxes and 3rd highest sales tax? |publisher=Alltaxtips.com |date=2011-05-09 |accessdate=2011-08-15}}</ref> бірақ жергілікті салық юрисдикциялары (қала, округ, арнайы тағайындалған райондар және билік транзиттері) саудаға қойып, салықты максималды мөлшерлемеге дейін 2% көтеріп, 8,25% қылуы мүмкін.<ref>{{cite web|url=http://www.window.state.tx.us/taxinfo/sales/faq_collect.html |title=FAQ: Texas Sales Tax |publisher=Window.state.tx.us |date= |accessdate=2011-01-10}}</ref> Техас мемлекеттің салық доноры есептеліп, әр бір доллар үшін Техастықтар федералды үкіметке федералды кіріс салығын төлеп, мемлекет жалпы шамамен пайдадан 0,94% АҚШ долларын алып отырды.2010 жылы Таңдау журналы Техас Кәсіпорын Қорындағы 3 миллиард АҚШ доллары үшін бұл штатты мемлекеттегі бизнес үшін ең жақсы орын ретінде атады.<ref name="1businessclimate">{{cite web|title=Site Selection Rankings |url=http://greyhill.com/site-selection-rankings/ |accessdate=2011-10-10}}</ref> Техаспен Калифорнияда '''Фортуна 500'''-дегі ең көп компаниялардың штаб пәтерлері орналасқан.<ref>{{cite web|url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2010/states/TX.html |title=Fortune 500 2010: States: Texas Companies - FORTUNE on CNNMoney.com |publisher=Money.cnn.com |date=2010-05-03 |accessdate=2011-08-15}}</ref><ref>{{cite web|url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2010/states/CA.html |title=Fortune 500 2010: States: California Companies - FORTUNE on CNNMoney.com |publisher=Money.cnn.com |date=2010-05-03 |accessdate=2011-08-15}}</ref>
2010 жылы Техаста 346,000 [[миллионер]] болып, мемлекеттегі миллионерлер саны бойынша штаттар ішінде екінші орында тұрады.<ref>Second to California</ref><ref>{{Cite news | first=Walter | last=Scott | title=Personality Parade | url=| work= | publisher=Parade Magazine | location= | page= 2 | date=2 May 2010 | id= | accessdate=}}</ref>
=== Ауыл шаруашылығы және тау-кен өнеркәсібі ===
[[Сурет:Техас мақтасы.jpg|right|thumb|Батыс Техастағы өнімнен соң мақта егістігі]]
Техаста АҚШ-тағы ең көп шаруашылық орындары және ең үлкен жер аудандары бар. Техас үй малдарын өсіру өндірісі бойынша мемлекетте көш бастап келе жатыр. Ірі қара мал штаттың ең бағалы ауыл-шаруашылық өндірісі болып, штат мемлекетте [[қой]] мен [[ешкі]] өнімдерін өсіру бойынша жоғары орындарда тұрады. Штат дән өнімдерін шығаруда едәуір өсіп келе жатыр. Техастың үлкен коммерциялық балық өнеркәсібі бар. [[Цемент]], жарықшақталған тас, [[әк]], [[тұз]], [[құм]] және [[қиыршық тас]] сияқты пайдалы қазбалар өндірісі бойынша Техас көш бастап келеді.<ref name="netstateecon">{{cite web |title=The Texas Economy |publisher=netstate.com |date =2007-06-05 |url=http://www.netstate.com/economy/tx_economy.htm |accessdate=2008-04-29}}</ref>
=== Энергия ===
[[Сурет:Oil well.jpg|right|thumb|Мұнай ұңғысы]]
[[Сурет:GreenMountainWindFarm Fluvanna 2004.jpg|right|thumb|Батыс Техастағы Бразос жел фермасы]]
Спиндлтопта мұнай ашылған соң, энергия саяси және экономикалық салада басқарушы күшке ие болды.<ref name="AlmanacOil">{{cite web| url = http://www.texasalmanac.com/history/highlights/oil/ | title = Oil and Texas: A Cultural History| accessdate = 2009-02-03| last = Ramos| first = Mary G.| work = Texas Almanac 2008–2009| publisher = The Texas State Historical Association}}</ref> Энергия Ақпарат Әкімшілігінің хабарлауынша Техас мемлекеттегі жан басына және жалпы энергияны ең көп пайдаланатын штат болды.<ref name="Petrol">{{cite web |title=Texas Quick Facts |publisher=Energy Information Administration |date =|url=http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=TX|title=Petroleum Profile: Texas|accessdate=2008-12-13}}</ref> Мемлекеттің басқа бөліктеріне қарағанда Техастың көпшілік аймақтары өздерінің айнымалы токтарының энергия жүйесін пайдаланады. Техас электроэнергия жабдықтарын реттейді.
Техас Темір жол комиссиясы өз атына қарамастан штаттағы мұнай-газ өнеркәсібін, газ жабдықтарын, құбыр қауіпсіздігін, сұйытылған газ өнеркәсібіндегі қауіпсіздікті, тау-кен өнеркәсібіндегі көмір және уранды реттеп отырады. Комиссия Техас мұнай қорын тәртіпке салу қабілітіне ие болғандықтан 1970 жылға дейін мұнай бағасын қадағалап отырды. [[ОПЕК]] негізін салушылар мұнай бағаларын реттеуші модулдердің бірі ретінде Техас агенттігін пайдаланды.<ref name="RRcommission">{{Handbook of Texas |id=mdr01 |name=Railroad Commission}}</ref>
Техас 5 миллиард (790 000 000 метр куб) баррель мұнай қорына ие болып, бұл мұнай АҚШ жалпы мұнай қорының төрттен бірін құрайды.<ref name="Petrol"/> Штаттың тазалағыш зауыттары күніне 4.6 миллион баррель (730 000 метр куб) мұнай өңдеп шығарады.<ref name="Petrol"/> Хьюстон аймағындағы Бейтоун тазалағыш зауыты АҚШ-тағы ең үлкен тазалағыш зауыт болып табылады.<ref name="Petrol"/> Техас жасанды газ өндіруден көш бастап, мемлекет жасанды газының төрттен бірін құрайды.<ref name="Petrol"/> Бірнеше мұнай компаниялары осы Техаста орналасқан: олар Коноко-Филипс, Эксон-Мобил, Халлибуртон, Валеро, и Марафон Ойл компаниялары.
Штат жаңартылған энергия көзі бойынша көшбасшы болып, ол мемлекеттегі ең көп жел энергиясын шығарады.<ref name="Petrol"/><ref name="wind2">{{cite web |last=Souder |first=Elizabeth |title=Texas leads nation in wind power capacity |work=Dallas Morning News |year=2007 |date =01/08 |url=http://www.dallasnews.com/sharedcontent/dws/dn/latestnews/stories/011808dnbuswindpower.30c78959.html}}</ref> [[Роскоу]]дағы, Техас штатында, Роскоу жел электрстанциясы 781.5 мегаватт күшімен 2009 жылы қазанда дүнидегі ең үлкен электростанция болып табылды.<ref name="RoscoeWind">{{cite news|last=O'Grady|first=Eileen|title=E.ON completes world's largest wind farm in Texas|url=http://www.reuters.com/article/idUSN3023624320091001|accessdate=26 тамыз 2010|newspaper=Reuters|date=2009-10-01}}</ref> Энергия Ақпарат Әкімшілігі хабарлауынша, штаттың ірі ауыл шаруашылығы мен орман өнеркәсібі Техасқа отындарды пайдалану үшін ірі көлемдегі биомасса беруі мүмкін. Штатта тағы да мемлекет дамуы үшін күн сәулесі энергиясынан пайдалану мүмкіншілігі бар.<ref>[https://www.luminsmart.com/blog/are-solar-panels-worth-it-in-texas-2265 Are solar panels worth it in Texas?]. ''luminsmart.com''{{ref-en}}</ref>
=== Технология ===
[[Сурет:GodPod.jpg|right|thumb|Платодағы Электроник Дата Системс штаб пәтері]]
Техаста үлкен университет жүйелерімен қоса бастамашы Техас кәсіпорын қоры, Техас Эмеджинг қоры және көптеген алуан түрлі өнеркәсіптің жоғары технологиялы салалары дамып жатыр. Остин аймағы “Кремний белестері” деген лақап атпен аталса, солтүстік Даллас “'''Кремний жайылмасы'''” деп аталады. [[Техаста Dell, Inc.]], [[Texas Instruments]], [[Perot Systems]], и [[AT&T]] сияқты жоғары технология компанияларының штаб-пәтерлері бар.
Ұлттық аэронавтика және Космос әкімшілігінің [[Линдон Б. Жонсон Космос орталығы]] оңтүстік-шығыс Хьюстонда орналасып, Техастағы аэронавтика өндірісінің асыл тәжі болып тұр. Форт-Уэрт Локхид Мартин аэронавтикасының дивизиясы мен Бэлл Хеликоптер Текстрон екеуін қабылдайды.<ref name="LM1">{{cite web |title=Locations |publisher=Lockheed Martin |accessdate=2008-05-22 |url=http://www.lockheedmartin.com/aeronautics/about/Locations.html}}</ref><ref name="Bell">{{cite web |title=About Bell Helicopter |publisher=Bell Helicopter |accessdate=2008-05-22 |url=http://www.bellhelicopter.com/en/company/}}</ref> Форт-Уэртта Локхид ең үлкен батыстық бағдарлама есептелетін [[F-16 Күресуші Сұңқары]]н және оның ізбасары [[F-35 Жасындары]]н істеп шығарады.<ref name="Downside">{{cite news |last=Rosenwald |first=Michael S. |date=2007-12-17 |title=Downside of Dominance? |publisher=The Washington Post |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/12/16/AR2007121601522.html |accessdate=2008-05-22}}</ref>
=== Сауда ===
Техас байлығы көтерме және бөлшек саудадан тұратын үлкен коммерциялық секторды, банк ісін, сақтандыруды және құрылыс өнеркәсібін ынталандырды. Fortune 500 компанияларының мысалдары Техас өнеркәсіп салаларына AT & T, Men's Warehouse, Landry's Restaurants, Kimberly-Clark, Blockbuster, Whole Foods Market, және Tenet HealthCare ке арналмаған.<ref name="fortune500_2">{{cite news |title=Texas |publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune Magazine]] |date=2007-04-30 |url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2007/states/TX.html |accessdate=2008-05-03}}</ref> Даллас-Форт-Уэрт АҚШ-тағы басқа штаттарға қарағанда жан басына ең көп сауда орталықтары тиісті болатын мекен есептеледі.<ref name="VisitDallas_Shopping">{{cite web | title = Dallas Shopping | publisher = Dallas Convention & Visitors Bureau | url = http://www.visitdallas.com/downloads/1224091342.02416300_679fbde386/DallasShopping.pdf | format = PDF | accessdate = 2008-02-20}} {{Dead link|date=June 2010| bot=DASHBot}}</ref> Мексика штаттың ең ірі сауда әріптесі болып, [[НАФТА]] арқылы штат экспортының үштен бір бөлігін қабылдайды. НАФТА Техас-Мексика шекарасындағы тартысты макиладоралардың құрылысын көтермеледі.<ref name="economy2">{{cite web|title=Recent Economic Transformations |work=Texas Politics |publisher=University of Texas |url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/9_3_3.html|accessdate=2008-10-13}}</ref>
== Демография ==
{| class="wikitable" style="float:right; font-size:79%; margin:10px"
|+ '''Тарихтағы халық сандары'''
|- style="background:lightgrey;"
! Санақтар
! Халық саны
! % +, - көрсеткіші
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1850]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|212,592
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"| -
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1860]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|604,215
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|184.2%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1870]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|818,579
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|35.5%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1880]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|1,591,749
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|94.5%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1890]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|2,235,527
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|40.4%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1900]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|3,048,710
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|36.4%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1910]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|3,896,542
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|27.8%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1920]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|4,663,228
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|19.7%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1930]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|5,824,715
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|24.9%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1940]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|6,414,824
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|10.1%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1950]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|7,711,194
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|20.2%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1960]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|9,579,677
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|24.2%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1970]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|11,196,730
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|16.9%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1980]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|14,229,191
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|27.1%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1990]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|16,986,510
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|19.4%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[2000]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|20,851,820
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|22.8%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[2010]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|25,145,561
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|20.6%
|}
[[Сурет:Texas population map.png|300px|left|thumb|Техас халқы тығыздығының картасы]]
2009 жылы штат халқы күтілгендей 24,782,406 адамды құрап, алдыңғы жылға қарағанда 1,97% өскен болса, 2000 жылдан бері 16,1% өсті.<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/popest/states/states.html|title=Population Estimates|date=желтоқсан 23, 2009|work=Population Estimates Program|publisher=U.S. Census Bureau|accessdate=2009-12-30}}</ref> Соңғы санақтан бері штат халқының табиғи өсуі көрсеткіші 1,389,275 адамға жеткен болса, олардың 801,576 адамы иммиграциямен АҚШ сыртынан келсе, ал 451,910 адамы миграциямен мемлекет ішінен келген. 2004 жылда штатта 3,5 миллион шет елде туған резиденттер болып, олардың 1,2 миллионы күтілгендей заңсыз шет елдіктер болды. 2000-2006 жылдар аралығында Техаста мемлекеттегі ең көп шет елден көшіп келу, яғни иммиграция жүз берді. 2010 жылы заңсыз шет елдіктердің саны жалпы халықтың 6,0% бөлігін құрады. Бұл көрсеткіш мемлекеттегі штаттар арасындағы бесінші көрсеткіш болып табылады.<ref>{{Cite news | first=Peter | last=Slevin | title=New Arizona law puts police in 'tenuous' spot | url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/04/29/AR2010042904970.html?sid=ST2010042905051| work= | publisher=Washington Post | location=Washington, DC | pages= A4 | date=30 сәуір 2010 | id= | accessdate=}}</ref><!---as often happens, the box score figures listed in Wikipedia article are from print edition and did not appear in the online article---><ref>behind Nevada, Arizona, California, and New Jersey</ref>
Техас халқының тығыздығы 34,8 адам бір шаршы километрге тиісті болып, АҚШ тығыздығынан (31 адам/км) кішкене көбірек. Керісінше Техас жер көлемі бойынша Франциямен тең болса да, Еуропалық елдің аймағының тығыздығы 116 адам/км.
Техастықтардың үштен екісі Хьюстон сияқты үлкен қалаларда өмір сүреді. Даллас-Форт Уэрт Техастың үлкен қалаларынан есептеледі. Ал Хьюстон Техастағы ең үлкен қалалардың бірі болып, АҚШ-та төртінші орынды иелесе де, Даллас-Форт Уэрт одан едәуір үлкенірек.
=== Нәсілдік және этникалық құрамы ===
2010 жылғы АҚШ санағы бойынша Техастағы нәсілдік және этникалық топтардың қатынасы мынадай:
* Ақ нәсілділер: 70.4% ([[Испандар|Испаниялық]] емес ақ нәсілділер: 45.3%)
* Қара нәсілді немесе Афро-Америкалықтар: 11.8%
* Жергілікті [[Америкалықтар]]: 0.7%
* [[Азиялықтар]]: 3.8% <small>(1.0% [[Үндістан]]лықтар, 0.8% [[Вьетнам]]дықтар, 0.6% [[Қытай]]лықтар, 0.4% [[Филиппиндер|Филиппиндіктер]], 0.3% [[Корейлер]], 0.2% [[Пәкістан]]дықтар, 0.07% [[Жапондар]], 0.05% [[Латын Америкасы|Латын Америкалықтар]], 0.05% [[Камбоджа]]лықтар)</small>
* Тынық Мұхиттағы аралдықтар: 0.1% <small>(0.02% [[Гуамания]]лықтар, 0.01% [[Самоалықтар]], 0.01% [[Тонга]]лықтар, 0.01% [[Гавайи]]лықтар)</small>
* Басқа расалар: 10.5%
* Екі немесе одан да көп расалар: 2.7%
* Испандар немесе Латын Америкалықтар: 37.6% <small>(31.6% [[Мексика]]лықтар, 0.5% [[Пуэрто-Рико]]лықтар, 0.2% [[Куба]]лықтар</small>
Техаста ақ Америкалықтар нәсілдік азшылықты құрайды. Бірақ Испандық емес ақтар халықтың шамамен 48% бөлігін құрайды, сондықтан Техас азшылық және көпшілік штат болып есептеледі. 17,020,000 Техастықтар ақтар болып, шамамен 11,4 миллион халық Испандық емес ақтар. [[Германия]]лық, [[Ирландия]]лық және [[Англия]]лық Американдар Техастағы ең көп таралған Еуропалық ежелгі топтар. Германиялық Американдар халықтың 11,3% құрап, олардың саны 2,7 миллионнан асады. Ирландиялық Американдар халықтың 8,2% құрап, олардың саны 1,9 миллион. Техаста шамамен 600,000 Франциялық Американдар және 472,000 [[Италия]]лық Американдар бар. Бұл этникалық топтар өз кезегінде халықтың 2,5% және 2,0% құрайды. 1980 жылдағы АҚШ-тағы санақ бойынша Техас аймағындағы ең көп таралған ежелгі халықтар 3,083,323 адаммен ағылшындар екен, олар сол кезде штат халқының 27% бөлігін құраған.<ref>http://www.census.gov/population/www/censusdata/files/pc80-s1-10/tab03.pdf</ref> Алғашында олардың ата-бабалары он үш отарға кірген және кейінірек оларды Американдықтар деп атап кетті, ал негізі олар ағылшындардың тұқымынан шыққан.
Қара нәсілді американдықтар Техаста азшылықты құрайды. Испандық және Испандық емес қара нәсілділер халықтың 11,5% құрап, Испандық емес текті қара нәсілділер қарапайым халықтың 11,3% құрайды. Испандық және Испандық емес қара нәсілділер саны шамамен 2,7 миллион.
Текті Американдықтар да Техаста азшылықты құрап, олар штат халқының бар-жоғы 0,5% және олардың саны 118,000 адам. Испандық емес текті Американдықтар 0,3% құрап, олардың саны 75,000 адам. Чероки индеецтері 0,1% құрап, олардың саны 19,400 адам. Керісінше, 583 адам ғана [[Чиппева]] ретінде анықталған.
Азиялық Американдар да Техаста азшылық топты құрайды. [[Азия]]дан шыққан Американдар халықтың 3,4% құраса, ал Испандық еместер 3,3% құрайды. Олардың біргелкі саны 808,000 адамнан асады. Испандық емес Азиялықтар саны 795,000 адамнан артады. 200,000 астам [[Үндістан]]лықтар Техасты Отаны етіп алған. Техасты сондай-ақ 187,000 [[Вьетнам]]дықтар,136,000 [[Қытай]]лықтар, 92,000 [[Филиппиндер|Филиппиндықтар]], 62,000 [[Корея]]лықтар және 18,000 [[Жапония]]лық Американдықтар мекендеген. Тағы да 111,000 артық адам Азиялық тектен шыққан олар: [[Камбоджа]], [[Таиланд]] және [[Хмонг]].
[[Тынық мұхиты]]нан шыққан Американдар да Техаста азшылықты құрайды. Сауалнама бойынша, тек ғана 18,000 адам Тынық мұхиты аралдарынан және 16,400 Испандық емес тектен шыққан. Сондай-ақ, 5,400 текті [[Гавайи]]лықтар, 5,300 [[Гвамания]]лықтар және 6,400 халық басқа тектерден шыққан. [[Самао]] Американдары өте шектеулі болып, олардың саны 941 адам ғана.
Көпрасалы адамдар да Техаста азшылықты құрайды. Көпнәсілді адамдардың мұрагерлері халықтың санының 1,9% құрап, олар 448,000 адамды құрайды. Дерлік 80,000 адам Еуропа және [[Африка]]лықтардың мұрагерлері болып, олар халықтың 0,3% құрайды. Еуропа және текті Американдықтардың мұрагерлері саны 108,000 болып, олар халықтың 0,5% құрайды. Еуропа және Азиялықтардың мұрагерлері саны 57,600 болып, олар халықтың 0,2% құрайды. Ал Африкалық және текті Американдықтардың мұрагерлері саны өте аз 15,300 болып, олар халықтың 0,1% құрайды.
Испандармен латындар Техаста Испандық емес Еуропалық Американдардан соң саны бойынша екінші орында тұрады. 8,5 миллионнан көп халық испан және латын этникалық бірлестігіне жатады. Бұл топ Техас халқының 36% құрайды. Мексикан текті халық саны 7.3 миллионнан асып, штат халқының 30.7% құрайды. 104,000 артық Пуэрто-Риколықтар штат аймағында жасайды. Шамамен 38,000 Кубалықтар осы штатта мекендейді. 1,1 миллионнан астам адам (халық санының 4.7% құрайды) Коста-Рикалықтар, Венесуэлалықтар және Аргентиналықтар.<ref>{{cite web|author= |url=http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-geo_id=04000US48&-qr_name=ACS_2008_3YR_G00_DP3YR5&-ds_name=ACS_2008_3YR_G00_&-_lang=en&-redoLog=false&-_sse=on |title=Texas – ACS Demographic and Housing Estimates: 2006–2008 |publisher=Factfinder.census.gov |date= |accessdate=2011-01-10}}</ref><ref>{{cite web|author=|url=http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-geo_id=04000US48&-qr_name=ACS_2008_3YR_G00_DP3YR2&-ds_name=&-_lang=en&-redoLog=false |title=Texas – Selected Social Characteristics in the United States: 2006–2008 |publisher=Factfinder.census.gov |date= |accessdate=2011-01-10}}</ref>
Техастың орталық және оңтүстік-шығыс орталық бөлімінде Германиядан шыққандар өмір сүреді. Техастың үштен бір бөлігінен көбі Испандық тектен шыққан,<ref name="Census2">{{cite web |year=2006 |title=Texas QuickFacts from the US Census Bureau |location =US Census
|url=http://factfinder.census.gov/servlet/ACSSAFFFacts?_event=&geo_id=04000US48&_geoContext=01000US%7C04000US48&_street=&_county=&_cityTown=&_state=04000US48&_zip=&_lang=en&_sse=on&ActiveGeoDiv=&_useEV=&pctxt=fph&pgsl=040&_submenuId=factsheet_1&ds_name=DEC_2000_SAFF&_ci_nbr=null&qr_name=null®=null%3Anull&_keyword=&_industry= |accessdate=2007-04-28}}</ref> олардың көбісі соңғы уақыттарда келген, кейбір Теханолар Техасқа 18-ғасырда байланысы болған. Бұрынғы құл халықтан шыққан тектілерден кейінгі уақытта коллеж бітірген Афро-Американдар Жаңа Ұлы Көшу кезінде көптеп жұмыс жасауға келеді.<ref name="blackmigration">[https://web.archive.org/web/20040702085924/http://www.brookings.edu/urban/pubs/20040524_Frey.pdf William H. Frey, "The New Great Migration: Black Americans' Return to the South, 1965–2000", May 2004, The Brookings Institution, p.1]. Retrieved наурыз 19, 2008.</ref> Соңғы кезде Техаста, әсіресе Хьюстонмен Далласта Азиялықтардың саны өсіп кетті. Азиялық Американдар өсіп бара жатқан Техастағы басқа аймақтар Остин, [[Корпус Кристи]], [[Шерилэнд]] және [[МакАллен]]. Қазіргі уақытта үш халық мойындаған тайпалар жасап жатыр олар: Алабама-Коушатта тайпасы, Кикапу дәстүрлі тайпасы және Ислета [[Дел Сур Пуэбло]] тайпалары.
2011 жылы ақпанның ортасында болған санақ бюросының айтуынша, Техастың ақ нәсілді халқы 50% төмен екен, яғни 45% екен, ал Испандықтар болса 38% дейін көтеріліпті. 2000-2010 жылдары аралығында жалпы халық саны 20,6% дейін көтерілді, бірақ Испандықтар 65% дейін көтеріліпті, ал Испандық емес ақ нәсілділер болса тек ғана 4,2% дейін көтеріліпті.<ref>Majority of Texas' population growth is Hispanic http://www.usatoday.com/news/nation/census/2011-02-17-texas-census_N.htm?csp=34news&utm_source=feedburner&utm_medium=feed&utm_campaign=Feed%3A+usatoday-NewsTopStories+%28News+-+Top+Stories%29</ref>
=== Дін ===
{| class="wikitable" style="float:right; margin:10px"
|-
!Religion<ref>[http://www.gc.cuny.edu/faculty/research_briefs/aris/key_findings.htm#StateFaith American Religious Identification Survey] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051024031359/http://www.gc.cuny.edu/faculty/research_briefs/aris/key_findings.htm#StateFaith |date=2005-10-24 }}, 2001</ref>
!
|-
|[[Роман Католиктер]]
|28%
|-
|[[Баптистер]]
|21%
|-
|[[Атеист|Дін ұстанбайтындар]]
|11%
|-
|[[Методистер]]
|8%
|-
|[[Христиан]] – Басқалар
|7%
|-
|[[Лютерандар]]
|3%
|-
|[[Pentecostal]]
|3%
|-
|[[Presbyterian]]
|2%
|-
|[[Деноминация еместер]]
|2%
|-
|[[The Church of Jesus Christ of Latter-day Saints|Мормон]]
|2%
|-
|[[Episcopal Church (United States)|Эпископтықтар]]
|1%
|-
|[[Ислам діні]]
|1%
|-
|[[Йегова куәгерлері]]
|1%
|-
|[[Assemblies of God USA|Құдай ассамблеясы]]
|1%
|-
|Құдай шіркеуі
|1%
|-
|Басқалар
|2%
|}
[[Сурет:Lakewood1.jpg|left|thumb|Лейкуд шіркеуі ішкі көрінісі]]
2000 жылда ең үлкен деноминация саны жақтаушылары [[Роман Католик шіркеуі]] 4,368,969 адам; Оңтүстік Баптист Конвенция 3,519,459 адам және [[Біріккен Методист шіркеуі]] 1,022,342 адамнан тұрады.<ref name="religion">{{cite web |url=http://www.thearda.com/mapsReports/reports/state/48_2000.asp |title=State Membership Report – Texas|publisher=Association of Religion Data Archives|accessdate=2008-02-12}}</ref>
Даллас-Форт-Уэрт болса үш үлкен эвангелие семинарлары үйі және монастырлер қожайыны. Хьюстондағы [[Лейкуд шіркеуі]]не аптасына орташа 43,000 адам келуімен мақтанады.<ref>{{cite web|url=http://www.sermoncentral.com/articleb.asp?article=Top-100-Largest-Churches |title=Top 100 Largest Churches in America |publisher=SermonCentral.com |date=2009-04-13 |accessdate=2010-04-11}}</ref> Лаббокта біліміне байланысты мемлекетте жан басына шіркеу ең көп аймақ болып есептеледі.
[[Христиан Діні|Христианнан]] басқа діннің жақтаушылары негізінен қалалық жерлерге көшіп барады. 1990 жылда мұсылмандар 140,000 адам болса, қазіргі уақытқа келіп, мұсылман халықтар саны 350,000 – 400,000 аралағында болды.<ref>[http://www.texanonline.net/special-reports/muslim-growth-adds-to-texas-diversity Texas Online: Muslim growth adds to Texas diversity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120326150126/http://www.texanonline.net/special-reports/muslim-growth-adds-to-texas-diversity |date=2012-03-26 }}</ref> Еврей дінінде 128,000 адам. Шамамен 146,000 [[Иудаизм]] және [[Сикхизм]] діндерінің жақтаушылары Техаста өмір сүреді.<ref>{{cite book|title=Twentieth-century Texas: a social and cultural history|author=Storey, John Woodrow; Kelley; Mary L.|publisher=University of North Texas Press|year=2008|page=145}}</ref><ref>Lindsey, William D.; Silk, Mark : ''[http://books.google.com/books?id=NjdrZ4m_BK8C Religion and public life in the southern crossroads: showdown states]'', Altamira Press, 2004, pg. 48</ref>
=== Қалалар мен қалашықтар ===
Штаттың халқы миллионнан асатын үш қаласы бар олар: Хьюстон, Сан-Антонио және Даллас. Осы үш қала АҚШ-тың ең көп халқы бар он қаласының ішінде тұр.<ref name=PopEstBigCities>{{cite web |url=http://www.census.gov/popest/cities/tables/SUB-EST2006–01.csv |title=Table 1: Annual Estimates of the Population for Incorporated Places Over 100,000, Ranked by шілде 1, 2006 Population: сәуір 1, 2000 to шілде 1, 2006 |format=[[comma-separated values|CSV]] |work=2005 Population Estimates |publisher=АҚШ халық санағы бюросы|date=2008-06-10 |accessdate=2008-06-10}} {{Dead link|date= 2010|bot=H3llBot}}</ref> 2000 жылы Техастың алты қаласының халық саны 500,000 адамнан асып тұрды. Остин, Форт-Уэрт және Эл Пасо АҚШ-тың ең халқы көп 25 қаласының ішінде болды. Техаста халық саны миллионнан асатын төрт метрополитан аймақ бар олар: [[Даллас-Форт Уэрт-Арлингтон]], [[Хьюстон-Шугэр Ленд-Бейтоун]], [[Сан Антонио-Нью Бронфельс]] және [[Остин-Раунд Рок-Сан Макрос]]. Даллас Форт-Уэрт және Хьюстон метрополитан аймақтарының халқының саны 6,3 миллион және 5,7 миллион тұрғынды құрайды. Үш штатаралық үлкен жолдар бар: I-35 батысқа (Даллас – Форт-Уэрттан Сан-Антониоға дейін, ортасында Остинға), I-45 шығықа (Далластан Хьюстонға дейін), және I-10 оңтүстікке (Сан-Антониодан Хьюстонға дейін) бұлар [[Техас Урбан Үшбұрышы аймағы]] деп аталады. Бұл аймақ 60,000 шаршы миль (160,000 шаршы километр) болып, көптеген үлкен қалалармен метрополитан аймақтар осыған кіріп, бұл жерде 17,000 миллион тұрғын жасап, ол Техас жалпы халық санының 75% құрайды.<ref name="urbantriangle">{{cite web | last = Neuman | first = Michael | title = The Texas Urban Triangle: Framework for Future Growth | publisher = Southwest Region University Transportation Center (SWUTC) | url = http://swutc.tamu.edu/projectdescriptions/167166.htm | accessdate = 2008-10-14}}</ref> Даллас және Хьюстондар дүние қалаларының ішінде екінші қала болып танылған.<ref name="worldcities">{{cite web| title = GaWC – The World According to GaWC 2008| work = Globalization and World Cities Research Network| accessdate = 2009-03-01| url = http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html}}</ref> Бұл қалалар штат ішінде таралған. Техаста штаттардың ішінде ең көп графтық 254 графтық бар.<ref>{{cite web|url=http://www.spiritus-temporis.com/counties-of-the-united-states/number-of-counties-per-state.html |title=Counties of the U.S |publisher=Spiritus-temporis.com |date= |accessdate=2011-01-10}}</ref>
Қалалардан тысқары ауылдық жерлердегі аймақтар колонияларда жиі инфрақұрылымдар жетіспейді, сондықтан кедейшілік әлі де бар.<ref name="Colonias">{{cite web| url= http://www.sos.state.tx.us/border/colonias/faqs.shtml| title= Colonias FAQ's (Frequently Asked Questions)| accessdate = 2008-10-12| author = Federal Reserve Bank of Dallas Office of Community Affairs| publisher= Texas Secretary of State}}</ref> 2007 жылы аз дегенде 2,294 колония болып Техаста, штаттың Мексикамен шекарасындағы 1,248 миль (2,008 km) жерде орналасқан.<ref name="Colonias"/> Техаста шамамен 400,000 адам колонияларда жұмыс жасайды.
<center>
<gallery widths="140" heights="140px" perrow="5">
Image:Panoramic Houston skyline.jpg|[[Хьюстон]]
Image:AustinWikiPic2.jpg|[[Остин]]
Image:Xvixionx 29 April 2006 Dallas Skyline.jpg|[[Даллас]]
File:FortWorthTexasSkylineW.jpg|[[Форт Уэрт]]
Image:Downtown-san-antonio.jpeg|[[Сан-Антонио]]
File:El Paso Skyline.jpg|[[Эл Пасо]]
</gallery>
</center>
==Мәдениет==
[[Сурет:Mission San Antonio aka Alamo.jpg|right|thumb|Аламо Техастың атақты символдарының бірі]]
Тарихта Техастың барлық мәдениеті оңтүстік, батыс және оңтүстік-батыс жақтардың әсерінен штаттар арасында бір-біріне көшіп жүріп өзгеріске ұшыраған. Ең атақты тағамы таңғы астағы [[пуррито]] үш нәрседен оралған ұннан жасалған [[шелпек]]тен, [[бекон]] және қуырылған [[жұмыртқа]]дан тұрады. Техас дәстүрлі мәдениеті 18-19 ғасырларда әр түрлі иммигранттардың көшіп келуі себебінен аралас мәдениеттердің ошағына айналды.
=== Өнер ===
[[Сурет:Big Tex.JPG|left|thumb|Биг Текс 1952 жылдан бастап барлық Техас штаты жәрмеңкелерінде қатысып келеді]]
Хьюстон – АҚШ-тағы әрдайым кәсіби резидентті компаниялармен өнердің барлық түрлерінде болатын бес қаланың біреуі. Өнер орындары: [[Хьюстон Гранд Опера]], [[Хьюстон симфониялық оркестрі]], [[Хьюстон Балеті]] және [[Аллей театр]].<ref name="houstontheater">{{cite web |title=About Houston Theater District |publisher=[[Houston Theater District]] |url=http://www.houstontheaterdistrict.org/en/cms/?68 |accessdate=2008-04-28 |archiveurl = http://web.archive.org/web/20080229033851/http://www.houstontheaterdistrict.org/en/cms/?68 |archivedate = February 29, 2008}}</ref> Оның бейнелі өнері және атқарушы өнер түрлеріне тербеліс болған Хьюстон Театр районы болып табылады. Ол Хьюстон орталығының жүрегінде орналасқан 17 блокты аймақ болып, 12 948 орын жанды шығуларға және 1 480 кино орындарға арналып, бұл жер мемлекетте театр орындары бойынша екінші орынды алады.<ref name="houstontheater"/>
[[Сурет:Техастағы театр.jpg|right|thumb|Театр орталығы]]
1892 жылда негізі қаланған Форт-Уэрттағы [[Техас Қазіргі Көркемөнер мұражайы]] штаттағы ең ескі көркемөнер мұражайы болып табылады. Форт-Уэртта тағы да [[Кимбелл көркемөнер мұражайы]], [[Амон Картер мұражайы]], [[Ұлттық малшы әйел мұражайы]] және [[Даңқ Залы]], [[Уилл Роджерс Мемориэл орталығы]] және орталықта [[Бас Атқарушы Залы]] бар. Даллас қаласы орталығындағы өнер орталығында мынадай өнер орындары бар: [[Даллас Көркемөнер мұражайы]], [[Мортон Х. Мейерсон Симфониялық мұражайы]], [[Марго және Билл Винспир Опералық театры]], [[Азия өнерінің Траммелл & Маргарет Кроу коллекциясы]] және [[Нэйшер мүсін орталығы]].<ref name="Dallasarts">{{cite web |title=Dallas Arts District |publisher=Dallas Convention & Visitors Bureau |accessdate=2008-05-29 |url=http://www.visitdallas.com/visitors/listing-details?id=492}}</ref>
Далластағы [[Дип Эллум]] ауданы оңтүстік АҚШ-та 1920-1930 жылдары басты джаз және қайнаған блюзымен даңқы шықты. Дип Эллум сөзі жергілікті халықтың “'''Дип Элм'''” сөзін “'''Дип Эллум'''” деп дауыстағынан пайда болған.<ref name="DeepElm">{{Handbook of Texas|id=hpd01|name=Deep Ellum}}</ref> [[Соқыр Лимон Джефферсон]], [[Роберт Джонсон]], [[Худди "Ледбелли" Ледбеттер]] және [[Бесси Смит]] сияқты әншілер Дип Эллум клубтарында өз өнерлерін көрсеткен.<ref name="DeepElm2">{{cite web |title=Dallas History Items: Deep Ellum |publisher=Dallas Historical Society |url=http://www.dallashistory.org/history/dallas/deep_ellum.htm |accessdate=2008-07-25}}</ref>
Остин дүниенің жанды музыкасы орталығы болып, адамның жан басына шаққанда көп өлең айтылатын мынадай ордалары бар: [[Нашвилл]], [[Мемфис]], [[Лос-Анджелес]], [[Лас Вегас]] және [[Нью-Йорк]].<ref name="livemusic">{{cite web|url=http://www.cityofaustin.org/music/|title=Live Music Capital of the World|accessdate=2007-06-12|publisher=City of Austin}}</ref> Қала музыкалары Алтыншы көшедегі түнгі клубтарда болып өтеді, [[фильм]], [[музыка]] және мультимедиа сияқты оқиғалар оңтүстіктен оңтүстік-батысқа дейін болса, көп жалғасатын музыкалық бағдарламалар Американ ТВ, Остин Сити Лимитста көрсетіледі және [[Остин Сити Лимитс Музыка фестивалі]] [[Цилкер саябағы]]нда боып өтеді.<ref name="AustinCL">{{cite web | last = Bernardini | first = Deb | authorlink =Deb Bernardini | title = Television's longest running concert series begins season 33 Tapings with performances by Norah Fones, Wilco, Femi Kuti, Arcade Fire and more | url = http://dbmpr.com/pressroom/acl/ACLFinalPR.doc.pdf | format = PDF | accessdate = 2008-10-15|archiveurl=http://web.archive.org/web/20081028193024/http://dbmpr.com/pressroom/acl/ACLFinalPR.doc.pdf|archivedate=2008-10-28}}</ref>
1980 жылдан бастап Сан-Антонио "'''Дүние Техано музыка орталығы'''"нда өркендеді.<ref name="TTMA">{{cite web|url=http://www.tejanomusicawards.com/about.html|title=About The Texas Talent Musicians Association (TTMA)|accessdate=2009-08-02|publisher=Texas Talent Musicians Association}}</ref> [[Техано Музыка марапаты]] Техано музыкасын және мәдениетін бағалайтын, түсінетін форум құрған.<ref name="TejanoMA">{{cite web |title=Tejano Music Awards |publisher=Texas Talent Musicians Association |year =2008 |url=http://www.tejanomusicawards.com/ |accessdate=2008-05-12}}</ref>
== Білім ==
[[Сурет:Техас білім агенттігі.jpg|right|thumb|[[Техас білім агенттігі]]]]
[[Сурет:TravisStateOfficeBuilding.JPG|right|thumb|Техас білім агенттігінің [[Остин]]дағы басты кеңселері]]
[[Техас Республикасы]] екінші президенті [[Мирабо Б. Ламар]] Техас білімінің атасы есептеледі. Оның басқару жылдарында штат әр бір [[Графтық (феодалдық иелік)|графтыққа]] мектептер салынуы үшін үш лигадан жер берілді. Тағы қосымша 50 лига жер екі университетті қолдау үшін қойылды, кейінірек бұл жерлер [[Тұрақты университетте қоры]]ның негізіне айналды.<ref name="PUF">{{cite web|url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/khp02|title=Permanent University Fund |accessdate= қаңтар 13, 2008|first=Vivian Elizabeth|last= Smyrl|publisher=TSHA Online}}</ref> Ламардың қызметі бүкіл Техас бойынша мемлекеттік мектептер жүйесінің негізін салу еді.<ref name=hen37>Hendrickson (1995), p. 37.</ref> АҚШ білім саласында Америка заңнама ауысу Кеңесінің есеп беру бланкісінде Техас штаты 29-орында тұрған. Техас студенттері орташа есеппен математика пәнінен жоғарылау орынды иелеген, бірақ әдебиеттен (оқудан) төмен нәтиже көрсеткен. 2006–2007 жылдар аралығында, Техас әр бір оқушы үшін $7,275 жұмсап, мемлекеттегі $9,389 көрсеткішке қарағанда төменірек. Оқушы және мұғалім ара-қатынасы 14.9 құрап, мемлекеттік көрсеткіштен 15.3 төмендеу. Техас мұғалімдерге 41 744$ төлеген болса, бұл көрсеткіш мемлекеттікінен 46 593$ сомадан төмен. Штат білім қорының 88% ақшасын төлесе, ал федералды штат қалған 12% төлейді.<ref name="reportcard">{{cite web| title = Texas| work = Report Card on American Education: A State By State Analysis 15th Edition| publisher = American Legislative Exchange Council| year = 2008| url = http://www.alec.org/am/pdf/states/texas08.pdf|accessdate=2010-08-26| format = PDF}} {{Dead link|date=2010|bot=H3llBot}}</ref>
[[Сурет:Мектеп.jpg|left|thumb]]
[[Техас білім агенттігі]] штаттағы мемлекеттік білім жүйесін қадағалайды. Техаста [[Стаффорд муниципалды мектеп районы]]нан басқа мыңнан аса мектеп райондары муниципалды райондардан тәуелсіз болып, қала шекараларынан кесіп өтеді.<ref name="Stafford">{{cite press release|title=Comptroller Strayhorn to Review Stafford Municipal School District|publisher=Texas Comptroller Carole Keeton Strayhorn|date=2003-09-16|url=http://www.cpa.state.tx.us/news/30916stafford.html|accessdate=2008-06-28}}</ref> Мектеп райондары өздерінің азаматтарына салық салу құқығына ие және өз мүлкіне өзі иелік ететін егеменді аймақ ретінде бекітеді. Мектеп аудандардағы үшін мектептерді әділ қаржыландыру мандатымен сот болғандықтан, штаттың “'''Робин Гуд жобасы'''” деп аталушы қайта бөлетін тартысты сот жүйесі бар. Бұл жоба бай мектеп аудандарынан алынған мүлік салығы түсімін кедей мектеп аудандарына береді.<ref name="robinhood">{{cite web| last=Saghaye-Biria| first=Hakimeh| title=Robin Hood Plan is Working|date=2001-04-22|publisher= World Internet News Cooperative| url= http://soc.hfac.uh.edu/artman/publish/article_137.shtml| accessdate=2008-06-23}}</ref> Техас Білім Агенттігінің мектептің жеке немес ішкі істеріне араласу құқығы жоқ.<ref name="homeschool">{{cite web | publication-date =2007-11-01|title=Home School Information Letter|publisher=Texas Education Agency |url=http://www.tea.state.tx.us/home.school/homeltr.html|accessdate=2008-06-24}}</ref>
Бастауыш және орта мектептердегі оқушылар '''TAKS''' ('''Texas Assessment of Knowledge and Skills''') тестін тапсырады. TAKS оқушылардың Техас білім стандарттары және '''No Child Left Behind Act''' талаптары бойынша оқу, жазу, математика, ғылым және қоғамдық дағдыларын бағалайды. 2007 жылы Техас заң шығарушылары 2011-2012 жылдағы бірінші курс студенттеріне және мектептің соңғы класс оқушыларына TAKS-ты ауыстырды.<ref name="TAKS">{{cite news|url=http://www.tea.state.tx.us/student.assessment/admin/eoc/index.html|title=End-of-Course (EOC) Assessments: Implementation |last=Texas Education Agency|first= |work=Assessment Division|date=2007-10-22|accessdate=2007-10-22}}</ref>
=== Колледждер және университеттер ===
[[Сурет:The University of Texas at Austin - Littlefield Fountain and Main Building.jpg|right|thumb|Остиндағы Техас университеті]]
Техастың 1997 жылда қабылданған “'''Техас Хаус Билл 588'''” деп аталатын тартысты альтернативті жағымды әрекет жобасы бойынша, Техастың орта мектеп жоғары сыныпты жақсы бітірген оқушыларының 10% бөлігін мемлекет қаржыландырушы университеттерге автомат қабылдануына кепілдік береді.
[[Сурет:TAMUcampus.jpg|left|thumb|Техас A&M университеті]]
Техаста 6 мемлекеттік мектептер және 4 жеке меншік мектептер жұмыс жасайды.<ref name="UniSystems">{{cite web | last = Heath | first = Ben | publisher = Daily Texan | date = 2003-07-07 | url = http://www.utsystem.edu/news/clips/dailyclips/2003/0706-0712/UTSystem-DT-BillRequires-070703.pdf | format = PDF | accessdate =2007-10-12|title=Bill requires review of university systems|archiveurl=http://web.archive.org/web/20090205011655/http://www.utsystem.edu/news/clips/dailyclips/2003/0706-0712/UTSystem-DT-BillRequires-070703.pdf|archivedate=2009-02-05}}</ref><ref name="unisystems2">{{cite web | title = Senate Subcommittee on Higher Education Testimony Regarding the Benefits of a Stand Alone Institution | publisher = Sam Houston State University | date = 2008-06-25 | url =http://www.senate.state.tx.us/75r/Senate/commit/c535/20080625/062508_SFA_Testimony_Dr_Pattillo.pdf | format = PDF | accessdate =2008-10-12}}</ref> Тұрақты университетте қорының жерінде табылған кендер штаттың [[Техас университтеті]] және Техас [[A&M]] сияқты ең үлкен университеттер жүйесін қаржыландыруға үлкен көмегін тигізді. [[PUF]] 2005 жылы күзде 15$ миллиард қаржы жұмсап, [[Гарвард университеті|Гарвард]] қаржыландыруынан кейін екінші орында тұрады. Басқа төрт университет жүйелері олар: [[Хьюстон университеті]], [[Солтүстік Техас университеті]], [[Техас штаты]] және [[Техас техникалық университеті]] болып есептеледі.
[[Сурет:Ezekiel W. Cullen Building (Alternate).JPG|right|thumb|Хьюстон университеті]]
Техаста халық мойындаған мемлекет көшбасшы 3 зерттеу университеті бар: олар Остиндағы Техас университеті, Техас A&M университеті және Хьюстон университеті. Остиндағы Техас университеті және Техас A&M университеттері штаттағы ең жетекші университеттер болып есептеледі. Екеуі де Техас Конституциясында бекітіліп, Тұрақты университет қоры қорында өз үлесін сақтайды. Техас штаттағы жетекші университеттердің қатарын кеңейту үшін жеті оқу орнын “көрініп келе жатқан зерттеу университеттері” деп белгіледі. Техастың 82-ші Заң шығарушы ұйымының талқылауы бойынша олардың бірінші пайда болатын екеуі олар: Хьюстон университеті және Техас Технология университеті.<ref>{{cite web |title=Tier-One Prize Money Tentatively Passes House |accessdate=2011-04-27 |url=http://www.texastribune.org/texas-education/higher-education/tier-one-prize-money-tentatively-passes-house-/}}</ref>
[[Сурет:Lovett Hall.jpg|left|thumb|Райс университеті]]
Техас гуманитарлы университеттерден бастап халық мойындаған жетекші университеттерге дейінгі жеке оқу орындарының Отаны есептеледі. [[U.S. News & World Report]] сараптамасы бойынша [[Райс университеті]] мемлекеттегі білім деңгейі және зерттеу істері бойынша жоғары орындағы оқу орны болып, ол жетекші университеттер арасында 17-орында тұр.<ref>{{cite web | title = Rice University, Best Colleges 2009 | work = – US News and World Report | accessdate = 2009-03-27 | url = http://colleges.usnews.rankingsandreviews.com/college/items/3604}}</ref> Бұрынғы Республика жариялаған жеке университеттер: олар [[Бэйлор университеті]], [[Мария Хардин-Бэйлор университеті]] және [[Оңтүстік-батыс университеті]].<ref name="privateuni">{{cite web |title=About Baylor |publisher=Baylor University |accessdate=2008-05-21 |url=http://www.baylor.edu/about/}}</ref><ref name="southwestern">{{cite web |title=Southwestern History |publisher=Southwestern University |accessdate=2008-10-12 |url=http://www.southwestern.edu/about/about-history.html |archiveurl = http://web.archive.org/web/20071024123018/http://www.southwestern.edu/about/about-history.html |archivedate = 24 қазан 2007}}</ref>
Техас қазіргі уақытта екі президенттік кітапханаға иелік етеді, олар: Техас A&M университетіндегі [[Джордж Буш Президенттік кітапханасы]] және Остиндағы Техас университетіндегі [[Линдон Бэйнс Джонсон кітапханасы және мұражайы]]. [[Техас Методист университеті]]нде үшінші Джордж Буш президенттік кітапханасын құру келісімі орнатылды.
=== Техас штатының білім ордалары ===
<center>
<gallery widths="140" heights="140px" perrow="5">
File:The Willis Library.jpg|[[Солтүстік Техас университеті]]
File:OldMainTxState.JPG|[[Техас штаты университеті]] - [[Сан Маркос]]
File:TTU_English_Philosophy_Building.jpg|[[Техас техникалық университеті]]
File:Dallas_Hall1.JPG|[[Оңтүстік Методист университеті]]
</gallery>
</center>
== Денсаулық сақтау ==
[[Сурет:Logo3.jpg|300px|right|thumb]]
[[Достастық қоры]] Техас денсаулық сақтау саласын мемлекеттегі үшінші ең жаман деп бағалайды.<ref name="insurancenet">{{cite web |last=Perotin |first=Maria M. |title=Texas is Near Bottom of Healthcare Rankings |work =[[Fort Worth Star-Telegram]] |date=2007-06-13 |url=http://www.insurancenewsnet.com/article.asp?a=top_lh&id=80824 |accessdate=2008-04-22}}</ref> Техас [[Денсаулық сақтау|денсаулықты сақтау қызметі]]не қол жеткізу, медициналық қызметтің сапасы және ауруханаларға жұмсаған қаржы бойынша төменгі орындардың бірінде тұрады. Штаттың төменгі рейтингті көрсетуінің себебі саясат, жоғары деңдейдегі кедейшілік және ең бастысы штаттағы заңсыз [[иммигрант]]тар санының көбеюі болып есептеледі. ”Штаттың 25,1% халқы медициналық кепілдіксіз қалып, мемлекеттегі ең жоғары көрсеткіш болып есептеледі” деген есептемесіне жауап ретінде Техас штаты 2006 жылы мамырда [[“'''Code Red'''” бағдарламасы]]н жасады.<ref name="codered">{{cite web |title=Code Red: The Critical Condition of Health in Texas |url=http://www.coderedtexas.org/ |accessdate=2008-04-28}}</ref> Техаста сондай-ақ дәрігерлер қателері үшін сот процесстері үшін экономикалық емес ең басты шығындар бар болып, олар 250,000 [[АҚШ доллары]] ретінде бағаланып, бұл қаржы өз қызметін асыра пайдалануды тоқтату және денсаулықты сақтау саласындағы өсіп бара жатқан қаржыларды бақылау мақсатында жұмсалады.<ref name="tort">{{cite book |last=Odom |first=Lamar |last2 =Garcia |first2 =Anthony |last3 =Milburn |first3 =Pamela |year=2005 |title=The Ethicality of Capping Non-Economic Damages to Control Rising Healthcare Costs: Panacea or False and Misleading Practice? |edition =1 |volume=3 |publisher=The Internet Journal of Healthcare Administration |issn=1366-0756|url=http://www.ispub.com/ostia/index.php?xmlFilePath=journals/ijhca/vol3n1/capping.xml|doi=10.1108/13660750510611170|accessdate=2008-04-28}}</ref>
[[Trust for America's Health денсаулық ұйымы]]ның зерттеуі бойынша Техас жасөспірімдер семіздігі бойынша 15-орында тұрады және штаттың 27.2% халқы осы ауруға шалдыққан.<ref name="healthyamericans">{{cite web| title = Texas| work = State Data| publisher = Trust for America's Health| year = 2008| url= http://healthyamericans.org/states/states.php?measure=highschooloverweight&sort=data| accessdate = 2008-10-14}}</ref> 2008 жылы [[Men's Health журналы]] зерттеуі бойынша Техастың төрт қаласын АҚШ-тың семіздік бойынша жоғары 25 қаласының қатарында көрсетті, яғни Хьюстон 6-орында, Даллас 7-орында, Эл-Пасо 8-орында және Арлингтон 14-орындағы рейтингте көрсетілді.<ref name="obese2">
{{cite web |title=America's Fittest Cities 2007 |work =Men's Health |year=2008 |url=http://www.mensfitness.com/city_rankings/462 |accessdate=2008-04-21}}</ref> Техаста тек ғана бір қала Остин АҚШ-тағы “жоғары 25 жағдайлы қалалар”дың 21-орынын иеледі. Сол сияқты тағы бір зерттеу штаттың семіздік көрсеткішін “'''B+'''” жағымды бағасымен белгіледі. Штат тұрақты спортпен айналысатын халық үлесі бойынша рейтингде 42-орынды тұрады.<ref>[http://www.statemaster.com/graph/hea_phy_exe-health-physical-exercise Statemaster.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130513182949/http://www.statemaster.com/graph/hea_phy_exe-health-physical-exercise |date=2013-05-13 }}, Accessed May 16, 2007</ref>
=== Медициналық зерттеу ===
[[Сурет:FlightHoustontoDallas086.jpg|300px|right|thumb|Хьюстондағы Техас медициналық орталығы]]
Көптеген элиталық медициналық зерттеу орталықтары Техаста орналасқан. Штатта 9 медициналық оқу орындары,<ref name="MedicalSchools">{{cite web |title=Texas Medical Schools and Hospitals |publisher=Texas Medical Association |date =2006-08-03 |url=http://www.texmed.org/Template.aspx?id=86 |accessdate=2008-04-28}}</ref> 3 стоматологиялық мектеп<ref name="dentalschool">{{cite web |url=http://www.dentist.net/dentalschools.asp |title=Dental Schools in the United States |accessdate=2008-10-31 |publisher=Dentist.net}}</ref> және бір [[оптометрия]] мектебі<ref name="optometry">{{cite web |url=http://healthguideusa.org/optometry/texas_optometry_schools.htm |title=Texas Optometry Schools |accessdate=2008-10-31 |publisher=Health Guide USA}}</ref> бар. Техаста екі [[Biosafety Level 4 (BSL-4) лабораториялары]] бар: олардың біреуі Галвестондағы [[Техас Медициналық бөлім университеті]]<ref name="biosafety4">{{cite web|url=http://www.bioscrypt.com/news/press/item-728/|date=14 қазан 2004|title=University Selects Bioscrypt for Biosafety Level 4 Lab|publisher=Bioscrypt|accessdate=2006-04-29|archiveurl = http://web.archive.org/web/20071117074008/http%3A//www.bioscrypt.com/news/press/item-728/ |archivedate = қараша 17, 2007|deadurl=yes}}</ref> және Сан-Антониодағы [[Биомедицина зерттеулерінің оңтүстік-батыс қоры]]. Бұл Биомедицина зерттеулерінің оңтүстік-батыс қоры АҚШ-тағы бірінші BSL-4 деңгейдегі лаборатория болып есептеледі.<ref name="biosafety4_2">{{cite web|url=http://www.sfbr.org/pages/about_resources2.php|title=Biosafety Level 4 (BSL-4) Laboratory|publisher=Southwest Foundation for Biomedical Research|accessdate=2006-04-29}}</ref>
Хьюстондағы Техас медициналық орталығы өзінің 47 институт-мүшесімен зерттеу және институттарды шоғырлау бойынша дүниедегі жоғары нәтижеге ие.<ref name="TexasMC">
{{cite web | title = About the Texas Medical Center | publisher = The Texas Medical Center | accessdate = 2009-04-11 | url = http://www.texmedctr.tmc.edu/root/en/GetToKnow/AboutTMC/About+the+TMC.htm}}</ref> Техас медициналық орталығы дүниеде ең көп жүрек [[трансплатация]]ларын орындайды.<ref name="HeartTransplants">{{cite web |title=Background Statistics > People and Politics (most recent) by state |publisher=State Master |date =2008-05-08 |url=http://www.statemaster.com/graph/bac_bac-background-people-and-politics |accessdate=2008-05-08}}</ref>
Хьюстондағы [[Техас Андерсен обыр орталығы университеті]] обыр ауруына шалдыққан пациенттерге қамқорлық көрсету, зерттеу, білім беру және профилактика істері бойынша жоғары деңгейдегі академиялық институты болып есептеледі.<ref name="MDAnderson">{{cite web |title=About MD Anderson |publisher=[[The University of Texas M. D. Anderson Cancer Center]] |url=http://www.mdanderson.org/about_mda/ |accessdate=2008-04-28}}</ref>
АҚШ-тағы клиникалық медициналық зерттеу бойынша Сан-Антониодағы Оңтүстік Техас медициналық орталығы 6-орынды иеледі.<ref name="UTSAFactsheet">{{cite journal |date=2007-04-03 |title=Health Science Center ranks sixth in clinical medicine |edition =7 |volume=XL |publisher=University of Texas Health Science Center |url=http://www.uthscsa.edu/hscnews/singleformat.asp?newID=2353 |accessdate=2008-04-28}}</ref> Сан-Антониодағы Техас денсаулық және ғылым орталығы университеті де жоғары деңгейдегі зерттеу және білім беру институты есептеледі.<ref name="DentalSchool">{{cite web |title=International report gives Dental School high marks |publisher=HSC NEWS |accessdate=2008-05-15 |url=http://www.uthscsa.edu/hscnews/singleformat.asp?newID=1742}}</ref><ref name="Tmedicialcenter2">{{cite web |title=Medical center's research ranks high |publisher=San Antonio Express-News |accessdate=2008-05-15 |url=http://www.mysanantonio.com/news/MYSA040407_medical_center_EN_2dc65c3e_html751.html}}</ref>
[[Америка жүрек ассоциациясы]] және Техас оңтүстік-батыс медициналық орталығы университеті екеуі де Далласты отаны деп біледі. Оңтүстік-батыс медициналық орталығы дүниедегі жоғары деңгейлі акалемиялық медициналық орталықтары арасында жоғары орынды иелейді.<ref name="UTSWAboutUs">{{cite web |title=About UT Southwestern |publisher=University of Texas Southwestern Medical Center |url=http://www8.utsouthwestern.edu/home/about/index.html |accessdate=2008-04-28}}</ref> Институттың медициналық мектебі дүниеде медицина саласында көптеген [[Нобель сыйлығы]]н алған.<ref name="UTSWAboutUs"/><ref name="UTSWFactsheet">{{cite web |title=UT Southwestern Fact Sheet |publisher=University of Texas Southwestern Medical Center |year =2008 |url=http://www8.utsouthwestern.edu/vgn/images/portal/cit_56417/43/32/2800592006_Fact_Sheet.pdf |format=PDF |accessdate=2008-04-28|archiveurl=http://web.archive.org/web/20060707171035/http://www8.utsouthwestern.edu/vgn/images/portal/cit_56417/43/32/2800592006_Fact_Sheet.pdf|archivedate=2006-07-07}}</ref>
== Қоршаған орта ==
Техас басқа штаттарға қарағанда ең көп парник газын шығарып, Порт-Артурда АҚШ-тағы ең лас ауаның бір бөлігі бар. 2010 жылы Техаста 2 553 зиянды заттарды шығару оқиғалары амалға асырылып, Техас аспанына 44.6 миллион фунт зиянды заттар жіберілді.<ref>{{cite web |url=http://www.rawstory.com/rs/2011/11/10/living-and-coughing-downwind-of-texas-smoke-stacks/ |title=Living, and coughing, downwind of Texas smoke stacks |date=қараша 10, 2011}}</ref>
== Транспорт ==
[[Сурет:METRORail 5.jpg|right|thumb|[[Метро]] жол]]
Техастағы үлкен көлемдегі және ойлы-қырлы ландшафт жерлері себебінен Техастықтар көптеген қиыншылықтарды бастан кешірді. Техас АҚШ-тағы ең ұзын тас жолы және [[темір жол]]ы, сонымен қоса көптеген [[әуежай]]лар құрылысын қаржыландырды.<ref name="AdvaTransport">{{cite web |title=Texas-Transportation |publisher=Advamag, Inc. |year =2007 |url=http://www.city-data.com/states/Texas-Transportation.html |accessdate=2006-05-04}}</ref> [[Техас Көлік басқармасы]] бақылаушы орган ретінде көп жүйелі тас жолдарын қолдайды, [[авиация]]ны<ref name="texdotaviation">{{cite web |title=Aviation Division |publisher=Texas Department of Transportation |url=http://www.txdot.gov/business/aviation/default.htm |accessdate=2009-07-22}}</ref> және қоғамдық көлік жүйесін тәртіпке салады.<ref name="texdottransport">{{cite web |title=Transportation Division |publisher=Texas Department of Transportation |url=http://www.dot.state.tx.us/services/public_transportation/default.htm |accessdate=2008-04-29}}</ref> [[Солтүстік Америка]] құрлығы орталығында орналасқандықтан, штат көлік қатынастары саласында ең маңызды орталық болып есептеледі. Даллас / Форт-Уэрт аймағынан жүк машиналар 48 сағат ішінде мемлекет халқының 93% бөлігін және 24 сағат ішінде мемлекет халқыны 37% бөлігін тасымалдайды.<ref name="JDFTransport">{{cite web |title=5 Reasons To Choose the Dallas/Fort Worth Metroplex As A Distribution Hub |publisher=JDF Distribution |url=http://jdfdistribution.com/pdf/dallas-for-distribution.pdf?doc=dfd.pdf |format=PDF|accessdate=2008-10-14|archiveurl=http://web.archive.org/web/20081028193024/http://jdfdistribution.com/pdf/dallas-for-distribution.pdf?doc=dfd.pdf|archivedate=2008-10-28}}</ref> Техаста мемлекеттегі ең жоғары 33 ерекше экономикалық аумақ бар.<ref name="FTZ1">{{cite web | publication-date = тамыз 2007 |title=Texas and General Foreign Trade Zones Information |publisher=Office of the Governor of Texas |url=http://www.texasone.us/site/DocServer/Texas_FTZs_Document_2007.pdf?docID=2221 |accessdate=2008-06-21}} {{Dead link|date=June 2010| bot=DASHBot}}</ref> 2004 жылы Техас ЕЭА арқылы жалпы саны $298 миллиард тауар алып өтілді.<ref name="FTZ1"/>
=== Тас жолдар ===
[[Сурет:High Five.jpg|right|thumb|Далластағы High Five Interchange]]
1948 жылы Хьюстонда [[Авиация|Галф автожолы]] ашылуымен Техастықтар көп автожолдарын саяхат қылды.<ref name="txfwy">
{{cite web | title = Interstate 45 South, the Gulf Freeway | publisher = TexasFreeway.com | date=2001-05-28 | url = http://www.texasfreeway.com/Houston/photos/45s/i45s.shtml | accessdate = 2008-10-15}}</ref> 2005 жылдан Техаста 79,535 миль (127,999 км) ұзындықтағы тас жолдар қиылысты.<ref name="highwaymiles">{{cite web |title=LoneStarRoads – Highways of Texas |publisher=AARoads |date=2008-02-09 |url=http://www.aaroads.com/texas/ |doi= |accessdate=2008-04-20}}</ref> Тас жолдарындарын кеңейтуді қаржыландыру үшін Техас штатында 17 төлемді жолдар және қосымша төлемді жолдар бар.<ref name="tollways2">{{cite web |title=Global List of Toll Facilities – United States |publisher=International Bridge, Tunnel and Turnpike Association |year =2005 |url=http://www.ibtta.org/Information/content.cfm?ItemNumber=2530 |accessdate=2008-04-20}}</ref> Батыс Техастағы I-10 және I-20 ірі тас жолдарында жүру 80 миль сағатына (130 км/сағ) жылдамдықпен шектеліп, бұл АҚШ-тағы ең жоғары жылдамдық көрсеткіші.<ref name="speedlimit">{{cite news |title=Texas Raises Rural Speed Limits to 80 MPH{{ndash}} |publisher=FOXNews.com / Associated Press |date=2006-05-08 |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,197072,00.html |accessdate=2008-05-12}}</ref>
2011 жылы наурызда [[Ұлттық Әкімшілік қоғамдық конференциясы Америкалық қоғамдастығының Америка штаттары қоқыстары протолы]]ның нәтижесі бойынша Техас штаты ең төменгі он штаттың қатарында көрінді. Жалғыз жұлдызды штаттағы қоғамдық тас жолдар төмен жағдайдағы айнала тазалығынан, тиімсіз жасалған жол ернеулерінен және қоқысты көмуге байланысты мүліктік стандарттардан зардап шегіп келеді.<ref>S. Spacek, 2011 American State Litter Scorecard: New Rankings for an Increasingly Environmentally Concerned Populace.</ref>
=== Әуе жолдар ===
[[Сурет:Boeing 757-223.jpg|left|thumb|Даллас-Форт-Уэрт әуежайы 757 Американ авиалайнері]]
Техаста мемлекеттегі штаттардың ішінде ең көп әуежайлар бар. Техаста аумағы және жолаушы тасымалдауы бойынша ең үлкен Даллас-Форт-Уэрт әуежайы қызмет етіп, ол аумағы бойынша АҚШ-та екінші орында болып, 18 076 [[акр]] (73.15 шаршы км) ауданымен дүниеде төртінші орында тұрады.<ref name="DFWAir">{{cite web |url=http://www.dfwairport.com/visitor/index.php?ctnid=24254 |title=Facts about DFW |accessdate=2008-10-14 |work=Dallas/Fort Worth International Airport}}</ref> Жол жүру бойынша Даллас-Форт-Уэрт әуежайы штаттағы ең бірінші бос емесі, АҚШ-та төртіншісі<ref name="GreatPlacesAvi">{{cite web|title=10 Great Places for Aviation and Aerospace|author=Jennifer LeClaire|work=Southern Business and Development|url=http://www.sb-d.com/archivesite/www.sb-d.com/issues/spring2007/features/10GreatPlacesForAviationAndAerospace.html|accessdate=2008-04-28}}</ref> және ал дүниеде алтыншы орында тұрады.<ref name="DFWAir2">{{cite news|title=Dallas-Fort Worth International Airport |work=USAToday| url=http://destinations.usatoday.com/dallas/| accessdate=2008-04-28}}</ref> Америкалық [[AMR Корпорациясы]]ның [[American Eagle]] дүниедегі толық жолаушыларды тасымалдау бойынша 2-орындағы авиалайнер (Delta Airs авиалайнерінен соң) болып, Даллас-Форт-Уэртты ең үлкен және негізгі орталық ретінде пайдаланады.<ref name="AMR">{{cite web |title=American airlines information pictures and facts |publisher=aviationexplorer.com |date=2008-04-11 |url=http://www.aviationexplorer.com/american_airlines.htm |accessdate=2008-04-28}}</ref> [[Southwest Airlines авиалайнері]] де Далласта орналасып, [[Dallas Love Field әуежайы]] арқылы қозғалады.<ref name="SW1">{{cite web |url=http://www.southwest.com/about_swa/airborne.html |title=We Weren't Just Airborne Yesterday |date=2007-05-02|publisher=Southwest Airlines |accessdate=2007-06-09}}</ref> Ол АҚШ ішінде бір жылда ең көп жолаушы тасымалдайтын авиалайнер болып, дүниеде ең көп жолаушы тасымалдайтын авиалайнерлер қатарында тұрады.<ref name="IATA">{{cite web |url=http://www.iata.org/pressroom/wats/wats_passengers_carried.htm |title=Scheduled Passengers Carried |author=International Air Transport Association |accessdate=2007-06-10|archiveurl = http://web.archive.org/web/20070928064050/http%3A//www.iata.org/pressroom/wats/wats_passengers_carried.htm |archivedate = September 28, 2007|deadurl=yes |authorlink= International Air Transport Association}}</ref>
Техастағы екінші авилайнер Хьюстондағы [[Джорж Буш Континентаралық әуежайы]] ('''IAH''') болып, Хьюстондағы [[Continental Airlines әуе жолы]]н орталық ретінде пайдаланады. IAH АҚШ-тың қалаған әуежайынан Мексиканың барлық жеріне ұшады.<ref name="GBAir1">{{cite web|title=About George Bush Intercontinental Airport|publisher=Houston Airport System|url=http://www.houstonairportsystem.org/iahAbout|accessdate=2008-06-28}}</ref><ref name="GBAir2">{{cite press release|title=Houston Emerges As The Premier Gateway In The U.S. For Travelers To Mexico|publisher=Houston Airport System|date=2005-04-12|url=http://www.fly2houston.com/0/8178/0/1906D1940/|accessdate=2006-12-30}}</ref> Келесі жыл сайын 4 миллионнан артық жолаушы тасымалдайтын ең үлкен төрт әуежай бұлар: [[Остин-Бергстром Халықаралық әуежайы]], [[Уильям П. Хобби әуежайы]], [[Сан-Антонио Халықаралық әуежайы]] және [[Dallas Love Field әуежайы]]. Штаттағы халықаралық әуежай болып есептелетін ең кіші әуежай бұл – [[Дел Рио Халықаралық әуежайы]].
=== Порттар ===
[[Сурет:Houston Ship Channel.jpg|right|thumb|Хьюстон порты]]
Шамамен 1 150 шақты теңіз порттары 1 000 мильден (1 600 км) көбірек каналдармен Техасты қаптап тұрады.<ref name="ports1">{{cite web |title=About Texas Ports |publisher=Texas Ports Association |url=http://www.texasports.org/ |accessdate=2008-05-07}}</ref> Порттар дерлік бір миллион адамды қабылдап, 317 миллион метр тонна айналыста болады.<ref name="portbenefits">{{cite web |title=Benefits of Texas Ports |publisher=Texas Ports Association |url=http://www.texasports.org/benefits/ |accessdate=2008-05-07}}</ref> Техас порттары Атлантика басқа жағалауларымен Галф Ішкіжағалық Су жолдары арқылы байланысады. Хьюстон порты АҚШ-тағы шетелдік тоннаж бойынша ең қызған порт болып, жалпы тоннаж бойынша екінші және дүние жүзінде тоннаж бойынша онынша орынды иелейді.<ref name="porthouston">{{cite web |date=2008-03-31 |title=General Information |publisher=The Port of Houston Authority |url=http://www.portofhouston.com/geninfo/overview1.html |accessdate=2008-05-07}}</ref> Техас [[Шип каналы]] қазіргі таңда 530 фут (160 м) кеңдікке 45 фут (14 м) тереңдікті және 50 миль (80 км) ұзындықты иелеген.<ref name="HGnav">"Welcome to the Houston-Galveston Navigation Channel Project Online Resource Center" (description), [[United States Army Corps of Engineers]], желтоқсан 2005, [http://www.swg.usace.army.mil/items/hgnc/ United States Army Corps of Engineers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090109052637/http://www.swg.usace.army.mil/items/hgnc/|date=2009-01-09}}</ref>
=== Темір жолдар ===
[[Сурет:METRORail 5.jpg|left|thumb|Метро рельсі]]
[[Канзас]] штатында даукестердің үй малдарын темір жолға салуы және оның күшін пайдалануы дәстүрлің бір бөлігі болып табылады. Техастағы ең бірінші темір жол 1853 жылы тамызда ашылған [[Баффало Бейоу]], [[Брезос]] және [[Колорадо]] темір жолы.<ref>{{cite web|author=George C. Werner |url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/eqb16 |title=Handbook of Texas Online – Buffalo Bayou, Brazos and Colorado Railway |publisher=Tshaonline.org |date= |accessdate=2010-04-11}}</ref> Техасқа солтүстіктен бірінші келген темір жол 1872 жылы келіп, ол [[Миссури–Канзас–Техас темір жолы]] еді.<ref>{{cite web|author=Donovan L. Hofsommer |url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/eqm08 |title=Handbook of Texas Online – Missouri-Kansas-Texas railroad |publisher=Tshaonline.org |date= |accessdate=2010-04-11}}</ref> 1911 жылға дейін Техас мемлекетте темір жол ұзындығы бойынша көш бастады. 1932 жылға дейін Техас темір жол ұзындығы шыңына жетіп, ол 17 078 мильді (27 484 км) құрады, бірақ 2000 жылға дейін 14 006 мильге (22 540 км) дейін қысқарды. Техас темір жол комиссиясы басынан штаттық темір жолды тәртіпке салған кезде, 2005 жылда штат осы қызметке Техас Көлік басқармасын қайта тағайындады.<ref name="RRCMove">{{cite web |title=Former Rail Division|publisher=Texas Railroad Commission |date=2005-10-01 |url=http://www.rrc.state.tx.us/divisions/rail_moved/index.html?/rail.html |accessdate=2008-05-04|archiveurl = http://web.archive.org/web/20080506073304/http%3A//www.rrc.state.tx.us/divisions/rail_moved/index.html%3F/rail.html |archivedate = May 6, 2008|deadurl=yes}}</ref>
Даллас және Хьюстон екеуі жылдам трамвай жүйесін қалыптастырды. [[Dallas Area Rapid Transit]] (DART) Оңтүстік-Батыс АҚШ-та ең бірінші болып, осы жылдам трамвай жүйесін іске қосты.<ref name="DARTLightRail">{{cite news |last=Myerson |first=Allen R. |date =1996-06-14 |title=Dallas Opening Southwest's First Rail Transit |publisher=New York Times |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D01EFD81739F937A25755C0A960958260 |accessdate=2008-05-11}} {{Dead link|date=June 2010| bot=DASHBot}}</ref> [[Trinity Railway Express]] (TRE) Форт-Уэрт және Далласты байланыстыратын қала сырты темір жол қызметі болып, оны Форт-Уэрт транспорт әкімшілігі және DART амалға асырады.<ref name="TRE">{{cite web |title=Trinity Railroad Express |url=http://www.trinityrailwayexpress.org/ |accessdate=2008-06-11}}</ref> Остиндағы [[Capital Metropolitan Transportation Authority “Capital MetroRail”]] деп аталатын қала сырты темір жол қызметін солтүстік-батыс қала сыртына жөнелтеді. [[Metropolitan Transit Authority of Harris County]], Texas (METRO) Хьюстон аймағында жылдам трамвай жолдарын бағыттайды.
[[AMTRAK корпориясы]] Техастың темір жол жолаушыларға қалааралық қызметін жасауды мөлшерде және жиілікте шектеу белгілейтіндігін өамтамасыз етеді. Штатта жоспарланған үш бағытта қызмет көрсетеді: күнделікті Texas Eagle (Чикаго-Сан-Антонио); үш апталық Sunset Limited (Нью-Орлеан-Лос-Анджелес), Техастағы аялдамаларымен; күнделікті Heartland Flyer (Форт-Уэрт-Оклахома-Сити) бағыттары.
== Спорт ==
[[Сурет:Spurs vs Lakers.jpg|right|thumb|2007 жылғы [[Сан Антонио Сперс]] пен [[Лос Анджелес Лэйкерс]] ортасында Плейофф ойыны]]
Америкалық футбол штатта көп уақыт бойы “'''король'''” саналып келді және Техастықтар спорттың алуан түрлілігінен рахаттанды.<ref name="FBKing">{{cite news|last=Brady |first=Erik |title=Football still king, but hoops teams in Texas grab attention |publisher=[[USA TODAY]] |date=2003-04-04 |url=http://www.usatoday.com/sports/college/2003-04-03-texas-double_x.htm |accessdate=2008-04-11}}</ref>
Техастықтар көпшілік кәсіби командалық [[спорт|спорт ойындарын]] қарсы алады. "'''Үлкен төрттік'''" кәсіби лигада Техастың екі НФЛ ([[Даллас Ковбойз]] және [[Хьюстон Тексанс]]), екі команда [[бейсбол]] негізгі лигасында ([[Техас Рэйнджерс]] және [[Хьюстон Астрос]]), үш команда NBA ([[Хьюстон Рокетс]], [[Сан Антонио Сперс]] және [[Даллас Маверикс]]), және бір Лиганың [[Ұлттық Хоккей командасы]] ([[Даллас Старз]]) бар. Даллас – Форт-Уэрт "Үлкен төрттік" кәсіби лигада барлық төрт спорттық командалары бар 13 аймақтың бірі есептеледі. "Үлкен төрттік" лигасынан тысқары Техастың бір [[WNBA командасы]] ([[Сан Антонио Силвер Старз]]) және екі [[Жоғары Лига]] [[футбол]] командалары ([[Хьюстон Динамо]] және [[Даллас ФК]]) бар.
Техас мәдениетінде университеттік жеңіл атлетиканың маңызы зор, әсіресе [[америкалық футбол]]дың. Штатта мемлекеттегі ең көп оқу орындары арасында 10 I-FBS дивизия бар. Штаттың төрт университеттері [[Бейлор Беерз]], [[Техас Лонгхорнз]], [[Texaс A&M Аггиез]] және [[Texaс Teх Ред Рейдерс]], [[Big 12 Conference]] та қатысады. Сондай-ақ төрт мектеп командалары Техас Лонгхорнз, [[Texaс A&M Аггиез]], [[TCU Хорнед Фрогз]] және [[SMU Мустангз]] бір спорт чемпионатында болса да өз құқықтарын қорғап келе жатыр.
[[Сурет:Ballpark in Arlington May 2009.jpg|left|thumb|Арлингтондағы стадионда Texas Rangers ашылу күні]]
I-A дивизиясындағы сауалнама бойынша [[Оклахома университеті]] және Техас университеті ортасында бәсекелістік болады, ал мемлекетте үшінші орынға [[Ред Ривер Шутоут]] қол жеткізеді.<ref name="RRShootout">{{cite news |url=http://www.dallasnews.com/sharedcontent/dws/spt/colleges/redrivershootout/texas/stories/100705dnspofbwnewrivalrylede.1c8619ce.html |title=UT-OU : Best Rivalry? |work=Dallas Morning News |last=Davis |first=Brian |date=2005-10-07 |accessdate=2006-07-11}}</ref> [[Lone Star Showdown]]да тартысты бәсекелістік Техастың екі университеттері арасында өтеді: олар Texaс A&M университеті және Texas университеттері.
[[Battle for the Iron Skillet]] күресі әр жылы екі команда TCU Хорнед Фрогз және SMU Мустангз арасында болып өтеді.
[[University Interscholastic League]] ([[UIL]]) көбінесе бастауыш және орта мектеп арасында жарыстар ұйымдастырады.<ref name="UIL">{{cite web| title = University Interscholastic League| publisher = University of Texas| url = http://www.uil.utexas.edu/| accessdate = 2008-09-28}}</ref> UIL ұйымдастырған спорт жарыстары ол жеңіл атлетика (ең атақтысы мектептер арасындағы америкалық футбол жарыстары), сондай-ақ пәндерден көркемдік және академиялық жарыстар.
[[Сурет:Lone Star Showdown 2006 McGee on goal-line.jpg|right|thumb|2006 жылғы Lone Star Showdown футбол ойыны]]
Техастықтар тағы да [[родео]]ны жақсы көреді. Дүниедегі ең бірінші родео Техаста [[Пекос]]та қабылданған.<ref>{{cite web|url=http://atlas.thc.state.tx.us/viewform.asp?atlas_num=5389005909&site_name=World's+First+Rodeo&class=5000 |title=View Atlas Data |publisher=Atlas.thc.state.tx.us |date= |accessdate=2010-04-11}}</ref> Жыл сайын өтетін [[Livestock Show]] және [[Rodeo]] дүниедегі ең үлкен родео шоуы болып есептеледі. Даллас әр жылы [[Fair саябағы]]нда Техастың штаттық жәрмеңкесін өткізеді.<ref name="statefair">{{cite web |title=Fair Park, Texas |publisher=City of Dallas |accessdate=2008-05-22 |url=http://www.dallascityhall.com/FairPark/art_architectural.html}}</ref>
2012 жылдан бастап Остин [[Формула-1]] Дүние чемпионатының<ref name="f1">{{cite web |title=Formula One returns to the United States |publisher=Formula 1 Administration Ltd |accessdate=2010-05-25 |url=http://www.formula1.com/news/headlines/2010/5/10824.html}}</ref> раундын қабылдайды 1980 жылғы [[Watkins Glen International]]дағы Гран Приден бергі АҚШ-тағы тұрақты жол айналымы болады.
=== Техас штаты спорт командалары ===
<center>
<gallery widths="140" heights="140" perrow="5" mode="slideshow">
Сурет:Texas-Rangers.jpg|[[Техас Рейнджерс]]
Сурет:San Antonio Spurs.jpg|[[Сан Антонио Сперс]]
Сурет:San Antonio Silver Stars.jpg|[[Сан Антонио Силвер Старз]]
Сурет:Houston-texans.jpg|[[Хьюстон Тексанс]]
Сурет:Houston rockets.png|[[Хьюстон Рокетс]]
Сурет:FC Dallas.jpg|[[Даллас футбол клубы]]
Сурет:Houston Dynamo.jpg|[[Хьюстон Динамо]]
Сурет:Houston astros.jpg|[[Хьюстон Астрос]]
Сурет:Dallas-cowboys.jpg|[[Даллас Ковбойз]]
Сурет:Dallas Stars.jpg|[[Даллас Старз]]
Сурет:Dallas Mavericks.jpg|[[Даллас Маверикс]]
</gallery>
</center>
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер|3}}
== Сілтемелер ==
{{Refbegin}}
* {{Cite book|last=Chipman|first=Donald E.|title=Spanish Texas, 1519–1821|publisher=[[University of Texas Press]]|location=[[Austin, Texas]]|year=1992|isbn=0292776594}}
* {{Cite book|last=Davis|first=William C.|title=Lone Star Rising|year=2006|publisher=Texas A&M University Press|location=College Station, TX|isbn=9781585445325}} originally published 2004 by New York: Free Press
* {{Cite book|last=Edmondson|first=J.R.|title=The Alamo Story-From History to Current Conflicts|publisher=Republic of Texas Press|place=[[Plano, Texas]]|isbn=1-55622-678-0|year=2000}}
* {{Cite book|last=Hendrickson|first=Kenneth E., Jr.|title=The Chief of Executives of Texas: From Stephen F. Austin to John B. Connally, Jr.|publisher=[[Texas A&M University Press]]|location=[[College Station, Texas]]|year=1995|isbn=0890966419}}
* {{Cite book|last=Hardin|first=Stephen L.|title=Texian Iliad|location=Austin, Texas|publisher=University of Texas Press|year=1994|isbn=0-292-73086-1}}
* {{Cite book|last=Huson|first=Hobart|title=Captain Phillip Dimmitt's Commandancy of Goliad, 1835–1836: An Episode of the Mexican Federalist War in Texas, Usually Referred to as the Texian Revolution|location=Austin, Texas|publisher=Von Boeckmann-Jones Co.|year=1974}}
* {{Cite book|last=Lack|first=Paul D.|title=The Texas Revolutionary Experience: A Political and Social History 1835–1836|publisher=Texas A&M University Press|location=College Station, TX|year=1992|isbn=0-89096-497-1}}
* {{Cite book|last=Manchaca|first=Martha|title=Recovering History, Constructing Race: The Indian, Black, and White Roots of Mexican Americans|series=The Joe R. and Teresa Lozano Long Series in Latin American and Latino Art and Culture|publisher=University of Texas Press|location=Austin, TX|year=2001|isbn=0292752539}}
* {{Cite book|last=Todish|first=Timothy J.|last2=Todish|first2=Terry|last3=Spring|first3=Ted|title=Alamo Sourcebook, 1836: A Comprehensive Guide to the Battle of the Alamo and the Texas Revolution|publisher=Eakin Press|year=1998|location=Austin, Texas|isbn=9781571681522}}
* {{Cite book| title =The Warren Commission Report| volume = IV| series =Warren Commission Hearings| publisher =National Archives| isbn =0-31208-257-6| url =http://www.jfk-assassination.de/warren/index.php| author =report of President's Commission on the assassination of President John F. Kennedy.| year =1992}}
* {{Cite book|last=Weber|first=David J.|title=The Spanish Frontier in North America|publisher=[[Yale University Press]]|location=[[New Haven, Connecticut]]|series=Yale Western Americana Series|year=1992|isbn=0300051980}}
* {{Cite book|last=Weddle|first=Robert S.|title=Changing Tides: Twilight and Dawn in the Spanish Sea, 1763–1803|series=Centennial Series of the Association of Former Students Number 58|publisher=[[Texas A&M University Press]]|location=[[College Station, Texas]]|year=1995|isbn=0890966613}}
* {{Cite book|last=Winders|first=Richard Bruce|title=Sacrificed at the Alamo: Tragedy and Triumph in the Texas Revolution|publisher=State House Press|location=Abilene, TX|year=2004|isbn=1880510804|series=Military History of Texas Series: Number Three}}
{{Refend}}
== Сыртқы сілтемелер ==
{{Commons category|Texas}}
;Штат Үкіметі
* [http://www.texasonline.com/portal/tol The State of Texas]
* [http://wikis.ala.org/godort/index.php/Texas Texas State Databases] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515221125/http://wikis.ala.org/godort/index.php/Texas |date=2008-05-15 }} – Annotated list of searchable databases produced by Texas state agencies and compiled by the ''Government Documents Roundtable of the American Library Association''.
* [http://texaspolitics.laits.utexas.edu/ Texas Politics]. An online textbook from the College of Liberal Arts, The University of Texas.
;АҚШ Үкіметі
* [http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=TX Energy Profile for Texas- Economic, environmental, and energy data] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110204233946/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=TX |date=2011-02-04 }}
* [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=TX USGS real-time, geographic, and other scientific resources of Texas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161209115548/https://www2.usgs.gov/state/state.asp?State=TX |date=2016-12-09 }}
* [http://www.ers.usda.gov/statefacts/TX.htm Texas State Facts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090815113643/http://www.ers.usda.gov/statefacts/TX.HTM |date=2009-08-15 }}
* [https://web.archive.org/web/20070713151218/http://www.nps.gov/history/nr/travel/tx/ South and West Texas, a National Park Service ''Discover Our Shared Heritage'' Travel Itinerary]
;Басқалар
* {{dmoz|Regional/North_America/United_States/Texas}}
* [http://www.thestoryoftexas.com/ The Texas State History Museum]
* [http://www.tshaonline.org/handbook/online/ The Handbook of Texas Online]{{ndash}} Published by the ''Texas State Historical Association''
* [http://texinfo.library.unt.edu/texasregister/default.htm ''Texas Register''], hosted by the ''University of North Texas Libraries''
* {{Wikitravel}}
* [https://web.archive.org/web/20070713151218/http://www.nps.gov/history/nr/travel/tx/ South and West Texas: A National Register of Historic Places Travel Itinerary]
* [http://texasheritagesociety/ Texas Heritage Society]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{osmrelation-inline|114690}}
* [http://digital.lib.uh.edu/ View historical photographs at the University of Houston Digital Library.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100123012758/http://digital.lib.uh.edu/ |date=2010-01-23 }}
{{АҚШ әкімшілік бөлінуі}}
{{таңдаулы мақала}}
[[Санат:АҚШ штаттары]]
[[Санат:Техас]]
8lsxdlgf32gxuymclr4ta3p5yidntzd
3693090
3693088
2026-11-07T17:49:08Z
Кабылбек Алихан
188060
Ілік септік жалғауы түсіп қалған.
3693090
wikitext
text/x-wiki
{{АҚШ штаты
|атауы = Техас
|шынайы атауы = Texas
|ту = Flag of Texas.svg{{!}} border
|белгісі = State Seal of Texas.svg
|карта = Map of USA TX.svg
|лақап аты = «Жалғыз жұлдызды штат» (ағылшынша "The Lone Star State")
|ұраны = «Достық» (ағылшынша "Friendship")
|әні = «Texas, our Texas» (қазақша "Техас, біздің Техас")
|астанасы = [[Остин]]
|ірі қаласы = [[Хьюстон]]
|ірі қалалары = [[Сан-Антонио]]<br />[[Даллас]]<br />Остин<br />[[Форт-Уэрт]]<br />[[Эль-Пасо]]
|тұрғыны = {{gain}}25 145 561<ref>{{cite web|title=2010 Resident Population Data: Population Change|publisher=US Census|url=http://2010.census.gov/2010census/data/apportionment-pop-text.php|format=xls|accessdate=2010-Dec-21|archiveurl=http://www.webcitation.org/619lRoKht|archivedate=2011-10-27}}</ref>
|санақ жылы = 2010
|тығыздығы = 37,2
|тұрғыны Орны = 2
|ауданы = 696 241
|құрлық ауданы =
|су ауданы = 17 406
|су пайызы = 2,5
|ауданыОрны = 2
|ені = 1 244
|ұзындығы = 1 270
|ендік1 = 25°50'
|ендік2 = 36°30'
|бойлық1 = 93°31'
|бойлық2 = 106°38'
|максимал биіктігі = 2 667,4
|орташа биіктігі = 520
|минимал биіктігі = 0
|штат реті = 28
|штат статусы = [[1845 жыл]] [[29 желтоқсан]]
|штатқа дейін = [[Техас республикасы]]
|губернаторы = [[Грег Эбботт]]
|вице губернаторы = [[Патрик Дэн]]
|заң шығару органы = Техас легислатурасы<ref>Англияда және АҚШ-тың кейбір штаттарында заң шығаратын органдар атауы</ref>
|жоғарғы палатасы = Техас сенаты
|төменгі палатасы = Техас өкілдігінің палатасы
|сенат мүшелері = [[Кей Бейли Хатчинсон]]<br />[[Джон Корнин]]
|уақыт белдеуі = UTC−6,<br />[[Жазғы уақыт|жазда]] UTC−5
|автомобиль коды =
|домені = .tx.us
|сайты = [http://www.texas.gov texas.gov]
|ортаққордағы санаты = Texas
|түсініктемелер = {{reflist}}
}}
'''Техас''' ({{lang-en|Texas}}, {{IPA|/ˈtɛksəs/}}) — [[АҚШ|АҚШ-тың]] оңтүстігіндегі, халық саны және жер көлемі бойынша екінші орындағы штат; АҚШ-тың құрлықтағы штаттарының арасында ең үлкен жер аумағына ие. Атауы [[Каддо тілі]]ндегі «Tejas» — “''достар''” немесе “''одақтастар''” деген сөзге негізделген.<ref>[http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/pft04 Texas, origin of name] ''Handbook of Texas Online''</ref> Техас Америка Құрама Штаттарының оңтүстік-орталығында орналасқан, оңтүстігінен [[Мексика]]мен, батысынан Жаңа Мексикамен, солтүстігінде [[Оклахома]]мен, солтүстік-шығысында [[Арканзас (штат)|Арканзаспен]], шығысынан [[Луизиана]] штатымен шектеседі. Техастың жер көлемі 268,820 шаршы миль (696,200 шаршы километр), халқының саны 25,1 миллион адамды құрайды.<ref>{{cite web| title = U.S. Census Bureau Announces 2010 Census Population Counts – Apportionment Counts Delivered to President | work = Press Release| publisher = U.S. Census Bureau | date = желтоқсан 21, 2010 | url = http://2010.census.gov/news/releases/operations/cb10-cn93.html | accessdate = February 7, 2011}}</ref>
== Штат туралы ==
[[Испания]]ның отарлау кезеңінде штат '''Nuevo Reino de Filipinas : La Provincia de Texas''' атауымен белгілі болды.<ref>{{cite web|last=Teja|first=Jesús de la|title=New Philippines|url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/usn01|work=Handbook of Texas Online|publisher=Texas State Historical Association}}</ref> Бұл атауды бірінші қолданған адам '''Antonio Margil de Jesús''' болып, ол 1716 жылы 20-шілдеде Мексиканың вице-короліне хат жазғанда осы атауды қолданады. Бұл атау күнделікті өмірде көп қолданыста болмағанымен, 1800 жылдардың аяғына дейінгі ресми құжаттарда көп кездесіп тұрады.
[[Хьюстон]] Техастағы ең үлкен және АҚШ-тағы төртінші үлкен қала болып есептеледі. Ал [[Сан-Антонио]] болса, штаттағы екінші және мемлекеттегі жетінші үлкен қала. Сол сияқты [[Даллас-Форт Уэрт]] және Үлкен Хьюстон АҚШ метрополитендік аймақтардағы төртінші және алтыншы орындарда тұрады. Одан басқа ірі қалалар [[Эл Пасо]] және [[Остин]] сияқты үлкен қалалар болса, штат орталық қалалары болып есептеледі. Техастың тәуелсіз Республика екендігінің және Мексикамен азаттық үшін күресуінің белгісі ретінде штатты “'''Жалғыз жұлдызды штат'''” деп атайды. Сондықтан "Жалғыз жұлдыз" бейнесін Техастың туында және штат таңбасында да көп кездестіруге болады.<ref>{{cite web|url=http://www.netstate.com/states/intro/tx_intro.htm |title=Introduction to Texas |publisher=Netstate.com |date= |accessdate=2010-04-11}}</ref>
== Техас штатының ресми нышандары мен символдары ==
<center>
<gallery widths="140" heights="140px" perrow="5">
File:Bluebonnet1.jpg|Техас гүлі (bluebonnet) (1901 жылы белгіленген)
File:Flag of Texas.svg|Техас туы (1839 жылы)
File:Seal of the Republic of Texas (1836).svg|Техас Республикасы таңбасы (1839 жылы)
File:Seal_of_Texas.svg|Техас штаты таңбасы (1845 жылы)
File:Seal_of_Texas_(reverse).svg|Техас штаты таңбасының өзгеруі (1961 жылы)
File:Coat of arms of the Republic of Texas.svg|Техас Республикасы мемлекеттік ел таңбасы (1839 жылы)
File:State_Arms_of_Texas.svg|Техас штаты ел таңбасы (1993 жылы)
File:State military crest of Texas.svg|Ұлттық гвардия (1924 жылы)
File:Carya illinoinensis.jpg|Штат талы ({{lang-en|Pecan}}) (1906 жылы)
File:Mimus-polyglottos-002 edit.jpg|Штат құсы ({{lang-en|Northern Mockingbird}})
File:Dasypus novemcinctus.jpg|Штаттың майда сүт қоректісі ({{lang-en|Nine-banded Armadillo}})
File:Texas_Longhorn_cow.jpg|Штаттың ірі сүт қоректісі({{lang-en|Texas longhorn}})
File:Blue_lacy_working.jpg|Штат иті({{lang-en|Blue Lacy}}) (2005 жылы)
File:Dutch_Oven_-McClures_Magazine.jpg|Штаттың аспаздық құралы ({{lang-en|Dutch oven}})
File:Bowl_of_Chili_No_Beans.jpg|Штаттың тағамы ({{lang-en|chili con carne}})
File:CottonPlant.JPG|Штат талшығы және тоқымасы ([[мақта]])
File:Citrus_paradisi_(Grapefruit,_pink)_white_bg.jpg|Штат жемісі Техастық [[грейпфрут]]
File:Bouteloua_curtipendula.jpg|Штат шөбі ({{lang-en|Sideoats grama}})
File:Monarch_In_May.jpg|Штат жәндігі ({{lang-en|monarch butterfly}})
File:Guitar_1.jpg|Штат музыкалық аспабы ([[гитара]])
File:C60a.png|Штат молекуласы({{lang-en|buckyball}})
File:Pecan-nuts-on-tree.jpg|Штат жаңғағы ({{lang-en|Native pecan}})
File:Chiltepin_mexico_sonora.jpg|Штат бұрышы ({{lang-en|chiltepin}})
File:Opuntia_littoralis_var_vaseyi_4.jpg|Штат өсімдігі ({{lang-en|prickly pear cactus}})
File:Welk2.jpg|Штат қабыршағы ({{lang-en|lightning whelk}})
File:USS_Texas_BB-35.jpg|Штат кемесі ({{lang-en|Battleship USS Texas (BB-35)}})
File:Bull-Riding2-Szmurlo.jpg|Штаттың жеке спорты ({{lang-en|rodeo}})
File:Titans_Texans.jpg|Штаттың командалық спорты ([[Америкалық футбол]] {{lang-en|American football}})
</gallery>
</center>
== География ==
[[Балконас Фолт]] сияқты аймақтық және геологиялық ерекшеліктеріне қарай Техаста мемлекеттің оңтүстігіндегі және батыс-оңтүстігіндегі жерлерге ұқсас әр түрлі [[ландшафт]]тар кездеседі.<ref>Sansom, Andrew: ''[http://books.google.com/books?id=LEHH7ovVVDgC Water in Texas: An Introduction]'', University of Texas Press, 2008, pg. 25</ref> Техас көбінесе оңтүстік-батыс құмды шөлдермен байланысып, штат жалпы аймағының 10%-дан азырақ бөлігін құмдықтар иелейді.<ref>Dingus, Anne: ''The dictionary of Texas misinformation'', Gulf Publishing Company, 1987</ref> Халық көп шоғырланған орталықтардың көбісі бұрынғы [[жайылма]], [[шалғын]], [[орман]], [[Жиектеме|жиектердің]] аймақтарында орналасқан. Штат бойлап шығыстан батысқа қарай саяхат қылсақ, жағалық батпақтармен қарағайлы ормандардан, жазықтармен биіктерден және соңында [[Биг Бэнд]] шөлдерімен тауларынан тұратын ландшафттарды байқауымызға болады.
[[Сурет:Guadalupe Mountains and El Capitan 2006.jpg|200px|right|thumb|Гвадалупе таулары]]
Техас 268,820 шаршы миль (696,200 километр) аумағымен АҚШ-та [[Аляска штаты|Аляскадан]] соң, екінші орында тұрады. Ол аймағы бойынша Франциядан 10% үлкенірек болса, ал [[Германия]] немесе [[Жапония]] сияқты елдерден дерлік екі есе артық. Егер Техас ел болғанында, [[Чили]] және [[Замбия]]дан соң 40-орында тұрар еді.
[[Сурет:Texas Hill Country 187N-2.JPG|200px|left|thumb|Хилл өлкесі]]
[[Сурет:Алан Генри(Хенри) көлі.jpg|200px|right|thumb|Генри(Хенри) көлі]]
Техас АҚШ-тың оңтүстік орталығында орналасқан. Штаттың үш шекарасы өзендермен тұтасқан. [[Рио-Гранд]] оңтүстікте Мексиканың [[Чиуауа]], [[Коауила]], [[Нуэво-Леон]] и [[Тамаулипас]] штаттарымен шекара жасайды. [[Қызыл өзен]] болса солтүстікте Оклахома және Арканзаспен шекара жасайды. [[Сабин өзені]] болса шығыста Луизиана штатымен шекара жасайды. 10 климаттық аймағы, 14 қыртыс аймағы және 11 ерекше экологиялық аймақтарымен регионалдық классификациялау әр түрлі қыртыс, топография, геология, шөгулер, өсімдік және жануарлар қауымдастығымен проблемаға айналады.<ref name="Tx eco regions">{{cite web|url= http://www.texasep.org/html/lnd/lnd_1reg.html|archiveurl= http://web.archive.org/web/20080603175718/http://www.texasep.org/html/lnd/lnd_1reg.html|archivedate= 2008-06-03|title= Tx Envionmental Profiles|accessdate= 2006-07-14}}</ref>
Техаста 3700 атаулы тасқындар және 15 ірі өзендер бар.<ref>{{cite web|url=http://www.tpwd.state.tx.us/landwater/water/habitats/rivers/ |title=Rivers in Texas |publisher=Tpwd.state.tx.us |date=2007-11-16 |accessdate=2010-04-11}}</ref><ref>{{cite web|author=Hal P. Bybee |url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/rnr07 |title=Handbook of Texas Rivers |publisher=Tshaonline.org |date= |accessdate=2010-04-11}}</ref> Осы өзендердің ең ірісі Рио-Гранд. Басқа да [[Пекос]], [[Брезос]], [[Колорадо]] және [[Ред-Ривер]] сияқты өзендер болса Оклахомамен шекарада орналасқан. Әйтседе Техаста табиғи көлдер болғанымен Техастықтар 100-ден аса жасанды [[су сақтағыш]]тар орнатты.<ref>{{cite web|url=http://www.tpwd.state.tx.us/fishboat/fish/recreational/lakes/lakelist.phtml |title=Alphabetical List of Texas Lakes |publisher=Tpwd.state.tx.us |date=2010-01-28 |accessdate=2010-04-11}}</ref> Техастың аумағы және бірегей тарихы оның аймақтық жабдықтарын даулы етіп тұр. Құқық бойынша ол Оңтүстік немесе Оңтүстік-Батыс мемлекеттік болуы керек не екеуі де бірден болуы мүмкін.
=== Геология ===
[[Сурет:LlanoEstacadoShadedRelief.jpg|right|thumb|Ллано Эстакоданың көленкеленген рельеф картасы]]
[[Сурет:Palo Duro 2002.jpg|left|thumb|Пало Дуро каньоны]]
Техас Мексиканың батысындағы [[Сьерра-Мадре]]ге қарама-қарсы оңтүстігінде аяқталатын Ұлы тегістердің ең оңтүстік бөлігі болып табылады. Континенттік қыртыс кең континенттік өлке және транзиттік қыртыс арқылы [[Мексика бұғазы]]ның мұхиттық қыртысқа айналатын тұрақты кратон мезопротезоикты қалыптастырады. Техастағы ең ескі тау жоталары мезопротезоиктардан басталып, олардың жасы шамамен 1600 миллион жылды құрайды. Бұл [[Кембрия]]ға дейінгі магмалық тау жоталары мемлекеттің көп бөлігі негізінде жатыр және ол үш орында өз көрінісін тапқан: Ллано өрі, [[Ван Хорн]] және Эль Пасоға жақын [[Франклин тауы|Франклин тауларында]]. Көптеген осы ескі таулар шөгінді тау жыныстарын құрайды.
== Климат ==
[[Сурет:Техас жауын-шашын картасы.jpg|right|thumb|Техастағы жылдық орташа жауын-шашын мөлшері]]
[[Сурет:Техастағы жылдық температура картасы.jpg|right|thumb|Техастағы жылдық орташа температура]]
Техас үлкен аймағы болғандықтан және көп зоналардың қиылысында орналасқандықтан, климаты құбылмалы болып келеді. Мемлекеттің [[Панхендл]] бөлігінде Солтүстік Техасқа қарағанда қыс суығырақ келеді, ал бұғаз жағаларында қыс қоңыржай болып келеді. Техаста тұндырулар мысалында көп өзгерістер кездеседі. Штаттың батыс бөлігі, Эль Пасода жылдық жауын мөлшері 8 дюймды (200 мм) құраса, оңтүстік-шығыс бөлігі Хьюстонда болса жылдық жауын мөлшері 54 дюймды (1400 мм) құрайды.<ref name="weather1">{{Handbook of Texas|id=msf01|name=Weather}}</ref> Солтүстік орталық аумақ [[Даллас]]та жылына бір қалыпты 37 дюйм (940 мм) болып есептеледі.
Қар жылына Техастың батыс жағындағы Панхендл және таулы аймақтарда көп мәрте жауса, Солтүстік Техаста жылына бірнеше мәрте, ал Орталық және Шығыс Техаста бірнеше жылда бір-ақ рет қана жауады. Кездейсоқ жағдайлардан тысқары Сан-Антонионың оңтүстігінде және жағалауларда қар сирек жауады. 2004 жылы Жаңа жыл қарсаңында боран болғанда Кингсвиллдің оңтүстігіне қар жауғанда, желтоқсандағы орташа температура - 65° градусты құрады.<ref>{{cite web|url=http://www.wunderground.com/history/airport/KNQI/2008/12/24/DailyHistory.html?req_city=NA&req_state=NA&req_statename=NA |title=History : Weather Underground |publisher=Wunderground.com |date=2008-12-24 |accessdate=2010-04-11}}</ref> Максималдық температура жазғы кезде орташа есеппен Батыс Техас тауларында 80 °F(26 °C) градус болса, Рио Гранд алабындағы [[Галвестон аралы]]нда 100 °F(38 °C) градусқа дейін көтеріледі. Бірақ Техастың көпшілік аймақтарында бірізді жазғы жоғары температура 90 °F (32 °C) диапазонында болады. Түнгі жазғы температура 50 °F(14 °C) градустан (Батыс Техас тауларында)<ref name="weather2">{{cite web | title = Monthly Averages for Marfa, Texas | publisher = The Weather Channel | url =http://www.weather.com/outlook/recreation/outdoors/wxclimatology/monthly/graph/USTX0830?from=search | accessdate = 2008-10-15}}</ref> 80 °F(26 °C) градусқа дейін (Галвестонда)<ref name="weather3">{{cite web | title = Monthly Averages for Galveston, Texas | publisher = The Weather Channel | url = http://www.weather.com/outlook/recreation/outdoors/wxclimatology/monthly/graph/USTX0499?from=search | accessdate = 2008-10-15}}</ref> болады.
[[Найзағай]] Техаста жиі ойнайды, әсіресе, шығыс және солтүстік бөлігінде, алайда штаттың солтүстік аудандарын [[торнадо]]<nowiki/>лар шайып кетеді. АҚШ-тағы торнадолардың басым бөлігі осы Техас аймағында болып, олар жылына орташа есеппен 139 рет келеді. Олар көбінесе Техастың солтүстік бөлігіне және Панхендлге көбірек соғады.<ref name="Annual average number of tornadoes">[http://www.ncdc.noaa.gov/img/climate/research/tornado/small/avgt5304.gif NOOA.gov] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111016174155/http://www.ncdc.noaa.gov/img/climate/research/tornado/small/avgt5304.gif |date=2011-10-16 }} National Climatic Data Center. Тексерілген 24 қазан 2006.</ref> Торнадо негізінен штатта сәуір, мамыр және маусым айларында жүз береді.<ref name="TexasWeather">{{Handbook of Texas|id=yzw01|name=Weather}} Accessed 2008-07-22</ref>
[[Сурет:Galveston Hurricane 1915 wrecked home.jpg|300px|left|thumb|1915 жылдағы Галвестондағы дауылдың зияны]]
Америка тарихындағы ең күшті қиратушы дауылдардың бірнешесі осы Техасқа қарай келген. 1875 жылы [[Индианоле]]дегі дауыл 400 адамды өмірден алып кеткен болса, 1886 жылдағы дауыл болса бүкіл бір қаланы қырып жіберді. Бұл оқиғалар Галвестонға негізгі порт қала болуына мүмкіндік берді. 1900 жылдағы Галвестон дауылы бір қаланы тазалап шамамен 8000 адамды қырып (мүмкін толық 12000 адам), АҚШ тарихындағы ең үлкен өлім апаты болып есте қалды. Техастағы басқа да дауылдар 1915 жылы [[Галвестон дауылы]], 1957 жылы 600-ден астам адам өлген [[Одри дауылы]], 1961 жылы [[Карла дауылы]], 1967 жылы [[Беула дауылы]], 1983 жылы [[Алисия дауылы]], 2005 жылы [[Рита дауылы]] және 2008 жылы [[Дауылды Иконоскоп]].<ref name="deadhurr">{{cite web| last = Blake| first = Eric S.| coauthors = Rappaport, Edward N., Landsea, Christopher W.| title = The Deadliest, Costliest, and Most Intense United States Tropical Cyclones From 1851 to 2006| publisher = National Weather Service: National Hurricane Center| date = 2007-04-15| url = http://www.nhc.noaa.gov/pdf/NWS-TPC-5.pdf| format = PDF| accessdate = 2008-10-02}}</ref>
Техас АҚШ-та көптеген [[парник]]те өндірілетін газдарды шығарады.<ref name="GH1">{{cite news|title=Blame Coal: Texas Leads in Overall Emissions|author=Borenstein, Seth|publisher=USA Today|date=2007-06-04|url=http://www.usatoday.com/tech/news/2007-06-04-state-emissions_N.htm|accessdate=2007-06-06}}</ref><ref name="GH2">{{cite news |title=Texas No. 1 producer of greenhouse gases |url=http://www.dallasnews.com/sharedcontent/dws/news/texassouthwest/stories/060307dnnatemissions.3c1df3a.html |agency=Associated Press |publisher=Dallas Morning News |date=2007-06-03|accessdate=2008-06-11}}</ref><ref name="GH3">{{cite news |title=Texas Is No. 1 Carbon Polluter In U.S.|agency=Associated Press|date=2008-01-16|url=http://www.cbsnews.com/stories/2008/01/16/tech/main3720823.shtml?source=RSSattr=SciTech_3720823 | work=CBS News}}</ref> Штат жылына дерлік 1.5 триллион фунт (680 миллиард кг) [[көмірқышқыл газ]]ын шығарады. Тәуелсіз ел ретінде Техас дүние жүзі бойынша парникте өндірілетін газ көлемі бойынша жетінші орынды алған болар еді.<ref name="GH2"/> Мемлекеттің осындай газды шығаруының себебі көмір электростанцияларының көптігінен және тазалаушы, өңдеуші өндіріс орындарының көп болуынан болып табылады.<ref name="GH2"/>
== Тарихы ==
«Техастағы алты ту» атауы штат аумағындағы басшылық еткен халықтарды білдіреді. Испания Техас аймағында басшылық еткен алғашқы [[Еуропа]]лық ел. [[Франция]] Техаста қысқа мерзімді отаршылдық саясатын жүргізеді. Мексика болса бұл өңірді 1836 жылға дейін, яғни Техас Республика ретінде тәуелсіздік алғанша өз бақылауында ұстайды. 1845 жылы штат АҚШ-қа 28-штат ретінде қосылады. Мемлекет [[аннексия]]сы 1846 жылы [[Мексика-Америка соғысы]]ның басталуына себепші болды. 1861 жылы Техас АҚШ құрамынан шығып, Америкадағы [[Азаматтық соғыс]] кезінде [[Америка штаттары конфедерациясы]]на кіруін жариялады. Соғыстан соң Одақ аяқ тұруына дейінгі ұзақ мерзімде штат экономикалық құлдырау кезеңін бастан кешірді.
Азаматтық соғыстан соң Техаста дамыған бірден-бір өндіріс [[мал шаруашылығы]] еді. Штат көп жылдар бойы шаруашылықтың орталығы болған соң, Техасты халық көбінесе [[ковбой]]мен байланыстырады.
=== Еуропаға дейінгі уақыт ===
Техас [[Солтүстік Америка]]да Колумбқа дейінгі екі ірі мәдениет ортасында болды: олар оңтүстік-батыс және жазық аймақтар. [[Археологтар]] осы аймақтарда үш ірі жергілікті мәдениеттің болғандығын және олар Еуропамен қарым-қатынастарға дейін жоғары дәрежеде дамығанын анықтаған. Олар:<ref name="Richardson">Richardson (2005), p. 9.</ref>
*[[Пуэбло]] Рио Грандтың жоғары бөлігіндегі аумақ болып, Техастың батысында орналасқан;
*[[Миссисипи мәдениеті]], [[Оба құрылысшылары]] деп те аталады. Ол Техастың шығыс бөлігіндегі [[Миссисипи (өзен)|Миссисипи өзені]] аңғары бойында жайылған.
*Техас оңтүстігінде [[Мезоамерика өркениеті]] орналасқан. Теотиуаканың ықпалы Солтүстік Мексикаға 500 жылда өз шыңына жетіп, тек ғана 8-10 ғасырларда бәсеңдей түсті.
Қазіргі таңда Техас аумағында еш бір мәдениет басыңқы болмағандықтан, көптеген адамдар осы штатқа қоныстанып жатыр.<ref name="Richardson">Richardson (2005), p. 9.</ref> Техаста өмір сүрген америкалық тайпаларға [[Алабама]], [[Апаче]], [[Атакапан]], [[Бидай]], [[Каддо]], [[Коавильтектер]], [[Команчи]], [[Чокто]], [[Коасати]], [[Хасинай]], [[Хумано]], [[Каранкава]], [[кикапу]], [[Киова]], [[Тонкава]] және [[Уичито]].<ref>Richardson (2005), pp 10–16</ref><ref name="nativeamericans">{{Handbook of Texas|id=bzi04|name=Native Americans}}</ref>
Техас сөзі Хасинай тайпасының Каддо тіліндегі '''“táyshaʔ”''' сөзінен келіп шығып, “'''достар'''” және ”'''одақтастар'''” дегенді білдіреді.<ref name="facts">{{cite web |year=2008 |title=Facts |edition =2008–2009 |publisher=[[Texas Almanac]] |url=http://www.texasalmanac.com/facts/ |accessdate=2008-04-29}}</ref><ref name="TribesofTexas">{{cite web |last=Fry |first=Phillip L. |title=Handbook of Texas Online, s.v. ","
|url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/pft04
|accessdate=2007–07–24}}</ref><ref>Richardson, p 1</ref><ref name="etymology">{{cite web |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Texas |title=Texas |accessdate=2007-02-25 |publisher=Online Etymology Dictionary}}</ref><ref name="WChafe">Wallace Chafe, p.c.</ref> Америкалық тайпалар жаңадан келушілерге достық қарым-қатынаста болып, ал жауынгерлері болса, штатқа келген Еуропалық зерттеушілермен көшіп келушілер тағдырына қарсы болды.<ref>Richardson, p 10</ref> Тату тайпалар жаңадан келгендерге байырғы дән мәдениетін қалай өсіруді, тамақ жасауды және аңға қалай шығуды үйретті. Ал жауынгер тайпалар болса, өздерінің шабуылдары және қарама-қайшылықтарымен Еуропалықтардың өмірін өте мүшкіл және аса қауіпті халге жеткізді.<ref>Rupert N. Richardson, Adrian Anderson, Cary D. Wintz & Ernest Wallace, ''Texas: the Lone Star State'', 9th edition, New Jersey: Prentice Hall, 0131835505, pp.10–16</ref>
=== Отаршылдық саясаты ===
[[Сурет:Six Flags over Texas.jpg|300px|left|thumb|Техас аумағында басшылық еткен елдер тулары]]
Техасқа байланысты ең алғашқы тарихи құжат Мексика бұғазы жағасының картасы болып, ол карта 1519 жылы Испания зертеушісі [[Алонсо Альварес де Пинада]] жасаған.<ref name="chipman243">Chipman (1992), p. 243.</ref><ref name="weber34">Weber (1992), p. 34.</ref> Тоғыз жылдан соң кемеде апатқа ұшыраған испан зерттеушісі [[Альвар Нуньес Кабеса де Вака]] және оның жолдасы штатқа алғашқы аяқ басқан еуропалықтары болды.<ref name="SpanishT">{{Handbook of Texas|id=nps01|name=Spanish Texas}}</ref> Еуропалық күштер 1685 жылы кездейсоқ штатқа келмейінше Техасты елемеген болатын. [[Рене Роберо Кавелье де ла Сале]]нің жаңылыс есептеуінің себебінен ол отарды Миссисипи аумағында емес, [[Матагорда бұғазы]]ндағы [[Сент-Люис форты]]нда орнатты.<ref name="weber149">Weber (1992), p. 149.</ref> Отаршылдық саясаты қиын жағдайдан және жергілікті халықтардың қолынан өлгенге дейін төрт жыл ғана жалғасты.<ref name="chipman83">Chipman (1992), p. 83.</ref>
1690 жылы Францияның Шығыс Техаста бірнеше миссиялар атқаруы арқылы бәсекелестік танытуы Испанияға қатер салды.<ref name=chipman89>Chipman (1992), p. 89.</ref> After Native American resistance, the Spanish missionaries returned to Mexico.<ref name="weber155">Weber (1992), p. 155.</ref> Америкалық индейстердің қарсылығынан соң, испандықтар Мексикаға қайтуына мәжбүр болды. Франция Луизиана штатының көпшілік оңтүстік бөлігіне көшіп келгенде, 1716 жылы Испания үкіметі Шығыс Техаста жаңа миссиялар орындаумен Франция еліне жауап қайтарды.<ref name=chipman111and2>Chipman (1992), pp. 111–112.</ref><ref name="weber160">Weber (1992), p. 160.</ref> Екі жыл өтіп бірінші испандық азаматтық қоныс ретінде Сан-Антониоға негіз салды.<ref name="weber163">Weber (1992), p. 163.</ref>
Дұшпан жергілікті тайпалар және Испания отарларына дейінгі қашықтық көшіп келушілердің Техасқа көшу ойынан айнытты. Сондықтан ол Жаңа Испанияның ең аз халық шоғырланған аумағы болды.<ref name=chipman205>Chipman (1992), p. 205.</ref>
[[Сурет:Map of Texas 1718.jpg|300px|right|thumb|1718 жылғы Техас картасы]]
1749 жылы Липан апачилерімен<ref name="weber193">Weber (1992), p. 193.</ref> бейбітшілік келісім-шартына отырған Испания көпшілік тайпалардың Команчи, Тонкава, Хасинайлардың ызасын келтірді.<ref name="weber189">Weber (1992), p. 189.</ref> 1785 жылы Команчи Испаниямен келісімге қол қойып, Липан апачилерімен<ref name="weddle163">Weddle (1995), p. 163.</ref> Каранкава тайпаларының жеңіске жетуіне көмектесті.<ref name="weddle164">Weddle (1995), p. 164.</ref><ref name=chipman200>Chipman (1992), p. 200.</ref> Көптеген миссиялармен дін қызметкерлері жақсы өзгерістер алып келді. 18 ғасырдың соңына қарай кейбір тайпалар ғана христиан дінін қабылдаған жоқ.<ref name=chipman202>Chipman (1992), p. 202.</ref>
1803 жылы АҚШ Луизиананы Франциядан сатып алғанда, келісім шартқа Техас та кіретіндігін айтып тұрып алды. 1819 жылы Жаңа Испаниямен АҚШ ортасындағы шекара ретінде Сабина өзені болып табылды.<ref name="weber291to9">Weber (1992), pp. 291–299.</ref> Жаңа жерге ұмтылған АҚШ-тан көшіп келушілер келісім-шартты мойындаудан бас тартты. Бірнеше теңіз қарақшылары армияны Техасқа қарсы қайрады.<ref name=davis46>Davis (2006), p. 46.</ref>
[[Сурет:Stephen f austin.jpg|200px|left|thumb|Стефен Ф. Остин]]
1821 жылы азаттық үшін Мексика соғысы Мексиканың бір бөлігі болған Техас аумағында болып өтті.<ref name="weber300">Weber (1992), p. 300.</ref> Халқының аздығы үшін Мексика бұл аймақты Коахила және Техас мемлекетінің бір бөлігіне айналдырды.<ref name=manchaca162>Manchaca (2001), p. 162.</ref> Команчилердің шабуылын жоқ қылу үмітінде Техас Мексика және Испания сыртынан көшіп келетін халықтарының кіруіне рұқсат беріп, иммигрант саясатын босатты.<ref name="manchaca164">Manchaca (2001), p. 164.</ref> Мексикалық көшіп-қону жүйесі кезінде көпшілік жерлер эмресиоларға, яғни АҚШ, Еуропа және Мексикадан көшіп келушілерге жұмыс беретін адамдарға бөліп берілді. Бірінші грант Моисей Остинға берілді, ал ол өлген соң баласы Стивен Остинға қалды.
1822 жылы Остиннің көшіп келушілері, Ескі үш жүз мың, Бразос өзенінің бойларын мекендеді.<ref name=manchaca198>Manchaca (2001), p. 198.</ref> Қалған жиырма үш эмпресиорлар көшіп келушілерді штатқа алып кірді. Олардың көпшілігі АҚШ мемлекетінен болды.<ref name=manchaca198/><ref>Manchaca (2001), p. 199.</ref> Техас халқы қарқынмен өсті. 1825 жылы Техас халқы шамамен көпшілік мексикан текті адамдармен қоса 3.500 адамды құрады.<ref name=edmondson75>Edmondson (2000), p. 75.</ref> 1834 жылға келіп Техас халқы шамамен 37,800 адамға жетті, олардың тек ғана 7,800 халқы мексикан текті болды.<ref name=manchaca201and172>Manchaca (2001), pp. 172, 201.</ref>
Көпшілік иммигранттар Мексикалық заңдарын жақтырмады, әсіресе құлшылыққа қарсы болған заңды құптамады. АҚШ-тың Техасты сатып алуымен тіркесіп, Мексика үкіметі АҚШ-тан көшіп келушілерге тыйым салуды шешті.<ref name="edmondson78">Edmondson (2000), p. 78.</ref> Баж салығы туралы жаңа заңдар түпкілікті Мексика азаматтарының және жақында көшіп келген иммигранттардың да наразылығына ұшырады.<ref name=davis77>Davis (2006), p. 77.</ref>
1832 жылы ұйымдастырылған Анауак Бұзылыстар атты Мексика заңдарына қарсы ашық көтеріліс болып, ол Мексикадағы ұлт президентіне қарсы көтеріліске ұқсады.<ref name=davis85>Davis (2006), p. 85.</ref> Техастықтар федералистер жағында ағымдағы үкіметке қарсы тұрып, Шығыс Техастан барлық Мексикалық әскерлерді қуып шықты.<ref name=davis86to89>Davis (2006), pp. 86–9.</ref> Олар бақылаудың жоқтығынан пайдаланып, көбірек саяси тәуелсіздікті насихаттады. 1832 жылы Конвенцияда Техастықтар кездесіп, басқа проблемалардың ішінде тәуелсіздік алуды талап етуді талқылады.<ref name=davis92>Davis (2006), p. 92.</ref> Техастықтар келесі жылы 1833 жылғы Конвенцияда да өз әрекеттерін қайталады.
=== Республика ===
[[Сурет:SantaAnnaSurrender.jpg|left|thumb|Мексикалық генерал Санта Аннаның Сан Хасинто шайқасында берілуі]]
[[Сурет:Wpdms republic of texas.svg|right|thumb|1836-1845 жылдары Техас Республикасы]]
Мексика төңірегінде шиеленісушілік федералистер мен централистер арасында жалғаса берді. 1835 жылдың басында сергек Техастықтар Корреспонденция және Қауіпсіздік Комитеттерін құрды.<ref name=huson4>Huson (1974), p. 4.</ref> 1835 жылдың соңындағы тәртіпсіздіктер Гонсалес жанындағы соғыста қарулы қақтығысқа алып келді.<ref name="hardin12">Hardin (1994), p. 12.</ref> Бұл Техас төңкерісі болуына алып келді, ал келесі екі айда Техастықтар Мексика жасақтарын сәттілікпен жеңді.<ref name=barr64>Barr (1990), p. 64.</ref> Техастықтар уақытша үкіметті құратын Кеңеске делегаттарды сайлады.<ref name=winders72>Winders (2004), p. 72.</ref> Уақытша үкімет тез арада күрестерден тарқалып кетіп, 1836 жылдың бастапқы екі айында Техас ешқандай басқарусыз қалды.<ref name=winders90and92>Winders (2004), pp. 90, 92.</ref><ref name=hardin109>Hardin (1994), p. 109.</ref>
[[Сурет:Texas proposed boundaries.svg|right|thumb|1850 жылы Техас солтүстік-батыс шекарасының жобасы]]
Осы саяси бытыраңқылық кезінде Мексика президенті [[Антонио Лопес де Санта-Анна]] көтерілісті тоқтату үшін жеке өзі армияны аяққа тұрғызды.<ref name="hardin102">Hardin (1994), p. 102.</ref> Мексикалық экспедиция басында сәтті өтті. Генерал Хосе де Юрреа Голида қырғынында Техастықтардың барлық қарсылықтарын жеңді.<ref name=Handbook>{{Cite book |last=Roell|first=Craig|title=Battle of Coleto|publisher=Handbook of Texas|url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/qec01}}</ref> [[Санта Анна]] күші он үш күндік қоршаудан соң Аламо жанындағы шайқаста Техас әскерлерін қырып тастады. Жеңіліс туралы жаңалық Техас штатына көшіп келушілер арасында байбалам туғызды.<ref name=todish68/> 1836 жылында болған Кеңесте сайланған делегаттар тез 2-наурызда '''Техас Республикасы болу туралы Тәуелсіздік Декларациясы'''на қол қойды. Уақытша шенеуніктер сайланған соң, Кеңесті тарқатып жіберді.<ref name=roberts144>Roberts and Olson (2001), p. 144.</ref> Жаңа үкімет Мексика армиясынан қашып келген Техастық көшіп келушілерге '''Ранэуей Скрейп''' ('''Тізгінсіз Сызат''') деген жерде қосылады.<ref name=todish68>Todish ''et al.'' (1998), p. 68.</ref> Бірнеше апталық шегінуден соң '''Сэм Хьюстон''' басшылығындағы Техас Армиясы шабуыл жасап, Сан-Хасинго жанындағы соғыста Санта Анна күштерін жеңді.<ref name=todish69>Todish ''et al.'' (1998), p. 69.</ref> Санта Анна тұтқынға түсіп, соғыс аяқталғаны туралы [[Веласко келісімі]]не қол қоюға мәжбүр болды.<ref name=todish70>Todish ''et al.'' (1998), p. 70.</ref>
Техас тәуелсіздігін алған кезде, жаңа Республикадағы екі фракция арасындағы арасындағы саяси күрестер өршелене түсті. Б. Мирабо Ламар басшылығындағы Ұлттық фракция Техас тәуелсіздігінің жалғасуын, тұрғылықты америкалықтарды қуып шығуды және Республиканы [[Тынық мұхиты]]на дейін кеңейтуді қолдап қуаттады. Сэм Хьюстон басқарған олардың қарсыластары Техасты АҚШ-қа аннексия қылуға және жергілікті америкалықтармен бейбітшілікті амал асыруды қалады. Фракциялап арасындағы қарсылықтар Техас Архив соғысы деген атпен сипатталады.<ref name="archivewar">{{cite web | title = The Archives War | work = Texas Treasures- The Republic| publisher = The Texas State Library and Archives Commission | date = 2005-11-02 | url = http://www.tsl.state.tx.us/treasures/republic/archwar/archwar.html | accessdate = 2009-01-03}}</ref> Мексика 1842 жылы Техасқа екі кіші экспедиция жіберді. Сан-Антонио қаласы екі рет қамалға алынып, Техастықтар Доусон қырғыны шайқасында жеңіске жетті. Осындай сәттіліктерге қарамай Мексика Техастағы өз күшін көрсете алмады, ал Республика өмір сүруін жалғастыра берді.<ref name="Calvert">{{Cite document |surname1=Calvert |given1=R. |surname2=De Léon |given2=A. |surname3=Cantrell |given3=G. |title=The History of Texas |publisher=Harlan Davidson |place=Wheeling, Illinois |year=2002 |postscript=<!--None-->}}</ref> Республиканың өзін қорғай алмауы АҚШ-қа Техасты басып алу мүмкіндігін берді.
=== Мемлекетшілік ===
1837 жылдың басында Республика АҚШ-пен аннексия орнатуға келісімге келу үшін бірнеше мәрте тырысып көрді.<ref>Richard Bruce Winders, [http://books.google.com/books?id=mcc9EciebFYC&printsec=frontcover ''Crisis in the Southwest: The United States, Mexico, and the Struggle over Texas''] (Lanham: Rowman & Littlefield, 2002), p. 41.</ref> Республикадағы Ұлттық фракция оппозиционерлері мен АҚШ-тағы аболиционистік оппозиционерлер Техастың одаққа кіруін бәсеңдетті. Ақырында 1844 жылы сайлауда Жеймс К. Полк жеңген кезде, Техас Одаққа қосылды.<ref>Buescher, John. [http://www.teachinghistory.org/history-content/ask-a-historian/23927 "Senatorial Division"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201101055351/https://teachinghistory.org/history-content/ask-a-historian/23927 |date=2020-11-01 }}, [http://www.teachinghistory.org Teachinghistory.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180926205612/https://teachinghistory.org/history-content/ask-a-historian/24484 |date=2018-09-26 }}, accessed тамыз 21, 2011.</ref> 29-желтоқсан 1845 жылы Конгресс Техасты АҚШ-қа қүрамдық бөлігі штат ретінде қабылдады.<ref name="TAnnexation">{{Handbook of Texas|id=mga02|name=Annexation}}</ref>
Техас АҚШ құрамына кіргеннен соң, Мексика АҚШ-пен дипломатиялық қарым-қатынастар орнатты. АҚШ Техастың шекарасы Рио Грандқа созылатынын талап етсе, Мексика өз кезегінде [[Нуесес өзені]]не дейін созылатынын айтты. Алдыңғы Техас Республикасы өз шекарасын кеңейтуді кұшейтпесе де, АҚШ-тың бұлай жасауға әскери күші де, саяси көз-қарастары да жетерлі еді. 13-қаңтарда, 1846 жылы президент [[Полк]] Рио Грандтің оңтүстік бөлігіне генерал [[Зачари Тейлор]]ды тағайындады. Бірнеше ай өткен соң, Мексика әскерлері Торнтон қорғанысы деп аталатын тартысты жердегі АҚШ атты әскерлеріне қарсы бет алып, [[Мексикан-Американ соғысы]]ның басталуына себепші болды. Алғашқы шайқастар Техас аймағында болып өтті: олар [[Техас форты қамалы]], [[Пало Алто соғысы]] және [[Ресака де ла Палма соғысы]].
Бірнеше сериялы жеңістерден соң, [[Гвадалупе Хидалго келісімі]] екі жылдық соғысы аяқтап берді. Келісім бойынша АҚШ Мексикаға 18,250,000 АҚШ долларын беріп, есесіне Техасқа даусыз басқару құқығын алды. Сонымен бірге 1848 жылы қазіргі уақытта көпшілік Американың оңтүстік-батысы есептелетін Мексикан мүлкін де алып, Техас шекаралары Рио Грандта орнатылды.<ref name="Mwar">{{Handbook of Texas|id=qdm02|name=Mexican War}}</ref> 1850 жылғы келісім Техасты қазіргі қалпына келтірді. Ескі Республиканың 1,000,000 $ қарызы орнына Техас жерлерін федерал мемлекетке берді, бұл жерлер кейінірек қазіргі уақыттағы Жаңа Мексиканың жартысын, Колорадоның үштен бірін, және де Оклахоманың, Канзастың, [[Вайоминг]]тың кейбір бөліктерін құрады.<ref name="comp1850">{{Handbook of Texas|id=nbc02|name=Compromise of 1850}}</ref> Соғыстан соң Техастың мақталы жерлеріне мигранттар ағылып келді.<ref name="CCulture">{{Handbook of Texas|id=afc03|name=Cotton Culture}}</ref>
=== Азаматтық соғыс және қайта құру ===
[[Сурет:Glory to the defeated - dignified resignation.jpg|left|thumb|Азаматтық соғыс ескерткіші. Галвестон. Техас]]
1860 жылғы сайлаудан соң, Техаста қайтадан соғыс басталды. [[Авраам Линколн]]ның сайлауы бес Төменгі Оңтүстік штаттар мақұлдаған Одақтан шығу туралы [[Оңтүстік Каролина декларациясы|Оңтүстік Каролина Декларациясының]] пайда болуына алып келді. 28-қаңтарда 1861 жылы Остинда Одақтан шығу туралы Штат Конвенциясы ашылды. 1-ақпанда 166-8 дауыс нәтижесінде Конвенция АҚШ-тан шығу туралы Заңды қабылдады. 23-ақпанда 1861 жылы Техас дауыс берушілері бұл Заңды ресмилестірді. 23-наурызда 1861 жылы Конфедерациялық Штаттар Конституциясын ратификациялап, Техас Конфедерациялық Штаттар құрамына кірді.<ref name="facts"/><ref name="SecessionConvention">{{Handbook of Texas|id=mjs01|name=Secession Convention}}</ref> Бастапқыда Одақтан шығуды барлық Техастықтар қолдамады, бірақ соған қарамастан Оңтүстіктегі жағдайды олар қолдады. Техастың ең күшті юнионисті [[Губернатор]] Сэм Хьюстон болды. Ол жағдайды шиеленістіріп алмау үшін президент Линколнның Одақ әскерлерін қызметте қалдыру жайлы екі ұсынысын бекер қылды. Хьюстон Конфедерацияға адалдық танытатындығын айтып ант бермегені үшін Губернатор лауазымынан алып тасталды.<ref name="SamHoustonHB">{{Handbook of Texas | id=fho73| name=Sam Houston}} Accessed қаңтар 14, 2009</ref>
Америка Азамат соғысының ірі соғыс майдандарынан алыста Техас Конфедерация үшін көптеген ер-азаматтарын және құрал-жабдықтарын құрбан қылды.<ref name="CivilwarHB">{{Handbook of Texas | id=qdc02 | name=Civil War}} Accessed қаңтар 14, 2009</ref> Одақ әскерлері штаттың негізгі порты есептелетін Галвестонды басып алды. Техастың Мексикамен шекарасы '''“Конфедерацияның сырлы есігі”''' деп аталды, себебі сауда-сатық Одақ блокадасын айналып өтіп осы шекарада болушы еді.<ref name="FederalWriter">{{cite book | last = Federal Writers' Project | title = Texas, A Guide to the Lone Star State: Brownsville | publisher = Native American Books Distributor | date = желтоқсан, 1997 | page = 206 | url = http://books.google.com/?id=zUI26u0B_VEC&pg=PA206&lpg=PA206&dq=texas+back+door+confederacy | isbn = 0403021928}}</ref> Конфедерация Одақтың бұл жолды жабуды көздеген барлық ұрыныстарын жоққа шығарды.<ref name="CivilwarHB"/> 1863 жылдың ортасында Одақ Миссисипи өзенін қолға алған соң, Техастың ресурс қоры ретіндегі штат дәрежесі төмендеп [[Броунсвилл]] жанында Техаста [[Палмито Ранч шайқасы]]нда Конфедерация жеңісімен аяқталды.<ref name="BattlePR">{{Handbook of Texas|id=qfp01|name=Battle of Palmito Ranch}}</ref>
Техас екі ай бойы [[Солтүстік Виргиния]] Армиясының берілуімен және басқаруды қолға алған Одақ генералы [[Гордон Грангер]] ортасында [[анархия]]да қалды. Қайта құрудың бастапқы айларында келеңсіздіктер болды.<ref name="CivilwarHB"/> Ақиқи жариялаудан соң екі жарым жыл өтіп, генерал Гордон Грангер қол қойған Азаттық Декларациясының жариялануының құрметіне [[Жунтин]] болды.<ref name="BarriersVoting">{{cite web |title=Historical Barriers to Voting |work=Texas Politics |publisher=University of Texas |url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/6_5_3.html|accessdate=2008-10-13}}</ref><ref name="Juneteenth">{{Handbook of Texas|id=lkj01|name=Juneteenth}}</ref> 1866 жылы президент [[Линдон Жонсон|Жонсон]] Техаста штаттық мемлекет қайта сақталатынын жариялады.<ref name="readmission">{{cite web |last=Johnson |first=Andrew |authorlink =Andrew Johnson |date=1866-08-20 |title=Proclamation Declaring the Insurrection at an End |series =American Historical Documents |publisher=[[President of the United States]] |url=http://www.bartleby.com/43/42.html |accessdate=2008-04-28}}</ref> Қайта құру талаптарына қарамай 1870 жылы Конгресс Техасты Одаққа қайта қабылдады. Ауыл-шаруашылық және еңбек қиындықтарымен штат күресетін қоғамдық өзгерістер жалғаса берді.<ref name="restoration">{{Handbook of Texas|id=mzr01|name=Restoration}}</ref>
=== 20 ғасырдан қазірге дейінгі уақыт ===
[[Сурет:Lucas gusher.jpg|right|thumb|Спиндлтоп]]
10-қаңтар, 1901 жылы Техаста алғашқы ірі мұнай байлығы [[Спиндлтоп]] [[Бомонт]]тың оңтүстігінде табылды. Қалғандары Шығыс Техас, Батыс Техас және Мексика бұғазы жандарынан табылды. Ақырында Техаста '''“Ойл Бум”''' істелінді.<ref name="Spindletop">{{Handbook of Texas|id=dos03|name=Spindletop Oilfield}}</ref> Сөйтіп 1972 жылы мұнай өндірісі өз шыңына жетіп, оның күндік орташа есебі 3,000,000 баррелді құрады.<ref name="Oil_Gas">{{Handbook of Texas|id=doogz|name=Oil and Gas Industry}}</ref>
[[Ұлы дағдарыс|Ұлы Депрессия]] және Далт Боул Азамат соғысына дейін қарқынмен көтерілген штат экономикасына жаман әсерін тигізді. Даст Боул жылдарында Тезастың қорқынышты соққы тиген жерлерінен мигранттар қашып кетті. Әсіресе осы кезеңде Техастағы Ұлы көшу кезінде қара нәсілділер штатты тастап, жұмыс табу мақсатында Солтүстік Америка және [[Калифорния]]ға қарай бет алды.
[[Сурет:WomanFactory1940s.jpg|left|thumb|1942 жылы Техастағы зауыт жұмысшысы]]
[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] Техасқа жаман әсерін тигізіп, ақша әскери базалар құруға, [[снаряд]] жасайтын заводтарға, әскери тұтқындар сақтайтын түрмелерге және армия ауруханаларын салуға жұмсалды. Сондай-ақ, 750 000 жас жігіттер қызметке кетті, қалалар жаңа өндіріспен жоқ болды, коллеждер басқа қызметтерді атқарды және жүздеген, мыңдаған кедей фермерлер ауыл-шаруашылығына қайтпау үшін соғыстың көп жалақы төлейтін жұмыстарына кетіп қалды.<ref>{{cite book|first=James|last=Ward Lee|coauthors=et al.|title=Texas Goes to War: 1941|year=1991}}</ref><ref>{{cite book|first=Louis|last=Fairchild|first2=Thomas L.|last2=Charlton|title=They Called It the War Effort: Oral Histories from World War II Orange, Texas|year=1993}}</ref>
1960 жылдары Техас жоғары білім жүйесін заманға сай кеңейтіп дамытты. Штат жоғары білімге жан-жақты жоспар жасап, оның көпшілігі мұнай табысынан алынды және штаттағы институттарды тиімді басқару үшін штаттың орталық басқару бөлімі салынды. Осындай өзгерістер Техас университеттерінің мемлекеттік зерттеу қорларын ұтып алуына көп көмектесті.<ref name="Blanton">{{cite journal|last=Blanton|first=Carlos Kevin|title=The Campus and the Capitol: John B. Connally and the Struggle over Texas Higher Education Policy, 1950–1970|url=https://archive.org/details/sim_southwestern-historical-quarterly_2005-04_108_4/page/468|journal=Southwestern Historical Quarterly|year=2005|volume=108|number=4|pages=468–497|issn=0038–478X}}</ref>
22-қараша, 1963 жылы [[Даллас]]та Президент Жон. Ф. Кеннедиге [[қастандық]] жасалынды.<ref>{{cite book|first=William L.|last=Rivers|first2=B.|last2=Greenberg|title=Kennedy Assassination and the American Public: Social Communication in Crisis|year=1977|page=187}}</ref>
== Мемлекет және саясат ==
Қазіргі [[Техас констиуциясы]] 1876 жылы қабылданған. Басқа көп штаттарға ұқсап, бұл өз кезегінде билікті дұрыс ұйымдастыруға көмектеседі. Штаттың Билл құқықтары атты заңы мемлекеттік заңға қарағанда үлкенірек және Техас үшін жеке қосымшалар бар еді.<ref name="BillofRights">{{cite web |title=Bill of Rights (Article 1) |work=Texas Politics |publisher=University of Texas |url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/7_4_2.html|accessdate=2008-10-13}}</ref>
=== Штат үкіметі ===
[[Сурет:Texas Capitol night.jpg|300px|right|thumb|Техас штаты Капитолы түнгі көрінісі]]
Техас Губернаторының кейбір қызметтерін шектейтін көптеген атқарушы органдар жүйесі қалыптасқан. Штат басшысынан (министрінен) басқа сайлаушылар кандидаттары Губернатордан тәуелсіз халыққа жауапты болатын атқарушы шенеуніктерді сайлайды.<ref name="pluralexec">{{cite web |year=2005|title=The Plural Executive|work=Texas Politics| publisher=University of Texas|url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/1_9_0.html |accessdate=2008-05-07}}</ref> Бұндай сайлау жүйесі партиялар арасында атқарушы органдарды бөліп тастады. Ресубликан партиясынан Ж. Буш Техас Губернаторы болып қызмет еткенде, Техаста Демократ Лейтенант Губернатор [[Боб Баллок]] болды. Атқарушы органдағы лауазымдар мыналар: [[Губернатор]], Лейтенат Губернатор, Халық бюджеті басшысы, Жер комиссары, Бас прокурор, Ауыл-шаруашылық комиссары, Техас Темір жол Комиссиясының үш мүшелері, Білім бойынша штат Кеңесі және Штат басшысы (министрі).<ref name="pluralexec"/>
[[Сурет:Texas Capitol Flags.jpg|left|thumb|Штат Капитолындағы Техас және АҚШ тулары]]
[[Сурет:Капитол.Техас.jpg|300px|right|thumb|Техас штаты Капитолы күндізгі көрінісі]]
Екі палаталы Техас заңшылық үкіметі 150 мүшесі бар [[Өкілдер палатасы|Өкілдер Палатасынан]] және 31 мүшесі бар [[Сенат]]тан тұрады. Палата [[спикер]]і Өкілдер палатасын басқарса, Лейтенант Губернатор Сенатты басқарады.<ref name="Legislature Members">{{cite web|year=2005|title=Membership|work=Texas Politics |publisher=University of Texas|url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/2_2_4.html |accessdate=2008-06-17}}</ref> Заңшылық үкіметінде екі жылда бір мәрте сессия шақырылады, бірақ штат Губернатор арнайы сессияларды қалаған уақытында шақыру құқығына ие.<ref name="Special Sessions">{{cite web|year=2005|title=Special Sessions|work=Texas Politics |publisher=University of Texas|url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/2_2_2.html |accessdate=2008-06-17}}</ref> Штаттың бір қаржы жылы календарьда өткен жылдың 1-қыркүйегінен сол жылдың 31-тамызына дейін созылады. Сөйтіп, 2012 жылдың қаржылық жылы 2011 жылдың 1-қыркүйегінен 2012 жылдың 31-тамызына дейін созылады.
Техастың сот жұйесі АҚШ-тағы ең қиын кешен болып, ол көптеген бөлімдерден және аралас құқық қорғаушылар тізімінен тұрады. Техаста екі сотқа жүгінуге болады: олар азамат актілер үшін Жоғары суд және Қылмыстық істер бойынша Техас суды. Қалалық сот орындарын басқа да сайлаушылар басқа салалардағы сот процестеріне судьялар сайлап, оларды Губернатор бос орындарға тағайындайды.<ref name="Judiciary">{{Handbook of Texas|id=msf01|name=Judiciary}}</ref> 2009 жылы қазанда Техас елдің 442 атқаруында көшбасшы болды.
Мемлекет қауіпсіздігі Техас бөлімінің Техас Рейнджерс Дивизиясы штат аймағында құқық қорғаушы заңды күш агенттігі болып есептеледі. Жылдар өте Техас Рейнджерс адам өлтіруден бастап саяси коррупцияға дейінгі қылмастырды ашты. Олар басып келуші полициялар және детективтер сияқты қызмет етіп, Губернатор қауіпсіздігін сақтады, және қашқындарды ұстап Республика үшін де, штат үшін де қарулы күш ретінде аянбай қызмет етті. Техас Рейнджерсті 1823 жылы бейресми түрде Стефен Ф. Остин ұйымдастырған болып, 1835 жылға келіп ресми түрде өз қызметін бастады. Техас Рейнджерс Техас тарихындағы көптеген маңызды оқиғалардың және Ескі Батыс (Old West) тарихындағы көп қылмысты жағдайлардың қатысушы болды.<ref name="TexasRangers">{{Handbook of Texas|id=met04|name=Texas Rangers}}. Retrieved қаңтар 14, 2009.</ref>
=== Саясат ===
{| class="wikitable" style="float:right; font-size:79%; margin:10px"
|+ '''Техастағы президенттік сайлау нәтижелері'''
|- style="background:lightgrey;"
! Жыл
! [[Республикашылар партиясы]]
! [[Демократтар партиясы]]
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[АҚШ Президенттік сайлаулары, 2008|2008]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''55.48%''' ''4,467,748
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|43.72% ''3,521,164
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[АҚШ Президенттік сайлаулары, 2004|2004]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''61.09%''' ''4,526,917
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|38.30% ''2,832,704
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[АҚШ Президенттік сайлаулары, 2000|2000]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''59.30%''' ''3,799,639
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|38.11% ''2,433,746
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[АҚШ Президенттік сайлаулары, 1996|1996]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''48.80%''' ''2,736,166
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|43.81% ''2,459,683
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[АҚШ Президенттік сайлаулары, 1992|1992]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''40.61%''' ''2,496,071
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|37.11% ''2,281,815
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[АҚШ Президенттік сайлаулары, 1988|1988]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''56.01%''' ''3,036,829
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|43.41% ''2,352,748
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[АҚШ Президенттік сайлаулары, 1984|1984]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''63.58%''' ''3,433,428
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|36.18% ''1,949,276
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[АҚШ Президенттік сайлаулары, 1980|1980]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''55.30%''' ''2,510,705
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|41.51% ''1,881,148
|}
Басқа оңтүстіктегі штаттардағы сияқты ақ нәсілділер Азамат соғысынан кейін Республикан партиясын жақтырмады және Демократтар партиясы Техас саясатын Қайта құру кезеңінің аяғынан 20-ғасырдың соңына дейін басқарып келді. Штат Республикашылар партиясының қорғанына айналды.<ref name="SouthWon">{{cite news |last=Risen |first=Clay |date =2006-03-05 |title=How the South was won |publisher=The Boston Globe |url=http://www.boston.com/news/globe/ideas/articles/2006/03/05/how_the_south_was_won/ |accessdate=2008-04-29}}</ref>
[[Сурет:Lbj2.jpg|right|thumb|Линдон Б. Жонсон Техастық саясатшы және АҚШ-тың 36-президенті]]
Техастағы саяси атмосфера қаржылық және қоғамдық [[консерватизм]] кесірінен ақсап қалды.<ref name="TPoliticalCulture1">{{cite web |title=Texas Political Culture – Introduction |work=Texas Politics |publisher=University of Texas |url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/10_1_0.html |accessdate=2008-05-29}}</ref><ref name="TPoliticalCulture2">{{cite web |title=Texas Political Culture – Low Taxes, Low Services Political Culture |work=Texas Politics |publisher=University of Texas |url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/10_2_1.html |accessdate=2008-10-13}}</ref> 1980 жылдан бері Техастық сайлаушылар Республикашылар партиясынан шыққан Президенттікке кандидаттарды қолдап қуаттады. 2000 және 2004 жылдары [[Джордж Уокер Буш|Джордж У. Буш]] Техасты 60,1% дауысымен жеңді, бұл жерде өзінің “'''сүйікті ұлы'''”ның кезінде Техас Губернаторы болғаны да көмектесті. 2008 жылы МакКейн штатты Бушқа қарағанда азырақ дауыспен, яғни 55% дауыспен жеңіске жетті. Остин да осылай Демократтарды жергілікті және штаттағы сайлауларда әлсіретіп жіберді. Техастың ауылдық және қала шетіндегі аймақтары Республикашыларға дауыс беріп жатқан бір сәтте, Рио Гранд жанындағы графтықтар Демократтарды қолдап дауыс берді.<ref name="2000electionresults">{{cite web |url=http://uselectionatlas.org/RESULTS/state.php?year=2000&fips=48&f=1&off=0&elect=0 |title=2000 Presidential General Election Results – Texas |publisher=www.uselectionatlas.org |accessdate=2008-07-22}}</ref><ref name="2004electionresults">{{cite web |url=http://uselectionatlas.org/RESULTS/state.php?year=2004&fips=48&f=1&off=0&elect=0 |title=2004 Presidential General Election Results – Texas |publisher=www.uselectionatlas.org |accessdate=2007-07-22}}</ref>
[[Сурет:George-W-Bush.jpeg|160px|left|thumb|[[Джордж Уокер Буш|Джордж Буш]]. Техастың 46-губернаторы (1995-2000 жылдары) және АҚШ 43-президенті (2001-2009 жылдары)]]
2003 жылы Республикашы [[Том Дэлей]] Конгресс облыстарының Техастағы сайлау округтарының шекараларын қайта қарауды басқарып, бұл жерлерді Нью-Йорк Тайм газетасы нағыз сайлау махинацияларының өш алған жері деп атады.<ref name="NYTGerry">{{cite news | title = The Texas Gerrymander| publisher = New York Times| date = 2006-03-01| url = http://www.nytimes.com/2006/03/01/opinion/01wed2.html| accessdate = 2009-01-07}}</ref> “'''Техастық он бір'''” атты бір топ Демократтардың заң шығарушылары штатты осындай қиын жағдайдан алып шықты.<ref name="Tex11">{{cite news | last = Ridder| first = Knight | title = 11 Texas Senate Democrats Take Cue from House, Bolt to Avoid Redistricting | publisher = Houston Chronicle | date = 2003-07-29 | url = http://www.allbusiness.com/government/elections-politics-politics-political-parties/10366221-1.html| accessdate = 2009-01-07}}</ref> Осындай қиыншылықтарға қарамай заң шығарушы үкімет картаны Республикашылар алып барды. Сайлау округтерін қай қару протестанттары ұлттық Жоғары сотқа Біріккен Латын Америкасы азаматтары және Перри істері бойынша жүгінді, бірақ іс Республикашылар пайдасына шешілді.<ref>{{cite news|author = The Associated Press
|url = http://www.nytimes.com/2006/06/28/washington/28cnd-scotus.html|title =Justices Back Most G.O.P. Changes to Texas Districts |work = New York Times|date= 2006-06-28|accessdate = 2006-06-28}}</ref>
2010 жылғы жалпы сайлауларда Палатадағы және Сенаттағы Делегациясындағы Республикашылардың көпшілігі Техас мүшелерінен болды. 111-АҚШ Конгрессіндегі 32 Техас Конгресстік штаттарының 23 Республикашылардын болса, қалған 9 Демократтардан болды. Техастың сенаторлары [[Кей Бейли Хэтчисон]] және [[Жон Корнин]]. 1994 жылдан бері еш бір Демократ штаттағы жоғары лауазымға отырған жоқ. Техастық Демократтардың қатысуы Шығыс және Солтүстік жақтағы [[Бомонт]], Эл Пасо, Остин, Сан-Антонио, Даллас және Хьюстон сияқты қалалардағы азшылықты құрайтын топтардан тұрады.
== Әкімшілік бөліністер ==
Техаста көпшілігі жалпыұлттық 254 [[Графтық (феодалдық иелік)|графтық]]тар бар. Әр бір графтық төрт сайланған [[комиссар]]лардан тұратын Комиссарлардың Сот жүйесімен жұмыс істейді және графтық судьясы графтық аймағынан сайланады. Графтық үкіметі әлсіз қалалық кеңес сияқты жұмыс алып барып, себебі графтық судьясында вето билік жоқ, бірақ басқа комиссарлармен бірге дауыс бере алады.
Сонда да Техас қызметтерді бөлісу үшін жергілікті келісім-шарттарға отыруға қалаларға және графтықтарға рұқсат береді. Графтықтар ішкі заңдарымен шағымдана алмайды, олардың барлық заңдары қатаң түрде штатта жасап беріледі. Штатта графтықтарға біріккен немесе бөлектенген аймақтар, райондар жоқ. Графтық бөлектенген жерлерге шектеулі қызметтер көрсетеді. [[Муниципалитет]]тер жалпы заңға немесе ішкі заңға бойсынуына қарай классификацияланады.<ref name="homerule">McDonald, John V., "An Analysis of Texas' Municipal Home Rule Charters Since 1994" (2000). Applied Research Projects. Paper 124. [http://ecommons.txstate.edu/arp/124/ Txstate.edu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120304010149/http://ecommons.txstate.edu/arp/124/ |date=2012-03-04 }}</ref> Муниципалитет ішкі заңын қаланың 5000 артық адамы заңға келіскен жағдайда ғана қабылдай алады. Муниципалитеттер партиялардан тыс болып,<ref name="reqvote">{{cite web |title=Run for Party Nomination to Public Office |work=Texas Politics |publisher=University of Texas |url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/4_6_2.html|accessdate=2008-10-12}}</ref> сайлаулар мектеп басшылығы үшін және колледж аймақтары қоғамдастықтары үшін арналады.
==Экономика==
Штаттағы экономикалық жағдай XX ғасыр басында [[мұнай]] кені ашылған кезде күрт өзгерді. Университеттердегі [[инвестиция]] көмегімен XX ғасыр орталарында Техастағы әртараптандырылған [[экономика]] және жоғары технология дамыды. 2010 жылдан ол керегелі 500 компаниялардың жоғары бөлімінде өзінің өсіп бара жатқан өндірісімен, ауыл шаруашылық, мұнай-химия, [[энергетика]], [[компьютер]], [[электроника]], аэрокосмос, биомедициналық ғылымдар сияқты салалармен [[Калифорния]] екеуі 57-сатыны иелеп тұр.<ref>''[http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2010/states/TX.html CNN.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100807051708/http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2010/states/TX.html |date=2010-08-07 }}'', Retrieved қараша 2010.</ref> Бұл көрсеткіш 2002 жылдан бері ұлтты өнім экспорты бойынша көшбасшыға айналдырып, мемлекет жалпы өнімі бойынша екінші орынға шығады.
[[Сурет:NASA Neutral Buoyancy Laboratory Astronaut Training.jpg|left|thumb|Астронавт Техастағы ''Джонсон Космос Орталығы''нда дайындалу үстінде]]
[[Сурет:Кітап Техас.jpg|right|thumb|2010 жыл шыққан экономика жайлы кітап]]
2010 жылы Техас Жалпы ішкі өнімі 1,207 триллион АҚШ долларын құрап, АҚШ-та екінші жоғары көрсеткішке ие болды.<ref>{{cite web|title=GDP by State|url=http://greyhill.com/gdp-by-state|publisher=Greyhill Advisors|accessdate=7 September 2011}}</ref> Бұл көрсеткіш дүние экономикасында 11 және 12-орындарда [[Үндістан]] және [[Канада]] сияқты елдердің GDP-мен тең. Техас экономикасы дүние бойынша бөліністер арасында [[Англия]]дан (Біріккен Королдіктің бөлінісі), Калифорниядан және [[Токио]]дан соң 4-орында тұрады. Техас көп халқы, мол табиғи байлығы, гүлденген қалалары және жоғары білімнен көшбастаушы орталықтарының көмегімен жоғары және күшті экономикаға жетісті. Штат аймағында мұнай табылған соң, Техаста мұнай өндірісі күшейді. Соңғы кездерді қала орталықтары көбейіп, 2005 жылда халықтың 2/3 бөлігі сол жерлерде тұрды.<ref name="economy1">{{cite web |title=Economic Geography |work=Texas Politics |publisher=University of Texas| url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/9_3_2.html|accessdate=2008-10-13}}</ref>
2011 жылы шілдеде штат жұмыссыздық көрсеткіші 8,4% шықты.<ref>{{cite web|title=Local Area Unemployment Statistics|url=http://www.bls.gov/web/laus/laumstch.htm|publisher=Bureau of Labor Statistics|accessdate=7 September 2011}}</ref>
Техаста “'''төмен салықтар, төмен қызметтер'''” репутациясы бар.
Салық қорының мәліметі бойынша Техастың салығы жалпы ұлттық салықтар арасында төменгі орында тұрады, мемлекеттік және жергілікті салық бағасы жан басына шаққанда 3,580 АҚШ долларын құраса, ол резиденттер пайдасының 8,4% болып есептеліп, салық төмен ұлттар үшін жетінші орында тұрады. Техас алған пайдаға салық төлемейтін жеті штат қатарына жатады.<ref name="incometax">{{cite web | title = State Individual Income Taxes | publisher = Federation of Tax Administrators | url = http://www.taxadmin.org/fta/rate/ind_inc.html | accessdate = 2008-10-12}}</ref> Оның орнына 6,25% мөлшерлемемен штат мүлкімен табыс салығынан кіріс алып отырады,<ref>{{cite web|author= |url=http://alltaxtips.com/why-does-texas-taxus-have-the-highest-property-taxes-and-3rd-highest-sales-tax/ |title=Why does Texas (Taxus) have the highest property taxes and 3rd highest sales tax? |publisher=Alltaxtips.com |date=2011-05-09 |accessdate=2011-08-15}}</ref> бірақ жергілікті салық юрисдикциялары (қала, округ, арнайы тағайындалған райондар және билік транзиттері) саудаға қойып, салықты максималды мөлшерлемеге дейін 2% көтеріп, 8,25% қылуы мүмкін.<ref>{{cite web|url=http://www.window.state.tx.us/taxinfo/sales/faq_collect.html |title=FAQ: Texas Sales Tax |publisher=Window.state.tx.us |date= |accessdate=2011-01-10}}</ref> Техас мемлекеттің салық доноры есептеліп, әр бір доллар үшін Техастықтар федералды үкіметке федералды кіріс салығын төлеп, мемлекет жалпы шамамен пайдадан 0,94% АҚШ долларын алып отырды.2010 жылы Таңдау журналы Техас Кәсіпорын Қорындағы 3 миллиард АҚШ доллары үшін бұл штатты мемлекеттегі бизнес үшін ең жақсы орын ретінде атады.<ref name="1businessclimate">{{cite web|title=Site Selection Rankings |url=http://greyhill.com/site-selection-rankings/ |accessdate=2011-10-10}}</ref> Техаспен Калифорнияда '''Фортуна 500'''-дегі ең көп компаниялардың штаб пәтерлері орналасқан.<ref>{{cite web|url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2010/states/TX.html |title=Fortune 500 2010: States: Texas Companies - FORTUNE on CNNMoney.com |publisher=Money.cnn.com |date=2010-05-03 |accessdate=2011-08-15}}</ref><ref>{{cite web|url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2010/states/CA.html |title=Fortune 500 2010: States: California Companies - FORTUNE on CNNMoney.com |publisher=Money.cnn.com |date=2010-05-03 |accessdate=2011-08-15}}</ref>
2010 жылы Техаста 346,000 [[миллионер]] болып, мемлекеттегі миллионерлер саны бойынша штаттар ішінде екінші орында тұрады.<ref>Second to California</ref><ref>{{Cite news | first=Walter | last=Scott | title=Personality Parade | url=| work= | publisher=Parade Magazine | location= | page= 2 | date=2 May 2010 | id= | accessdate=}}</ref>
=== Ауыл шаруашылығы және тау-кен өнеркәсібі ===
[[Сурет:Техас мақтасы.jpg|right|thumb|Батыс Техастағы өнімнен соң мақта егістігі]]
Техаста АҚШ-тағы ең көп шаруашылық орындары және ең үлкен жер аудандары бар. Техас үй малдарын өсіру өндірісі бойынша мемлекетте көш бастап келе жатыр. Ірі қара мал штаттың ең бағалы ауыл-шаруашылық өндірісі болып, штат мемлекетте [[қой]] мен [[ешкі]] өнімдерін өсіру бойынша жоғары орындарда тұрады. Штат дән өнімдерін шығаруда едәуір өсіп келе жатыр. Техастың үлкен коммерциялық балық өнеркәсібі бар. [[Цемент]], жарықшақталған тас, [[әк]], [[тұз]], [[құм]] және [[қиыршық тас]] сияқты пайдалы қазбалар өндірісі бойынша Техас көш бастап келеді.<ref name="netstateecon">{{cite web |title=The Texas Economy |publisher=netstate.com |date =2007-06-05 |url=http://www.netstate.com/economy/tx_economy.htm |accessdate=2008-04-29}}</ref>
=== Энергия ===
[[Сурет:Oil well.jpg|right|thumb|Мұнай ұңғысы]]
[[Сурет:GreenMountainWindFarm Fluvanna 2004.jpg|right|thumb|Батыс Техастағы Бразос жел фермасы]]
Спиндлтопта мұнай ашылған соң, энергия саяси және экономикалық салада басқарушы күшке ие болды.<ref name="AlmanacOil">{{cite web| url = http://www.texasalmanac.com/history/highlights/oil/ | title = Oil and Texas: A Cultural History| accessdate = 2009-02-03| last = Ramos| first = Mary G.| work = Texas Almanac 2008–2009| publisher = The Texas State Historical Association}}</ref> Энергия Ақпарат Әкімшілігінің хабарлауынша Техас мемлекеттегі жан басына және жалпы энергияны ең көп пайдаланатын штат болды.<ref name="Petrol">{{cite web |title=Texas Quick Facts |publisher=Energy Information Administration |date =|url=http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=TX|title=Petroleum Profile: Texas|accessdate=2008-12-13}}</ref> Мемлекеттің басқа бөліктеріне қарағанда Техастың көпшілік аймақтары өздерінің айнымалы токтарының энергия жүйесін пайдаланады. Техас электроэнергия жабдықтарын реттейді.
Техас Темір жол комиссиясы өз атына қарамастан штаттағы мұнай-газ өнеркәсібін, газ жабдықтарын, құбыр қауіпсіздігін, сұйытылған газ өнеркәсібіндегі қауіпсіздікті, тау-кен өнеркәсібіндегі көмір және уранды реттеп отырады. Комиссия Техас мұнай қорын тәртіпке салу қабілітіне ие болғандықтан 1970 жылға дейін мұнай бағасын қадағалап отырды. [[ОПЕК]] негізін салушылар мұнай бағаларын реттеуші модулдердің бірі ретінде Техас агенттігін пайдаланды.<ref name="RRcommission">{{Handbook of Texas |id=mdr01 |name=Railroad Commission}}</ref>
Техас 5 миллиард (790 000 000 метр куб) баррель мұнай қорына ие болып, бұл мұнай АҚШ жалпы мұнай қорының төрттен бірін құрайды.<ref name="Petrol"/> Штаттың тазалағыш зауыттары күніне 4.6 миллион баррель (730 000 метр куб) мұнай өңдеп шығарады.<ref name="Petrol"/> Хьюстон аймағындағы Бейтоун тазалағыш зауыты АҚШ-тағы ең үлкен тазалағыш зауыт болып табылады.<ref name="Petrol"/> Техас жасанды газ өндіруден көш бастап, мемлекет жасанды газының төрттен бірін құрайды.<ref name="Petrol"/> Бірнеше мұнай компаниялары осы Техаста орналасқан: олар Коноко-Филипс, Эксон-Мобил, Халлибуртон, Валеро, и Марафон Ойл компаниялары.
Штат жаңартылған энергия көзі бойынша көшбасшы болып, ол мемлекеттегі ең көп жел энергиясын шығарады.<ref name="Petrol"/><ref name="wind2">{{cite web |last=Souder |first=Elizabeth |title=Texas leads nation in wind power capacity |work=Dallas Morning News |year=2007 |date =01/08 |url=http://www.dallasnews.com/sharedcontent/dws/dn/latestnews/stories/011808dnbuswindpower.30c78959.html}}</ref> [[Роскоу]]дағы, Техас штатында, Роскоу жел электрстанциясы 781.5 мегаватт күшімен 2009 жылы қазанда дүнидегі ең үлкен электростанция болып табылды.<ref name="RoscoeWind">{{cite news|last=O'Grady|first=Eileen|title=E.ON completes world's largest wind farm in Texas|url=http://www.reuters.com/article/idUSN3023624320091001|accessdate=26 тамыз 2010|newspaper=Reuters|date=2009-10-01}}</ref> Энергия Ақпарат Әкімшілігі хабарлауынша, штаттың ірі ауыл шаруашылығы мен орман өнеркәсібі Техасқа отындарды пайдалану үшін ірі көлемдегі биомасса беруі мүмкін. Штатта тағы да мемлекет дамуы үшін күн сәулесі энергиясынан пайдалану мүмкіншілігі бар.<ref>[https://www.luminsmart.com/blog/are-solar-panels-worth-it-in-texas-2265 Are solar panels worth it in Texas?]. ''luminsmart.com''{{ref-en}}</ref>
=== Технология ===
[[Сурет:GodPod.jpg|right|thumb|Платодағы Электроник Дата Системс штаб пәтері]]
Техаста үлкен университет жүйелерімен қоса бастамашы Техас кәсіпорын қоры, Техас Эмеджинг қоры және көптеген алуан түрлі өнеркәсіптің жоғары технологиялы салалары дамып жатыр. Остин аймағы “Кремний белестері” деген лақап атпен аталса, солтүстік Даллас “'''Кремний жайылмасы'''” деп аталады. [[Техаста Dell, Inc.]], [[Texas Instruments]], [[Perot Systems]], и [[AT&T]] сияқты жоғары технология компанияларының штаб-пәтерлері бар.
Ұлттық аэронавтика және Космос әкімшілігінің [[Линдон Б. Жонсон Космос орталығы]] оңтүстік-шығыс Хьюстонда орналасып, Техастағы аэронавтика өндірісінің асыл тәжі болып тұр. Форт-Уэрт Локхид Мартин аэронавтикасының дивизиясы мен Бэлл Хеликоптер Текстрон екеуін қабылдайды.<ref name="LM1">{{cite web |title=Locations |publisher=Lockheed Martin |accessdate=2008-05-22 |url=http://www.lockheedmartin.com/aeronautics/about/Locations.html}}</ref><ref name="Bell">{{cite web |title=About Bell Helicopter |publisher=Bell Helicopter |accessdate=2008-05-22 |url=http://www.bellhelicopter.com/en/company/}}</ref> Форт-Уэртта Локхид ең үлкен батыстық бағдарлама есептелетін [[F-16 Күресуші Сұңқары]]н және оның ізбасары [[F-35 Жасындары]]н істеп шығарады.<ref name="Downside">{{cite news |last=Rosenwald |first=Michael S. |date=2007-12-17 |title=Downside of Dominance? |publisher=The Washington Post |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/12/16/AR2007121601522.html |accessdate=2008-05-22}}</ref>
=== Сауда ===
Техас байлығы көтерме және бөлшек саудадан тұратын үлкен коммерциялық секторды, банк ісін, сақтандыруды және құрылыс өнеркәсібін ынталандырды. Fortune 500 компанияларының мысалдары Техас өнеркәсіп салаларына AT & T, Men's Warehouse, Landry's Restaurants, Kimberly-Clark, Blockbuster, Whole Foods Market, және Tenet HealthCare ке арналмаған.<ref name="fortune500_2">{{cite news |title=Texas |publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune Magazine]] |date=2007-04-30 |url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2007/states/TX.html |accessdate=2008-05-03}}</ref> Даллас-Форт-Уэрт АҚШ-тағы басқа штаттарға қарағанда жан басына ең көп сауда орталықтары тиісті болатын мекен есептеледі.<ref name="VisitDallas_Shopping">{{cite web | title = Dallas Shopping | publisher = Dallas Convention & Visitors Bureau | url = http://www.visitdallas.com/downloads/1224091342.02416300_679fbde386/DallasShopping.pdf | format = PDF | accessdate = 2008-02-20}} {{Dead link|date=June 2010| bot=DASHBot}}</ref> Мексика штаттың ең ірі сауда әріптесі болып, [[НАФТА]] арқылы штат экспортының үштен бір бөлігін қабылдайды. НАФТА Техас-Мексика шекарасындағы тартысты макиладоралардың құрылысын көтермеледі.<ref name="economy2">{{cite web|title=Recent Economic Transformations |work=Texas Politics |publisher=University of Texas |url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/9_3_3.html|accessdate=2008-10-13}}</ref>
== Демография ==
{| class="wikitable" style="float:right; font-size:79%; margin:10px"
|+ '''Тарихтағы халық сандары'''
|- style="background:lightgrey;"
! Санақтар
! Халық саны
! % +, - көрсеткіші
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1850]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|212,592
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"| -
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1860]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|604,215
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|184.2%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1870]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|818,579
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|35.5%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1880]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|1,591,749
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|94.5%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1890]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|2,235,527
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|40.4%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1900]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|3,048,710
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|36.4%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1910]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|3,896,542
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|27.8%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1920]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|4,663,228
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|19.7%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1930]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|5,824,715
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|24.9%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1940]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|6,414,824
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|10.1%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1950]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|7,711,194
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|20.2%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1960]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|9,579,677
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|24.2%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1970]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|11,196,730
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|16.9%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1980]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|14,229,191
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|27.1%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1990]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|16,986,510
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|19.4%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[2000]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|20,851,820
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|22.8%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[2010]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|25,145,561
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|20.6%
|}
[[Сурет:Texas population map.png|300px|left|thumb|Техас халқы тығыздығының картасы]]
2009 жылы штат халқы күтілгендей 24,782,406 адамды құрап, алдыңғы жылға қарағанда 1,97% өскен болса, 2000 жылдан бері 16,1% өсті.<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/popest/states/states.html|title=Population Estimates|date=желтоқсан 23, 2009|work=Population Estimates Program|publisher=U.S. Census Bureau|accessdate=2009-12-30}}</ref> Соңғы санақтан бері штат халқының табиғи өсуі көрсеткіші 1,389,275 адамға жеткен болса, олардың 801,576 адамы иммиграциямен АҚШ сыртынан келсе, ал 451,910 адамы миграциямен мемлекет ішінен келген. 2004 жылда штатта 3,5 миллион шет елде туған резиденттер болып, олардың 1,2 миллионы күтілгендей заңсыз шет елдіктер болды. 2000-2006 жылдар аралығында Техаста мемлекеттегі ең көп шет елден көшіп келу, яғни иммиграция жүз берді. 2010 жылы заңсыз шет елдіктердің саны жалпы халықтың 6,0% бөлігін құрады. Бұл көрсеткіш мемлекеттегі штаттар арасындағы бесінші көрсеткіш болып табылады.<ref>{{Cite news | first=Peter | last=Slevin | title=New Arizona law puts police in 'tenuous' spot | url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/04/29/AR2010042904970.html?sid=ST2010042905051| work= | publisher=Washington Post | location=Washington, DC | pages= A4 | date=30 сәуір 2010 | id= | accessdate=}}</ref><!---as often happens, the box score figures listed in Wikipedia article are from print edition and did not appear in the online article---><ref>behind Nevada, Arizona, California, and New Jersey</ref>
Техас халқының тығыздығы 34,8 адам бір шаршы километрге тиісті болып, АҚШ тығыздығынан (31 адам/км) кішкене көбірек. Керісінше Техас жер көлемі бойынша Франциямен тең болса да, Еуропалық елдің аймағының тығыздығы 116 адам/км.
Техастықтардың үштен екісі Хьюстон сияқты үлкен қалаларда өмір сүреді. Даллас-Форт Уэрт Техастың үлкен қалаларынан есептеледі. Ал Хьюстон Техастағы ең үлкен қалалардың бірі болып, АҚШ-та төртінші орынды иелесе де, Даллас-Форт Уэрт одан едәуір үлкенірек.
=== Нәсілдік және этникалық құрамы ===
2010 жылғы АҚШ санағы бойынша Техастағы нәсілдік және этникалық топтардың қатынасы мынадай:
* Ақ нәсілділер: 70.4% ([[Испандар|Испаниялық]] емес ақ нәсілділер: 45.3%)
* Қара нәсілді немесе Афро-Америкалықтар: 11.8%
* Жергілікті [[Америкалықтар]]: 0.7%
* [[Азиялықтар]]: 3.8% <small>(1.0% [[Үндістан]]лықтар, 0.8% [[Вьетнам]]дықтар, 0.6% [[Қытай]]лықтар, 0.4% [[Филиппиндер|Филиппиндіктер]], 0.3% [[Корейлер]], 0.2% [[Пәкістан]]дықтар, 0.07% [[Жапондар]], 0.05% [[Латын Америкасы|Латын Америкалықтар]], 0.05% [[Камбоджа]]лықтар)</small>
* Тынық Мұхиттағы аралдықтар: 0.1% <small>(0.02% [[Гуамания]]лықтар, 0.01% [[Самоалықтар]], 0.01% [[Тонга]]лықтар, 0.01% [[Гавайи]]лықтар)</small>
* Басқа расалар: 10.5%
* Екі немесе одан да көп расалар: 2.7%
* Испандар немесе Латын Америкалықтар: 37.6% <small>(31.6% [[Мексика]]лықтар, 0.5% [[Пуэрто-Рико]]лықтар, 0.2% [[Куба]]лықтар</small>
Техаста ақ Америкалықтар нәсілдік азшылықты құрайды. Бірақ Испандық емес ақтар халықтың шамамен 48% бөлігін құрайды, сондықтан Техас азшылық және көпшілік штат болып есептеледі. 17,020,000 Техастықтар ақтар болып, шамамен 11,4 миллион халық Испандық емес ақтар. [[Германия]]лық, [[Ирландия]]лық және [[Англия]]лық Американдар Техастағы ең көп таралған Еуропалық ежелгі топтар. Германиялық Американдар халықтың 11,3% құрап, олардың саны 2,7 миллионнан асады. Ирландиялық Американдар халықтың 8,2% құрап, олардың саны 1,9 миллион. Техаста шамамен 600,000 Франциялық Американдар және 472,000 [[Италия]]лық Американдар бар. Бұл этникалық топтар өз кезегінде халықтың 2,5% және 2,0% құрайды. 1980 жылдағы АҚШ-тағы санақ бойынша Техас аймағындағы ең көп таралған ежелгі халықтар 3,083,323 адаммен ағылшындар екен, олар сол кезде штат халқының 27% бөлігін құраған.<ref>http://www.census.gov/population/www/censusdata/files/pc80-s1-10/tab03.pdf</ref> Алғашында олардың ата-бабалары он үш отарға кірген және кейінірек оларды Американдықтар деп атап кетті, ал негізі олар ағылшындардың тұқымынан шыққан.
Қара нәсілді американдықтар Техаста азшылықты құрайды. Испандық және Испандық емес қара нәсілділер халықтың 11,5% құрап, Испандық емес текті қара нәсілділер қарапайым халықтың 11,3% құрайды. Испандық және Испандық емес қара нәсілділер саны шамамен 2,7 миллион.
Текті Американдықтар да Техаста азшылықты құрап, олар штат халқының бар-жоғы 0,5% және олардың саны 118,000 адам. Испандық емес текті Американдықтар 0,3% құрап, олардың саны 75,000 адам. Чероки индеецтері 0,1% құрап, олардың саны 19,400 адам. Керісінше, 583 адам ғана [[Чиппева]] ретінде анықталған.
Азиялық Американдар да Техаста азшылық топты құрайды. [[Азия]]дан шыққан Американдар халықтың 3,4% құраса, ал Испандық еместер 3,3% құрайды. Олардың біргелкі саны 808,000 адамнан асады. Испандық емес Азиялықтар саны 795,000 адамнан артады. 200,000 астам [[Үндістан]]лықтар Техасты Отаны етіп алған. Техасты сондай-ақ 187,000 [[Вьетнам]]дықтар,136,000 [[Қытай]]лықтар, 92,000 [[Филиппиндер|Филиппиндықтар]], 62,000 [[Корея]]лықтар және 18,000 [[Жапония]]лық Американдықтар мекендеген. Тағы да 111,000 артық адам Азиялық тектен шыққан олар: [[Камбоджа]], [[Таиланд]] және [[Хмонг]].
[[Тынық мұхиты]]нан шыққан Американдар да Техаста азшылықты құрайды. Сауалнама бойынша, тек ғана 18,000 адам Тынық мұхиты аралдарынан және 16,400 Испандық емес тектен шыққан. Сондай-ақ, 5,400 текті [[Гавайи]]лықтар, 5,300 [[Гвамания]]лықтар және 6,400 халық басқа тектерден шыққан. [[Самао]] Американдары өте шектеулі болып, олардың саны 941 адам ғана.
Көпрасалы адамдар да Техаста азшылықты құрайды. Көпнәсілді адамдардың мұрагерлері халықтың санының 1,9% құрап, олар 448,000 адамды құрайды. Дерлік 80,000 адам Еуропа және [[Африка]]лықтардың мұрагерлері болып, олар халықтың 0,3% құрайды. Еуропа және текті Американдықтардың мұрагерлері саны 108,000 болып, олар халықтың 0,5% құрайды. Еуропа және Азиялықтардың мұрагерлері саны 57,600 болып, олар халықтың 0,2% құрайды. Ал Африкалық және текті Американдықтардың мұрагерлері саны өте аз 15,300 болып, олар халықтың 0,1% құрайды.
Испандармен латындар Техаста Испандық емес Еуропалық Американдардан соң саны бойынша екінші орында тұрады. 8,5 миллионнан көп халық испан және латын этникалық бірлестігіне жатады. Бұл топ Техас халқының 36% құрайды. Мексикан текті халық саны 7.3 миллионнан асып, штат халқының 30.7% құрайды. 104,000 артық Пуэрто-Риколықтар штат аймағында жасайды. Шамамен 38,000 Кубалықтар осы штатта мекендейді. 1,1 миллионнан астам адам (халық санының 4.7% құрайды) Коста-Рикалықтар, Венесуэлалықтар және Аргентиналықтар.<ref>{{cite web|author= |url=http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-geo_id=04000US48&-qr_name=ACS_2008_3YR_G00_DP3YR5&-ds_name=ACS_2008_3YR_G00_&-_lang=en&-redoLog=false&-_sse=on |title=Texas – ACS Demographic and Housing Estimates: 2006–2008 |publisher=Factfinder.census.gov |date= |accessdate=2011-01-10}}</ref><ref>{{cite web|author=|url=http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-geo_id=04000US48&-qr_name=ACS_2008_3YR_G00_DP3YR2&-ds_name=&-_lang=en&-redoLog=false |title=Texas – Selected Social Characteristics in the United States: 2006–2008 |publisher=Factfinder.census.gov |date= |accessdate=2011-01-10}}</ref>
Техастың орталық және оңтүстік-шығыс орталық бөлімінде Германиядан шыққандар өмір сүреді. Техастың үштен бір бөлігінен көбі Испандық тектен шыққан,<ref name="Census2">{{cite web |year=2006 |title=Texas QuickFacts from the US Census Bureau |location =US Census
|url=http://factfinder.census.gov/servlet/ACSSAFFFacts?_event=&geo_id=04000US48&_geoContext=01000US%7C04000US48&_street=&_county=&_cityTown=&_state=04000US48&_zip=&_lang=en&_sse=on&ActiveGeoDiv=&_useEV=&pctxt=fph&pgsl=040&_submenuId=factsheet_1&ds_name=DEC_2000_SAFF&_ci_nbr=null&qr_name=null®=null%3Anull&_keyword=&_industry= |accessdate=2007-04-28}}</ref> олардың көбісі соңғы уақыттарда келген, кейбір Теханолар Техасқа 18-ғасырда байланысы болған. Бұрынғы құл халықтан шыққан тектілерден кейінгі уақытта коллеж бітірген Афро-Американдар Жаңа Ұлы Көшу кезінде көптеп жұмыс жасауға келеді.<ref name="blackmigration">[https://web.archive.org/web/20040702085924/http://www.brookings.edu/urban/pubs/20040524_Frey.pdf William H. Frey, "The New Great Migration: Black Americans' Return to the South, 1965–2000", May 2004, The Brookings Institution, p.1]. Retrieved наурыз 19, 2008.</ref> Соңғы кезде Техаста, әсіресе Хьюстонмен Далласта Азиялықтардың саны өсіп кетті. Азиялық Американдар өсіп бара жатқан Техастағы басқа аймақтар Остин, [[Корпус Кристи]], [[Шерилэнд]] және [[МакАллен]]. Қазіргі уақытта үш халық мойындаған тайпалар жасап жатыр олар: Алабама-Коушатта тайпасы, Кикапу дәстүрлі тайпасы және Ислета [[Дел Сур Пуэбло]] тайпалары.
2011 жылы ақпанның ортасында болған санақ бюросының айтуынша, Техастың ақ нәсілді халқы 50% төмен екен, яғни 45% екен, ал Испандықтар болса 38% дейін көтеріліпті. 2000-2010 жылдары аралығында жалпы халық саны 20,6% дейін көтерілді, бірақ Испандықтар 65% дейін көтеріліпті, ал Испандық емес ақ нәсілділер болса тек ғана 4,2% дейін көтеріліпті.<ref>Majority of Texas' population growth is Hispanic http://www.usatoday.com/news/nation/census/2011-02-17-texas-census_N.htm?csp=34news&utm_source=feedburner&utm_medium=feed&utm_campaign=Feed%3A+usatoday-NewsTopStories+%28News+-+Top+Stories%29</ref>
=== Дін ===
{| class="wikitable" style="float:right; margin:10px"
|-
!Religion<ref>[http://www.gc.cuny.edu/faculty/research_briefs/aris/key_findings.htm#StateFaith American Religious Identification Survey] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051024031359/http://www.gc.cuny.edu/faculty/research_briefs/aris/key_findings.htm#StateFaith |date=2005-10-24 }}, 2001</ref>
!
|-
|[[Роман Католиктер]]
|28%
|-
|[[Баптистер]]
|21%
|-
|[[Атеист|Дін ұстанбайтындар]]
|11%
|-
|[[Методистер]]
|8%
|-
|[[Христиан]] – Басқалар
|7%
|-
|[[Лютерандар]]
|3%
|-
|[[Pentecostal]]
|3%
|-
|[[Presbyterian]]
|2%
|-
|[[Деноминация еместер]]
|2%
|-
|[[The Church of Jesus Christ of Latter-day Saints|Мормон]]
|2%
|-
|[[Episcopal Church (United States)|Эпископтықтар]]
|1%
|-
|[[Ислам діні]]
|1%
|-
|[[Йегова куәгерлері]]
|1%
|-
|[[Assemblies of God USA|Құдай ассамблеясы]]
|1%
|-
|Құдай шіркеуі
|1%
|-
|Басқалар
|2%
|}
[[Сурет:Lakewood1.jpg|left|thumb|Лейкуд шіркеуі ішкі көрінісі]]
2000 жылда ең үлкен деноминация саны жақтаушылары [[Роман Католик шіркеуі]] 4,368,969 адам; Оңтүстік Баптист Конвенция 3,519,459 адам және [[Біріккен Методист шіркеуі]] 1,022,342 адамнан тұрады.<ref name="religion">{{cite web |url=http://www.thearda.com/mapsReports/reports/state/48_2000.asp |title=State Membership Report – Texas|publisher=Association of Religion Data Archives|accessdate=2008-02-12}}</ref>
Даллас-Форт-Уэрт болса үш үлкен эвангелие семинарлары үйі және монастырлер қожайыны. Хьюстондағы [[Лейкуд шіркеуі]]не аптасына орташа 43,000 адам келуімен мақтанады.<ref>{{cite web|url=http://www.sermoncentral.com/articleb.asp?article=Top-100-Largest-Churches |title=Top 100 Largest Churches in America |publisher=SermonCentral.com |date=2009-04-13 |accessdate=2010-04-11}}</ref> Лаббокта біліміне байланысты мемлекетте жан басына шіркеу ең көп аймақ болып есептеледі.
[[Христиан Діні|Христианнан]] басқа діннің жақтаушылары негізінен қалалық жерлерге көшіп барады. 1990 жылда мұсылмандар 140,000 адам болса, қазіргі уақытқа келіп, мұсылман халықтар саны 350,000 – 400,000 аралағында болды.<ref>[http://www.texanonline.net/special-reports/muslim-growth-adds-to-texas-diversity Texas Online: Muslim growth adds to Texas diversity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120326150126/http://www.texanonline.net/special-reports/muslim-growth-adds-to-texas-diversity |date=2012-03-26 }}</ref> Еврей дінінде 128,000 адам. Шамамен 146,000 [[Иудаизм]] және [[Сикхизм]] діндерінің жақтаушылары Техаста өмір сүреді.<ref>{{cite book|title=Twentieth-century Texas: a social and cultural history|author=Storey, John Woodrow; Kelley; Mary L.|publisher=University of North Texas Press|year=2008|page=145}}</ref><ref>Lindsey, William D.; Silk, Mark : ''[http://books.google.com/books?id=NjdrZ4m_BK8C Religion and public life in the southern crossroads: showdown states]'', Altamira Press, 2004, pg. 48</ref>
=== Қалалар мен қалашықтар ===
Штаттың халқы миллионнан асатын үш қаласы бар олар: Хьюстон, Сан-Антонио және Даллас. Осы үш қала АҚШ-тың ең көп халқы бар он қаласының ішінде тұр.<ref name=PopEstBigCities>{{cite web |url=http://www.census.gov/popest/cities/tables/SUB-EST2006–01.csv |title=Table 1: Annual Estimates of the Population for Incorporated Places Over 100,000, Ranked by шілде 1, 2006 Population: сәуір 1, 2000 to шілде 1, 2006 |format=[[comma-separated values|CSV]] |work=2005 Population Estimates |publisher=АҚШ халық санағы бюросы|date=2008-06-10 |accessdate=2008-06-10}} {{Dead link|date= 2010|bot=H3llBot}}</ref> 2000 жылы Техастың алты қаласының халық саны 500,000 адамнан асып тұрды. Остин, Форт-Уэрт және Эл Пасо АҚШ-тың ең халқы көп 25 қаласының ішінде болды. Техаста халық саны миллионнан асатын төрт метрополитан аймақ бар олар: [[Даллас-Форт Уэрт-Арлингтон]], [[Хьюстон-Шугэр Ленд-Бейтоун]], [[Сан Антонио-Нью Бронфельс]] және [[Остин-Раунд Рок-Сан Макрос]]. Даллас Форт-Уэрт және Хьюстон метрополитан аймақтарының халқының саны 6,3 миллион және 5,7 миллион тұрғынды құрайды. Үш штатаралық үлкен жолдар бар: I-35 батысқа (Даллас – Форт-Уэрттан Сан-Антониоға дейін, ортасында Остинға), I-45 шығықа (Далластан Хьюстонға дейін), және I-10 оңтүстікке (Сан-Антониодан Хьюстонға дейін) бұлар [[Техас Урбан Үшбұрышы аймағы]] деп аталады. Бұл аймақ 60,000 шаршы миль (160,000 шаршы километр) болып, көптеген үлкен қалалармен метрополитан аймақтар осыған кіріп, бұл жерде 17,000 миллион тұрғын жасап, ол Техас жалпы халық санының 75% құрайды.<ref name="urbantriangle">{{cite web | last = Neuman | first = Michael | title = The Texas Urban Triangle: Framework for Future Growth | publisher = Southwest Region University Transportation Center (SWUTC) | url = http://swutc.tamu.edu/projectdescriptions/167166.htm | accessdate = 2008-10-14}}</ref> Даллас және Хьюстондар дүние қалаларының ішінде екінші қала болып танылған.<ref name="worldcities">{{cite web| title = GaWC – The World According to GaWC 2008| work = Globalization and World Cities Research Network| accessdate = 2009-03-01| url = http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html}}</ref> Бұл қалалар штат ішінде таралған. Техаста штаттардың ішінде ең көп графтық 254 графтық бар.<ref>{{cite web|url=http://www.spiritus-temporis.com/counties-of-the-united-states/number-of-counties-per-state.html |title=Counties of the U.S |publisher=Spiritus-temporis.com |date= |accessdate=2011-01-10}}</ref>
Қалалардан тысқары ауылдық жерлердегі аймақтар колонияларда жиі инфрақұрылымдар жетіспейді, сондықтан кедейшілік әлі де бар.<ref name="Colonias">{{cite web| url= http://www.sos.state.tx.us/border/colonias/faqs.shtml| title= Colonias FAQ's (Frequently Asked Questions)| accessdate = 2008-10-12| author = Federal Reserve Bank of Dallas Office of Community Affairs| publisher= Texas Secretary of State}}</ref> 2007 жылы аз дегенде 2,294 колония болып Техаста, штаттың Мексикамен шекарасындағы 1,248 миль (2,008 km) жерде орналасқан.<ref name="Colonias"/> Техаста шамамен 400,000 адам колонияларда жұмыс жасайды.
<center>
<gallery widths="140" heights="140px" perrow="5">
Image:Panoramic Houston skyline.jpg|[[Хьюстон]]
Image:AustinWikiPic2.jpg|[[Остин]]
Image:Xvixionx 29 April 2006 Dallas Skyline.jpg|[[Даллас]]
File:FortWorthTexasSkylineW.jpg|[[Форт Уэрт]]
Image:Downtown-san-antonio.jpeg|[[Сан-Антонио]]
File:El Paso Skyline.jpg|[[Эл Пасо]]
</gallery>
</center>
==Мәдениет==
[[Сурет:Mission San Antonio aka Alamo.jpg|right|thumb|Аламо Техастың атақты символдарының бірі]]
Тарихта Техастың барлық мәдениеті оңтүстік, батыс және оңтүстік-батыс жақтардың әсерінен штаттар арасында бір-біріне көшіп жүріп өзгеріске ұшыраған. Ең атақты тағамы таңғы астағы [[пуррито]] үш нәрседен оралған ұннан жасалған [[шелпек]]тен, [[бекон]] және қуырылған [[жұмыртқа]]дан тұрады. Техас дәстүрлі мәдениеті 18-19 ғасырларда әр түрлі иммигранттардың көшіп келуі себебінен аралас мәдениеттердің ошағына айналды.
=== Өнер ===
[[Сурет:Big Tex.JPG|left|thumb|Биг Текс 1952 жылдан бастап барлық Техас штаты жәрмеңкелерінде қатысып келеді]]
Хьюстон – АҚШ-тағы әрдайым кәсіби резидентті компаниялармен өнердің барлық түрлерінде болатын бес қаланың біреуі. Өнер орындары: [[Хьюстон Гранд Опера]], [[Хьюстон симфониялық оркестрі]], [[Хьюстон Балеті]] және [[Аллей театр]].<ref name="houstontheater">{{cite web |title=About Houston Theater District |publisher=[[Houston Theater District]] |url=http://www.houstontheaterdistrict.org/en/cms/?68 |accessdate=2008-04-28 |archiveurl = http://web.archive.org/web/20080229033851/http://www.houstontheaterdistrict.org/en/cms/?68 |archivedate = February 29, 2008}}</ref> Оның бейнелі өнері және атқарушы өнер түрлеріне тербеліс болған Хьюстон Театр районы болып табылады. Ол Хьюстон орталығының жүрегінде орналасқан 17 блокты аймақ болып, 12 948 орын жанды шығуларға және 1 480 кино орындарға арналып, бұл жер мемлекетте театр орындары бойынша екінші орынды алады.<ref name="houstontheater"/>
[[Сурет:Техастағы театр.jpg|right|thumb|Театр орталығы]]
1892 жылда негізі қаланған Форт-Уэрттағы [[Техас Қазіргі Көркемөнер мұражайы]] штаттағы ең ескі көркемөнер мұражайы болып табылады. Форт-Уэртта тағы да [[Кимбелл көркемөнер мұражайы]], [[Амон Картер мұражайы]], [[Ұлттық малшы әйел мұражайы]] және [[Даңқ Залы]], [[Уилл Роджерс Мемориэл орталығы]] және орталықта [[Бас Атқарушы Залы]] бар. Даллас қаласы орталығындағы өнер орталығында мынадай өнер орындары бар: [[Даллас Көркемөнер мұражайы]], [[Мортон Х. Мейерсон Симфониялық мұражайы]], [[Марго және Билл Винспир Опералық театры]], [[Азия өнерінің Траммелл & Маргарет Кроу коллекциясы]] және [[Нэйшер мүсін орталығы]].<ref name="Dallasarts">{{cite web |title=Dallas Arts District |publisher=Dallas Convention & Visitors Bureau |accessdate=2008-05-29 |url=http://www.visitdallas.com/visitors/listing-details?id=492}}</ref>
Далластағы [[Дип Эллум]] ауданы оңтүстік АҚШ-та 1920-1930 жылдары басты джаз және қайнаған блюзымен даңқы шықты. Дип Эллум сөзі жергілікті халықтың “'''Дип Элм'''” сөзін “'''Дип Эллум'''” деп дауыстағынан пайда болған.<ref name="DeepElm">{{Handbook of Texas|id=hpd01|name=Deep Ellum}}</ref> [[Соқыр Лимон Джефферсон]], [[Роберт Джонсон]], [[Худди "Ледбелли" Ледбеттер]] және [[Бесси Смит]] сияқты әншілер Дип Эллум клубтарында өз өнерлерін көрсеткен.<ref name="DeepElm2">{{cite web |title=Dallas History Items: Deep Ellum |publisher=Dallas Historical Society |url=http://www.dallashistory.org/history/dallas/deep_ellum.htm |accessdate=2008-07-25}}</ref>
Остин дүниенің жанды музыкасы орталығы болып, адамның жан басына шаққанда көп өлең айтылатын мынадай ордалары бар: [[Нашвилл]], [[Мемфис]], [[Лос-Анджелес]], [[Лас Вегас]] және [[Нью-Йорк]].<ref name="livemusic">{{cite web|url=http://www.cityofaustin.org/music/|title=Live Music Capital of the World|accessdate=2007-06-12|publisher=City of Austin}}</ref> Қала музыкалары Алтыншы көшедегі түнгі клубтарда болып өтеді, [[фильм]], [[музыка]] және мультимедиа сияқты оқиғалар оңтүстіктен оңтүстік-батысқа дейін болса, көп жалғасатын музыкалық бағдарламалар Американ ТВ, Остин Сити Лимитста көрсетіледі және [[Остин Сити Лимитс Музыка фестивалі]] [[Цилкер саябағы]]нда боып өтеді.<ref name="AustinCL">{{cite web | last = Bernardini | first = Deb | authorlink =Deb Bernardini | title = Television's longest running concert series begins season 33 Tapings with performances by Norah Fones, Wilco, Femi Kuti, Arcade Fire and more | url = http://dbmpr.com/pressroom/acl/ACLFinalPR.doc.pdf | format = PDF | accessdate = 2008-10-15|archiveurl=http://web.archive.org/web/20081028193024/http://dbmpr.com/pressroom/acl/ACLFinalPR.doc.pdf|archivedate=2008-10-28}}</ref>
1980 жылдан бастап Сан-Антонио "'''Дүние Техано музыка орталығы'''"нда өркендеді.<ref name="TTMA">{{cite web|url=http://www.tejanomusicawards.com/about.html|title=About The Texas Talent Musicians Association (TTMA)|accessdate=2009-08-02|publisher=Texas Talent Musicians Association}}</ref> [[Техано Музыка марапаты]] Техано музыкасын және мәдениетін бағалайтын, түсінетін форум құрған.<ref name="TejanoMA">{{cite web |title=Tejano Music Awards |publisher=Texas Talent Musicians Association |year =2008 |url=http://www.tejanomusicawards.com/ |accessdate=2008-05-12}}</ref>
== Білім ==
[[Сурет:Техас білім агенттігі.jpg|right|thumb|[[Техас білім агенттігі]]]]
[[Сурет:TravisStateOfficeBuilding.JPG|right|thumb|Техас білім агенттігінің [[Остин]]дағы басты кеңселері]]
[[Техас Республикасы]] екінші президенті [[Мирабо Б. Ламар]] Техас білімінің атасы есептеледі. Оның басқару жылдарында штат әр бір [[Графтық (феодалдық иелік)|графтыққа]] мектептер салынуы үшін үш лигадан жер берілді. Тағы қосымша 50 лига жер екі университетті қолдау үшін қойылды, кейінірек бұл жерлер [[Тұрақты университетте қоры]]ның негізіне айналды.<ref name="PUF">{{cite web|url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/khp02|title=Permanent University Fund |accessdate= қаңтар 13, 2008|first=Vivian Elizabeth|last= Smyrl|publisher=TSHA Online}}</ref> Ламардың қызметі бүкіл Техас бойынша мемлекеттік мектептер жүйесінің негізін салу еді.<ref name=hen37>Hendrickson (1995), p. 37.</ref> АҚШ білім саласында Америка заңнама ауысу Кеңесінің есеп беру бланкісінде Техас штаты 29-орында тұрған. Техас студенттері орташа есеппен математика пәнінен жоғарылау орынды иелеген, бірақ әдебиеттен (оқудан) төмен нәтиже көрсеткен. 2006–2007 жылдар аралығында, Техас әр бір оқушы үшін $7,275 жұмсап, мемлекеттегі $9,389 көрсеткішке қарағанда төменірек. Оқушы және мұғалім ара-қатынасы 14.9 құрап, мемлекеттік көрсеткіштен 15.3 төмендеу. Техас мұғалімдерге 41 744$ төлеген болса, бұл көрсеткіш мемлекеттікінен 46 593$ сомадан төмен. Штат білім қорының 88% ақшасын төлесе, ал федералды штат қалған 12% төлейді.<ref name="reportcard">{{cite web| title = Texas| work = Report Card on American Education: A State By State Analysis 15th Edition| publisher = American Legislative Exchange Council| year = 2008| url = http://www.alec.org/am/pdf/states/texas08.pdf|accessdate=2010-08-26| format = PDF}} {{Dead link|date=2010|bot=H3llBot}}</ref>
[[Сурет:Мектеп.jpg|left|thumb]]
[[Техас білім агенттігі]] штаттағы мемлекеттік білім жүйесін қадағалайды. Техаста [[Стаффорд муниципалды мектеп районы]]нан басқа мыңнан аса мектеп райондары муниципалды райондардан тәуелсіз болып, қала шекараларынан кесіп өтеді.<ref name="Stafford">{{cite press release|title=Comptroller Strayhorn to Review Stafford Municipal School District|publisher=Texas Comptroller Carole Keeton Strayhorn|date=2003-09-16|url=http://www.cpa.state.tx.us/news/30916stafford.html|accessdate=2008-06-28}}</ref> Мектеп райондары өздерінің азаматтарына салық салу құқығына ие және өз мүлкіне өзі иелік ететін егеменді аймақ ретінде бекітеді. Мектеп аудандардағы үшін мектептерді әділ қаржыландыру мандатымен сот болғандықтан, штаттың “'''Робин Гуд жобасы'''” деп аталушы қайта бөлетін тартысты сот жүйесі бар. Бұл жоба бай мектеп аудандарынан алынған мүлік салығы түсімін кедей мектеп аудандарына береді.<ref name="robinhood">{{cite web| last=Saghaye-Biria| first=Hakimeh| title=Robin Hood Plan is Working|date=2001-04-22|publisher= World Internet News Cooperative| url= http://soc.hfac.uh.edu/artman/publish/article_137.shtml| accessdate=2008-06-23}}</ref> Техас Білім Агенттігінің мектептің жеке немес ішкі істеріне араласу құқығы жоқ.<ref name="homeschool">{{cite web | publication-date =2007-11-01|title=Home School Information Letter|publisher=Texas Education Agency |url=http://www.tea.state.tx.us/home.school/homeltr.html|accessdate=2008-06-24}}</ref>
Бастауыш және орта мектептердегі оқушылар '''TAKS''' ('''Texas Assessment of Knowledge and Skills''') тестін тапсырады. TAKS оқушылардың Техас білім стандарттары және '''No Child Left Behind Act''' талаптары бойынша оқу, жазу, математика, ғылым және қоғамдық дағдыларын бағалайды. 2007 жылы Техас заң шығарушылары 2011-2012 жылдағы бірінші курс студенттеріне және мектептің соңғы класс оқушыларына TAKS-ты ауыстырды.<ref name="TAKS">{{cite news|url=http://www.tea.state.tx.us/student.assessment/admin/eoc/index.html|title=End-of-Course (EOC) Assessments: Implementation |last=Texas Education Agency|first= |work=Assessment Division|date=2007-10-22|accessdate=2007-10-22}}</ref>
=== Колледждер және университеттер ===
[[Сурет:The University of Texas at Austin - Littlefield Fountain and Main Building.jpg|right|thumb|Остиндағы Техас университеті]]
Техастың 1997 жылда қабылданған “'''Техас Хаус Билл 588'''” деп аталатын тартысты альтернативті жағымды әрекет жобасы бойынша, Техастың орта мектеп жоғары сыныпты жақсы бітірген оқушыларының 10% бөлігін мемлекет қаржыландырушы университеттерге автомат қабылдануына кепілдік береді.
[[Сурет:TAMUcampus.jpg|left|thumb|Техас A&M университеті]]
Техаста 6 мемлекеттік мектептер және 4 жеке меншік мектептер жұмыс жасайды.<ref name="UniSystems">{{cite web | last = Heath | first = Ben | publisher = Daily Texan | date = 2003-07-07 | url = http://www.utsystem.edu/news/clips/dailyclips/2003/0706-0712/UTSystem-DT-BillRequires-070703.pdf | format = PDF | accessdate =2007-10-12|title=Bill requires review of university systems|archiveurl=http://web.archive.org/web/20090205011655/http://www.utsystem.edu/news/clips/dailyclips/2003/0706-0712/UTSystem-DT-BillRequires-070703.pdf|archivedate=2009-02-05}}</ref><ref name="unisystems2">{{cite web | title = Senate Subcommittee on Higher Education Testimony Regarding the Benefits of a Stand Alone Institution | publisher = Sam Houston State University | date = 2008-06-25 | url =http://www.senate.state.tx.us/75r/Senate/commit/c535/20080625/062508_SFA_Testimony_Dr_Pattillo.pdf | format = PDF | accessdate =2008-10-12}}</ref> Тұрақты университетте қорының жерінде табылған кендер штаттың [[Техас университтеті]] және Техас [[A&M]] сияқты ең үлкен университеттер жүйесін қаржыландыруға үлкен көмегін тигізді. [[PUF]] 2005 жылы күзде 15$ миллиард қаржы жұмсап, [[Гарвард университеті|Гарвард]] қаржыландыруынан кейін екінші орында тұрады. Басқа төрт университет жүйелері олар: [[Хьюстон университеті]], [[Солтүстік Техас университеті]], [[Техас штаты]] және [[Техас техникалық университеті]] болып есептеледі.
[[Сурет:Ezekiel W. Cullen Building (Alternate).JPG|right|thumb|Хьюстон университеті]]
Техаста халық мойындаған мемлекет көшбасшы 3 зерттеу университеті бар: олар Остиндағы Техас университеті, Техас A&M университеті және Хьюстон университеті. Остиндағы Техас университеті және Техас A&M университеттері штаттағы ең жетекші университеттер болып есептеледі. Екеуі де Техас Конституциясында бекітіліп, Тұрақты университет қоры қорында өз үлесін сақтайды. Техас штаттағы жетекші университеттердің қатарын кеңейту үшін жеті оқу орнын “көрініп келе жатқан зерттеу университеттері” деп белгіледі. Техастың 82-ші Заң шығарушы ұйымының талқылауы бойынша олардың бірінші пайда болатын екеуі олар: Хьюстон университеті және Техас Технология университеті.<ref>{{cite web |title=Tier-One Prize Money Tentatively Passes House |accessdate=2011-04-27 |url=http://www.texastribune.org/texas-education/higher-education/tier-one-prize-money-tentatively-passes-house-/}}</ref>
[[Сурет:Lovett Hall.jpg|left|thumb|Райс университеті]]
Техас гуманитарлы университеттерден бастап халық мойындаған жетекші университеттерге дейінгі жеке оқу орындарының Отаны есептеледі. [[U.S. News & World Report]] сараптамасы бойынша [[Райс университеті]] мемлекеттегі білім деңгейі және зерттеу істері бойынша жоғары орындағы оқу орны болып, ол жетекші университеттер арасында 17-орында тұр.<ref>{{cite web | title = Rice University, Best Colleges 2009 | work = – US News and World Report | accessdate = 2009-03-27 | url = http://colleges.usnews.rankingsandreviews.com/college/items/3604}}</ref> Бұрынғы Республика жариялаған жеке университеттер: олар [[Бэйлор университеті]], [[Мария Хардин-Бэйлор университеті]] және [[Оңтүстік-батыс университеті]].<ref name="privateuni">{{cite web |title=About Baylor |publisher=Baylor University |accessdate=2008-05-21 |url=http://www.baylor.edu/about/}}</ref><ref name="southwestern">{{cite web |title=Southwestern History |publisher=Southwestern University |accessdate=2008-10-12 |url=http://www.southwestern.edu/about/about-history.html |archiveurl = http://web.archive.org/web/20071024123018/http://www.southwestern.edu/about/about-history.html |archivedate = 24 қазан 2007}}</ref>
Техас қазіргі уақытта екі президенттік кітапханаға иелік етеді, олар: Техас A&M университетіндегі [[Джордж Буш Президенттік кітапханасы]] және Остиндағы Техас университетіндегі [[Линдон Бэйнс Джонсон кітапханасы және мұражайы]]. [[Техас Методист университеті]]нде үшінші Джордж Буш президенттік кітапханасын құру келісімі орнатылды.
=== Техас штатының білім ордалары ===
<center>
<gallery widths="140" heights="140px" perrow="5">
File:The Willis Library.jpg|[[Солтүстік Техас университеті]]
File:OldMainTxState.JPG|[[Техас штаты университеті]] - [[Сан Маркос]]
File:TTU_English_Philosophy_Building.jpg|[[Техас техникалық университеті]]
File:Dallas_Hall1.JPG|[[Оңтүстік Методист университеті]]
</gallery>
</center>
== Денсаулық сақтау ==
[[Сурет:Logo3.jpg|300px|right|thumb]]
[[Достастық қоры]] Техас денсаулық сақтау саласын мемлекеттегі үшінші ең жаман деп бағалайды.<ref name="insurancenet">{{cite web |last=Perotin |first=Maria M. |title=Texas is Near Bottom of Healthcare Rankings |work =[[Fort Worth Star-Telegram]] |date=2007-06-13 |url=http://www.insurancenewsnet.com/article.asp?a=top_lh&id=80824 |accessdate=2008-04-22}}</ref> Техас [[Денсаулық сақтау|денсаулықты сақтау қызметі]]не қол жеткізу, медициналық қызметтің сапасы және ауруханаларға жұмсаған қаржы бойынша төменгі орындардың бірінде тұрады. Штаттың төменгі рейтингті көрсетуінің себебі саясат, жоғары деңдейдегі кедейшілік және ең бастысы штаттағы заңсыз [[иммигрант]]тар санының көбеюі болып есептеледі. ”Штаттың 25,1% халқы медициналық кепілдіксіз қалып, мемлекеттегі ең жоғары көрсеткіш болып есептеледі” деген есептемесіне жауап ретінде Техас штаты 2006 жылы мамырда [[“'''Code Red'''” бағдарламасы]]н жасады.<ref name="codered">{{cite web |title=Code Red: The Critical Condition of Health in Texas |url=http://www.coderedtexas.org/ |accessdate=2008-04-28}}</ref> Техаста сондай-ақ дәрігерлер қателері үшін сот процесстері үшін экономикалық емес ең басты шығындар бар болып, олар 250,000 [[АҚШ доллары]] ретінде бағаланып, бұл қаржы өз қызметін асыра пайдалануды тоқтату және денсаулықты сақтау саласындағы өсіп бара жатқан қаржыларды бақылау мақсатында жұмсалады.<ref name="tort">{{cite book |last=Odom |first=Lamar |last2 =Garcia |first2 =Anthony |last3 =Milburn |first3 =Pamela |year=2005 |title=The Ethicality of Capping Non-Economic Damages to Control Rising Healthcare Costs: Panacea or False and Misleading Practice? |edition =1 |volume=3 |publisher=The Internet Journal of Healthcare Administration |issn=1366-0756|url=http://www.ispub.com/ostia/index.php?xmlFilePath=journals/ijhca/vol3n1/capping.xml|doi=10.1108/13660750510611170|accessdate=2008-04-28}}</ref>
[[Trust for America's Health денсаулық ұйымы]]ның зерттеуі бойынша Техас жасөспірімдер семіздігі бойынша 15-орында тұрады және штаттың 27.2% халқы осы ауруға шалдыққан.<ref name="healthyamericans">{{cite web| title = Texas| work = State Data| publisher = Trust for America's Health| year = 2008| url= http://healthyamericans.org/states/states.php?measure=highschooloverweight&sort=data| accessdate = 2008-10-14}}</ref> 2008 жылы [[Men's Health журналы]] зерттеуі бойынша Техастың төрт қаласын АҚШ-тың семіздік бойынша жоғары 25 қаласының қатарында көрсетті, яғни Хьюстон 6-орында, Даллас 7-орында, Эл-Пасо 8-орында және Арлингтон 14-орындағы рейтингте көрсетілді.<ref name="obese2">
{{cite web |title=America's Fittest Cities 2007 |work =Men's Health |year=2008 |url=http://www.mensfitness.com/city_rankings/462 |accessdate=2008-04-21}}</ref> Техаста тек ғана бір қала Остин АҚШ-тағы “жоғары 25 жағдайлы қалалар”дың 21-орынын иеледі. Сол сияқты тағы бір зерттеу штаттың семіздік көрсеткішін “'''B+'''” жағымды бағасымен белгіледі. Штат тұрақты спортпен айналысатын халық үлесі бойынша рейтингде 42-орынды тұрады.<ref>[http://www.statemaster.com/graph/hea_phy_exe-health-physical-exercise Statemaster.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130513182949/http://www.statemaster.com/graph/hea_phy_exe-health-physical-exercise |date=2013-05-13 }}, Accessed May 16, 2007</ref>
=== Медициналық зерттеу ===
[[Сурет:FlightHoustontoDallas086.jpg|300px|right|thumb|Хьюстондағы Техас медициналық орталығы]]
Көптеген элиталық медициналық зерттеу орталықтары Техаста орналасқан. Штатта 9 медициналық оқу орындары,<ref name="MedicalSchools">{{cite web |title=Texas Medical Schools and Hospitals |publisher=Texas Medical Association |date =2006-08-03 |url=http://www.texmed.org/Template.aspx?id=86 |accessdate=2008-04-28}}</ref> 3 стоматологиялық мектеп<ref name="dentalschool">{{cite web |url=http://www.dentist.net/dentalschools.asp |title=Dental Schools in the United States |accessdate=2008-10-31 |publisher=Dentist.net}}</ref> және бір [[оптометрия]] мектебі<ref name="optometry">{{cite web |url=http://healthguideusa.org/optometry/texas_optometry_schools.htm |title=Texas Optometry Schools |accessdate=2008-10-31 |publisher=Health Guide USA}}</ref> бар. Техаста екі [[Biosafety Level 4 (BSL-4) лабораториялары]] бар: олардың біреуі Галвестондағы [[Техас Медициналық бөлім университеті]]<ref name="biosafety4">{{cite web|url=http://www.bioscrypt.com/news/press/item-728/|date=14 қазан 2004|title=University Selects Bioscrypt for Biosafety Level 4 Lab|publisher=Bioscrypt|accessdate=2006-04-29|archiveurl = http://web.archive.org/web/20071117074008/http%3A//www.bioscrypt.com/news/press/item-728/ |archivedate = қараша 17, 2007|deadurl=yes}}</ref> және Сан-Антониодағы [[Биомедицина зерттеулерінің оңтүстік-батыс қоры]]. Бұл Биомедицина зерттеулерінің оңтүстік-батыс қоры АҚШ-тағы бірінші BSL-4 деңгейдегі лаборатория болып есептеледі.<ref name="biosafety4_2">{{cite web|url=http://www.sfbr.org/pages/about_resources2.php|title=Biosafety Level 4 (BSL-4) Laboratory|publisher=Southwest Foundation for Biomedical Research|accessdate=2006-04-29}}</ref>
Хьюстондағы Техас медициналық орталығы өзінің 47 институт-мүшесімен зерттеу және институттарды шоғырлау бойынша дүниедегі жоғары нәтижеге ие.<ref name="TexasMC">
{{cite web | title = About the Texas Medical Center | publisher = The Texas Medical Center | accessdate = 2009-04-11 | url = http://www.texmedctr.tmc.edu/root/en/GetToKnow/AboutTMC/About+the+TMC.htm}}</ref> Техас медициналық орталығы дүниеде ең көп жүрек [[трансплатация]]ларын орындайды.<ref name="HeartTransplants">{{cite web |title=Background Statistics > People and Politics (most recent) by state |publisher=State Master |date =2008-05-08 |url=http://www.statemaster.com/graph/bac_bac-background-people-and-politics |accessdate=2008-05-08}}</ref>
Хьюстондағы [[Техас Андерсен обыр орталығы университеті]] обыр ауруына шалдыққан пациенттерге қамқорлық көрсету, зерттеу, білім беру және профилактика істері бойынша жоғары деңгейдегі академиялық институты болып есептеледі.<ref name="MDAnderson">{{cite web |title=About MD Anderson |publisher=[[The University of Texas M. D. Anderson Cancer Center]] |url=http://www.mdanderson.org/about_mda/ |accessdate=2008-04-28}}</ref>
АҚШ-тағы клиникалық медициналық зерттеу бойынша Сан-Антониодағы Оңтүстік Техас медициналық орталығы 6-орынды иеледі.<ref name="UTSAFactsheet">{{cite journal |date=2007-04-03 |title=Health Science Center ranks sixth in clinical medicine |edition =7 |volume=XL |publisher=University of Texas Health Science Center |url=http://www.uthscsa.edu/hscnews/singleformat.asp?newID=2353 |accessdate=2008-04-28}}</ref> Сан-Антониодағы Техас денсаулық және ғылым орталығы университеті де жоғары деңгейдегі зерттеу және білім беру институты есептеледі.<ref name="DentalSchool">{{cite web |title=International report gives Dental School high marks |publisher=HSC NEWS |accessdate=2008-05-15 |url=http://www.uthscsa.edu/hscnews/singleformat.asp?newID=1742}}</ref><ref name="Tmedicialcenter2">{{cite web |title=Medical center's research ranks high |publisher=San Antonio Express-News |accessdate=2008-05-15 |url=http://www.mysanantonio.com/news/MYSA040407_medical_center_EN_2dc65c3e_html751.html}}</ref>
[[Америка жүрек ассоциациясы]] және Техас оңтүстік-батыс медициналық орталығы университеті екеуі де Далласты отаны деп біледі. Оңтүстік-батыс медициналық орталығы дүниедегі жоғары деңгейлі акалемиялық медициналық орталықтары арасында жоғары орынды иелейді.<ref name="UTSWAboutUs">{{cite web |title=About UT Southwestern |publisher=University of Texas Southwestern Medical Center |url=http://www8.utsouthwestern.edu/home/about/index.html |accessdate=2008-04-28}}</ref> Институттың медициналық мектебі дүниеде медицина саласында көптеген [[Нобель сыйлығы]]н алған.<ref name="UTSWAboutUs"/><ref name="UTSWFactsheet">{{cite web |title=UT Southwestern Fact Sheet |publisher=University of Texas Southwestern Medical Center |year =2008 |url=http://www8.utsouthwestern.edu/vgn/images/portal/cit_56417/43/32/2800592006_Fact_Sheet.pdf |format=PDF |accessdate=2008-04-28|archiveurl=http://web.archive.org/web/20060707171035/http://www8.utsouthwestern.edu/vgn/images/portal/cit_56417/43/32/2800592006_Fact_Sheet.pdf|archivedate=2006-07-07}}</ref>
== Қоршаған орта ==
Техас басқа штаттарға қарағанда ең көп парник газын шығарып, Порт-Артурда АҚШ-тағы ең лас ауаның бір бөлігі бар. 2010 жылы Техаста 2 553 зиянды заттарды шығару оқиғалары амалға асырылып, Техас аспанына 44.6 миллион фунт зиянды заттар жіберілді.<ref>{{cite web |url=http://www.rawstory.com/rs/2011/11/10/living-and-coughing-downwind-of-texas-smoke-stacks/ |title=Living, and coughing, downwind of Texas smoke stacks |date=қараша 10, 2011}}</ref>
== Транспорт ==
[[Сурет:METRORail 5.jpg|right|thumb|[[Метро]] жол]]
Техастағы үлкен көлемдегі және ойлы-қырлы ландшафт жерлері себебінен Техастықтар көптеген қиыншылықтарды бастан кешірді. Техас АҚШ-тағы ең ұзын тас жолы және [[темір жол]]ы, сонымен қоса көптеген [[әуежай]]лар құрылысын қаржыландырды.<ref name="AdvaTransport">{{cite web |title=Texas-Transportation |publisher=Advamag, Inc. |year =2007 |url=http://www.city-data.com/states/Texas-Transportation.html |accessdate=2006-05-04}}</ref> [[Техас Көлік басқармасы]] бақылаушы орган ретінде көп жүйелі тас жолдарын қолдайды, [[авиация]]ны<ref name="texdotaviation">{{cite web |title=Aviation Division |publisher=Texas Department of Transportation |url=http://www.txdot.gov/business/aviation/default.htm |accessdate=2009-07-22}}</ref> және қоғамдық көлік жүйесін тәртіпке салады.<ref name="texdottransport">{{cite web |title=Transportation Division |publisher=Texas Department of Transportation |url=http://www.dot.state.tx.us/services/public_transportation/default.htm |accessdate=2008-04-29}}</ref> [[Солтүстік Америка]] құрлығы орталығында орналасқандықтан, штат көлік қатынастары саласында ең маңызды орталық болып есептеледі. Даллас / Форт-Уэрт аймағынан жүк машиналар 48 сағат ішінде мемлекет халқының 93% бөлігін және 24 сағат ішінде мемлекет халқыны 37% бөлігін тасымалдайды.<ref name="JDFTransport">{{cite web |title=5 Reasons To Choose the Dallas/Fort Worth Metroplex As A Distribution Hub |publisher=JDF Distribution |url=http://jdfdistribution.com/pdf/dallas-for-distribution.pdf?doc=dfd.pdf |format=PDF|accessdate=2008-10-14|archiveurl=http://web.archive.org/web/20081028193024/http://jdfdistribution.com/pdf/dallas-for-distribution.pdf?doc=dfd.pdf|archivedate=2008-10-28}}</ref> Техаста мемлекеттегі ең жоғары 33 ерекше экономикалық аумақ бар.<ref name="FTZ1">{{cite web | publication-date = тамыз 2007 |title=Texas and General Foreign Trade Zones Information |publisher=Office of the Governor of Texas |url=http://www.texasone.us/site/DocServer/Texas_FTZs_Document_2007.pdf?docID=2221 |accessdate=2008-06-21}} {{Dead link|date=June 2010| bot=DASHBot}}</ref> 2004 жылы Техас ЕЭА арқылы жалпы саны $298 миллиард тауар алып өтілді.<ref name="FTZ1"/>
=== Тас жолдар ===
[[Сурет:High Five.jpg|right|thumb|Далластағы High Five Interchange]]
1948 жылы Хьюстонда [[Авиация|Галф автожолы]] ашылуымен Техастықтар көп автожолдарын саяхат қылды.<ref name="txfwy">
{{cite web | title = Interstate 45 South, the Gulf Freeway | publisher = TexasFreeway.com | date=2001-05-28 | url = http://www.texasfreeway.com/Houston/photos/45s/i45s.shtml | accessdate = 2008-10-15}}</ref> 2005 жылдан Техаста 79,535 миль (127,999 км) ұзындықтағы тас жолдар қиылысты.<ref name="highwaymiles">{{cite web |title=LoneStarRoads – Highways of Texas |publisher=AARoads |date=2008-02-09 |url=http://www.aaroads.com/texas/ |doi= |accessdate=2008-04-20}}</ref> Тас жолдарындарын кеңейтуді қаржыландыру үшін Техас штатында 17 төлемді жолдар және қосымша төлемді жолдар бар.<ref name="tollways2">{{cite web |title=Global List of Toll Facilities – United States |publisher=International Bridge, Tunnel and Turnpike Association |year =2005 |url=http://www.ibtta.org/Information/content.cfm?ItemNumber=2530 |accessdate=2008-04-20}}</ref> Батыс Техастағы I-10 және I-20 ірі тас жолдарында жүру 80 миль сағатына (130 км/сағ) жылдамдықпен шектеліп, бұл АҚШ-тағы ең жоғары жылдамдық көрсеткіші.<ref name="speedlimit">{{cite news |title=Texas Raises Rural Speed Limits to 80 MPH{{ndash}} |publisher=FOXNews.com / Associated Press |date=2006-05-08 |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,197072,00.html |accessdate=2008-05-12}}</ref>
2011 жылы наурызда [[Ұлттық Әкімшілік қоғамдық конференциясы Америкалық қоғамдастығының Америка штаттары қоқыстары протолы]]ның нәтижесі бойынша Техас штаты ең төменгі он штаттың қатарында көрінді. Жалғыз жұлдызды штаттағы қоғамдық тас жолдар төмен жағдайдағы айнала тазалығынан, тиімсіз жасалған жол ернеулерінен және қоқысты көмуге байланысты мүліктік стандарттардан зардап шегіп келеді.<ref>S. Spacek, 2011 American State Litter Scorecard: New Rankings for an Increasingly Environmentally Concerned Populace.</ref>
=== Әуе жолдар ===
[[Сурет:Boeing 757-223.jpg|left|thumb|Даллас-Форт-Уэрт әуежайы 757 Американ авиалайнері]]
Техаста мемлекеттегі штаттардың ішінде ең көп әуежайлар бар. Техаста аумағы және жолаушы тасымалдауы бойынша ең үлкен Даллас-Форт-Уэрт әуежайы қызмет етіп, ол аумағы бойынша АҚШ-та екінші орында болып, 18 076 [[акр]] (73.15 шаршы км) ауданымен дүниеде төртінші орында тұрады.<ref name="DFWAir">{{cite web |url=http://www.dfwairport.com/visitor/index.php?ctnid=24254 |title=Facts about DFW |accessdate=2008-10-14 |work=Dallas/Fort Worth International Airport}}</ref> Жол жүру бойынша Даллас-Форт-Уэрт әуежайы штаттағы ең бірінші бос емесі, АҚШ-та төртіншісі<ref name="GreatPlacesAvi">{{cite web|title=10 Great Places for Aviation and Aerospace|author=Jennifer LeClaire|work=Southern Business and Development|url=http://www.sb-d.com/archivesite/www.sb-d.com/issues/spring2007/features/10GreatPlacesForAviationAndAerospace.html|accessdate=2008-04-28}}</ref> және ал дүниеде алтыншы орында тұрады.<ref name="DFWAir2">{{cite news|title=Dallas-Fort Worth International Airport |work=USAToday| url=http://destinations.usatoday.com/dallas/| accessdate=2008-04-28}}</ref> Америкалық [[AMR Корпорациясы]]ның [[American Eagle]] дүниедегі толық жолаушыларды тасымалдау бойынша 2-орындағы авиалайнер (Delta Airs авиалайнерінен соң) болып, Даллас-Форт-Уэртты ең үлкен және негізгі орталық ретінде пайдаланады.<ref name="AMR">{{cite web |title=American airlines information pictures and facts |publisher=aviationexplorer.com |date=2008-04-11 |url=http://www.aviationexplorer.com/american_airlines.htm |accessdate=2008-04-28}}</ref> [[Southwest Airlines авиалайнері]] де Далласта орналасып, [[Dallas Love Field әуежайы]] арқылы қозғалады.<ref name="SW1">{{cite web |url=http://www.southwest.com/about_swa/airborne.html |title=We Weren't Just Airborne Yesterday |date=2007-05-02|publisher=Southwest Airlines |accessdate=2007-06-09}}</ref> Ол АҚШ ішінде бір жылда ең көп жолаушы тасымалдайтын авиалайнер болып, дүниеде ең көп жолаушы тасымалдайтын авиалайнерлер қатарында тұрады.<ref name="IATA">{{cite web |url=http://www.iata.org/pressroom/wats/wats_passengers_carried.htm |title=Scheduled Passengers Carried |author=International Air Transport Association |accessdate=2007-06-10|archiveurl = http://web.archive.org/web/20070928064050/http%3A//www.iata.org/pressroom/wats/wats_passengers_carried.htm |archivedate = September 28, 2007|deadurl=yes |authorlink= International Air Transport Association}}</ref>
Техастағы екінші авилайнер Хьюстондағы [[Джорж Буш Континентаралық әуежайы]] ('''IAH''') болып, Хьюстондағы [[Continental Airlines әуе жолы]]н орталық ретінде пайдаланады. IAH АҚШ-тың қалаған әуежайынан Мексиканың барлық жеріне ұшады.<ref name="GBAir1">{{cite web|title=About George Bush Intercontinental Airport|publisher=Houston Airport System|url=http://www.houstonairportsystem.org/iahAbout|accessdate=2008-06-28}}</ref><ref name="GBAir2">{{cite press release|title=Houston Emerges As The Premier Gateway In The U.S. For Travelers To Mexico|publisher=Houston Airport System|date=2005-04-12|url=http://www.fly2houston.com/0/8178/0/1906D1940/|accessdate=2006-12-30}}</ref> Келесі жыл сайын 4 миллионнан артық жолаушы тасымалдайтын ең үлкен төрт әуежай бұлар: [[Остин-Бергстром Халықаралық әуежайы]], [[Уильям П. Хобби әуежайы]], [[Сан-Антонио Халықаралық әуежайы]] және [[Dallas Love Field әуежайы]]. Штаттағы халықаралық әуежай болып есептелетін ең кіші әуежай бұл – [[Дел Рио Халықаралық әуежайы]].
=== Порттар ===
[[Сурет:Houston Ship Channel.jpg|right|thumb|Хьюстон порты]]
Шамамен 1 150 шақты теңіз порттары 1 000 мильден (1 600 км) көбірек каналдармен Техасты қаптап тұрады.<ref name="ports1">{{cite web |title=About Texas Ports |publisher=Texas Ports Association |url=http://www.texasports.org/ |accessdate=2008-05-07}}</ref> Порттар дерлік бір миллион адамды қабылдап, 317 миллион метр тонна айналыста болады.<ref name="portbenefits">{{cite web |title=Benefits of Texas Ports |publisher=Texas Ports Association |url=http://www.texasports.org/benefits/ |accessdate=2008-05-07}}</ref> Техас порттары Атлантика басқа жағалауларымен Галф Ішкіжағалық Су жолдары арқылы байланысады. Хьюстон порты АҚШ-тағы шетелдік тоннаж бойынша ең қызған порт болып, жалпы тоннаж бойынша екінші және дүние жүзінде тоннаж бойынша онынша орынды иелейді.<ref name="porthouston">{{cite web |date=2008-03-31 |title=General Information |publisher=The Port of Houston Authority |url=http://www.portofhouston.com/geninfo/overview1.html |accessdate=2008-05-07}}</ref> Техас [[Шип каналы]] қазіргі таңда 530 фут (160 м) кеңдікке 45 фут (14 м) тереңдікті және 50 миль (80 км) ұзындықты иелеген.<ref name="HGnav">"Welcome to the Houston-Galveston Navigation Channel Project Online Resource Center" (description), [[United States Army Corps of Engineers]], желтоқсан 2005, [http://www.swg.usace.army.mil/items/hgnc/ United States Army Corps of Engineers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090109052637/http://www.swg.usace.army.mil/items/hgnc/|date=2009-01-09}}</ref>
=== Темір жолдар ===
[[Сурет:METRORail 5.jpg|left|thumb|Метро рельсі]]
[[Канзас]] штатында даукестердің үй малдарын темір жолға салуы және оның күшін пайдалануы дәстүрлің бір бөлігі болып табылады. Техастағы ең бірінші темір жол 1853 жылы тамызда ашылған [[Баффало Бейоу]], [[Брезос]] және [[Колорадо]] темір жолы.<ref>{{cite web|author=George C. Werner |url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/eqb16 |title=Handbook of Texas Online – Buffalo Bayou, Brazos and Colorado Railway |publisher=Tshaonline.org |date= |accessdate=2010-04-11}}</ref> Техасқа солтүстіктен бірінші келген темір жол 1872 жылы келіп, ол [[Миссури–Канзас–Техас темір жолы]] еді.<ref>{{cite web|author=Donovan L. Hofsommer |url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/eqm08 |title=Handbook of Texas Online – Missouri-Kansas-Texas railroad |publisher=Tshaonline.org |date= |accessdate=2010-04-11}}</ref> 1911 жылға дейін Техас мемлекетте темір жол ұзындығы бойынша көш бастады. 1932 жылға дейін Техас темір жол ұзындығы шыңына жетіп, ол 17 078 мильді (27 484 км) құрады, бірақ 2000 жылға дейін 14 006 мильге (22 540 км) дейін қысқарды. Техас темір жол комиссиясы басынан штаттық темір жолды тәртіпке салған кезде, 2005 жылда штат осы қызметке Техас Көлік басқармасын қайта тағайындады.<ref name="RRCMove">{{cite web |title=Former Rail Division|publisher=Texas Railroad Commission |date=2005-10-01 |url=http://www.rrc.state.tx.us/divisions/rail_moved/index.html?/rail.html |accessdate=2008-05-04|archiveurl = http://web.archive.org/web/20080506073304/http%3A//www.rrc.state.tx.us/divisions/rail_moved/index.html%3F/rail.html |archivedate = May 6, 2008|deadurl=yes}}</ref>
Даллас және Хьюстон екеуі жылдам трамвай жүйесін қалыптастырды. [[Dallas Area Rapid Transit]] (DART) Оңтүстік-Батыс АҚШ-та ең бірінші болып, осы жылдам трамвай жүйесін іске қосты.<ref name="DARTLightRail">{{cite news |last=Myerson |first=Allen R. |date =1996-06-14 |title=Dallas Opening Southwest's First Rail Transit |publisher=New York Times |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D01EFD81739F937A25755C0A960958260 |accessdate=2008-05-11}} {{Dead link|date=June 2010| bot=DASHBot}}</ref> [[Trinity Railway Express]] (TRE) Форт-Уэрт және Далласты байланыстыратын қала сырты темір жол қызметі болып, оны Форт-Уэрт транспорт әкімшілігі және DART амалға асырады.<ref name="TRE">{{cite web |title=Trinity Railroad Express |url=http://www.trinityrailwayexpress.org/ |accessdate=2008-06-11}}</ref> Остиндағы [[Capital Metropolitan Transportation Authority “Capital MetroRail”]] деп аталатын қала сырты темір жол қызметін солтүстік-батыс қала сыртына жөнелтеді. [[Metropolitan Transit Authority of Harris County]], Texas (METRO) Хьюстон аймағында жылдам трамвай жолдарын бағыттайды.
[[AMTRAK корпориясы]] Техастың темір жол жолаушыларға қалааралық қызметін жасауды мөлшерде және жиілікте шектеу белгілейтіндігін өамтамасыз етеді. Штатта жоспарланған үш бағытта қызмет көрсетеді: күнделікті Texas Eagle (Чикаго-Сан-Антонио); үш апталық Sunset Limited (Нью-Орлеан-Лос-Анджелес), Техастағы аялдамаларымен; күнделікті Heartland Flyer (Форт-Уэрт-Оклахома-Сити) бағыттары.
== Спорт ==
[[Сурет:Spurs vs Lakers.jpg|right|thumb|2007 жылғы [[Сан Антонио Сперс]] пен [[Лос Анджелес Лэйкерс]] ортасында Плейофф ойыны]]
Америкалық футбол штатта көп уақыт бойы “'''король'''” саналып келді және Техастықтар спорттың алуан түрлілігінен рахаттанды.<ref name="FBKing">{{cite news|last=Brady |first=Erik |title=Football still king, but hoops teams in Texas grab attention |publisher=[[USA TODAY]] |date=2003-04-04 |url=http://www.usatoday.com/sports/college/2003-04-03-texas-double_x.htm |accessdate=2008-04-11}}</ref>
Техастықтар көпшілік кәсіби командалық [[спорт|спорт ойындарын]] қарсы алады. "'''Үлкен төрттік'''" кәсіби лигада Техастың екі НФЛ ([[Даллас Ковбойз]] және [[Хьюстон Тексанс]]), екі команда [[бейсбол]] негізгі лигасында ([[Техас Рэйнджерс]] және [[Хьюстон Астрос]]), үш команда NBA ([[Хьюстон Рокетс]], [[Сан Антонио Сперс]] және [[Даллас Маверикс]]), және бір Лиганың [[Ұлттық Хоккей командасы]] ([[Даллас Старз]]) бар. Даллас – Форт-Уэрт "Үлкен төрттік" кәсіби лигада барлық төрт спорттық командалары бар 13 аймақтың бірі есептеледі. "Үлкен төрттік" лигасынан тысқары Техастың бір [[WNBA командасы]] ([[Сан Антонио Силвер Старз]]) және екі [[Жоғары Лига]] [[футбол]] командалары ([[Хьюстон Динамо]] және [[Даллас ФК]]) бар.
Техас мәдениетінде университеттік жеңіл атлетиканың маңызы зор, әсіресе [[америкалық футбол]]дың. Штатта мемлекеттегі ең көп оқу орындары арасында 10 I-FBS дивизия бар. Штаттың төрт университеттері [[Бейлор Беерз]], [[Техас Лонгхорнз]], [[Texaс A&M Аггиез]] және [[Texaс Teх Ред Рейдерс]], [[Big 12 Conference]] та қатысады. Сондай-ақ төрт мектеп командалары Техас Лонгхорнз, [[Texaс A&M Аггиез]], [[TCU Хорнед Фрогз]] және [[SMU Мустангз]] бір спорт чемпионатында болса да өз құқықтарын қорғап келе жатыр.
[[Сурет:Ballpark in Arlington May 2009.jpg|left|thumb|Арлингтондағы стадионда Texas Rangers ашылу күні]]
I-A дивизиясындағы сауалнама бойынша [[Оклахома университеті]] және Техас университеті ортасында бәсекелістік болады, ал мемлекетте үшінші орынға [[Ред Ривер Шутоут]] қол жеткізеді.<ref name="RRShootout">{{cite news |url=http://www.dallasnews.com/sharedcontent/dws/spt/colleges/redrivershootout/texas/stories/100705dnspofbwnewrivalrylede.1c8619ce.html |title=UT-OU : Best Rivalry? |work=Dallas Morning News |last=Davis |first=Brian |date=2005-10-07 |accessdate=2006-07-11}}</ref> [[Lone Star Showdown]]да тартысты бәсекелістік Техастың екі университеттері арасында өтеді: олар Texaс A&M университеті және Texas университеттері.
[[Battle for the Iron Skillet]] күресі әр жылы екі команда TCU Хорнед Фрогз және SMU Мустангз арасында болып өтеді.
[[University Interscholastic League]] ([[UIL]]) көбінесе бастауыш және орта мектеп арасында жарыстар ұйымдастырады.<ref name="UIL">{{cite web| title = University Interscholastic League| publisher = University of Texas| url = http://www.uil.utexas.edu/| accessdate = 2008-09-28}}</ref> UIL ұйымдастырған спорт жарыстары ол жеңіл атлетика (ең атақтысы мектептер арасындағы америкалық футбол жарыстары), сондай-ақ пәндерден көркемдік және академиялық жарыстар.
[[Сурет:Lone Star Showdown 2006 McGee on goal-line.jpg|right|thumb|2006 жылғы Lone Star Showdown футбол ойыны]]
Техастықтар тағы да [[родео]]ны жақсы көреді. Дүниедегі ең бірінші родео Техаста [[Пекос]]та қабылданған.<ref>{{cite web|url=http://atlas.thc.state.tx.us/viewform.asp?atlas_num=5389005909&site_name=World's+First+Rodeo&class=5000 |title=View Atlas Data |publisher=Atlas.thc.state.tx.us |date= |accessdate=2010-04-11}}</ref> Жыл сайын өтетін [[Livestock Show]] және [[Rodeo]] дүниедегі ең үлкен родео шоуы болып есептеледі. Даллас әр жылы [[Fair саябағы]]нда Техастың штаттық жәрмеңкесін өткізеді.<ref name="statefair">{{cite web |title=Fair Park, Texas |publisher=City of Dallas |accessdate=2008-05-22 |url=http://www.dallascityhall.com/FairPark/art_architectural.html}}</ref>
2012 жылдан бастап Остин [[Формула-1]] Дүние чемпионатының<ref name="f1">{{cite web |title=Formula One returns to the United States |publisher=Formula 1 Administration Ltd |accessdate=2010-05-25 |url=http://www.formula1.com/news/headlines/2010/5/10824.html}}</ref> раундын қабылдайды 1980 жылғы [[Watkins Glen International]]дағы Гран Приден бергі АҚШ-тағы тұрақты жол айналымы болады.
=== Техас штаты спорт командалары ===
<center>
<gallery widths="140" heights="140" perrow="5" mode="slideshow">
Сурет:Texas-Rangers.jpg|[[Техас Рейнджерс]]
Сурет:San Antonio Spurs.jpg|[[Сан Антонио Сперс]]
Сурет:San Antonio Silver Stars.jpg|[[Сан Антонио Силвер Старз]]
Сурет:Houston-texans.jpg|[[Хьюстон Тексанс]]
Сурет:Houston rockets.png|[[Хьюстон Рокетс]]
Сурет:FC Dallas.jpg|[[Даллас футбол клубы]]
Сурет:Houston Dynamo.jpg|[[Хьюстон Динамо]]
Сурет:Houston astros.jpg|[[Хьюстон Астрос]]
Сурет:Dallas-cowboys.jpg|[[Даллас Ковбойз]]
Сурет:Dallas Stars.jpg|[[Даллас Старз]]
Сурет:Dallas Mavericks.jpg|[[Даллас Маверикс]]
</gallery>
</center>
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер|3}}
== Сілтемелер ==
{{Refbegin}}
* {{Cite book|last=Chipman|first=Donald E.|title=Spanish Texas, 1519–1821|publisher=[[University of Texas Press]]|location=[[Austin, Texas]]|year=1992|isbn=0292776594}}
* {{Cite book|last=Davis|first=William C.|title=Lone Star Rising|year=2006|publisher=Texas A&M University Press|location=College Station, TX|isbn=9781585445325}} originally published 2004 by New York: Free Press
* {{Cite book|last=Edmondson|first=J.R.|title=The Alamo Story-From History to Current Conflicts|publisher=Republic of Texas Press|place=[[Plano, Texas]]|isbn=1-55622-678-0|year=2000}}
* {{Cite book|last=Hendrickson|first=Kenneth E., Jr.|title=The Chief of Executives of Texas: From Stephen F. Austin to John B. Connally, Jr.|publisher=[[Texas A&M University Press]]|location=[[College Station, Texas]]|year=1995|isbn=0890966419}}
* {{Cite book|last=Hardin|first=Stephen L.|title=Texian Iliad|location=Austin, Texas|publisher=University of Texas Press|year=1994|isbn=0-292-73086-1}}
* {{Cite book|last=Huson|first=Hobart|title=Captain Phillip Dimmitt's Commandancy of Goliad, 1835–1836: An Episode of the Mexican Federalist War in Texas, Usually Referred to as the Texian Revolution|location=Austin, Texas|publisher=Von Boeckmann-Jones Co.|year=1974}}
* {{Cite book|last=Lack|first=Paul D.|title=The Texas Revolutionary Experience: A Political and Social History 1835–1836|publisher=Texas A&M University Press|location=College Station, TX|year=1992|isbn=0-89096-497-1}}
* {{Cite book|last=Manchaca|first=Martha|title=Recovering History, Constructing Race: The Indian, Black, and White Roots of Mexican Americans|series=The Joe R. and Teresa Lozano Long Series in Latin American and Latino Art and Culture|publisher=University of Texas Press|location=Austin, TX|year=2001|isbn=0292752539}}
* {{Cite book|last=Todish|first=Timothy J.|last2=Todish|first2=Terry|last3=Spring|first3=Ted|title=Alamo Sourcebook, 1836: A Comprehensive Guide to the Battle of the Alamo and the Texas Revolution|publisher=Eakin Press|year=1998|location=Austin, Texas|isbn=9781571681522}}
* {{Cite book| title =The Warren Commission Report| volume = IV| series =Warren Commission Hearings| publisher =National Archives| isbn =0-31208-257-6| url =http://www.jfk-assassination.de/warren/index.php| author =report of President's Commission on the assassination of President John F. Kennedy.| year =1992}}
* {{Cite book|last=Weber|first=David J.|title=The Spanish Frontier in North America|publisher=[[Yale University Press]]|location=[[New Haven, Connecticut]]|series=Yale Western Americana Series|year=1992|isbn=0300051980}}
* {{Cite book|last=Weddle|first=Robert S.|title=Changing Tides: Twilight and Dawn in the Spanish Sea, 1763–1803|series=Centennial Series of the Association of Former Students Number 58|publisher=[[Texas A&M University Press]]|location=[[College Station, Texas]]|year=1995|isbn=0890966613}}
* {{Cite book|last=Winders|first=Richard Bruce|title=Sacrificed at the Alamo: Tragedy and Triumph in the Texas Revolution|publisher=State House Press|location=Abilene, TX|year=2004|isbn=1880510804|series=Military History of Texas Series: Number Three}}
{{Refend}}
== Сыртқы сілтемелер ==
{{Commons category|Texas}}
;Штат Үкіметі
* [http://www.texasonline.com/portal/tol The State of Texas]
* [http://wikis.ala.org/godort/index.php/Texas Texas State Databases] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515221125/http://wikis.ala.org/godort/index.php/Texas |date=2008-05-15 }} – Annotated list of searchable databases produced by Texas state agencies and compiled by the ''Government Documents Roundtable of the American Library Association''.
* [http://texaspolitics.laits.utexas.edu/ Texas Politics]. An online textbook from the College of Liberal Arts, The University of Texas.
;АҚШ Үкіметі
* [http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=TX Energy Profile for Texas- Economic, environmental, and energy data] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110204233946/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=TX |date=2011-02-04 }}
* [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=TX USGS real-time, geographic, and other scientific resources of Texas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161209115548/https://www2.usgs.gov/state/state.asp?State=TX |date=2016-12-09 }}
* [http://www.ers.usda.gov/statefacts/TX.htm Texas State Facts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090815113643/http://www.ers.usda.gov/statefacts/TX.HTM |date=2009-08-15 }}
* [https://web.archive.org/web/20070713151218/http://www.nps.gov/history/nr/travel/tx/ South and West Texas, a National Park Service ''Discover Our Shared Heritage'' Travel Itinerary]
;Басқалар
* {{dmoz|Regional/North_America/United_States/Texas}}
* [http://www.thestoryoftexas.com/ The Texas State History Museum]
* [http://www.tshaonline.org/handbook/online/ The Handbook of Texas Online]{{ndash}} Published by the ''Texas State Historical Association''
* [http://texinfo.library.unt.edu/texasregister/default.htm ''Texas Register''], hosted by the ''University of North Texas Libraries''
* {{Wikitravel}}
* [https://web.archive.org/web/20070713151218/http://www.nps.gov/history/nr/travel/tx/ South and West Texas: A National Register of Historic Places Travel Itinerary]
* [http://texasheritagesociety/ Texas Heritage Society]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{osmrelation-inline|114690}}
* [http://digital.lib.uh.edu/ View historical photographs at the University of Houston Digital Library.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100123012758/http://digital.lib.uh.edu/ |date=2010-01-23 }}
{{АҚШ әкімшілік бөлінуі}}
{{таңдаулы мақала}}
[[Санат:АҚШ штаттары]]
[[Санат:Техас]]
3ufoae2mmb9fivu8zk16w3gm7bs118c
3693093
3693090
2026-11-07T17:50:28Z
Кабылбек Алихан
188060
Мәтіндегі оқиға 1716 жылы болған, сондықтан өткен шақ қолданылуы керек.
3693093
wikitext
text/x-wiki
{{АҚШ штаты
|атауы = Техас
|шынайы атауы = Texas
|ту = Flag of Texas.svg{{!}} border
|белгісі = State Seal of Texas.svg
|карта = Map of USA TX.svg
|лақап аты = «Жалғыз жұлдызды штат» (ағылшынша "The Lone Star State")
|ұраны = «Достық» (ағылшынша "Friendship")
|әні = «Texas, our Texas» (қазақша "Техас, біздің Техас")
|астанасы = [[Остин]]
|ірі қаласы = [[Хьюстон]]
|ірі қалалары = [[Сан-Антонио]]<br />[[Даллас]]<br />Остин<br />[[Форт-Уэрт]]<br />[[Эль-Пасо]]
|тұрғыны = {{gain}}25 145 561<ref>{{cite web|title=2010 Resident Population Data: Population Change|publisher=US Census|url=http://2010.census.gov/2010census/data/apportionment-pop-text.php|format=xls|accessdate=2010-Dec-21|archiveurl=http://www.webcitation.org/619lRoKht|archivedate=2011-10-27}}</ref>
|санақ жылы = 2010
|тығыздығы = 37,2
|тұрғыны Орны = 2
|ауданы = 696 241
|құрлық ауданы =
|су ауданы = 17 406
|су пайызы = 2,5
|ауданыОрны = 2
|ені = 1 244
|ұзындығы = 1 270
|ендік1 = 25°50'
|ендік2 = 36°30'
|бойлық1 = 93°31'
|бойлық2 = 106°38'
|максимал биіктігі = 2 667,4
|орташа биіктігі = 520
|минимал биіктігі = 0
|штат реті = 28
|штат статусы = [[1845 жыл]] [[29 желтоқсан]]
|штатқа дейін = [[Техас республикасы]]
|губернаторы = [[Грег Эбботт]]
|вице губернаторы = [[Патрик Дэн]]
|заң шығару органы = Техас легислатурасы<ref>Англияда және АҚШ-тың кейбір штаттарында заң шығаратын органдар атауы</ref>
|жоғарғы палатасы = Техас сенаты
|төменгі палатасы = Техас өкілдігінің палатасы
|сенат мүшелері = [[Кей Бейли Хатчинсон]]<br />[[Джон Корнин]]
|уақыт белдеуі = UTC−6,<br />[[Жазғы уақыт|жазда]] UTC−5
|автомобиль коды =
|домені = .tx.us
|сайты = [http://www.texas.gov texas.gov]
|ортаққордағы санаты = Texas
|түсініктемелер = {{reflist}}
}}
'''Техас''' ({{lang-en|Texas}}, {{IPA|/ˈtɛksəs/}}) — [[АҚШ|АҚШ-тың]] оңтүстігіндегі, халық саны және жер көлемі бойынша екінші орындағы штат; АҚШ-тың құрлықтағы штаттарының арасында ең үлкен жер аумағына ие. Атауы [[Каддо тілі]]ндегі «Tejas» — “''достар''” немесе “''одақтастар''” деген сөзге негізделген.<ref>[http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/pft04 Texas, origin of name] ''Handbook of Texas Online''</ref> Техас Америка Құрама Штаттарының оңтүстік-орталығында орналасқан, оңтүстігінен [[Мексика]]мен, батысынан Жаңа Мексикамен, солтүстігінде [[Оклахома]]мен, солтүстік-шығысында [[Арканзас (штат)|Арканзаспен]], шығысынан [[Луизиана]] штатымен шектеседі. Техастың жер көлемі 268,820 шаршы миль (696,200 шаршы километр), халқының саны 25,1 миллион адамды құрайды.<ref>{{cite web| title = U.S. Census Bureau Announces 2010 Census Population Counts – Apportionment Counts Delivered to President | work = Press Release| publisher = U.S. Census Bureau | date = желтоқсан 21, 2010 | url = http://2010.census.gov/news/releases/operations/cb10-cn93.html | accessdate = February 7, 2011}}</ref>
== Штат туралы ==
[[Испания]]ның отарлау кезеңінде штат '''Nuevo Reino de Filipinas : La Provincia de Texas''' атауымен белгілі болды.<ref>{{cite web|last=Teja|first=Jesús de la|title=New Philippines|url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/usn01|work=Handbook of Texas Online|publisher=Texas State Historical Association}}</ref> Бұл атауды бірінші қолданған адам '''Antonio Margil de Jesús''' болып, ол 1716 жылы 20-шілдеде Мексиканың вице-короліне хат жазғанда осы атауды қолданған. Бұл атау күнделікті өмірде көп қолданыста болмағанымен, 1800 жылдардың аяғына дейінгі ресми құжаттарда көп кездесіп тұрады.
[[Хьюстон]] Техастағы ең үлкен және АҚШ-тағы төртінші үлкен қала болып есептеледі. Ал [[Сан-Антонио]] болса, штаттағы екінші және мемлекеттегі жетінші үлкен қала. Сол сияқты [[Даллас-Форт Уэрт]] және Үлкен Хьюстон АҚШ метрополитендік аймақтардағы төртінші және алтыншы орындарда тұрады. Одан басқа ірі қалалар [[Эл Пасо]] және [[Остин]] сияқты үлкен қалалар болса, штат орталық қалалары болып есептеледі. Техастың тәуелсіз Республика екендігінің және Мексикамен азаттық үшін күресуінің белгісі ретінде штатты “'''Жалғыз жұлдызды штат'''” деп атайды. Сондықтан "Жалғыз жұлдыз" бейнесін Техастың туында және штат таңбасында да көп кездестіруге болады.<ref>{{cite web|url=http://www.netstate.com/states/intro/tx_intro.htm |title=Introduction to Texas |publisher=Netstate.com |date= |accessdate=2010-04-11}}</ref>
== Техас штатының ресми нышандары мен символдары ==
<center>
<gallery widths="140" heights="140px" perrow="5">
File:Bluebonnet1.jpg|Техас гүлі (bluebonnet) (1901 жылы белгіленген)
File:Flag of Texas.svg|Техас туы (1839 жылы)
File:Seal of the Republic of Texas (1836).svg|Техас Республикасы таңбасы (1839 жылы)
File:Seal_of_Texas.svg|Техас штаты таңбасы (1845 жылы)
File:Seal_of_Texas_(reverse).svg|Техас штаты таңбасының өзгеруі (1961 жылы)
File:Coat of arms of the Republic of Texas.svg|Техас Республикасы мемлекеттік ел таңбасы (1839 жылы)
File:State_Arms_of_Texas.svg|Техас штаты ел таңбасы (1993 жылы)
File:State military crest of Texas.svg|Ұлттық гвардия (1924 жылы)
File:Carya illinoinensis.jpg|Штат талы ({{lang-en|Pecan}}) (1906 жылы)
File:Mimus-polyglottos-002 edit.jpg|Штат құсы ({{lang-en|Northern Mockingbird}})
File:Dasypus novemcinctus.jpg|Штаттың майда сүт қоректісі ({{lang-en|Nine-banded Armadillo}})
File:Texas_Longhorn_cow.jpg|Штаттың ірі сүт қоректісі({{lang-en|Texas longhorn}})
File:Blue_lacy_working.jpg|Штат иті({{lang-en|Blue Lacy}}) (2005 жылы)
File:Dutch_Oven_-McClures_Magazine.jpg|Штаттың аспаздық құралы ({{lang-en|Dutch oven}})
File:Bowl_of_Chili_No_Beans.jpg|Штаттың тағамы ({{lang-en|chili con carne}})
File:CottonPlant.JPG|Штат талшығы және тоқымасы ([[мақта]])
File:Citrus_paradisi_(Grapefruit,_pink)_white_bg.jpg|Штат жемісі Техастық [[грейпфрут]]
File:Bouteloua_curtipendula.jpg|Штат шөбі ({{lang-en|Sideoats grama}})
File:Monarch_In_May.jpg|Штат жәндігі ({{lang-en|monarch butterfly}})
File:Guitar_1.jpg|Штат музыкалық аспабы ([[гитара]])
File:C60a.png|Штат молекуласы({{lang-en|buckyball}})
File:Pecan-nuts-on-tree.jpg|Штат жаңғағы ({{lang-en|Native pecan}})
File:Chiltepin_mexico_sonora.jpg|Штат бұрышы ({{lang-en|chiltepin}})
File:Opuntia_littoralis_var_vaseyi_4.jpg|Штат өсімдігі ({{lang-en|prickly pear cactus}})
File:Welk2.jpg|Штат қабыршағы ({{lang-en|lightning whelk}})
File:USS_Texas_BB-35.jpg|Штат кемесі ({{lang-en|Battleship USS Texas (BB-35)}})
File:Bull-Riding2-Szmurlo.jpg|Штаттың жеке спорты ({{lang-en|rodeo}})
File:Titans_Texans.jpg|Штаттың командалық спорты ([[Америкалық футбол]] {{lang-en|American football}})
</gallery>
</center>
== География ==
[[Балконас Фолт]] сияқты аймақтық және геологиялық ерекшеліктеріне қарай Техаста мемлекеттің оңтүстігіндегі және батыс-оңтүстігіндегі жерлерге ұқсас әр түрлі [[ландшафт]]тар кездеседі.<ref>Sansom, Andrew: ''[http://books.google.com/books?id=LEHH7ovVVDgC Water in Texas: An Introduction]'', University of Texas Press, 2008, pg. 25</ref> Техас көбінесе оңтүстік-батыс құмды шөлдермен байланысып, штат жалпы аймағының 10%-дан азырақ бөлігін құмдықтар иелейді.<ref>Dingus, Anne: ''The dictionary of Texas misinformation'', Gulf Publishing Company, 1987</ref> Халық көп шоғырланған орталықтардың көбісі бұрынғы [[жайылма]], [[шалғын]], [[орман]], [[Жиектеме|жиектердің]] аймақтарында орналасқан. Штат бойлап шығыстан батысқа қарай саяхат қылсақ, жағалық батпақтармен қарағайлы ормандардан, жазықтармен биіктерден және соңында [[Биг Бэнд]] шөлдерімен тауларынан тұратын ландшафттарды байқауымызға болады.
[[Сурет:Guadalupe Mountains and El Capitan 2006.jpg|200px|right|thumb|Гвадалупе таулары]]
Техас 268,820 шаршы миль (696,200 километр) аумағымен АҚШ-та [[Аляска штаты|Аляскадан]] соң, екінші орында тұрады. Ол аймағы бойынша Франциядан 10% үлкенірек болса, ал [[Германия]] немесе [[Жапония]] сияқты елдерден дерлік екі есе артық. Егер Техас ел болғанында, [[Чили]] және [[Замбия]]дан соң 40-орында тұрар еді.
[[Сурет:Texas Hill Country 187N-2.JPG|200px|left|thumb|Хилл өлкесі]]
[[Сурет:Алан Генри(Хенри) көлі.jpg|200px|right|thumb|Генри(Хенри) көлі]]
Техас АҚШ-тың оңтүстік орталығында орналасқан. Штаттың үш шекарасы өзендермен тұтасқан. [[Рио-Гранд]] оңтүстікте Мексиканың [[Чиуауа]], [[Коауила]], [[Нуэво-Леон]] и [[Тамаулипас]] штаттарымен шекара жасайды. [[Қызыл өзен]] болса солтүстікте Оклахома және Арканзаспен шекара жасайды. [[Сабин өзені]] болса шығыста Луизиана штатымен шекара жасайды. 10 климаттық аймағы, 14 қыртыс аймағы және 11 ерекше экологиялық аймақтарымен регионалдық классификациялау әр түрлі қыртыс, топография, геология, шөгулер, өсімдік және жануарлар қауымдастығымен проблемаға айналады.<ref name="Tx eco regions">{{cite web|url= http://www.texasep.org/html/lnd/lnd_1reg.html|archiveurl= http://web.archive.org/web/20080603175718/http://www.texasep.org/html/lnd/lnd_1reg.html|archivedate= 2008-06-03|title= Tx Envionmental Profiles|accessdate= 2006-07-14}}</ref>
Техаста 3700 атаулы тасқындар және 15 ірі өзендер бар.<ref>{{cite web|url=http://www.tpwd.state.tx.us/landwater/water/habitats/rivers/ |title=Rivers in Texas |publisher=Tpwd.state.tx.us |date=2007-11-16 |accessdate=2010-04-11}}</ref><ref>{{cite web|author=Hal P. Bybee |url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/rnr07 |title=Handbook of Texas Rivers |publisher=Tshaonline.org |date= |accessdate=2010-04-11}}</ref> Осы өзендердің ең ірісі Рио-Гранд. Басқа да [[Пекос]], [[Брезос]], [[Колорадо]] және [[Ред-Ривер]] сияқты өзендер болса Оклахомамен шекарада орналасқан. Әйтседе Техаста табиғи көлдер болғанымен Техастықтар 100-ден аса жасанды [[су сақтағыш]]тар орнатты.<ref>{{cite web|url=http://www.tpwd.state.tx.us/fishboat/fish/recreational/lakes/lakelist.phtml |title=Alphabetical List of Texas Lakes |publisher=Tpwd.state.tx.us |date=2010-01-28 |accessdate=2010-04-11}}</ref> Техастың аумағы және бірегей тарихы оның аймақтық жабдықтарын даулы етіп тұр. Құқық бойынша ол Оңтүстік немесе Оңтүстік-Батыс мемлекеттік болуы керек не екеуі де бірден болуы мүмкін.
=== Геология ===
[[Сурет:LlanoEstacadoShadedRelief.jpg|right|thumb|Ллано Эстакоданың көленкеленген рельеф картасы]]
[[Сурет:Palo Duro 2002.jpg|left|thumb|Пало Дуро каньоны]]
Техас Мексиканың батысындағы [[Сьерра-Мадре]]ге қарама-қарсы оңтүстігінде аяқталатын Ұлы тегістердің ең оңтүстік бөлігі болып табылады. Континенттік қыртыс кең континенттік өлке және транзиттік қыртыс арқылы [[Мексика бұғазы]]ның мұхиттық қыртысқа айналатын тұрақты кратон мезопротезоикты қалыптастырады. Техастағы ең ескі тау жоталары мезопротезоиктардан басталып, олардың жасы шамамен 1600 миллион жылды құрайды. Бұл [[Кембрия]]ға дейінгі магмалық тау жоталары мемлекеттің көп бөлігі негізінде жатыр және ол үш орында өз көрінісін тапқан: Ллано өрі, [[Ван Хорн]] және Эль Пасоға жақын [[Франклин тауы|Франклин тауларында]]. Көптеген осы ескі таулар шөгінді тау жыныстарын құрайды.
== Климат ==
[[Сурет:Техас жауын-шашын картасы.jpg|right|thumb|Техастағы жылдық орташа жауын-шашын мөлшері]]
[[Сурет:Техастағы жылдық температура картасы.jpg|right|thumb|Техастағы жылдық орташа температура]]
Техас үлкен аймағы болғандықтан және көп зоналардың қиылысында орналасқандықтан, климаты құбылмалы болып келеді. Мемлекеттің [[Панхендл]] бөлігінде Солтүстік Техасқа қарағанда қыс суығырақ келеді, ал бұғаз жағаларында қыс қоңыржай болып келеді. Техаста тұндырулар мысалында көп өзгерістер кездеседі. Штаттың батыс бөлігі, Эль Пасода жылдық жауын мөлшері 8 дюймды (200 мм) құраса, оңтүстік-шығыс бөлігі Хьюстонда болса жылдық жауын мөлшері 54 дюймды (1400 мм) құрайды.<ref name="weather1">{{Handbook of Texas|id=msf01|name=Weather}}</ref> Солтүстік орталық аумақ [[Даллас]]та жылына бір қалыпты 37 дюйм (940 мм) болып есептеледі.
Қар жылына Техастың батыс жағындағы Панхендл және таулы аймақтарда көп мәрте жауса, Солтүстік Техаста жылына бірнеше мәрте, ал Орталық және Шығыс Техаста бірнеше жылда бір-ақ рет қана жауады. Кездейсоқ жағдайлардан тысқары Сан-Антонионың оңтүстігінде және жағалауларда қар сирек жауады. 2004 жылы Жаңа жыл қарсаңында боран болғанда Кингсвиллдің оңтүстігіне қар жауғанда, желтоқсандағы орташа температура - 65° градусты құрады.<ref>{{cite web|url=http://www.wunderground.com/history/airport/KNQI/2008/12/24/DailyHistory.html?req_city=NA&req_state=NA&req_statename=NA |title=History : Weather Underground |publisher=Wunderground.com |date=2008-12-24 |accessdate=2010-04-11}}</ref> Максималдық температура жазғы кезде орташа есеппен Батыс Техас тауларында 80 °F(26 °C) градус болса, Рио Гранд алабындағы [[Галвестон аралы]]нда 100 °F(38 °C) градусқа дейін көтеріледі. Бірақ Техастың көпшілік аймақтарында бірізді жазғы жоғары температура 90 °F (32 °C) диапазонында болады. Түнгі жазғы температура 50 °F(14 °C) градустан (Батыс Техас тауларында)<ref name="weather2">{{cite web | title = Monthly Averages for Marfa, Texas | publisher = The Weather Channel | url =http://www.weather.com/outlook/recreation/outdoors/wxclimatology/monthly/graph/USTX0830?from=search | accessdate = 2008-10-15}}</ref> 80 °F(26 °C) градусқа дейін (Галвестонда)<ref name="weather3">{{cite web | title = Monthly Averages for Galveston, Texas | publisher = The Weather Channel | url = http://www.weather.com/outlook/recreation/outdoors/wxclimatology/monthly/graph/USTX0499?from=search | accessdate = 2008-10-15}}</ref> болады.
[[Найзағай]] Техаста жиі ойнайды, әсіресе, шығыс және солтүстік бөлігінде, алайда штаттың солтүстік аудандарын [[торнадо]]<nowiki/>лар шайып кетеді. АҚШ-тағы торнадолардың басым бөлігі осы Техас аймағында болып, олар жылына орташа есеппен 139 рет келеді. Олар көбінесе Техастың солтүстік бөлігіне және Панхендлге көбірек соғады.<ref name="Annual average number of tornadoes">[http://www.ncdc.noaa.gov/img/climate/research/tornado/small/avgt5304.gif NOOA.gov] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111016174155/http://www.ncdc.noaa.gov/img/climate/research/tornado/small/avgt5304.gif |date=2011-10-16 }} National Climatic Data Center. Тексерілген 24 қазан 2006.</ref> Торнадо негізінен штатта сәуір, мамыр және маусым айларында жүз береді.<ref name="TexasWeather">{{Handbook of Texas|id=yzw01|name=Weather}} Accessed 2008-07-22</ref>
[[Сурет:Galveston Hurricane 1915 wrecked home.jpg|300px|left|thumb|1915 жылдағы Галвестондағы дауылдың зияны]]
Америка тарихындағы ең күшті қиратушы дауылдардың бірнешесі осы Техасқа қарай келген. 1875 жылы [[Индианоле]]дегі дауыл 400 адамды өмірден алып кеткен болса, 1886 жылдағы дауыл болса бүкіл бір қаланы қырып жіберді. Бұл оқиғалар Галвестонға негізгі порт қала болуына мүмкіндік берді. 1900 жылдағы Галвестон дауылы бір қаланы тазалап шамамен 8000 адамды қырып (мүмкін толық 12000 адам), АҚШ тарихындағы ең үлкен өлім апаты болып есте қалды. Техастағы басқа да дауылдар 1915 жылы [[Галвестон дауылы]], 1957 жылы 600-ден астам адам өлген [[Одри дауылы]], 1961 жылы [[Карла дауылы]], 1967 жылы [[Беула дауылы]], 1983 жылы [[Алисия дауылы]], 2005 жылы [[Рита дауылы]] және 2008 жылы [[Дауылды Иконоскоп]].<ref name="deadhurr">{{cite web| last = Blake| first = Eric S.| coauthors = Rappaport, Edward N., Landsea, Christopher W.| title = The Deadliest, Costliest, and Most Intense United States Tropical Cyclones From 1851 to 2006| publisher = National Weather Service: National Hurricane Center| date = 2007-04-15| url = http://www.nhc.noaa.gov/pdf/NWS-TPC-5.pdf| format = PDF| accessdate = 2008-10-02}}</ref>
Техас АҚШ-та көптеген [[парник]]те өндірілетін газдарды шығарады.<ref name="GH1">{{cite news|title=Blame Coal: Texas Leads in Overall Emissions|author=Borenstein, Seth|publisher=USA Today|date=2007-06-04|url=http://www.usatoday.com/tech/news/2007-06-04-state-emissions_N.htm|accessdate=2007-06-06}}</ref><ref name="GH2">{{cite news |title=Texas No. 1 producer of greenhouse gases |url=http://www.dallasnews.com/sharedcontent/dws/news/texassouthwest/stories/060307dnnatemissions.3c1df3a.html |agency=Associated Press |publisher=Dallas Morning News |date=2007-06-03|accessdate=2008-06-11}}</ref><ref name="GH3">{{cite news |title=Texas Is No. 1 Carbon Polluter In U.S.|agency=Associated Press|date=2008-01-16|url=http://www.cbsnews.com/stories/2008/01/16/tech/main3720823.shtml?source=RSSattr=SciTech_3720823 | work=CBS News}}</ref> Штат жылына дерлік 1.5 триллион фунт (680 миллиард кг) [[көмірқышқыл газ]]ын шығарады. Тәуелсіз ел ретінде Техас дүние жүзі бойынша парникте өндірілетін газ көлемі бойынша жетінші орынды алған болар еді.<ref name="GH2"/> Мемлекеттің осындай газды шығаруының себебі көмір электростанцияларының көптігінен және тазалаушы, өңдеуші өндіріс орындарының көп болуынан болып табылады.<ref name="GH2"/>
== Тарихы ==
«Техастағы алты ту» атауы штат аумағындағы басшылық еткен халықтарды білдіреді. Испания Техас аймағында басшылық еткен алғашқы [[Еуропа]]лық ел. [[Франция]] Техаста қысқа мерзімді отаршылдық саясатын жүргізеді. Мексика болса бұл өңірді 1836 жылға дейін, яғни Техас Республика ретінде тәуелсіздік алғанша өз бақылауында ұстайды. 1845 жылы штат АҚШ-қа 28-штат ретінде қосылады. Мемлекет [[аннексия]]сы 1846 жылы [[Мексика-Америка соғысы]]ның басталуына себепші болды. 1861 жылы Техас АҚШ құрамынан шығып, Америкадағы [[Азаматтық соғыс]] кезінде [[Америка штаттары конфедерациясы]]на кіруін жариялады. Соғыстан соң Одақ аяқ тұруына дейінгі ұзақ мерзімде штат экономикалық құлдырау кезеңін бастан кешірді.
Азаматтық соғыстан соң Техаста дамыған бірден-бір өндіріс [[мал шаруашылығы]] еді. Штат көп жылдар бойы шаруашылықтың орталығы болған соң, Техасты халық көбінесе [[ковбой]]мен байланыстырады.
=== Еуропаға дейінгі уақыт ===
Техас [[Солтүстік Америка]]да Колумбқа дейінгі екі ірі мәдениет ортасында болды: олар оңтүстік-батыс және жазық аймақтар. [[Археологтар]] осы аймақтарда үш ірі жергілікті мәдениеттің болғандығын және олар Еуропамен қарым-қатынастарға дейін жоғары дәрежеде дамығанын анықтаған. Олар:<ref name="Richardson">Richardson (2005), p. 9.</ref>
*[[Пуэбло]] Рио Грандтың жоғары бөлігіндегі аумақ болып, Техастың батысында орналасқан;
*[[Миссисипи мәдениеті]], [[Оба құрылысшылары]] деп те аталады. Ол Техастың шығыс бөлігіндегі [[Миссисипи (өзен)|Миссисипи өзені]] аңғары бойында жайылған.
*Техас оңтүстігінде [[Мезоамерика өркениеті]] орналасқан. Теотиуаканың ықпалы Солтүстік Мексикаға 500 жылда өз шыңына жетіп, тек ғана 8-10 ғасырларда бәсеңдей түсті.
Қазіргі таңда Техас аумағында еш бір мәдениет басыңқы болмағандықтан, көптеген адамдар осы штатқа қоныстанып жатыр.<ref name="Richardson">Richardson (2005), p. 9.</ref> Техаста өмір сүрген америкалық тайпаларға [[Алабама]], [[Апаче]], [[Атакапан]], [[Бидай]], [[Каддо]], [[Коавильтектер]], [[Команчи]], [[Чокто]], [[Коасати]], [[Хасинай]], [[Хумано]], [[Каранкава]], [[кикапу]], [[Киова]], [[Тонкава]] және [[Уичито]].<ref>Richardson (2005), pp 10–16</ref><ref name="nativeamericans">{{Handbook of Texas|id=bzi04|name=Native Americans}}</ref>
Техас сөзі Хасинай тайпасының Каддо тіліндегі '''“táyshaʔ”''' сөзінен келіп шығып, “'''достар'''” және ”'''одақтастар'''” дегенді білдіреді.<ref name="facts">{{cite web |year=2008 |title=Facts |edition =2008–2009 |publisher=[[Texas Almanac]] |url=http://www.texasalmanac.com/facts/ |accessdate=2008-04-29}}</ref><ref name="TribesofTexas">{{cite web |last=Fry |first=Phillip L. |title=Handbook of Texas Online, s.v. ","
|url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/pft04
|accessdate=2007–07–24}}</ref><ref>Richardson, p 1</ref><ref name="etymology">{{cite web |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Texas |title=Texas |accessdate=2007-02-25 |publisher=Online Etymology Dictionary}}</ref><ref name="WChafe">Wallace Chafe, p.c.</ref> Америкалық тайпалар жаңадан келушілерге достық қарым-қатынаста болып, ал жауынгерлері болса, штатқа келген Еуропалық зерттеушілермен көшіп келушілер тағдырына қарсы болды.<ref>Richardson, p 10</ref> Тату тайпалар жаңадан келгендерге байырғы дән мәдениетін қалай өсіруді, тамақ жасауды және аңға қалай шығуды үйретті. Ал жауынгер тайпалар болса, өздерінің шабуылдары және қарама-қайшылықтарымен Еуропалықтардың өмірін өте мүшкіл және аса қауіпті халге жеткізді.<ref>Rupert N. Richardson, Adrian Anderson, Cary D. Wintz & Ernest Wallace, ''Texas: the Lone Star State'', 9th edition, New Jersey: Prentice Hall, 0131835505, pp.10–16</ref>
=== Отаршылдық саясаты ===
[[Сурет:Six Flags over Texas.jpg|300px|left|thumb|Техас аумағында басшылық еткен елдер тулары]]
Техасқа байланысты ең алғашқы тарихи құжат Мексика бұғазы жағасының картасы болып, ол карта 1519 жылы Испания зертеушісі [[Алонсо Альварес де Пинада]] жасаған.<ref name="chipman243">Chipman (1992), p. 243.</ref><ref name="weber34">Weber (1992), p. 34.</ref> Тоғыз жылдан соң кемеде апатқа ұшыраған испан зерттеушісі [[Альвар Нуньес Кабеса де Вака]] және оның жолдасы штатқа алғашқы аяқ басқан еуропалықтары болды.<ref name="SpanishT">{{Handbook of Texas|id=nps01|name=Spanish Texas}}</ref> Еуропалық күштер 1685 жылы кездейсоқ штатқа келмейінше Техасты елемеген болатын. [[Рене Роберо Кавелье де ла Сале]]нің жаңылыс есептеуінің себебінен ол отарды Миссисипи аумағында емес, [[Матагорда бұғазы]]ндағы [[Сент-Люис форты]]нда орнатты.<ref name="weber149">Weber (1992), p. 149.</ref> Отаршылдық саясаты қиын жағдайдан және жергілікті халықтардың қолынан өлгенге дейін төрт жыл ғана жалғасты.<ref name="chipman83">Chipman (1992), p. 83.</ref>
1690 жылы Францияның Шығыс Техаста бірнеше миссиялар атқаруы арқылы бәсекелестік танытуы Испанияға қатер салды.<ref name=chipman89>Chipman (1992), p. 89.</ref> After Native American resistance, the Spanish missionaries returned to Mexico.<ref name="weber155">Weber (1992), p. 155.</ref> Америкалық индейстердің қарсылығынан соң, испандықтар Мексикаға қайтуына мәжбүр болды. Франция Луизиана штатының көпшілік оңтүстік бөлігіне көшіп келгенде, 1716 жылы Испания үкіметі Шығыс Техаста жаңа миссиялар орындаумен Франция еліне жауап қайтарды.<ref name=chipman111and2>Chipman (1992), pp. 111–112.</ref><ref name="weber160">Weber (1992), p. 160.</ref> Екі жыл өтіп бірінші испандық азаматтық қоныс ретінде Сан-Антониоға негіз салды.<ref name="weber163">Weber (1992), p. 163.</ref>
Дұшпан жергілікті тайпалар және Испания отарларына дейінгі қашықтық көшіп келушілердің Техасқа көшу ойынан айнытты. Сондықтан ол Жаңа Испанияның ең аз халық шоғырланған аумағы болды.<ref name=chipman205>Chipman (1992), p. 205.</ref>
[[Сурет:Map of Texas 1718.jpg|300px|right|thumb|1718 жылғы Техас картасы]]
1749 жылы Липан апачилерімен<ref name="weber193">Weber (1992), p. 193.</ref> бейбітшілік келісім-шартына отырған Испания көпшілік тайпалардың Команчи, Тонкава, Хасинайлардың ызасын келтірді.<ref name="weber189">Weber (1992), p. 189.</ref> 1785 жылы Команчи Испаниямен келісімге қол қойып, Липан апачилерімен<ref name="weddle163">Weddle (1995), p. 163.</ref> Каранкава тайпаларының жеңіске жетуіне көмектесті.<ref name="weddle164">Weddle (1995), p. 164.</ref><ref name=chipman200>Chipman (1992), p. 200.</ref> Көптеген миссиялармен дін қызметкерлері жақсы өзгерістер алып келді. 18 ғасырдың соңына қарай кейбір тайпалар ғана христиан дінін қабылдаған жоқ.<ref name=chipman202>Chipman (1992), p. 202.</ref>
1803 жылы АҚШ Луизиананы Франциядан сатып алғанда, келісім шартқа Техас та кіретіндігін айтып тұрып алды. 1819 жылы Жаңа Испаниямен АҚШ ортасындағы шекара ретінде Сабина өзені болып табылды.<ref name="weber291to9">Weber (1992), pp. 291–299.</ref> Жаңа жерге ұмтылған АҚШ-тан көшіп келушілер келісім-шартты мойындаудан бас тартты. Бірнеше теңіз қарақшылары армияны Техасқа қарсы қайрады.<ref name=davis46>Davis (2006), p. 46.</ref>
[[Сурет:Stephen f austin.jpg|200px|left|thumb|Стефен Ф. Остин]]
1821 жылы азаттық үшін Мексика соғысы Мексиканың бір бөлігі болған Техас аумағында болып өтті.<ref name="weber300">Weber (1992), p. 300.</ref> Халқының аздығы үшін Мексика бұл аймақты Коахила және Техас мемлекетінің бір бөлігіне айналдырды.<ref name=manchaca162>Manchaca (2001), p. 162.</ref> Команчилердің шабуылын жоқ қылу үмітінде Техас Мексика және Испания сыртынан көшіп келетін халықтарының кіруіне рұқсат беріп, иммигрант саясатын босатты.<ref name="manchaca164">Manchaca (2001), p. 164.</ref> Мексикалық көшіп-қону жүйесі кезінде көпшілік жерлер эмресиоларға, яғни АҚШ, Еуропа және Мексикадан көшіп келушілерге жұмыс беретін адамдарға бөліп берілді. Бірінші грант Моисей Остинға берілді, ал ол өлген соң баласы Стивен Остинға қалды.
1822 жылы Остиннің көшіп келушілері, Ескі үш жүз мың, Бразос өзенінің бойларын мекендеді.<ref name=manchaca198>Manchaca (2001), p. 198.</ref> Қалған жиырма үш эмпресиорлар көшіп келушілерді штатқа алып кірді. Олардың көпшілігі АҚШ мемлекетінен болды.<ref name=manchaca198/><ref>Manchaca (2001), p. 199.</ref> Техас халқы қарқынмен өсті. 1825 жылы Техас халқы шамамен көпшілік мексикан текті адамдармен қоса 3.500 адамды құрады.<ref name=edmondson75>Edmondson (2000), p. 75.</ref> 1834 жылға келіп Техас халқы шамамен 37,800 адамға жетті, олардың тек ғана 7,800 халқы мексикан текті болды.<ref name=manchaca201and172>Manchaca (2001), pp. 172, 201.</ref>
Көпшілік иммигранттар Мексикалық заңдарын жақтырмады, әсіресе құлшылыққа қарсы болған заңды құптамады. АҚШ-тың Техасты сатып алуымен тіркесіп, Мексика үкіметі АҚШ-тан көшіп келушілерге тыйым салуды шешті.<ref name="edmondson78">Edmondson (2000), p. 78.</ref> Баж салығы туралы жаңа заңдар түпкілікті Мексика азаматтарының және жақында көшіп келген иммигранттардың да наразылығына ұшырады.<ref name=davis77>Davis (2006), p. 77.</ref>
1832 жылы ұйымдастырылған Анауак Бұзылыстар атты Мексика заңдарына қарсы ашық көтеріліс болып, ол Мексикадағы ұлт президентіне қарсы көтеріліске ұқсады.<ref name=davis85>Davis (2006), p. 85.</ref> Техастықтар федералистер жағында ағымдағы үкіметке қарсы тұрып, Шығыс Техастан барлық Мексикалық әскерлерді қуып шықты.<ref name=davis86to89>Davis (2006), pp. 86–9.</ref> Олар бақылаудың жоқтығынан пайдаланып, көбірек саяси тәуелсіздікті насихаттады. 1832 жылы Конвенцияда Техастықтар кездесіп, басқа проблемалардың ішінде тәуелсіздік алуды талап етуді талқылады.<ref name=davis92>Davis (2006), p. 92.</ref> Техастықтар келесі жылы 1833 жылғы Конвенцияда да өз әрекеттерін қайталады.
=== Республика ===
[[Сурет:SantaAnnaSurrender.jpg|left|thumb|Мексикалық генерал Санта Аннаның Сан Хасинто шайқасында берілуі]]
[[Сурет:Wpdms republic of texas.svg|right|thumb|1836-1845 жылдары Техас Республикасы]]
Мексика төңірегінде шиеленісушілік федералистер мен централистер арасында жалғаса берді. 1835 жылдың басында сергек Техастықтар Корреспонденция және Қауіпсіздік Комитеттерін құрды.<ref name=huson4>Huson (1974), p. 4.</ref> 1835 жылдың соңындағы тәртіпсіздіктер Гонсалес жанындағы соғыста қарулы қақтығысқа алып келді.<ref name="hardin12">Hardin (1994), p. 12.</ref> Бұл Техас төңкерісі болуына алып келді, ал келесі екі айда Техастықтар Мексика жасақтарын сәттілікпен жеңді.<ref name=barr64>Barr (1990), p. 64.</ref> Техастықтар уақытша үкіметті құратын Кеңеске делегаттарды сайлады.<ref name=winders72>Winders (2004), p. 72.</ref> Уақытша үкімет тез арада күрестерден тарқалып кетіп, 1836 жылдың бастапқы екі айында Техас ешқандай басқарусыз қалды.<ref name=winders90and92>Winders (2004), pp. 90, 92.</ref><ref name=hardin109>Hardin (1994), p. 109.</ref>
[[Сурет:Texas proposed boundaries.svg|right|thumb|1850 жылы Техас солтүстік-батыс шекарасының жобасы]]
Осы саяси бытыраңқылық кезінде Мексика президенті [[Антонио Лопес де Санта-Анна]] көтерілісті тоқтату үшін жеке өзі армияны аяққа тұрғызды.<ref name="hardin102">Hardin (1994), p. 102.</ref> Мексикалық экспедиция басында сәтті өтті. Генерал Хосе де Юрреа Голида қырғынында Техастықтардың барлық қарсылықтарын жеңді.<ref name=Handbook>{{Cite book |last=Roell|first=Craig|title=Battle of Coleto|publisher=Handbook of Texas|url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/qec01}}</ref> [[Санта Анна]] күші он үш күндік қоршаудан соң Аламо жанындағы шайқаста Техас әскерлерін қырып тастады. Жеңіліс туралы жаңалық Техас штатына көшіп келушілер арасында байбалам туғызды.<ref name=todish68/> 1836 жылында болған Кеңесте сайланған делегаттар тез 2-наурызда '''Техас Республикасы болу туралы Тәуелсіздік Декларациясы'''на қол қойды. Уақытша шенеуніктер сайланған соң, Кеңесті тарқатып жіберді.<ref name=roberts144>Roberts and Olson (2001), p. 144.</ref> Жаңа үкімет Мексика армиясынан қашып келген Техастық көшіп келушілерге '''Ранэуей Скрейп''' ('''Тізгінсіз Сызат''') деген жерде қосылады.<ref name=todish68>Todish ''et al.'' (1998), p. 68.</ref> Бірнеше апталық шегінуден соң '''Сэм Хьюстон''' басшылығындағы Техас Армиясы шабуыл жасап, Сан-Хасинго жанындағы соғыста Санта Анна күштерін жеңді.<ref name=todish69>Todish ''et al.'' (1998), p. 69.</ref> Санта Анна тұтқынға түсіп, соғыс аяқталғаны туралы [[Веласко келісімі]]не қол қоюға мәжбүр болды.<ref name=todish70>Todish ''et al.'' (1998), p. 70.</ref>
Техас тәуелсіздігін алған кезде, жаңа Республикадағы екі фракция арасындағы арасындағы саяси күрестер өршелене түсті. Б. Мирабо Ламар басшылығындағы Ұлттық фракция Техас тәуелсіздігінің жалғасуын, тұрғылықты америкалықтарды қуып шығуды және Республиканы [[Тынық мұхиты]]на дейін кеңейтуді қолдап қуаттады. Сэм Хьюстон басқарған олардың қарсыластары Техасты АҚШ-қа аннексия қылуға және жергілікті америкалықтармен бейбітшілікті амал асыруды қалады. Фракциялап арасындағы қарсылықтар Техас Архив соғысы деген атпен сипатталады.<ref name="archivewar">{{cite web | title = The Archives War | work = Texas Treasures- The Republic| publisher = The Texas State Library and Archives Commission | date = 2005-11-02 | url = http://www.tsl.state.tx.us/treasures/republic/archwar/archwar.html | accessdate = 2009-01-03}}</ref> Мексика 1842 жылы Техасқа екі кіші экспедиция жіберді. Сан-Антонио қаласы екі рет қамалға алынып, Техастықтар Доусон қырғыны шайқасында жеңіске жетті. Осындай сәттіліктерге қарамай Мексика Техастағы өз күшін көрсете алмады, ал Республика өмір сүруін жалғастыра берді.<ref name="Calvert">{{Cite document |surname1=Calvert |given1=R. |surname2=De Léon |given2=A. |surname3=Cantrell |given3=G. |title=The History of Texas |publisher=Harlan Davidson |place=Wheeling, Illinois |year=2002 |postscript=<!--None-->}}</ref> Республиканың өзін қорғай алмауы АҚШ-қа Техасты басып алу мүмкіндігін берді.
=== Мемлекетшілік ===
1837 жылдың басында Республика АҚШ-пен аннексия орнатуға келісімге келу үшін бірнеше мәрте тырысып көрді.<ref>Richard Bruce Winders, [http://books.google.com/books?id=mcc9EciebFYC&printsec=frontcover ''Crisis in the Southwest: The United States, Mexico, and the Struggle over Texas''] (Lanham: Rowman & Littlefield, 2002), p. 41.</ref> Республикадағы Ұлттық фракция оппозиционерлері мен АҚШ-тағы аболиционистік оппозиционерлер Техастың одаққа кіруін бәсеңдетті. Ақырында 1844 жылы сайлауда Жеймс К. Полк жеңген кезде, Техас Одаққа қосылды.<ref>Buescher, John. [http://www.teachinghistory.org/history-content/ask-a-historian/23927 "Senatorial Division"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201101055351/https://teachinghistory.org/history-content/ask-a-historian/23927 |date=2020-11-01 }}, [http://www.teachinghistory.org Teachinghistory.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180926205612/https://teachinghistory.org/history-content/ask-a-historian/24484 |date=2018-09-26 }}, accessed тамыз 21, 2011.</ref> 29-желтоқсан 1845 жылы Конгресс Техасты АҚШ-қа қүрамдық бөлігі штат ретінде қабылдады.<ref name="TAnnexation">{{Handbook of Texas|id=mga02|name=Annexation}}</ref>
Техас АҚШ құрамына кіргеннен соң, Мексика АҚШ-пен дипломатиялық қарым-қатынастар орнатты. АҚШ Техастың шекарасы Рио Грандқа созылатынын талап етсе, Мексика өз кезегінде [[Нуесес өзені]]не дейін созылатынын айтты. Алдыңғы Техас Республикасы өз шекарасын кеңейтуді кұшейтпесе де, АҚШ-тың бұлай жасауға әскери күші де, саяси көз-қарастары да жетерлі еді. 13-қаңтарда, 1846 жылы президент [[Полк]] Рио Грандтің оңтүстік бөлігіне генерал [[Зачари Тейлор]]ды тағайындады. Бірнеше ай өткен соң, Мексика әскерлері Торнтон қорғанысы деп аталатын тартысты жердегі АҚШ атты әскерлеріне қарсы бет алып, [[Мексикан-Американ соғысы]]ның басталуына себепші болды. Алғашқы шайқастар Техас аймағында болып өтті: олар [[Техас форты қамалы]], [[Пало Алто соғысы]] және [[Ресака де ла Палма соғысы]].
Бірнеше сериялы жеңістерден соң, [[Гвадалупе Хидалго келісімі]] екі жылдық соғысы аяқтап берді. Келісім бойынша АҚШ Мексикаға 18,250,000 АҚШ долларын беріп, есесіне Техасқа даусыз басқару құқығын алды. Сонымен бірге 1848 жылы қазіргі уақытта көпшілік Американың оңтүстік-батысы есептелетін Мексикан мүлкін де алып, Техас шекаралары Рио Грандта орнатылды.<ref name="Mwar">{{Handbook of Texas|id=qdm02|name=Mexican War}}</ref> 1850 жылғы келісім Техасты қазіргі қалпына келтірді. Ескі Республиканың 1,000,000 $ қарызы орнына Техас жерлерін федерал мемлекетке берді, бұл жерлер кейінірек қазіргі уақыттағы Жаңа Мексиканың жартысын, Колорадоның үштен бірін, және де Оклахоманың, Канзастың, [[Вайоминг]]тың кейбір бөліктерін құрады.<ref name="comp1850">{{Handbook of Texas|id=nbc02|name=Compromise of 1850}}</ref> Соғыстан соң Техастың мақталы жерлеріне мигранттар ағылып келді.<ref name="CCulture">{{Handbook of Texas|id=afc03|name=Cotton Culture}}</ref>
=== Азаматтық соғыс және қайта құру ===
[[Сурет:Glory to the defeated - dignified resignation.jpg|left|thumb|Азаматтық соғыс ескерткіші. Галвестон. Техас]]
1860 жылғы сайлаудан соң, Техаста қайтадан соғыс басталды. [[Авраам Линколн]]ның сайлауы бес Төменгі Оңтүстік штаттар мақұлдаған Одақтан шығу туралы [[Оңтүстік Каролина декларациясы|Оңтүстік Каролина Декларациясының]] пайда болуына алып келді. 28-қаңтарда 1861 жылы Остинда Одақтан шығу туралы Штат Конвенциясы ашылды. 1-ақпанда 166-8 дауыс нәтижесінде Конвенция АҚШ-тан шығу туралы Заңды қабылдады. 23-ақпанда 1861 жылы Техас дауыс берушілері бұл Заңды ресмилестірді. 23-наурызда 1861 жылы Конфедерациялық Штаттар Конституциясын ратификациялап, Техас Конфедерациялық Штаттар құрамына кірді.<ref name="facts"/><ref name="SecessionConvention">{{Handbook of Texas|id=mjs01|name=Secession Convention}}</ref> Бастапқыда Одақтан шығуды барлық Техастықтар қолдамады, бірақ соған қарамастан Оңтүстіктегі жағдайды олар қолдады. Техастың ең күшті юнионисті [[Губернатор]] Сэм Хьюстон болды. Ол жағдайды шиеленістіріп алмау үшін президент Линколнның Одақ әскерлерін қызметте қалдыру жайлы екі ұсынысын бекер қылды. Хьюстон Конфедерацияға адалдық танытатындығын айтып ант бермегені үшін Губернатор лауазымынан алып тасталды.<ref name="SamHoustonHB">{{Handbook of Texas | id=fho73| name=Sam Houston}} Accessed қаңтар 14, 2009</ref>
Америка Азамат соғысының ірі соғыс майдандарынан алыста Техас Конфедерация үшін көптеген ер-азаматтарын және құрал-жабдықтарын құрбан қылды.<ref name="CivilwarHB">{{Handbook of Texas | id=qdc02 | name=Civil War}} Accessed қаңтар 14, 2009</ref> Одақ әскерлері штаттың негізгі порты есептелетін Галвестонды басып алды. Техастың Мексикамен шекарасы '''“Конфедерацияның сырлы есігі”''' деп аталды, себебі сауда-сатық Одақ блокадасын айналып өтіп осы шекарада болушы еді.<ref name="FederalWriter">{{cite book | last = Federal Writers' Project | title = Texas, A Guide to the Lone Star State: Brownsville | publisher = Native American Books Distributor | date = желтоқсан, 1997 | page = 206 | url = http://books.google.com/?id=zUI26u0B_VEC&pg=PA206&lpg=PA206&dq=texas+back+door+confederacy | isbn = 0403021928}}</ref> Конфедерация Одақтың бұл жолды жабуды көздеген барлық ұрыныстарын жоққа шығарды.<ref name="CivilwarHB"/> 1863 жылдың ортасында Одақ Миссисипи өзенін қолға алған соң, Техастың ресурс қоры ретіндегі штат дәрежесі төмендеп [[Броунсвилл]] жанында Техаста [[Палмито Ранч шайқасы]]нда Конфедерация жеңісімен аяқталды.<ref name="BattlePR">{{Handbook of Texas|id=qfp01|name=Battle of Palmito Ranch}}</ref>
Техас екі ай бойы [[Солтүстік Виргиния]] Армиясының берілуімен және басқаруды қолға алған Одақ генералы [[Гордон Грангер]] ортасында [[анархия]]да қалды. Қайта құрудың бастапқы айларында келеңсіздіктер болды.<ref name="CivilwarHB"/> Ақиқи жариялаудан соң екі жарым жыл өтіп, генерал Гордон Грангер қол қойған Азаттық Декларациясының жариялануының құрметіне [[Жунтин]] болды.<ref name="BarriersVoting">{{cite web |title=Historical Barriers to Voting |work=Texas Politics |publisher=University of Texas |url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/6_5_3.html|accessdate=2008-10-13}}</ref><ref name="Juneteenth">{{Handbook of Texas|id=lkj01|name=Juneteenth}}</ref> 1866 жылы президент [[Линдон Жонсон|Жонсон]] Техаста штаттық мемлекет қайта сақталатынын жариялады.<ref name="readmission">{{cite web |last=Johnson |first=Andrew |authorlink =Andrew Johnson |date=1866-08-20 |title=Proclamation Declaring the Insurrection at an End |series =American Historical Documents |publisher=[[President of the United States]] |url=http://www.bartleby.com/43/42.html |accessdate=2008-04-28}}</ref> Қайта құру талаптарына қарамай 1870 жылы Конгресс Техасты Одаққа қайта қабылдады. Ауыл-шаруашылық және еңбек қиындықтарымен штат күресетін қоғамдық өзгерістер жалғаса берді.<ref name="restoration">{{Handbook of Texas|id=mzr01|name=Restoration}}</ref>
=== 20 ғасырдан қазірге дейінгі уақыт ===
[[Сурет:Lucas gusher.jpg|right|thumb|Спиндлтоп]]
10-қаңтар, 1901 жылы Техаста алғашқы ірі мұнай байлығы [[Спиндлтоп]] [[Бомонт]]тың оңтүстігінде табылды. Қалғандары Шығыс Техас, Батыс Техас және Мексика бұғазы жандарынан табылды. Ақырында Техаста '''“Ойл Бум”''' істелінді.<ref name="Spindletop">{{Handbook of Texas|id=dos03|name=Spindletop Oilfield}}</ref> Сөйтіп 1972 жылы мұнай өндірісі өз шыңына жетіп, оның күндік орташа есебі 3,000,000 баррелді құрады.<ref name="Oil_Gas">{{Handbook of Texas|id=doogz|name=Oil and Gas Industry}}</ref>
[[Ұлы дағдарыс|Ұлы Депрессия]] және Далт Боул Азамат соғысына дейін қарқынмен көтерілген штат экономикасына жаман әсерін тигізді. Даст Боул жылдарында Тезастың қорқынышты соққы тиген жерлерінен мигранттар қашып кетті. Әсіресе осы кезеңде Техастағы Ұлы көшу кезінде қара нәсілділер штатты тастап, жұмыс табу мақсатында Солтүстік Америка және [[Калифорния]]ға қарай бет алды.
[[Сурет:WomanFactory1940s.jpg|left|thumb|1942 жылы Техастағы зауыт жұмысшысы]]
[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] Техасқа жаман әсерін тигізіп, ақша әскери базалар құруға, [[снаряд]] жасайтын заводтарға, әскери тұтқындар сақтайтын түрмелерге және армия ауруханаларын салуға жұмсалды. Сондай-ақ, 750 000 жас жігіттер қызметке кетті, қалалар жаңа өндіріспен жоқ болды, коллеждер басқа қызметтерді атқарды және жүздеген, мыңдаған кедей фермерлер ауыл-шаруашылығына қайтпау үшін соғыстың көп жалақы төлейтін жұмыстарына кетіп қалды.<ref>{{cite book|first=James|last=Ward Lee|coauthors=et al.|title=Texas Goes to War: 1941|year=1991}}</ref><ref>{{cite book|first=Louis|last=Fairchild|first2=Thomas L.|last2=Charlton|title=They Called It the War Effort: Oral Histories from World War II Orange, Texas|year=1993}}</ref>
1960 жылдары Техас жоғары білім жүйесін заманға сай кеңейтіп дамытты. Штат жоғары білімге жан-жақты жоспар жасап, оның көпшілігі мұнай табысынан алынды және штаттағы институттарды тиімді басқару үшін штаттың орталық басқару бөлімі салынды. Осындай өзгерістер Техас университеттерінің мемлекеттік зерттеу қорларын ұтып алуына көп көмектесті.<ref name="Blanton">{{cite journal|last=Blanton|first=Carlos Kevin|title=The Campus and the Capitol: John B. Connally and the Struggle over Texas Higher Education Policy, 1950–1970|url=https://archive.org/details/sim_southwestern-historical-quarterly_2005-04_108_4/page/468|journal=Southwestern Historical Quarterly|year=2005|volume=108|number=4|pages=468–497|issn=0038–478X}}</ref>
22-қараша, 1963 жылы [[Даллас]]та Президент Жон. Ф. Кеннедиге [[қастандық]] жасалынды.<ref>{{cite book|first=William L.|last=Rivers|first2=B.|last2=Greenberg|title=Kennedy Assassination and the American Public: Social Communication in Crisis|year=1977|page=187}}</ref>
== Мемлекет және саясат ==
Қазіргі [[Техас констиуциясы]] 1876 жылы қабылданған. Басқа көп штаттарға ұқсап, бұл өз кезегінде билікті дұрыс ұйымдастыруға көмектеседі. Штаттың Билл құқықтары атты заңы мемлекеттік заңға қарағанда үлкенірек және Техас үшін жеке қосымшалар бар еді.<ref name="BillofRights">{{cite web |title=Bill of Rights (Article 1) |work=Texas Politics |publisher=University of Texas |url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/7_4_2.html|accessdate=2008-10-13}}</ref>
=== Штат үкіметі ===
[[Сурет:Texas Capitol night.jpg|300px|right|thumb|Техас штаты Капитолы түнгі көрінісі]]
Техас Губернаторының кейбір қызметтерін шектейтін көптеген атқарушы органдар жүйесі қалыптасқан. Штат басшысынан (министрінен) басқа сайлаушылар кандидаттары Губернатордан тәуелсіз халыққа жауапты болатын атқарушы шенеуніктерді сайлайды.<ref name="pluralexec">{{cite web |year=2005|title=The Plural Executive|work=Texas Politics| publisher=University of Texas|url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/1_9_0.html |accessdate=2008-05-07}}</ref> Бұндай сайлау жүйесі партиялар арасында атқарушы органдарды бөліп тастады. Ресубликан партиясынан Ж. Буш Техас Губернаторы болып қызмет еткенде, Техаста Демократ Лейтенант Губернатор [[Боб Баллок]] болды. Атқарушы органдағы лауазымдар мыналар: [[Губернатор]], Лейтенат Губернатор, Халық бюджеті басшысы, Жер комиссары, Бас прокурор, Ауыл-шаруашылық комиссары, Техас Темір жол Комиссиясының үш мүшелері, Білім бойынша штат Кеңесі және Штат басшысы (министрі).<ref name="pluralexec"/>
[[Сурет:Texas Capitol Flags.jpg|left|thumb|Штат Капитолындағы Техас және АҚШ тулары]]
[[Сурет:Капитол.Техас.jpg|300px|right|thumb|Техас штаты Капитолы күндізгі көрінісі]]
Екі палаталы Техас заңшылық үкіметі 150 мүшесі бар [[Өкілдер палатасы|Өкілдер Палатасынан]] және 31 мүшесі бар [[Сенат]]тан тұрады. Палата [[спикер]]і Өкілдер палатасын басқарса, Лейтенант Губернатор Сенатты басқарады.<ref name="Legislature Members">{{cite web|year=2005|title=Membership|work=Texas Politics |publisher=University of Texas|url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/2_2_4.html |accessdate=2008-06-17}}</ref> Заңшылық үкіметінде екі жылда бір мәрте сессия шақырылады, бірақ штат Губернатор арнайы сессияларды қалаған уақытында шақыру құқығына ие.<ref name="Special Sessions">{{cite web|year=2005|title=Special Sessions|work=Texas Politics |publisher=University of Texas|url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/2_2_2.html |accessdate=2008-06-17}}</ref> Штаттың бір қаржы жылы календарьда өткен жылдың 1-қыркүйегінен сол жылдың 31-тамызына дейін созылады. Сөйтіп, 2012 жылдың қаржылық жылы 2011 жылдың 1-қыркүйегінен 2012 жылдың 31-тамызына дейін созылады.
Техастың сот жұйесі АҚШ-тағы ең қиын кешен болып, ол көптеген бөлімдерден және аралас құқық қорғаушылар тізімінен тұрады. Техаста екі сотқа жүгінуге болады: олар азамат актілер үшін Жоғары суд және Қылмыстық істер бойынша Техас суды. Қалалық сот орындарын басқа да сайлаушылар басқа салалардағы сот процестеріне судьялар сайлап, оларды Губернатор бос орындарға тағайындайды.<ref name="Judiciary">{{Handbook of Texas|id=msf01|name=Judiciary}}</ref> 2009 жылы қазанда Техас елдің 442 атқаруында көшбасшы болды.
Мемлекет қауіпсіздігі Техас бөлімінің Техас Рейнджерс Дивизиясы штат аймағында құқық қорғаушы заңды күш агенттігі болып есептеледі. Жылдар өте Техас Рейнджерс адам өлтіруден бастап саяси коррупцияға дейінгі қылмастырды ашты. Олар басып келуші полициялар және детективтер сияқты қызмет етіп, Губернатор қауіпсіздігін сақтады, және қашқындарды ұстап Республика үшін де, штат үшін де қарулы күш ретінде аянбай қызмет етті. Техас Рейнджерсті 1823 жылы бейресми түрде Стефен Ф. Остин ұйымдастырған болып, 1835 жылға келіп ресми түрде өз қызметін бастады. Техас Рейнджерс Техас тарихындағы көптеген маңызды оқиғалардың және Ескі Батыс (Old West) тарихындағы көп қылмысты жағдайлардың қатысушы болды.<ref name="TexasRangers">{{Handbook of Texas|id=met04|name=Texas Rangers}}. Retrieved қаңтар 14, 2009.</ref>
=== Саясат ===
{| class="wikitable" style="float:right; font-size:79%; margin:10px"
|+ '''Техастағы президенттік сайлау нәтижелері'''
|- style="background:lightgrey;"
! Жыл
! [[Республикашылар партиясы]]
! [[Демократтар партиясы]]
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[АҚШ Президенттік сайлаулары, 2008|2008]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''55.48%''' ''4,467,748
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|43.72% ''3,521,164
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[АҚШ Президенттік сайлаулары, 2004|2004]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''61.09%''' ''4,526,917
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|38.30% ''2,832,704
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[АҚШ Президенттік сайлаулары, 2000|2000]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''59.30%''' ''3,799,639
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|38.11% ''2,433,746
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[АҚШ Президенттік сайлаулары, 1996|1996]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''48.80%''' ''2,736,166
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|43.81% ''2,459,683
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[АҚШ Президенттік сайлаулары, 1992|1992]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''40.61%''' ''2,496,071
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|37.11% ''2,281,815
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[АҚШ Президенттік сайлаулары, 1988|1988]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''56.01%''' ''3,036,829
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|43.41% ''2,352,748
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[АҚШ Президенттік сайлаулары, 1984|1984]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''63.58%''' ''3,433,428
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|36.18% ''1,949,276
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[АҚШ Президенттік сайлаулары, 1980|1980]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''55.30%''' ''2,510,705
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|41.51% ''1,881,148
|}
Басқа оңтүстіктегі штаттардағы сияқты ақ нәсілділер Азамат соғысынан кейін Республикан партиясын жақтырмады және Демократтар партиясы Техас саясатын Қайта құру кезеңінің аяғынан 20-ғасырдың соңына дейін басқарып келді. Штат Республикашылар партиясының қорғанына айналды.<ref name="SouthWon">{{cite news |last=Risen |first=Clay |date =2006-03-05 |title=How the South was won |publisher=The Boston Globe |url=http://www.boston.com/news/globe/ideas/articles/2006/03/05/how_the_south_was_won/ |accessdate=2008-04-29}}</ref>
[[Сурет:Lbj2.jpg|right|thumb|Линдон Б. Жонсон Техастық саясатшы және АҚШ-тың 36-президенті]]
Техастағы саяси атмосфера қаржылық және қоғамдық [[консерватизм]] кесірінен ақсап қалды.<ref name="TPoliticalCulture1">{{cite web |title=Texas Political Culture – Introduction |work=Texas Politics |publisher=University of Texas |url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/10_1_0.html |accessdate=2008-05-29}}</ref><ref name="TPoliticalCulture2">{{cite web |title=Texas Political Culture – Low Taxes, Low Services Political Culture |work=Texas Politics |publisher=University of Texas |url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/10_2_1.html |accessdate=2008-10-13}}</ref> 1980 жылдан бері Техастық сайлаушылар Республикашылар партиясынан шыққан Президенттікке кандидаттарды қолдап қуаттады. 2000 және 2004 жылдары [[Джордж Уокер Буш|Джордж У. Буш]] Техасты 60,1% дауысымен жеңді, бұл жерде өзінің “'''сүйікті ұлы'''”ның кезінде Техас Губернаторы болғаны да көмектесті. 2008 жылы МакКейн штатты Бушқа қарағанда азырақ дауыспен, яғни 55% дауыспен жеңіске жетті. Остин да осылай Демократтарды жергілікті және штаттағы сайлауларда әлсіретіп жіберді. Техастың ауылдық және қала шетіндегі аймақтары Республикашыларға дауыс беріп жатқан бір сәтте, Рио Гранд жанындағы графтықтар Демократтарды қолдап дауыс берді.<ref name="2000electionresults">{{cite web |url=http://uselectionatlas.org/RESULTS/state.php?year=2000&fips=48&f=1&off=0&elect=0 |title=2000 Presidential General Election Results – Texas |publisher=www.uselectionatlas.org |accessdate=2008-07-22}}</ref><ref name="2004electionresults">{{cite web |url=http://uselectionatlas.org/RESULTS/state.php?year=2004&fips=48&f=1&off=0&elect=0 |title=2004 Presidential General Election Results – Texas |publisher=www.uselectionatlas.org |accessdate=2007-07-22}}</ref>
[[Сурет:George-W-Bush.jpeg|160px|left|thumb|[[Джордж Уокер Буш|Джордж Буш]]. Техастың 46-губернаторы (1995-2000 жылдары) және АҚШ 43-президенті (2001-2009 жылдары)]]
2003 жылы Республикашы [[Том Дэлей]] Конгресс облыстарының Техастағы сайлау округтарының шекараларын қайта қарауды басқарып, бұл жерлерді Нью-Йорк Тайм газетасы нағыз сайлау махинацияларының өш алған жері деп атады.<ref name="NYTGerry">{{cite news | title = The Texas Gerrymander| publisher = New York Times| date = 2006-03-01| url = http://www.nytimes.com/2006/03/01/opinion/01wed2.html| accessdate = 2009-01-07}}</ref> “'''Техастық он бір'''” атты бір топ Демократтардың заң шығарушылары штатты осындай қиын жағдайдан алып шықты.<ref name="Tex11">{{cite news | last = Ridder| first = Knight | title = 11 Texas Senate Democrats Take Cue from House, Bolt to Avoid Redistricting | publisher = Houston Chronicle | date = 2003-07-29 | url = http://www.allbusiness.com/government/elections-politics-politics-political-parties/10366221-1.html| accessdate = 2009-01-07}}</ref> Осындай қиыншылықтарға қарамай заң шығарушы үкімет картаны Республикашылар алып барды. Сайлау округтерін қай қару протестанттары ұлттық Жоғары сотқа Біріккен Латын Америкасы азаматтары және Перри істері бойынша жүгінді, бірақ іс Республикашылар пайдасына шешілді.<ref>{{cite news|author = The Associated Press
|url = http://www.nytimes.com/2006/06/28/washington/28cnd-scotus.html|title =Justices Back Most G.O.P. Changes to Texas Districts |work = New York Times|date= 2006-06-28|accessdate = 2006-06-28}}</ref>
2010 жылғы жалпы сайлауларда Палатадағы және Сенаттағы Делегациясындағы Республикашылардың көпшілігі Техас мүшелерінен болды. 111-АҚШ Конгрессіндегі 32 Техас Конгресстік штаттарының 23 Республикашылардын болса, қалған 9 Демократтардан болды. Техастың сенаторлары [[Кей Бейли Хэтчисон]] және [[Жон Корнин]]. 1994 жылдан бері еш бір Демократ штаттағы жоғары лауазымға отырған жоқ. Техастық Демократтардың қатысуы Шығыс және Солтүстік жақтағы [[Бомонт]], Эл Пасо, Остин, Сан-Антонио, Даллас және Хьюстон сияқты қалалардағы азшылықты құрайтын топтардан тұрады.
== Әкімшілік бөліністер ==
Техаста көпшілігі жалпыұлттық 254 [[Графтық (феодалдық иелік)|графтық]]тар бар. Әр бір графтық төрт сайланған [[комиссар]]лардан тұратын Комиссарлардың Сот жүйесімен жұмыс істейді және графтық судьясы графтық аймағынан сайланады. Графтық үкіметі әлсіз қалалық кеңес сияқты жұмыс алып барып, себебі графтық судьясында вето билік жоқ, бірақ басқа комиссарлармен бірге дауыс бере алады.
Сонда да Техас қызметтерді бөлісу үшін жергілікті келісім-шарттарға отыруға қалаларға және графтықтарға рұқсат береді. Графтықтар ішкі заңдарымен шағымдана алмайды, олардың барлық заңдары қатаң түрде штатта жасап беріледі. Штатта графтықтарға біріккен немесе бөлектенген аймақтар, райондар жоқ. Графтық бөлектенген жерлерге шектеулі қызметтер көрсетеді. [[Муниципалитет]]тер жалпы заңға немесе ішкі заңға бойсынуына қарай классификацияланады.<ref name="homerule">McDonald, John V., "An Analysis of Texas' Municipal Home Rule Charters Since 1994" (2000). Applied Research Projects. Paper 124. [http://ecommons.txstate.edu/arp/124/ Txstate.edu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120304010149/http://ecommons.txstate.edu/arp/124/ |date=2012-03-04 }}</ref> Муниципалитет ішкі заңын қаланың 5000 артық адамы заңға келіскен жағдайда ғана қабылдай алады. Муниципалитеттер партиялардан тыс болып,<ref name="reqvote">{{cite web |title=Run for Party Nomination to Public Office |work=Texas Politics |publisher=University of Texas |url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/4_6_2.html|accessdate=2008-10-12}}</ref> сайлаулар мектеп басшылығы үшін және колледж аймақтары қоғамдастықтары үшін арналады.
==Экономика==
Штаттағы экономикалық жағдай XX ғасыр басында [[мұнай]] кені ашылған кезде күрт өзгерді. Университеттердегі [[инвестиция]] көмегімен XX ғасыр орталарында Техастағы әртараптандырылған [[экономика]] және жоғары технология дамыды. 2010 жылдан ол керегелі 500 компаниялардың жоғары бөлімінде өзінің өсіп бара жатқан өндірісімен, ауыл шаруашылық, мұнай-химия, [[энергетика]], [[компьютер]], [[электроника]], аэрокосмос, биомедициналық ғылымдар сияқты салалармен [[Калифорния]] екеуі 57-сатыны иелеп тұр.<ref>''[http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2010/states/TX.html CNN.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100807051708/http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2010/states/TX.html |date=2010-08-07 }}'', Retrieved қараша 2010.</ref> Бұл көрсеткіш 2002 жылдан бері ұлтты өнім экспорты бойынша көшбасшыға айналдырып, мемлекет жалпы өнімі бойынша екінші орынға шығады.
[[Сурет:NASA Neutral Buoyancy Laboratory Astronaut Training.jpg|left|thumb|Астронавт Техастағы ''Джонсон Космос Орталығы''нда дайындалу үстінде]]
[[Сурет:Кітап Техас.jpg|right|thumb|2010 жыл шыққан экономика жайлы кітап]]
2010 жылы Техас Жалпы ішкі өнімі 1,207 триллион АҚШ долларын құрап, АҚШ-та екінші жоғары көрсеткішке ие болды.<ref>{{cite web|title=GDP by State|url=http://greyhill.com/gdp-by-state|publisher=Greyhill Advisors|accessdate=7 September 2011}}</ref> Бұл көрсеткіш дүние экономикасында 11 және 12-орындарда [[Үндістан]] және [[Канада]] сияқты елдердің GDP-мен тең. Техас экономикасы дүние бойынша бөліністер арасында [[Англия]]дан (Біріккен Королдіктің бөлінісі), Калифорниядан және [[Токио]]дан соң 4-орында тұрады. Техас көп халқы, мол табиғи байлығы, гүлденген қалалары және жоғары білімнен көшбастаушы орталықтарының көмегімен жоғары және күшті экономикаға жетісті. Штат аймағында мұнай табылған соң, Техаста мұнай өндірісі күшейді. Соңғы кездерді қала орталықтары көбейіп, 2005 жылда халықтың 2/3 бөлігі сол жерлерде тұрды.<ref name="economy1">{{cite web |title=Economic Geography |work=Texas Politics |publisher=University of Texas| url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/9_3_2.html|accessdate=2008-10-13}}</ref>
2011 жылы шілдеде штат жұмыссыздық көрсеткіші 8,4% шықты.<ref>{{cite web|title=Local Area Unemployment Statistics|url=http://www.bls.gov/web/laus/laumstch.htm|publisher=Bureau of Labor Statistics|accessdate=7 September 2011}}</ref>
Техаста “'''төмен салықтар, төмен қызметтер'''” репутациясы бар.
Салық қорының мәліметі бойынша Техастың салығы жалпы ұлттық салықтар арасында төменгі орында тұрады, мемлекеттік және жергілікті салық бағасы жан басына шаққанда 3,580 АҚШ долларын құраса, ол резиденттер пайдасының 8,4% болып есептеліп, салық төмен ұлттар үшін жетінші орында тұрады. Техас алған пайдаға салық төлемейтін жеті штат қатарына жатады.<ref name="incometax">{{cite web | title = State Individual Income Taxes | publisher = Federation of Tax Administrators | url = http://www.taxadmin.org/fta/rate/ind_inc.html | accessdate = 2008-10-12}}</ref> Оның орнына 6,25% мөлшерлемемен штат мүлкімен табыс салығынан кіріс алып отырады,<ref>{{cite web|author= |url=http://alltaxtips.com/why-does-texas-taxus-have-the-highest-property-taxes-and-3rd-highest-sales-tax/ |title=Why does Texas (Taxus) have the highest property taxes and 3rd highest sales tax? |publisher=Alltaxtips.com |date=2011-05-09 |accessdate=2011-08-15}}</ref> бірақ жергілікті салық юрисдикциялары (қала, округ, арнайы тағайындалған райондар және билік транзиттері) саудаға қойып, салықты максималды мөлшерлемеге дейін 2% көтеріп, 8,25% қылуы мүмкін.<ref>{{cite web|url=http://www.window.state.tx.us/taxinfo/sales/faq_collect.html |title=FAQ: Texas Sales Tax |publisher=Window.state.tx.us |date= |accessdate=2011-01-10}}</ref> Техас мемлекеттің салық доноры есептеліп, әр бір доллар үшін Техастықтар федералды үкіметке федералды кіріс салығын төлеп, мемлекет жалпы шамамен пайдадан 0,94% АҚШ долларын алып отырды.2010 жылы Таңдау журналы Техас Кәсіпорын Қорындағы 3 миллиард АҚШ доллары үшін бұл штатты мемлекеттегі бизнес үшін ең жақсы орын ретінде атады.<ref name="1businessclimate">{{cite web|title=Site Selection Rankings |url=http://greyhill.com/site-selection-rankings/ |accessdate=2011-10-10}}</ref> Техаспен Калифорнияда '''Фортуна 500'''-дегі ең көп компаниялардың штаб пәтерлері орналасқан.<ref>{{cite web|url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2010/states/TX.html |title=Fortune 500 2010: States: Texas Companies - FORTUNE on CNNMoney.com |publisher=Money.cnn.com |date=2010-05-03 |accessdate=2011-08-15}}</ref><ref>{{cite web|url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2010/states/CA.html |title=Fortune 500 2010: States: California Companies - FORTUNE on CNNMoney.com |publisher=Money.cnn.com |date=2010-05-03 |accessdate=2011-08-15}}</ref>
2010 жылы Техаста 346,000 [[миллионер]] болып, мемлекеттегі миллионерлер саны бойынша штаттар ішінде екінші орында тұрады.<ref>Second to California</ref><ref>{{Cite news | first=Walter | last=Scott | title=Personality Parade | url=| work= | publisher=Parade Magazine | location= | page= 2 | date=2 May 2010 | id= | accessdate=}}</ref>
=== Ауыл шаруашылығы және тау-кен өнеркәсібі ===
[[Сурет:Техас мақтасы.jpg|right|thumb|Батыс Техастағы өнімнен соң мақта егістігі]]
Техаста АҚШ-тағы ең көп шаруашылық орындары және ең үлкен жер аудандары бар. Техас үй малдарын өсіру өндірісі бойынша мемлекетте көш бастап келе жатыр. Ірі қара мал штаттың ең бағалы ауыл-шаруашылық өндірісі болып, штат мемлекетте [[қой]] мен [[ешкі]] өнімдерін өсіру бойынша жоғары орындарда тұрады. Штат дән өнімдерін шығаруда едәуір өсіп келе жатыр. Техастың үлкен коммерциялық балық өнеркәсібі бар. [[Цемент]], жарықшақталған тас, [[әк]], [[тұз]], [[құм]] және [[қиыршық тас]] сияқты пайдалы қазбалар өндірісі бойынша Техас көш бастап келеді.<ref name="netstateecon">{{cite web |title=The Texas Economy |publisher=netstate.com |date =2007-06-05 |url=http://www.netstate.com/economy/tx_economy.htm |accessdate=2008-04-29}}</ref>
=== Энергия ===
[[Сурет:Oil well.jpg|right|thumb|Мұнай ұңғысы]]
[[Сурет:GreenMountainWindFarm Fluvanna 2004.jpg|right|thumb|Батыс Техастағы Бразос жел фермасы]]
Спиндлтопта мұнай ашылған соң, энергия саяси және экономикалық салада басқарушы күшке ие болды.<ref name="AlmanacOil">{{cite web| url = http://www.texasalmanac.com/history/highlights/oil/ | title = Oil and Texas: A Cultural History| accessdate = 2009-02-03| last = Ramos| first = Mary G.| work = Texas Almanac 2008–2009| publisher = The Texas State Historical Association}}</ref> Энергия Ақпарат Әкімшілігінің хабарлауынша Техас мемлекеттегі жан басына және жалпы энергияны ең көп пайдаланатын штат болды.<ref name="Petrol">{{cite web |title=Texas Quick Facts |publisher=Energy Information Administration |date =|url=http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=TX|title=Petroleum Profile: Texas|accessdate=2008-12-13}}</ref> Мемлекеттің басқа бөліктеріне қарағанда Техастың көпшілік аймақтары өздерінің айнымалы токтарының энергия жүйесін пайдаланады. Техас электроэнергия жабдықтарын реттейді.
Техас Темір жол комиссиясы өз атына қарамастан штаттағы мұнай-газ өнеркәсібін, газ жабдықтарын, құбыр қауіпсіздігін, сұйытылған газ өнеркәсібіндегі қауіпсіздікті, тау-кен өнеркәсібіндегі көмір және уранды реттеп отырады. Комиссия Техас мұнай қорын тәртіпке салу қабілітіне ие болғандықтан 1970 жылға дейін мұнай бағасын қадағалап отырды. [[ОПЕК]] негізін салушылар мұнай бағаларын реттеуші модулдердің бірі ретінде Техас агенттігін пайдаланды.<ref name="RRcommission">{{Handbook of Texas |id=mdr01 |name=Railroad Commission}}</ref>
Техас 5 миллиард (790 000 000 метр куб) баррель мұнай қорына ие болып, бұл мұнай АҚШ жалпы мұнай қорының төрттен бірін құрайды.<ref name="Petrol"/> Штаттың тазалағыш зауыттары күніне 4.6 миллион баррель (730 000 метр куб) мұнай өңдеп шығарады.<ref name="Petrol"/> Хьюстон аймағындағы Бейтоун тазалағыш зауыты АҚШ-тағы ең үлкен тазалағыш зауыт болып табылады.<ref name="Petrol"/> Техас жасанды газ өндіруден көш бастап, мемлекет жасанды газының төрттен бірін құрайды.<ref name="Petrol"/> Бірнеше мұнай компаниялары осы Техаста орналасқан: олар Коноко-Филипс, Эксон-Мобил, Халлибуртон, Валеро, и Марафон Ойл компаниялары.
Штат жаңартылған энергия көзі бойынша көшбасшы болып, ол мемлекеттегі ең көп жел энергиясын шығарады.<ref name="Petrol"/><ref name="wind2">{{cite web |last=Souder |first=Elizabeth |title=Texas leads nation in wind power capacity |work=Dallas Morning News |year=2007 |date =01/08 |url=http://www.dallasnews.com/sharedcontent/dws/dn/latestnews/stories/011808dnbuswindpower.30c78959.html}}</ref> [[Роскоу]]дағы, Техас штатында, Роскоу жел электрстанциясы 781.5 мегаватт күшімен 2009 жылы қазанда дүнидегі ең үлкен электростанция болып табылды.<ref name="RoscoeWind">{{cite news|last=O'Grady|first=Eileen|title=E.ON completes world's largest wind farm in Texas|url=http://www.reuters.com/article/idUSN3023624320091001|accessdate=26 тамыз 2010|newspaper=Reuters|date=2009-10-01}}</ref> Энергия Ақпарат Әкімшілігі хабарлауынша, штаттың ірі ауыл шаруашылығы мен орман өнеркәсібі Техасқа отындарды пайдалану үшін ірі көлемдегі биомасса беруі мүмкін. Штатта тағы да мемлекет дамуы үшін күн сәулесі энергиясынан пайдалану мүмкіншілігі бар.<ref>[https://www.luminsmart.com/blog/are-solar-panels-worth-it-in-texas-2265 Are solar panels worth it in Texas?]. ''luminsmart.com''{{ref-en}}</ref>
=== Технология ===
[[Сурет:GodPod.jpg|right|thumb|Платодағы Электроник Дата Системс штаб пәтері]]
Техаста үлкен университет жүйелерімен қоса бастамашы Техас кәсіпорын қоры, Техас Эмеджинг қоры және көптеген алуан түрлі өнеркәсіптің жоғары технологиялы салалары дамып жатыр. Остин аймағы “Кремний белестері” деген лақап атпен аталса, солтүстік Даллас “'''Кремний жайылмасы'''” деп аталады. [[Техаста Dell, Inc.]], [[Texas Instruments]], [[Perot Systems]], и [[AT&T]] сияқты жоғары технология компанияларының штаб-пәтерлері бар.
Ұлттық аэронавтика және Космос әкімшілігінің [[Линдон Б. Жонсон Космос орталығы]] оңтүстік-шығыс Хьюстонда орналасып, Техастағы аэронавтика өндірісінің асыл тәжі болып тұр. Форт-Уэрт Локхид Мартин аэронавтикасының дивизиясы мен Бэлл Хеликоптер Текстрон екеуін қабылдайды.<ref name="LM1">{{cite web |title=Locations |publisher=Lockheed Martin |accessdate=2008-05-22 |url=http://www.lockheedmartin.com/aeronautics/about/Locations.html}}</ref><ref name="Bell">{{cite web |title=About Bell Helicopter |publisher=Bell Helicopter |accessdate=2008-05-22 |url=http://www.bellhelicopter.com/en/company/}}</ref> Форт-Уэртта Локхид ең үлкен батыстық бағдарлама есептелетін [[F-16 Күресуші Сұңқары]]н және оның ізбасары [[F-35 Жасындары]]н істеп шығарады.<ref name="Downside">{{cite news |last=Rosenwald |first=Michael S. |date=2007-12-17 |title=Downside of Dominance? |publisher=The Washington Post |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/12/16/AR2007121601522.html |accessdate=2008-05-22}}</ref>
=== Сауда ===
Техас байлығы көтерме және бөлшек саудадан тұратын үлкен коммерциялық секторды, банк ісін, сақтандыруды және құрылыс өнеркәсібін ынталандырды. Fortune 500 компанияларының мысалдары Техас өнеркәсіп салаларына AT & T, Men's Warehouse, Landry's Restaurants, Kimberly-Clark, Blockbuster, Whole Foods Market, және Tenet HealthCare ке арналмаған.<ref name="fortune500_2">{{cite news |title=Texas |publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune Magazine]] |date=2007-04-30 |url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2007/states/TX.html |accessdate=2008-05-03}}</ref> Даллас-Форт-Уэрт АҚШ-тағы басқа штаттарға қарағанда жан басына ең көп сауда орталықтары тиісті болатын мекен есептеледі.<ref name="VisitDallas_Shopping">{{cite web | title = Dallas Shopping | publisher = Dallas Convention & Visitors Bureau | url = http://www.visitdallas.com/downloads/1224091342.02416300_679fbde386/DallasShopping.pdf | format = PDF | accessdate = 2008-02-20}} {{Dead link|date=June 2010| bot=DASHBot}}</ref> Мексика штаттың ең ірі сауда әріптесі болып, [[НАФТА]] арқылы штат экспортының үштен бір бөлігін қабылдайды. НАФТА Техас-Мексика шекарасындағы тартысты макиладоралардың құрылысын көтермеледі.<ref name="economy2">{{cite web|title=Recent Economic Transformations |work=Texas Politics |publisher=University of Texas |url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/9_3_3.html|accessdate=2008-10-13}}</ref>
== Демография ==
{| class="wikitable" style="float:right; font-size:79%; margin:10px"
|+ '''Тарихтағы халық сандары'''
|- style="background:lightgrey;"
! Санақтар
! Халық саны
! % +, - көрсеткіші
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1850]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|212,592
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"| -
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1860]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|604,215
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|184.2%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1870]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|818,579
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|35.5%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1880]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|1,591,749
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|94.5%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1890]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|2,235,527
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|40.4%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1900]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|3,048,710
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|36.4%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1910]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|3,896,542
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|27.8%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1920]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|4,663,228
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|19.7%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1930]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|5,824,715
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|24.9%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1940]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|6,414,824
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|10.1%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1950]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|7,711,194
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|20.2%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1960]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|9,579,677
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|24.2%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1970]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|11,196,730
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|16.9%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1980]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|14,229,191
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|27.1%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1990]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|16,986,510
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|19.4%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[2000]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|20,851,820
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|22.8%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[2010]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|25,145,561
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|20.6%
|}
[[Сурет:Texas population map.png|300px|left|thumb|Техас халқы тығыздығының картасы]]
2009 жылы штат халқы күтілгендей 24,782,406 адамды құрап, алдыңғы жылға қарағанда 1,97% өскен болса, 2000 жылдан бері 16,1% өсті.<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/popest/states/states.html|title=Population Estimates|date=желтоқсан 23, 2009|work=Population Estimates Program|publisher=U.S. Census Bureau|accessdate=2009-12-30}}</ref> Соңғы санақтан бері штат халқының табиғи өсуі көрсеткіші 1,389,275 адамға жеткен болса, олардың 801,576 адамы иммиграциямен АҚШ сыртынан келсе, ал 451,910 адамы миграциямен мемлекет ішінен келген. 2004 жылда штатта 3,5 миллион шет елде туған резиденттер болып, олардың 1,2 миллионы күтілгендей заңсыз шет елдіктер болды. 2000-2006 жылдар аралығында Техаста мемлекеттегі ең көп шет елден көшіп келу, яғни иммиграция жүз берді. 2010 жылы заңсыз шет елдіктердің саны жалпы халықтың 6,0% бөлігін құрады. Бұл көрсеткіш мемлекеттегі штаттар арасындағы бесінші көрсеткіш болып табылады.<ref>{{Cite news | first=Peter | last=Slevin | title=New Arizona law puts police in 'tenuous' spot | url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/04/29/AR2010042904970.html?sid=ST2010042905051| work= | publisher=Washington Post | location=Washington, DC | pages= A4 | date=30 сәуір 2010 | id= | accessdate=}}</ref><!---as often happens, the box score figures listed in Wikipedia article are from print edition and did not appear in the online article---><ref>behind Nevada, Arizona, California, and New Jersey</ref>
Техас халқының тығыздығы 34,8 адам бір шаршы километрге тиісті болып, АҚШ тығыздығынан (31 адам/км) кішкене көбірек. Керісінше Техас жер көлемі бойынша Франциямен тең болса да, Еуропалық елдің аймағының тығыздығы 116 адам/км.
Техастықтардың үштен екісі Хьюстон сияқты үлкен қалаларда өмір сүреді. Даллас-Форт Уэрт Техастың үлкен қалаларынан есептеледі. Ал Хьюстон Техастағы ең үлкен қалалардың бірі болып, АҚШ-та төртінші орынды иелесе де, Даллас-Форт Уэрт одан едәуір үлкенірек.
=== Нәсілдік және этникалық құрамы ===
2010 жылғы АҚШ санағы бойынша Техастағы нәсілдік және этникалық топтардың қатынасы мынадай:
* Ақ нәсілділер: 70.4% ([[Испандар|Испаниялық]] емес ақ нәсілділер: 45.3%)
* Қара нәсілді немесе Афро-Америкалықтар: 11.8%
* Жергілікті [[Америкалықтар]]: 0.7%
* [[Азиялықтар]]: 3.8% <small>(1.0% [[Үндістан]]лықтар, 0.8% [[Вьетнам]]дықтар, 0.6% [[Қытай]]лықтар, 0.4% [[Филиппиндер|Филиппиндіктер]], 0.3% [[Корейлер]], 0.2% [[Пәкістан]]дықтар, 0.07% [[Жапондар]], 0.05% [[Латын Америкасы|Латын Америкалықтар]], 0.05% [[Камбоджа]]лықтар)</small>
* Тынық Мұхиттағы аралдықтар: 0.1% <small>(0.02% [[Гуамания]]лықтар, 0.01% [[Самоалықтар]], 0.01% [[Тонга]]лықтар, 0.01% [[Гавайи]]лықтар)</small>
* Басқа расалар: 10.5%
* Екі немесе одан да көп расалар: 2.7%
* Испандар немесе Латын Америкалықтар: 37.6% <small>(31.6% [[Мексика]]лықтар, 0.5% [[Пуэрто-Рико]]лықтар, 0.2% [[Куба]]лықтар</small>
Техаста ақ Америкалықтар нәсілдік азшылықты құрайды. Бірақ Испандық емес ақтар халықтың шамамен 48% бөлігін құрайды, сондықтан Техас азшылық және көпшілік штат болып есептеледі. 17,020,000 Техастықтар ақтар болып, шамамен 11,4 миллион халық Испандық емес ақтар. [[Германия]]лық, [[Ирландия]]лық және [[Англия]]лық Американдар Техастағы ең көп таралған Еуропалық ежелгі топтар. Германиялық Американдар халықтың 11,3% құрап, олардың саны 2,7 миллионнан асады. Ирландиялық Американдар халықтың 8,2% құрап, олардың саны 1,9 миллион. Техаста шамамен 600,000 Франциялық Американдар және 472,000 [[Италия]]лық Американдар бар. Бұл этникалық топтар өз кезегінде халықтың 2,5% және 2,0% құрайды. 1980 жылдағы АҚШ-тағы санақ бойынша Техас аймағындағы ең көп таралған ежелгі халықтар 3,083,323 адаммен ағылшындар екен, олар сол кезде штат халқының 27% бөлігін құраған.<ref>http://www.census.gov/population/www/censusdata/files/pc80-s1-10/tab03.pdf</ref> Алғашында олардың ата-бабалары он үш отарға кірген және кейінірек оларды Американдықтар деп атап кетті, ал негізі олар ағылшындардың тұқымынан шыққан.
Қара нәсілді американдықтар Техаста азшылықты құрайды. Испандық және Испандық емес қара нәсілділер халықтың 11,5% құрап, Испандық емес текті қара нәсілділер қарапайым халықтың 11,3% құрайды. Испандық және Испандық емес қара нәсілділер саны шамамен 2,7 миллион.
Текті Американдықтар да Техаста азшылықты құрап, олар штат халқының бар-жоғы 0,5% және олардың саны 118,000 адам. Испандық емес текті Американдықтар 0,3% құрап, олардың саны 75,000 адам. Чероки индеецтері 0,1% құрап, олардың саны 19,400 адам. Керісінше, 583 адам ғана [[Чиппева]] ретінде анықталған.
Азиялық Американдар да Техаста азшылық топты құрайды. [[Азия]]дан шыққан Американдар халықтың 3,4% құраса, ал Испандық еместер 3,3% құрайды. Олардың біргелкі саны 808,000 адамнан асады. Испандық емес Азиялықтар саны 795,000 адамнан артады. 200,000 астам [[Үндістан]]лықтар Техасты Отаны етіп алған. Техасты сондай-ақ 187,000 [[Вьетнам]]дықтар,136,000 [[Қытай]]лықтар, 92,000 [[Филиппиндер|Филиппиндықтар]], 62,000 [[Корея]]лықтар және 18,000 [[Жапония]]лық Американдықтар мекендеген. Тағы да 111,000 артық адам Азиялық тектен шыққан олар: [[Камбоджа]], [[Таиланд]] және [[Хмонг]].
[[Тынық мұхиты]]нан шыққан Американдар да Техаста азшылықты құрайды. Сауалнама бойынша, тек ғана 18,000 адам Тынық мұхиты аралдарынан және 16,400 Испандық емес тектен шыққан. Сондай-ақ, 5,400 текті [[Гавайи]]лықтар, 5,300 [[Гвамания]]лықтар және 6,400 халық басқа тектерден шыққан. [[Самао]] Американдары өте шектеулі болып, олардың саны 941 адам ғана.
Көпрасалы адамдар да Техаста азшылықты құрайды. Көпнәсілді адамдардың мұрагерлері халықтың санының 1,9% құрап, олар 448,000 адамды құрайды. Дерлік 80,000 адам Еуропа және [[Африка]]лықтардың мұрагерлері болып, олар халықтың 0,3% құрайды. Еуропа және текті Американдықтардың мұрагерлері саны 108,000 болып, олар халықтың 0,5% құрайды. Еуропа және Азиялықтардың мұрагерлері саны 57,600 болып, олар халықтың 0,2% құрайды. Ал Африкалық және текті Американдықтардың мұрагерлері саны өте аз 15,300 болып, олар халықтың 0,1% құрайды.
Испандармен латындар Техаста Испандық емес Еуропалық Американдардан соң саны бойынша екінші орында тұрады. 8,5 миллионнан көп халық испан және латын этникалық бірлестігіне жатады. Бұл топ Техас халқының 36% құрайды. Мексикан текті халық саны 7.3 миллионнан асып, штат халқының 30.7% құрайды. 104,000 артық Пуэрто-Риколықтар штат аймағында жасайды. Шамамен 38,000 Кубалықтар осы штатта мекендейді. 1,1 миллионнан астам адам (халық санының 4.7% құрайды) Коста-Рикалықтар, Венесуэлалықтар және Аргентиналықтар.<ref>{{cite web|author= |url=http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-geo_id=04000US48&-qr_name=ACS_2008_3YR_G00_DP3YR5&-ds_name=ACS_2008_3YR_G00_&-_lang=en&-redoLog=false&-_sse=on |title=Texas – ACS Demographic and Housing Estimates: 2006–2008 |publisher=Factfinder.census.gov |date= |accessdate=2011-01-10}}</ref><ref>{{cite web|author=|url=http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-geo_id=04000US48&-qr_name=ACS_2008_3YR_G00_DP3YR2&-ds_name=&-_lang=en&-redoLog=false |title=Texas – Selected Social Characteristics in the United States: 2006–2008 |publisher=Factfinder.census.gov |date= |accessdate=2011-01-10}}</ref>
Техастың орталық және оңтүстік-шығыс орталық бөлімінде Германиядан шыққандар өмір сүреді. Техастың үштен бір бөлігінен көбі Испандық тектен шыққан,<ref name="Census2">{{cite web |year=2006 |title=Texas QuickFacts from the US Census Bureau |location =US Census
|url=http://factfinder.census.gov/servlet/ACSSAFFFacts?_event=&geo_id=04000US48&_geoContext=01000US%7C04000US48&_street=&_county=&_cityTown=&_state=04000US48&_zip=&_lang=en&_sse=on&ActiveGeoDiv=&_useEV=&pctxt=fph&pgsl=040&_submenuId=factsheet_1&ds_name=DEC_2000_SAFF&_ci_nbr=null&qr_name=null®=null%3Anull&_keyword=&_industry= |accessdate=2007-04-28}}</ref> олардың көбісі соңғы уақыттарда келген, кейбір Теханолар Техасқа 18-ғасырда байланысы болған. Бұрынғы құл халықтан шыққан тектілерден кейінгі уақытта коллеж бітірген Афро-Американдар Жаңа Ұлы Көшу кезінде көптеп жұмыс жасауға келеді.<ref name="blackmigration">[https://web.archive.org/web/20040702085924/http://www.brookings.edu/urban/pubs/20040524_Frey.pdf William H. Frey, "The New Great Migration: Black Americans' Return to the South, 1965–2000", May 2004, The Brookings Institution, p.1]. Retrieved наурыз 19, 2008.</ref> Соңғы кезде Техаста, әсіресе Хьюстонмен Далласта Азиялықтардың саны өсіп кетті. Азиялық Американдар өсіп бара жатқан Техастағы басқа аймақтар Остин, [[Корпус Кристи]], [[Шерилэнд]] және [[МакАллен]]. Қазіргі уақытта үш халық мойындаған тайпалар жасап жатыр олар: Алабама-Коушатта тайпасы, Кикапу дәстүрлі тайпасы және Ислета [[Дел Сур Пуэбло]] тайпалары.
2011 жылы ақпанның ортасында болған санақ бюросының айтуынша, Техастың ақ нәсілді халқы 50% төмен екен, яғни 45% екен, ал Испандықтар болса 38% дейін көтеріліпті. 2000-2010 жылдары аралығында жалпы халық саны 20,6% дейін көтерілді, бірақ Испандықтар 65% дейін көтеріліпті, ал Испандық емес ақ нәсілділер болса тек ғана 4,2% дейін көтеріліпті.<ref>Majority of Texas' population growth is Hispanic http://www.usatoday.com/news/nation/census/2011-02-17-texas-census_N.htm?csp=34news&utm_source=feedburner&utm_medium=feed&utm_campaign=Feed%3A+usatoday-NewsTopStories+%28News+-+Top+Stories%29</ref>
=== Дін ===
{| class="wikitable" style="float:right; margin:10px"
|-
!Religion<ref>[http://www.gc.cuny.edu/faculty/research_briefs/aris/key_findings.htm#StateFaith American Religious Identification Survey] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051024031359/http://www.gc.cuny.edu/faculty/research_briefs/aris/key_findings.htm#StateFaith |date=2005-10-24 }}, 2001</ref>
!
|-
|[[Роман Католиктер]]
|28%
|-
|[[Баптистер]]
|21%
|-
|[[Атеист|Дін ұстанбайтындар]]
|11%
|-
|[[Методистер]]
|8%
|-
|[[Христиан]] – Басқалар
|7%
|-
|[[Лютерандар]]
|3%
|-
|[[Pentecostal]]
|3%
|-
|[[Presbyterian]]
|2%
|-
|[[Деноминация еместер]]
|2%
|-
|[[The Church of Jesus Christ of Latter-day Saints|Мормон]]
|2%
|-
|[[Episcopal Church (United States)|Эпископтықтар]]
|1%
|-
|[[Ислам діні]]
|1%
|-
|[[Йегова куәгерлері]]
|1%
|-
|[[Assemblies of God USA|Құдай ассамблеясы]]
|1%
|-
|Құдай шіркеуі
|1%
|-
|Басқалар
|2%
|}
[[Сурет:Lakewood1.jpg|left|thumb|Лейкуд шіркеуі ішкі көрінісі]]
2000 жылда ең үлкен деноминация саны жақтаушылары [[Роман Католик шіркеуі]] 4,368,969 адам; Оңтүстік Баптист Конвенция 3,519,459 адам және [[Біріккен Методист шіркеуі]] 1,022,342 адамнан тұрады.<ref name="religion">{{cite web |url=http://www.thearda.com/mapsReports/reports/state/48_2000.asp |title=State Membership Report – Texas|publisher=Association of Religion Data Archives|accessdate=2008-02-12}}</ref>
Даллас-Форт-Уэрт болса үш үлкен эвангелие семинарлары үйі және монастырлер қожайыны. Хьюстондағы [[Лейкуд шіркеуі]]не аптасына орташа 43,000 адам келуімен мақтанады.<ref>{{cite web|url=http://www.sermoncentral.com/articleb.asp?article=Top-100-Largest-Churches |title=Top 100 Largest Churches in America |publisher=SermonCentral.com |date=2009-04-13 |accessdate=2010-04-11}}</ref> Лаббокта біліміне байланысты мемлекетте жан басына шіркеу ең көп аймақ болып есептеледі.
[[Христиан Діні|Христианнан]] басқа діннің жақтаушылары негізінен қалалық жерлерге көшіп барады. 1990 жылда мұсылмандар 140,000 адам болса, қазіргі уақытқа келіп, мұсылман халықтар саны 350,000 – 400,000 аралағында болды.<ref>[http://www.texanonline.net/special-reports/muslim-growth-adds-to-texas-diversity Texas Online: Muslim growth adds to Texas diversity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120326150126/http://www.texanonline.net/special-reports/muslim-growth-adds-to-texas-diversity |date=2012-03-26 }}</ref> Еврей дінінде 128,000 адам. Шамамен 146,000 [[Иудаизм]] және [[Сикхизм]] діндерінің жақтаушылары Техаста өмір сүреді.<ref>{{cite book|title=Twentieth-century Texas: a social and cultural history|author=Storey, John Woodrow; Kelley; Mary L.|publisher=University of North Texas Press|year=2008|page=145}}</ref><ref>Lindsey, William D.; Silk, Mark : ''[http://books.google.com/books?id=NjdrZ4m_BK8C Religion and public life in the southern crossroads: showdown states]'', Altamira Press, 2004, pg. 48</ref>
=== Қалалар мен қалашықтар ===
Штаттың халқы миллионнан асатын үш қаласы бар олар: Хьюстон, Сан-Антонио және Даллас. Осы үш қала АҚШ-тың ең көп халқы бар он қаласының ішінде тұр.<ref name=PopEstBigCities>{{cite web |url=http://www.census.gov/popest/cities/tables/SUB-EST2006–01.csv |title=Table 1: Annual Estimates of the Population for Incorporated Places Over 100,000, Ranked by шілде 1, 2006 Population: сәуір 1, 2000 to шілде 1, 2006 |format=[[comma-separated values|CSV]] |work=2005 Population Estimates |publisher=АҚШ халық санағы бюросы|date=2008-06-10 |accessdate=2008-06-10}} {{Dead link|date= 2010|bot=H3llBot}}</ref> 2000 жылы Техастың алты қаласының халық саны 500,000 адамнан асып тұрды. Остин, Форт-Уэрт және Эл Пасо АҚШ-тың ең халқы көп 25 қаласының ішінде болды. Техаста халық саны миллионнан асатын төрт метрополитан аймақ бар олар: [[Даллас-Форт Уэрт-Арлингтон]], [[Хьюстон-Шугэр Ленд-Бейтоун]], [[Сан Антонио-Нью Бронфельс]] және [[Остин-Раунд Рок-Сан Макрос]]. Даллас Форт-Уэрт және Хьюстон метрополитан аймақтарының халқының саны 6,3 миллион және 5,7 миллион тұрғынды құрайды. Үш штатаралық үлкен жолдар бар: I-35 батысқа (Даллас – Форт-Уэрттан Сан-Антониоға дейін, ортасында Остинға), I-45 шығықа (Далластан Хьюстонға дейін), және I-10 оңтүстікке (Сан-Антониодан Хьюстонға дейін) бұлар [[Техас Урбан Үшбұрышы аймағы]] деп аталады. Бұл аймақ 60,000 шаршы миль (160,000 шаршы километр) болып, көптеген үлкен қалалармен метрополитан аймақтар осыған кіріп, бұл жерде 17,000 миллион тұрғын жасап, ол Техас жалпы халық санының 75% құрайды.<ref name="urbantriangle">{{cite web | last = Neuman | first = Michael | title = The Texas Urban Triangle: Framework for Future Growth | publisher = Southwest Region University Transportation Center (SWUTC) | url = http://swutc.tamu.edu/projectdescriptions/167166.htm | accessdate = 2008-10-14}}</ref> Даллас және Хьюстондар дүние қалаларының ішінде екінші қала болып танылған.<ref name="worldcities">{{cite web| title = GaWC – The World According to GaWC 2008| work = Globalization and World Cities Research Network| accessdate = 2009-03-01| url = http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html}}</ref> Бұл қалалар штат ішінде таралған. Техаста штаттардың ішінде ең көп графтық 254 графтық бар.<ref>{{cite web|url=http://www.spiritus-temporis.com/counties-of-the-united-states/number-of-counties-per-state.html |title=Counties of the U.S |publisher=Spiritus-temporis.com |date= |accessdate=2011-01-10}}</ref>
Қалалардан тысқары ауылдық жерлердегі аймақтар колонияларда жиі инфрақұрылымдар жетіспейді, сондықтан кедейшілік әлі де бар.<ref name="Colonias">{{cite web| url= http://www.sos.state.tx.us/border/colonias/faqs.shtml| title= Colonias FAQ's (Frequently Asked Questions)| accessdate = 2008-10-12| author = Federal Reserve Bank of Dallas Office of Community Affairs| publisher= Texas Secretary of State}}</ref> 2007 жылы аз дегенде 2,294 колония болып Техаста, штаттың Мексикамен шекарасындағы 1,248 миль (2,008 km) жерде орналасқан.<ref name="Colonias"/> Техаста шамамен 400,000 адам колонияларда жұмыс жасайды.
<center>
<gallery widths="140" heights="140px" perrow="5">
Image:Panoramic Houston skyline.jpg|[[Хьюстон]]
Image:AustinWikiPic2.jpg|[[Остин]]
Image:Xvixionx 29 April 2006 Dallas Skyline.jpg|[[Даллас]]
File:FortWorthTexasSkylineW.jpg|[[Форт Уэрт]]
Image:Downtown-san-antonio.jpeg|[[Сан-Антонио]]
File:El Paso Skyline.jpg|[[Эл Пасо]]
</gallery>
</center>
==Мәдениет==
[[Сурет:Mission San Antonio aka Alamo.jpg|right|thumb|Аламо Техастың атақты символдарының бірі]]
Тарихта Техастың барлық мәдениеті оңтүстік, батыс және оңтүстік-батыс жақтардың әсерінен штаттар арасында бір-біріне көшіп жүріп өзгеріске ұшыраған. Ең атақты тағамы таңғы астағы [[пуррито]] үш нәрседен оралған ұннан жасалған [[шелпек]]тен, [[бекон]] және қуырылған [[жұмыртқа]]дан тұрады. Техас дәстүрлі мәдениеті 18-19 ғасырларда әр түрлі иммигранттардың көшіп келуі себебінен аралас мәдениеттердің ошағына айналды.
=== Өнер ===
[[Сурет:Big Tex.JPG|left|thumb|Биг Текс 1952 жылдан бастап барлық Техас штаты жәрмеңкелерінде қатысып келеді]]
Хьюстон – АҚШ-тағы әрдайым кәсіби резидентті компаниялармен өнердің барлық түрлерінде болатын бес қаланың біреуі. Өнер орындары: [[Хьюстон Гранд Опера]], [[Хьюстон симфониялық оркестрі]], [[Хьюстон Балеті]] және [[Аллей театр]].<ref name="houstontheater">{{cite web |title=About Houston Theater District |publisher=[[Houston Theater District]] |url=http://www.houstontheaterdistrict.org/en/cms/?68 |accessdate=2008-04-28 |archiveurl = http://web.archive.org/web/20080229033851/http://www.houstontheaterdistrict.org/en/cms/?68 |archivedate = February 29, 2008}}</ref> Оның бейнелі өнері және атқарушы өнер түрлеріне тербеліс болған Хьюстон Театр районы болып табылады. Ол Хьюстон орталығының жүрегінде орналасқан 17 блокты аймақ болып, 12 948 орын жанды шығуларға және 1 480 кино орындарға арналып, бұл жер мемлекетте театр орындары бойынша екінші орынды алады.<ref name="houstontheater"/>
[[Сурет:Техастағы театр.jpg|right|thumb|Театр орталығы]]
1892 жылда негізі қаланған Форт-Уэрттағы [[Техас Қазіргі Көркемөнер мұражайы]] штаттағы ең ескі көркемөнер мұражайы болып табылады. Форт-Уэртта тағы да [[Кимбелл көркемөнер мұражайы]], [[Амон Картер мұражайы]], [[Ұлттық малшы әйел мұражайы]] және [[Даңқ Залы]], [[Уилл Роджерс Мемориэл орталығы]] және орталықта [[Бас Атқарушы Залы]] бар. Даллас қаласы орталығындағы өнер орталығында мынадай өнер орындары бар: [[Даллас Көркемөнер мұражайы]], [[Мортон Х. Мейерсон Симфониялық мұражайы]], [[Марго және Билл Винспир Опералық театры]], [[Азия өнерінің Траммелл & Маргарет Кроу коллекциясы]] және [[Нэйшер мүсін орталығы]].<ref name="Dallasarts">{{cite web |title=Dallas Arts District |publisher=Dallas Convention & Visitors Bureau |accessdate=2008-05-29 |url=http://www.visitdallas.com/visitors/listing-details?id=492}}</ref>
Далластағы [[Дип Эллум]] ауданы оңтүстік АҚШ-та 1920-1930 жылдары басты джаз және қайнаған блюзымен даңқы шықты. Дип Эллум сөзі жергілікті халықтың “'''Дип Элм'''” сөзін “'''Дип Эллум'''” деп дауыстағынан пайда болған.<ref name="DeepElm">{{Handbook of Texas|id=hpd01|name=Deep Ellum}}</ref> [[Соқыр Лимон Джефферсон]], [[Роберт Джонсон]], [[Худди "Ледбелли" Ледбеттер]] және [[Бесси Смит]] сияқты әншілер Дип Эллум клубтарында өз өнерлерін көрсеткен.<ref name="DeepElm2">{{cite web |title=Dallas History Items: Deep Ellum |publisher=Dallas Historical Society |url=http://www.dallashistory.org/history/dallas/deep_ellum.htm |accessdate=2008-07-25}}</ref>
Остин дүниенің жанды музыкасы орталығы болып, адамның жан басына шаққанда көп өлең айтылатын мынадай ордалары бар: [[Нашвилл]], [[Мемфис]], [[Лос-Анджелес]], [[Лас Вегас]] және [[Нью-Йорк]].<ref name="livemusic">{{cite web|url=http://www.cityofaustin.org/music/|title=Live Music Capital of the World|accessdate=2007-06-12|publisher=City of Austin}}</ref> Қала музыкалары Алтыншы көшедегі түнгі клубтарда болып өтеді, [[фильм]], [[музыка]] және мультимедиа сияқты оқиғалар оңтүстіктен оңтүстік-батысқа дейін болса, көп жалғасатын музыкалық бағдарламалар Американ ТВ, Остин Сити Лимитста көрсетіледі және [[Остин Сити Лимитс Музыка фестивалі]] [[Цилкер саябағы]]нда боып өтеді.<ref name="AustinCL">{{cite web | last = Bernardini | first = Deb | authorlink =Deb Bernardini | title = Television's longest running concert series begins season 33 Tapings with performances by Norah Fones, Wilco, Femi Kuti, Arcade Fire and more | url = http://dbmpr.com/pressroom/acl/ACLFinalPR.doc.pdf | format = PDF | accessdate = 2008-10-15|archiveurl=http://web.archive.org/web/20081028193024/http://dbmpr.com/pressroom/acl/ACLFinalPR.doc.pdf|archivedate=2008-10-28}}</ref>
1980 жылдан бастап Сан-Антонио "'''Дүние Техано музыка орталығы'''"нда өркендеді.<ref name="TTMA">{{cite web|url=http://www.tejanomusicawards.com/about.html|title=About The Texas Talent Musicians Association (TTMA)|accessdate=2009-08-02|publisher=Texas Talent Musicians Association}}</ref> [[Техано Музыка марапаты]] Техано музыкасын және мәдениетін бағалайтын, түсінетін форум құрған.<ref name="TejanoMA">{{cite web |title=Tejano Music Awards |publisher=Texas Talent Musicians Association |year =2008 |url=http://www.tejanomusicawards.com/ |accessdate=2008-05-12}}</ref>
== Білім ==
[[Сурет:Техас білім агенттігі.jpg|right|thumb|[[Техас білім агенттігі]]]]
[[Сурет:TravisStateOfficeBuilding.JPG|right|thumb|Техас білім агенттігінің [[Остин]]дағы басты кеңселері]]
[[Техас Республикасы]] екінші президенті [[Мирабо Б. Ламар]] Техас білімінің атасы есептеледі. Оның басқару жылдарында штат әр бір [[Графтық (феодалдық иелік)|графтыққа]] мектептер салынуы үшін үш лигадан жер берілді. Тағы қосымша 50 лига жер екі университетті қолдау үшін қойылды, кейінірек бұл жерлер [[Тұрақты университетте қоры]]ның негізіне айналды.<ref name="PUF">{{cite web|url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/khp02|title=Permanent University Fund |accessdate= қаңтар 13, 2008|first=Vivian Elizabeth|last= Smyrl|publisher=TSHA Online}}</ref> Ламардың қызметі бүкіл Техас бойынша мемлекеттік мектептер жүйесінің негізін салу еді.<ref name=hen37>Hendrickson (1995), p. 37.</ref> АҚШ білім саласында Америка заңнама ауысу Кеңесінің есеп беру бланкісінде Техас штаты 29-орында тұрған. Техас студенттері орташа есеппен математика пәнінен жоғарылау орынды иелеген, бірақ әдебиеттен (оқудан) төмен нәтиже көрсеткен. 2006–2007 жылдар аралығында, Техас әр бір оқушы үшін $7,275 жұмсап, мемлекеттегі $9,389 көрсеткішке қарағанда төменірек. Оқушы және мұғалім ара-қатынасы 14.9 құрап, мемлекеттік көрсеткіштен 15.3 төмендеу. Техас мұғалімдерге 41 744$ төлеген болса, бұл көрсеткіш мемлекеттікінен 46 593$ сомадан төмен. Штат білім қорының 88% ақшасын төлесе, ал федералды штат қалған 12% төлейді.<ref name="reportcard">{{cite web| title = Texas| work = Report Card on American Education: A State By State Analysis 15th Edition| publisher = American Legislative Exchange Council| year = 2008| url = http://www.alec.org/am/pdf/states/texas08.pdf|accessdate=2010-08-26| format = PDF}} {{Dead link|date=2010|bot=H3llBot}}</ref>
[[Сурет:Мектеп.jpg|left|thumb]]
[[Техас білім агенттігі]] штаттағы мемлекеттік білім жүйесін қадағалайды. Техаста [[Стаффорд муниципалды мектеп районы]]нан басқа мыңнан аса мектеп райондары муниципалды райондардан тәуелсіз болып, қала шекараларынан кесіп өтеді.<ref name="Stafford">{{cite press release|title=Comptroller Strayhorn to Review Stafford Municipal School District|publisher=Texas Comptroller Carole Keeton Strayhorn|date=2003-09-16|url=http://www.cpa.state.tx.us/news/30916stafford.html|accessdate=2008-06-28}}</ref> Мектеп райондары өздерінің азаматтарына салық салу құқығына ие және өз мүлкіне өзі иелік ететін егеменді аймақ ретінде бекітеді. Мектеп аудандардағы үшін мектептерді әділ қаржыландыру мандатымен сот болғандықтан, штаттың “'''Робин Гуд жобасы'''” деп аталушы қайта бөлетін тартысты сот жүйесі бар. Бұл жоба бай мектеп аудандарынан алынған мүлік салығы түсімін кедей мектеп аудандарына береді.<ref name="robinhood">{{cite web| last=Saghaye-Biria| first=Hakimeh| title=Robin Hood Plan is Working|date=2001-04-22|publisher= World Internet News Cooperative| url= http://soc.hfac.uh.edu/artman/publish/article_137.shtml| accessdate=2008-06-23}}</ref> Техас Білім Агенттігінің мектептің жеке немес ішкі істеріне араласу құқығы жоқ.<ref name="homeschool">{{cite web | publication-date =2007-11-01|title=Home School Information Letter|publisher=Texas Education Agency |url=http://www.tea.state.tx.us/home.school/homeltr.html|accessdate=2008-06-24}}</ref>
Бастауыш және орта мектептердегі оқушылар '''TAKS''' ('''Texas Assessment of Knowledge and Skills''') тестін тапсырады. TAKS оқушылардың Техас білім стандарттары және '''No Child Left Behind Act''' талаптары бойынша оқу, жазу, математика, ғылым және қоғамдық дағдыларын бағалайды. 2007 жылы Техас заң шығарушылары 2011-2012 жылдағы бірінші курс студенттеріне және мектептің соңғы класс оқушыларына TAKS-ты ауыстырды.<ref name="TAKS">{{cite news|url=http://www.tea.state.tx.us/student.assessment/admin/eoc/index.html|title=End-of-Course (EOC) Assessments: Implementation |last=Texas Education Agency|first= |work=Assessment Division|date=2007-10-22|accessdate=2007-10-22}}</ref>
=== Колледждер және университеттер ===
[[Сурет:The University of Texas at Austin - Littlefield Fountain and Main Building.jpg|right|thumb|Остиндағы Техас университеті]]
Техастың 1997 жылда қабылданған “'''Техас Хаус Билл 588'''” деп аталатын тартысты альтернативті жағымды әрекет жобасы бойынша, Техастың орта мектеп жоғары сыныпты жақсы бітірген оқушыларының 10% бөлігін мемлекет қаржыландырушы университеттерге автомат қабылдануына кепілдік береді.
[[Сурет:TAMUcampus.jpg|left|thumb|Техас A&M университеті]]
Техаста 6 мемлекеттік мектептер және 4 жеке меншік мектептер жұмыс жасайды.<ref name="UniSystems">{{cite web | last = Heath | first = Ben | publisher = Daily Texan | date = 2003-07-07 | url = http://www.utsystem.edu/news/clips/dailyclips/2003/0706-0712/UTSystem-DT-BillRequires-070703.pdf | format = PDF | accessdate =2007-10-12|title=Bill requires review of university systems|archiveurl=http://web.archive.org/web/20090205011655/http://www.utsystem.edu/news/clips/dailyclips/2003/0706-0712/UTSystem-DT-BillRequires-070703.pdf|archivedate=2009-02-05}}</ref><ref name="unisystems2">{{cite web | title = Senate Subcommittee on Higher Education Testimony Regarding the Benefits of a Stand Alone Institution | publisher = Sam Houston State University | date = 2008-06-25 | url =http://www.senate.state.tx.us/75r/Senate/commit/c535/20080625/062508_SFA_Testimony_Dr_Pattillo.pdf | format = PDF | accessdate =2008-10-12}}</ref> Тұрақты университетте қорының жерінде табылған кендер штаттың [[Техас университтеті]] және Техас [[A&M]] сияқты ең үлкен университеттер жүйесін қаржыландыруға үлкен көмегін тигізді. [[PUF]] 2005 жылы күзде 15$ миллиард қаржы жұмсап, [[Гарвард университеті|Гарвард]] қаржыландыруынан кейін екінші орында тұрады. Басқа төрт университет жүйелері олар: [[Хьюстон университеті]], [[Солтүстік Техас университеті]], [[Техас штаты]] және [[Техас техникалық университеті]] болып есептеледі.
[[Сурет:Ezekiel W. Cullen Building (Alternate).JPG|right|thumb|Хьюстон университеті]]
Техаста халық мойындаған мемлекет көшбасшы 3 зерттеу университеті бар: олар Остиндағы Техас университеті, Техас A&M университеті және Хьюстон университеті. Остиндағы Техас университеті және Техас A&M университеттері штаттағы ең жетекші университеттер болып есептеледі. Екеуі де Техас Конституциясында бекітіліп, Тұрақты университет қоры қорында өз үлесін сақтайды. Техас штаттағы жетекші университеттердің қатарын кеңейту үшін жеті оқу орнын “көрініп келе жатқан зерттеу университеттері” деп белгіледі. Техастың 82-ші Заң шығарушы ұйымының талқылауы бойынша олардың бірінші пайда болатын екеуі олар: Хьюстон университеті және Техас Технология университеті.<ref>{{cite web |title=Tier-One Prize Money Tentatively Passes House |accessdate=2011-04-27 |url=http://www.texastribune.org/texas-education/higher-education/tier-one-prize-money-tentatively-passes-house-/}}</ref>
[[Сурет:Lovett Hall.jpg|left|thumb|Райс университеті]]
Техас гуманитарлы университеттерден бастап халық мойындаған жетекші университеттерге дейінгі жеке оқу орындарының Отаны есептеледі. [[U.S. News & World Report]] сараптамасы бойынша [[Райс университеті]] мемлекеттегі білім деңгейі және зерттеу істері бойынша жоғары орындағы оқу орны болып, ол жетекші университеттер арасында 17-орында тұр.<ref>{{cite web | title = Rice University, Best Colleges 2009 | work = – US News and World Report | accessdate = 2009-03-27 | url = http://colleges.usnews.rankingsandreviews.com/college/items/3604}}</ref> Бұрынғы Республика жариялаған жеке университеттер: олар [[Бэйлор университеті]], [[Мария Хардин-Бэйлор университеті]] және [[Оңтүстік-батыс университеті]].<ref name="privateuni">{{cite web |title=About Baylor |publisher=Baylor University |accessdate=2008-05-21 |url=http://www.baylor.edu/about/}}</ref><ref name="southwestern">{{cite web |title=Southwestern History |publisher=Southwestern University |accessdate=2008-10-12 |url=http://www.southwestern.edu/about/about-history.html |archiveurl = http://web.archive.org/web/20071024123018/http://www.southwestern.edu/about/about-history.html |archivedate = 24 қазан 2007}}</ref>
Техас қазіргі уақытта екі президенттік кітапханаға иелік етеді, олар: Техас A&M университетіндегі [[Джордж Буш Президенттік кітапханасы]] және Остиндағы Техас университетіндегі [[Линдон Бэйнс Джонсон кітапханасы және мұражайы]]. [[Техас Методист университеті]]нде үшінші Джордж Буш президенттік кітапханасын құру келісімі орнатылды.
=== Техас штатының білім ордалары ===
<center>
<gallery widths="140" heights="140px" perrow="5">
File:The Willis Library.jpg|[[Солтүстік Техас университеті]]
File:OldMainTxState.JPG|[[Техас штаты университеті]] - [[Сан Маркос]]
File:TTU_English_Philosophy_Building.jpg|[[Техас техникалық университеті]]
File:Dallas_Hall1.JPG|[[Оңтүстік Методист университеті]]
</gallery>
</center>
== Денсаулық сақтау ==
[[Сурет:Logo3.jpg|300px|right|thumb]]
[[Достастық қоры]] Техас денсаулық сақтау саласын мемлекеттегі үшінші ең жаман деп бағалайды.<ref name="insurancenet">{{cite web |last=Perotin |first=Maria M. |title=Texas is Near Bottom of Healthcare Rankings |work =[[Fort Worth Star-Telegram]] |date=2007-06-13 |url=http://www.insurancenewsnet.com/article.asp?a=top_lh&id=80824 |accessdate=2008-04-22}}</ref> Техас [[Денсаулық сақтау|денсаулықты сақтау қызметі]]не қол жеткізу, медициналық қызметтің сапасы және ауруханаларға жұмсаған қаржы бойынша төменгі орындардың бірінде тұрады. Штаттың төменгі рейтингті көрсетуінің себебі саясат, жоғары деңдейдегі кедейшілік және ең бастысы штаттағы заңсыз [[иммигрант]]тар санының көбеюі болып есептеледі. ”Штаттың 25,1% халқы медициналық кепілдіксіз қалып, мемлекеттегі ең жоғары көрсеткіш болып есептеледі” деген есептемесіне жауап ретінде Техас штаты 2006 жылы мамырда [[“'''Code Red'''” бағдарламасы]]н жасады.<ref name="codered">{{cite web |title=Code Red: The Critical Condition of Health in Texas |url=http://www.coderedtexas.org/ |accessdate=2008-04-28}}</ref> Техаста сондай-ақ дәрігерлер қателері үшін сот процесстері үшін экономикалық емес ең басты шығындар бар болып, олар 250,000 [[АҚШ доллары]] ретінде бағаланып, бұл қаржы өз қызметін асыра пайдалануды тоқтату және денсаулықты сақтау саласындағы өсіп бара жатқан қаржыларды бақылау мақсатында жұмсалады.<ref name="tort">{{cite book |last=Odom |first=Lamar |last2 =Garcia |first2 =Anthony |last3 =Milburn |first3 =Pamela |year=2005 |title=The Ethicality of Capping Non-Economic Damages to Control Rising Healthcare Costs: Panacea or False and Misleading Practice? |edition =1 |volume=3 |publisher=The Internet Journal of Healthcare Administration |issn=1366-0756|url=http://www.ispub.com/ostia/index.php?xmlFilePath=journals/ijhca/vol3n1/capping.xml|doi=10.1108/13660750510611170|accessdate=2008-04-28}}</ref>
[[Trust for America's Health денсаулық ұйымы]]ның зерттеуі бойынша Техас жасөспірімдер семіздігі бойынша 15-орында тұрады және штаттың 27.2% халқы осы ауруға шалдыққан.<ref name="healthyamericans">{{cite web| title = Texas| work = State Data| publisher = Trust for America's Health| year = 2008| url= http://healthyamericans.org/states/states.php?measure=highschooloverweight&sort=data| accessdate = 2008-10-14}}</ref> 2008 жылы [[Men's Health журналы]] зерттеуі бойынша Техастың төрт қаласын АҚШ-тың семіздік бойынша жоғары 25 қаласының қатарында көрсетті, яғни Хьюстон 6-орында, Даллас 7-орында, Эл-Пасо 8-орында және Арлингтон 14-орындағы рейтингте көрсетілді.<ref name="obese2">
{{cite web |title=America's Fittest Cities 2007 |work =Men's Health |year=2008 |url=http://www.mensfitness.com/city_rankings/462 |accessdate=2008-04-21}}</ref> Техаста тек ғана бір қала Остин АҚШ-тағы “жоғары 25 жағдайлы қалалар”дың 21-орынын иеледі. Сол сияқты тағы бір зерттеу штаттың семіздік көрсеткішін “'''B+'''” жағымды бағасымен белгіледі. Штат тұрақты спортпен айналысатын халық үлесі бойынша рейтингде 42-орынды тұрады.<ref>[http://www.statemaster.com/graph/hea_phy_exe-health-physical-exercise Statemaster.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130513182949/http://www.statemaster.com/graph/hea_phy_exe-health-physical-exercise |date=2013-05-13 }}, Accessed May 16, 2007</ref>
=== Медициналық зерттеу ===
[[Сурет:FlightHoustontoDallas086.jpg|300px|right|thumb|Хьюстондағы Техас медициналық орталығы]]
Көптеген элиталық медициналық зерттеу орталықтары Техаста орналасқан. Штатта 9 медициналық оқу орындары,<ref name="MedicalSchools">{{cite web |title=Texas Medical Schools and Hospitals |publisher=Texas Medical Association |date =2006-08-03 |url=http://www.texmed.org/Template.aspx?id=86 |accessdate=2008-04-28}}</ref> 3 стоматологиялық мектеп<ref name="dentalschool">{{cite web |url=http://www.dentist.net/dentalschools.asp |title=Dental Schools in the United States |accessdate=2008-10-31 |publisher=Dentist.net}}</ref> және бір [[оптометрия]] мектебі<ref name="optometry">{{cite web |url=http://healthguideusa.org/optometry/texas_optometry_schools.htm |title=Texas Optometry Schools |accessdate=2008-10-31 |publisher=Health Guide USA}}</ref> бар. Техаста екі [[Biosafety Level 4 (BSL-4) лабораториялары]] бар: олардың біреуі Галвестондағы [[Техас Медициналық бөлім университеті]]<ref name="biosafety4">{{cite web|url=http://www.bioscrypt.com/news/press/item-728/|date=14 қазан 2004|title=University Selects Bioscrypt for Biosafety Level 4 Lab|publisher=Bioscrypt|accessdate=2006-04-29|archiveurl = http://web.archive.org/web/20071117074008/http%3A//www.bioscrypt.com/news/press/item-728/ |archivedate = қараша 17, 2007|deadurl=yes}}</ref> және Сан-Антониодағы [[Биомедицина зерттеулерінің оңтүстік-батыс қоры]]. Бұл Биомедицина зерттеулерінің оңтүстік-батыс қоры АҚШ-тағы бірінші BSL-4 деңгейдегі лаборатория болып есептеледі.<ref name="biosafety4_2">{{cite web|url=http://www.sfbr.org/pages/about_resources2.php|title=Biosafety Level 4 (BSL-4) Laboratory|publisher=Southwest Foundation for Biomedical Research|accessdate=2006-04-29}}</ref>
Хьюстондағы Техас медициналық орталығы өзінің 47 институт-мүшесімен зерттеу және институттарды шоғырлау бойынша дүниедегі жоғары нәтижеге ие.<ref name="TexasMC">
{{cite web | title = About the Texas Medical Center | publisher = The Texas Medical Center | accessdate = 2009-04-11 | url = http://www.texmedctr.tmc.edu/root/en/GetToKnow/AboutTMC/About+the+TMC.htm}}</ref> Техас медициналық орталығы дүниеде ең көп жүрек [[трансплатация]]ларын орындайды.<ref name="HeartTransplants">{{cite web |title=Background Statistics > People and Politics (most recent) by state |publisher=State Master |date =2008-05-08 |url=http://www.statemaster.com/graph/bac_bac-background-people-and-politics |accessdate=2008-05-08}}</ref>
Хьюстондағы [[Техас Андерсен обыр орталығы университеті]] обыр ауруына шалдыққан пациенттерге қамқорлық көрсету, зерттеу, білім беру және профилактика істері бойынша жоғары деңгейдегі академиялық институты болып есептеледі.<ref name="MDAnderson">{{cite web |title=About MD Anderson |publisher=[[The University of Texas M. D. Anderson Cancer Center]] |url=http://www.mdanderson.org/about_mda/ |accessdate=2008-04-28}}</ref>
АҚШ-тағы клиникалық медициналық зерттеу бойынша Сан-Антониодағы Оңтүстік Техас медициналық орталығы 6-орынды иеледі.<ref name="UTSAFactsheet">{{cite journal |date=2007-04-03 |title=Health Science Center ranks sixth in clinical medicine |edition =7 |volume=XL |publisher=University of Texas Health Science Center |url=http://www.uthscsa.edu/hscnews/singleformat.asp?newID=2353 |accessdate=2008-04-28}}</ref> Сан-Антониодағы Техас денсаулық және ғылым орталығы университеті де жоғары деңгейдегі зерттеу және білім беру институты есептеледі.<ref name="DentalSchool">{{cite web |title=International report gives Dental School high marks |publisher=HSC NEWS |accessdate=2008-05-15 |url=http://www.uthscsa.edu/hscnews/singleformat.asp?newID=1742}}</ref><ref name="Tmedicialcenter2">{{cite web |title=Medical center's research ranks high |publisher=San Antonio Express-News |accessdate=2008-05-15 |url=http://www.mysanantonio.com/news/MYSA040407_medical_center_EN_2dc65c3e_html751.html}}</ref>
[[Америка жүрек ассоциациясы]] және Техас оңтүстік-батыс медициналық орталығы университеті екеуі де Далласты отаны деп біледі. Оңтүстік-батыс медициналық орталығы дүниедегі жоғары деңгейлі акалемиялық медициналық орталықтары арасында жоғары орынды иелейді.<ref name="UTSWAboutUs">{{cite web |title=About UT Southwestern |publisher=University of Texas Southwestern Medical Center |url=http://www8.utsouthwestern.edu/home/about/index.html |accessdate=2008-04-28}}</ref> Институттың медициналық мектебі дүниеде медицина саласында көптеген [[Нобель сыйлығы]]н алған.<ref name="UTSWAboutUs"/><ref name="UTSWFactsheet">{{cite web |title=UT Southwestern Fact Sheet |publisher=University of Texas Southwestern Medical Center |year =2008 |url=http://www8.utsouthwestern.edu/vgn/images/portal/cit_56417/43/32/2800592006_Fact_Sheet.pdf |format=PDF |accessdate=2008-04-28|archiveurl=http://web.archive.org/web/20060707171035/http://www8.utsouthwestern.edu/vgn/images/portal/cit_56417/43/32/2800592006_Fact_Sheet.pdf|archivedate=2006-07-07}}</ref>
== Қоршаған орта ==
Техас басқа штаттарға қарағанда ең көп парник газын шығарып, Порт-Артурда АҚШ-тағы ең лас ауаның бір бөлігі бар. 2010 жылы Техаста 2 553 зиянды заттарды шығару оқиғалары амалға асырылып, Техас аспанына 44.6 миллион фунт зиянды заттар жіберілді.<ref>{{cite web |url=http://www.rawstory.com/rs/2011/11/10/living-and-coughing-downwind-of-texas-smoke-stacks/ |title=Living, and coughing, downwind of Texas smoke stacks |date=қараша 10, 2011}}</ref>
== Транспорт ==
[[Сурет:METRORail 5.jpg|right|thumb|[[Метро]] жол]]
Техастағы үлкен көлемдегі және ойлы-қырлы ландшафт жерлері себебінен Техастықтар көптеген қиыншылықтарды бастан кешірді. Техас АҚШ-тағы ең ұзын тас жолы және [[темір жол]]ы, сонымен қоса көптеген [[әуежай]]лар құрылысын қаржыландырды.<ref name="AdvaTransport">{{cite web |title=Texas-Transportation |publisher=Advamag, Inc. |year =2007 |url=http://www.city-data.com/states/Texas-Transportation.html |accessdate=2006-05-04}}</ref> [[Техас Көлік басқармасы]] бақылаушы орган ретінде көп жүйелі тас жолдарын қолдайды, [[авиация]]ны<ref name="texdotaviation">{{cite web |title=Aviation Division |publisher=Texas Department of Transportation |url=http://www.txdot.gov/business/aviation/default.htm |accessdate=2009-07-22}}</ref> және қоғамдық көлік жүйесін тәртіпке салады.<ref name="texdottransport">{{cite web |title=Transportation Division |publisher=Texas Department of Transportation |url=http://www.dot.state.tx.us/services/public_transportation/default.htm |accessdate=2008-04-29}}</ref> [[Солтүстік Америка]] құрлығы орталығында орналасқандықтан, штат көлік қатынастары саласында ең маңызды орталық болып есептеледі. Даллас / Форт-Уэрт аймағынан жүк машиналар 48 сағат ішінде мемлекет халқының 93% бөлігін және 24 сағат ішінде мемлекет халқыны 37% бөлігін тасымалдайды.<ref name="JDFTransport">{{cite web |title=5 Reasons To Choose the Dallas/Fort Worth Metroplex As A Distribution Hub |publisher=JDF Distribution |url=http://jdfdistribution.com/pdf/dallas-for-distribution.pdf?doc=dfd.pdf |format=PDF|accessdate=2008-10-14|archiveurl=http://web.archive.org/web/20081028193024/http://jdfdistribution.com/pdf/dallas-for-distribution.pdf?doc=dfd.pdf|archivedate=2008-10-28}}</ref> Техаста мемлекеттегі ең жоғары 33 ерекше экономикалық аумақ бар.<ref name="FTZ1">{{cite web | publication-date = тамыз 2007 |title=Texas and General Foreign Trade Zones Information |publisher=Office of the Governor of Texas |url=http://www.texasone.us/site/DocServer/Texas_FTZs_Document_2007.pdf?docID=2221 |accessdate=2008-06-21}} {{Dead link|date=June 2010| bot=DASHBot}}</ref> 2004 жылы Техас ЕЭА арқылы жалпы саны $298 миллиард тауар алып өтілді.<ref name="FTZ1"/>
=== Тас жолдар ===
[[Сурет:High Five.jpg|right|thumb|Далластағы High Five Interchange]]
1948 жылы Хьюстонда [[Авиация|Галф автожолы]] ашылуымен Техастықтар көп автожолдарын саяхат қылды.<ref name="txfwy">
{{cite web | title = Interstate 45 South, the Gulf Freeway | publisher = TexasFreeway.com | date=2001-05-28 | url = http://www.texasfreeway.com/Houston/photos/45s/i45s.shtml | accessdate = 2008-10-15}}</ref> 2005 жылдан Техаста 79,535 миль (127,999 км) ұзындықтағы тас жолдар қиылысты.<ref name="highwaymiles">{{cite web |title=LoneStarRoads – Highways of Texas |publisher=AARoads |date=2008-02-09 |url=http://www.aaroads.com/texas/ |doi= |accessdate=2008-04-20}}</ref> Тас жолдарындарын кеңейтуді қаржыландыру үшін Техас штатында 17 төлемді жолдар және қосымша төлемді жолдар бар.<ref name="tollways2">{{cite web |title=Global List of Toll Facilities – United States |publisher=International Bridge, Tunnel and Turnpike Association |year =2005 |url=http://www.ibtta.org/Information/content.cfm?ItemNumber=2530 |accessdate=2008-04-20}}</ref> Батыс Техастағы I-10 және I-20 ірі тас жолдарында жүру 80 миль сағатына (130 км/сағ) жылдамдықпен шектеліп, бұл АҚШ-тағы ең жоғары жылдамдық көрсеткіші.<ref name="speedlimit">{{cite news |title=Texas Raises Rural Speed Limits to 80 MPH{{ndash}} |publisher=FOXNews.com / Associated Press |date=2006-05-08 |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,197072,00.html |accessdate=2008-05-12}}</ref>
2011 жылы наурызда [[Ұлттық Әкімшілік қоғамдық конференциясы Америкалық қоғамдастығының Америка штаттары қоқыстары протолы]]ның нәтижесі бойынша Техас штаты ең төменгі он штаттың қатарында көрінді. Жалғыз жұлдызды штаттағы қоғамдық тас жолдар төмен жағдайдағы айнала тазалығынан, тиімсіз жасалған жол ернеулерінен және қоқысты көмуге байланысты мүліктік стандарттардан зардап шегіп келеді.<ref>S. Spacek, 2011 American State Litter Scorecard: New Rankings for an Increasingly Environmentally Concerned Populace.</ref>
=== Әуе жолдар ===
[[Сурет:Boeing 757-223.jpg|left|thumb|Даллас-Форт-Уэрт әуежайы 757 Американ авиалайнері]]
Техаста мемлекеттегі штаттардың ішінде ең көп әуежайлар бар. Техаста аумағы және жолаушы тасымалдауы бойынша ең үлкен Даллас-Форт-Уэрт әуежайы қызмет етіп, ол аумағы бойынша АҚШ-та екінші орында болып, 18 076 [[акр]] (73.15 шаршы км) ауданымен дүниеде төртінші орында тұрады.<ref name="DFWAir">{{cite web |url=http://www.dfwairport.com/visitor/index.php?ctnid=24254 |title=Facts about DFW |accessdate=2008-10-14 |work=Dallas/Fort Worth International Airport}}</ref> Жол жүру бойынша Даллас-Форт-Уэрт әуежайы штаттағы ең бірінші бос емесі, АҚШ-та төртіншісі<ref name="GreatPlacesAvi">{{cite web|title=10 Great Places for Aviation and Aerospace|author=Jennifer LeClaire|work=Southern Business and Development|url=http://www.sb-d.com/archivesite/www.sb-d.com/issues/spring2007/features/10GreatPlacesForAviationAndAerospace.html|accessdate=2008-04-28}}</ref> және ал дүниеде алтыншы орында тұрады.<ref name="DFWAir2">{{cite news|title=Dallas-Fort Worth International Airport |work=USAToday| url=http://destinations.usatoday.com/dallas/| accessdate=2008-04-28}}</ref> Америкалық [[AMR Корпорациясы]]ның [[American Eagle]] дүниедегі толық жолаушыларды тасымалдау бойынша 2-орындағы авиалайнер (Delta Airs авиалайнерінен соң) болып, Даллас-Форт-Уэртты ең үлкен және негізгі орталық ретінде пайдаланады.<ref name="AMR">{{cite web |title=American airlines information pictures and facts |publisher=aviationexplorer.com |date=2008-04-11 |url=http://www.aviationexplorer.com/american_airlines.htm |accessdate=2008-04-28}}</ref> [[Southwest Airlines авиалайнері]] де Далласта орналасып, [[Dallas Love Field әуежайы]] арқылы қозғалады.<ref name="SW1">{{cite web |url=http://www.southwest.com/about_swa/airborne.html |title=We Weren't Just Airborne Yesterday |date=2007-05-02|publisher=Southwest Airlines |accessdate=2007-06-09}}</ref> Ол АҚШ ішінде бір жылда ең көп жолаушы тасымалдайтын авиалайнер болып, дүниеде ең көп жолаушы тасымалдайтын авиалайнерлер қатарында тұрады.<ref name="IATA">{{cite web |url=http://www.iata.org/pressroom/wats/wats_passengers_carried.htm |title=Scheduled Passengers Carried |author=International Air Transport Association |accessdate=2007-06-10|archiveurl = http://web.archive.org/web/20070928064050/http%3A//www.iata.org/pressroom/wats/wats_passengers_carried.htm |archivedate = September 28, 2007|deadurl=yes |authorlink= International Air Transport Association}}</ref>
Техастағы екінші авилайнер Хьюстондағы [[Джорж Буш Континентаралық әуежайы]] ('''IAH''') болып, Хьюстондағы [[Continental Airlines әуе жолы]]н орталық ретінде пайдаланады. IAH АҚШ-тың қалаған әуежайынан Мексиканың барлық жеріне ұшады.<ref name="GBAir1">{{cite web|title=About George Bush Intercontinental Airport|publisher=Houston Airport System|url=http://www.houstonairportsystem.org/iahAbout|accessdate=2008-06-28}}</ref><ref name="GBAir2">{{cite press release|title=Houston Emerges As The Premier Gateway In The U.S. For Travelers To Mexico|publisher=Houston Airport System|date=2005-04-12|url=http://www.fly2houston.com/0/8178/0/1906D1940/|accessdate=2006-12-30}}</ref> Келесі жыл сайын 4 миллионнан артық жолаушы тасымалдайтын ең үлкен төрт әуежай бұлар: [[Остин-Бергстром Халықаралық әуежайы]], [[Уильям П. Хобби әуежайы]], [[Сан-Антонио Халықаралық әуежайы]] және [[Dallas Love Field әуежайы]]. Штаттағы халықаралық әуежай болып есептелетін ең кіші әуежай бұл – [[Дел Рио Халықаралық әуежайы]].
=== Порттар ===
[[Сурет:Houston Ship Channel.jpg|right|thumb|Хьюстон порты]]
Шамамен 1 150 шақты теңіз порттары 1 000 мильден (1 600 км) көбірек каналдармен Техасты қаптап тұрады.<ref name="ports1">{{cite web |title=About Texas Ports |publisher=Texas Ports Association |url=http://www.texasports.org/ |accessdate=2008-05-07}}</ref> Порттар дерлік бір миллион адамды қабылдап, 317 миллион метр тонна айналыста болады.<ref name="portbenefits">{{cite web |title=Benefits of Texas Ports |publisher=Texas Ports Association |url=http://www.texasports.org/benefits/ |accessdate=2008-05-07}}</ref> Техас порттары Атлантика басқа жағалауларымен Галф Ішкіжағалық Су жолдары арқылы байланысады. Хьюстон порты АҚШ-тағы шетелдік тоннаж бойынша ең қызған порт болып, жалпы тоннаж бойынша екінші және дүние жүзінде тоннаж бойынша онынша орынды иелейді.<ref name="porthouston">{{cite web |date=2008-03-31 |title=General Information |publisher=The Port of Houston Authority |url=http://www.portofhouston.com/geninfo/overview1.html |accessdate=2008-05-07}}</ref> Техас [[Шип каналы]] қазіргі таңда 530 фут (160 м) кеңдікке 45 фут (14 м) тереңдікті және 50 миль (80 км) ұзындықты иелеген.<ref name="HGnav">"Welcome to the Houston-Galveston Navigation Channel Project Online Resource Center" (description), [[United States Army Corps of Engineers]], желтоқсан 2005, [http://www.swg.usace.army.mil/items/hgnc/ United States Army Corps of Engineers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090109052637/http://www.swg.usace.army.mil/items/hgnc/|date=2009-01-09}}</ref>
=== Темір жолдар ===
[[Сурет:METRORail 5.jpg|left|thumb|Метро рельсі]]
[[Канзас]] штатында даукестердің үй малдарын темір жолға салуы және оның күшін пайдалануы дәстүрлің бір бөлігі болып табылады. Техастағы ең бірінші темір жол 1853 жылы тамызда ашылған [[Баффало Бейоу]], [[Брезос]] және [[Колорадо]] темір жолы.<ref>{{cite web|author=George C. Werner |url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/eqb16 |title=Handbook of Texas Online – Buffalo Bayou, Brazos and Colorado Railway |publisher=Tshaonline.org |date= |accessdate=2010-04-11}}</ref> Техасқа солтүстіктен бірінші келген темір жол 1872 жылы келіп, ол [[Миссури–Канзас–Техас темір жолы]] еді.<ref>{{cite web|author=Donovan L. Hofsommer |url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/eqm08 |title=Handbook of Texas Online – Missouri-Kansas-Texas railroad |publisher=Tshaonline.org |date= |accessdate=2010-04-11}}</ref> 1911 жылға дейін Техас мемлекетте темір жол ұзындығы бойынша көш бастады. 1932 жылға дейін Техас темір жол ұзындығы шыңына жетіп, ол 17 078 мильді (27 484 км) құрады, бірақ 2000 жылға дейін 14 006 мильге (22 540 км) дейін қысқарды. Техас темір жол комиссиясы басынан штаттық темір жолды тәртіпке салған кезде, 2005 жылда штат осы қызметке Техас Көлік басқармасын қайта тағайындады.<ref name="RRCMove">{{cite web |title=Former Rail Division|publisher=Texas Railroad Commission |date=2005-10-01 |url=http://www.rrc.state.tx.us/divisions/rail_moved/index.html?/rail.html |accessdate=2008-05-04|archiveurl = http://web.archive.org/web/20080506073304/http%3A//www.rrc.state.tx.us/divisions/rail_moved/index.html%3F/rail.html |archivedate = May 6, 2008|deadurl=yes}}</ref>
Даллас және Хьюстон екеуі жылдам трамвай жүйесін қалыптастырды. [[Dallas Area Rapid Transit]] (DART) Оңтүстік-Батыс АҚШ-та ең бірінші болып, осы жылдам трамвай жүйесін іске қосты.<ref name="DARTLightRail">{{cite news |last=Myerson |first=Allen R. |date =1996-06-14 |title=Dallas Opening Southwest's First Rail Transit |publisher=New York Times |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D01EFD81739F937A25755C0A960958260 |accessdate=2008-05-11}} {{Dead link|date=June 2010| bot=DASHBot}}</ref> [[Trinity Railway Express]] (TRE) Форт-Уэрт және Далласты байланыстыратын қала сырты темір жол қызметі болып, оны Форт-Уэрт транспорт әкімшілігі және DART амалға асырады.<ref name="TRE">{{cite web |title=Trinity Railroad Express |url=http://www.trinityrailwayexpress.org/ |accessdate=2008-06-11}}</ref> Остиндағы [[Capital Metropolitan Transportation Authority “Capital MetroRail”]] деп аталатын қала сырты темір жол қызметін солтүстік-батыс қала сыртына жөнелтеді. [[Metropolitan Transit Authority of Harris County]], Texas (METRO) Хьюстон аймағында жылдам трамвай жолдарын бағыттайды.
[[AMTRAK корпориясы]] Техастың темір жол жолаушыларға қалааралық қызметін жасауды мөлшерде және жиілікте шектеу белгілейтіндігін өамтамасыз етеді. Штатта жоспарланған үш бағытта қызмет көрсетеді: күнделікті Texas Eagle (Чикаго-Сан-Антонио); үш апталық Sunset Limited (Нью-Орлеан-Лос-Анджелес), Техастағы аялдамаларымен; күнделікті Heartland Flyer (Форт-Уэрт-Оклахома-Сити) бағыттары.
== Спорт ==
[[Сурет:Spurs vs Lakers.jpg|right|thumb|2007 жылғы [[Сан Антонио Сперс]] пен [[Лос Анджелес Лэйкерс]] ортасында Плейофф ойыны]]
Америкалық футбол штатта көп уақыт бойы “'''король'''” саналып келді және Техастықтар спорттың алуан түрлілігінен рахаттанды.<ref name="FBKing">{{cite news|last=Brady |first=Erik |title=Football still king, but hoops teams in Texas grab attention |publisher=[[USA TODAY]] |date=2003-04-04 |url=http://www.usatoday.com/sports/college/2003-04-03-texas-double_x.htm |accessdate=2008-04-11}}</ref>
Техастықтар көпшілік кәсіби командалық [[спорт|спорт ойындарын]] қарсы алады. "'''Үлкен төрттік'''" кәсіби лигада Техастың екі НФЛ ([[Даллас Ковбойз]] және [[Хьюстон Тексанс]]), екі команда [[бейсбол]] негізгі лигасында ([[Техас Рэйнджерс]] және [[Хьюстон Астрос]]), үш команда NBA ([[Хьюстон Рокетс]], [[Сан Антонио Сперс]] және [[Даллас Маверикс]]), және бір Лиганың [[Ұлттық Хоккей командасы]] ([[Даллас Старз]]) бар. Даллас – Форт-Уэрт "Үлкен төрттік" кәсіби лигада барлық төрт спорттық командалары бар 13 аймақтың бірі есептеледі. "Үлкен төрттік" лигасынан тысқары Техастың бір [[WNBA командасы]] ([[Сан Антонио Силвер Старз]]) және екі [[Жоғары Лига]] [[футбол]] командалары ([[Хьюстон Динамо]] және [[Даллас ФК]]) бар.
Техас мәдениетінде университеттік жеңіл атлетиканың маңызы зор, әсіресе [[америкалық футбол]]дың. Штатта мемлекеттегі ең көп оқу орындары арасында 10 I-FBS дивизия бар. Штаттың төрт университеттері [[Бейлор Беерз]], [[Техас Лонгхорнз]], [[Texaс A&M Аггиез]] және [[Texaс Teх Ред Рейдерс]], [[Big 12 Conference]] та қатысады. Сондай-ақ төрт мектеп командалары Техас Лонгхорнз, [[Texaс A&M Аггиез]], [[TCU Хорнед Фрогз]] және [[SMU Мустангз]] бір спорт чемпионатында болса да өз құқықтарын қорғап келе жатыр.
[[Сурет:Ballpark in Arlington May 2009.jpg|left|thumb|Арлингтондағы стадионда Texas Rangers ашылу күні]]
I-A дивизиясындағы сауалнама бойынша [[Оклахома университеті]] және Техас университеті ортасында бәсекелістік болады, ал мемлекетте үшінші орынға [[Ред Ривер Шутоут]] қол жеткізеді.<ref name="RRShootout">{{cite news |url=http://www.dallasnews.com/sharedcontent/dws/spt/colleges/redrivershootout/texas/stories/100705dnspofbwnewrivalrylede.1c8619ce.html |title=UT-OU : Best Rivalry? |work=Dallas Morning News |last=Davis |first=Brian |date=2005-10-07 |accessdate=2006-07-11}}</ref> [[Lone Star Showdown]]да тартысты бәсекелістік Техастың екі университеттері арасында өтеді: олар Texaс A&M университеті және Texas университеттері.
[[Battle for the Iron Skillet]] күресі әр жылы екі команда TCU Хорнед Фрогз және SMU Мустангз арасында болып өтеді.
[[University Interscholastic League]] ([[UIL]]) көбінесе бастауыш және орта мектеп арасында жарыстар ұйымдастырады.<ref name="UIL">{{cite web| title = University Interscholastic League| publisher = University of Texas| url = http://www.uil.utexas.edu/| accessdate = 2008-09-28}}</ref> UIL ұйымдастырған спорт жарыстары ол жеңіл атлетика (ең атақтысы мектептер арасындағы америкалық футбол жарыстары), сондай-ақ пәндерден көркемдік және академиялық жарыстар.
[[Сурет:Lone Star Showdown 2006 McGee on goal-line.jpg|right|thumb|2006 жылғы Lone Star Showdown футбол ойыны]]
Техастықтар тағы да [[родео]]ны жақсы көреді. Дүниедегі ең бірінші родео Техаста [[Пекос]]та қабылданған.<ref>{{cite web|url=http://atlas.thc.state.tx.us/viewform.asp?atlas_num=5389005909&site_name=World's+First+Rodeo&class=5000 |title=View Atlas Data |publisher=Atlas.thc.state.tx.us |date= |accessdate=2010-04-11}}</ref> Жыл сайын өтетін [[Livestock Show]] және [[Rodeo]] дүниедегі ең үлкен родео шоуы болып есептеледі. Даллас әр жылы [[Fair саябағы]]нда Техастың штаттық жәрмеңкесін өткізеді.<ref name="statefair">{{cite web |title=Fair Park, Texas |publisher=City of Dallas |accessdate=2008-05-22 |url=http://www.dallascityhall.com/FairPark/art_architectural.html}}</ref>
2012 жылдан бастап Остин [[Формула-1]] Дүние чемпионатының<ref name="f1">{{cite web |title=Formula One returns to the United States |publisher=Formula 1 Administration Ltd |accessdate=2010-05-25 |url=http://www.formula1.com/news/headlines/2010/5/10824.html}}</ref> раундын қабылдайды 1980 жылғы [[Watkins Glen International]]дағы Гран Приден бергі АҚШ-тағы тұрақты жол айналымы болады.
=== Техас штаты спорт командалары ===
<center>
<gallery widths="140" heights="140" perrow="5" mode="slideshow">
Сурет:Texas-Rangers.jpg|[[Техас Рейнджерс]]
Сурет:San Antonio Spurs.jpg|[[Сан Антонио Сперс]]
Сурет:San Antonio Silver Stars.jpg|[[Сан Антонио Силвер Старз]]
Сурет:Houston-texans.jpg|[[Хьюстон Тексанс]]
Сурет:Houston rockets.png|[[Хьюстон Рокетс]]
Сурет:FC Dallas.jpg|[[Даллас футбол клубы]]
Сурет:Houston Dynamo.jpg|[[Хьюстон Динамо]]
Сурет:Houston astros.jpg|[[Хьюстон Астрос]]
Сурет:Dallas-cowboys.jpg|[[Даллас Ковбойз]]
Сурет:Dallas Stars.jpg|[[Даллас Старз]]
Сурет:Dallas Mavericks.jpg|[[Даллас Маверикс]]
</gallery>
</center>
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер|3}}
== Сілтемелер ==
{{Refbegin}}
* {{Cite book|last=Chipman|first=Donald E.|title=Spanish Texas, 1519–1821|publisher=[[University of Texas Press]]|location=[[Austin, Texas]]|year=1992|isbn=0292776594}}
* {{Cite book|last=Davis|first=William C.|title=Lone Star Rising|year=2006|publisher=Texas A&M University Press|location=College Station, TX|isbn=9781585445325}} originally published 2004 by New York: Free Press
* {{Cite book|last=Edmondson|first=J.R.|title=The Alamo Story-From History to Current Conflicts|publisher=Republic of Texas Press|place=[[Plano, Texas]]|isbn=1-55622-678-0|year=2000}}
* {{Cite book|last=Hendrickson|first=Kenneth E., Jr.|title=The Chief of Executives of Texas: From Stephen F. Austin to John B. Connally, Jr.|publisher=[[Texas A&M University Press]]|location=[[College Station, Texas]]|year=1995|isbn=0890966419}}
* {{Cite book|last=Hardin|first=Stephen L.|title=Texian Iliad|location=Austin, Texas|publisher=University of Texas Press|year=1994|isbn=0-292-73086-1}}
* {{Cite book|last=Huson|first=Hobart|title=Captain Phillip Dimmitt's Commandancy of Goliad, 1835–1836: An Episode of the Mexican Federalist War in Texas, Usually Referred to as the Texian Revolution|location=Austin, Texas|publisher=Von Boeckmann-Jones Co.|year=1974}}
* {{Cite book|last=Lack|first=Paul D.|title=The Texas Revolutionary Experience: A Political and Social History 1835–1836|publisher=Texas A&M University Press|location=College Station, TX|year=1992|isbn=0-89096-497-1}}
* {{Cite book|last=Manchaca|first=Martha|title=Recovering History, Constructing Race: The Indian, Black, and White Roots of Mexican Americans|series=The Joe R. and Teresa Lozano Long Series in Latin American and Latino Art and Culture|publisher=University of Texas Press|location=Austin, TX|year=2001|isbn=0292752539}}
* {{Cite book|last=Todish|first=Timothy J.|last2=Todish|first2=Terry|last3=Spring|first3=Ted|title=Alamo Sourcebook, 1836: A Comprehensive Guide to the Battle of the Alamo and the Texas Revolution|publisher=Eakin Press|year=1998|location=Austin, Texas|isbn=9781571681522}}
* {{Cite book| title =The Warren Commission Report| volume = IV| series =Warren Commission Hearings| publisher =National Archives| isbn =0-31208-257-6| url =http://www.jfk-assassination.de/warren/index.php| author =report of President's Commission on the assassination of President John F. Kennedy.| year =1992}}
* {{Cite book|last=Weber|first=David J.|title=The Spanish Frontier in North America|publisher=[[Yale University Press]]|location=[[New Haven, Connecticut]]|series=Yale Western Americana Series|year=1992|isbn=0300051980}}
* {{Cite book|last=Weddle|first=Robert S.|title=Changing Tides: Twilight and Dawn in the Spanish Sea, 1763–1803|series=Centennial Series of the Association of Former Students Number 58|publisher=[[Texas A&M University Press]]|location=[[College Station, Texas]]|year=1995|isbn=0890966613}}
* {{Cite book|last=Winders|first=Richard Bruce|title=Sacrificed at the Alamo: Tragedy and Triumph in the Texas Revolution|publisher=State House Press|location=Abilene, TX|year=2004|isbn=1880510804|series=Military History of Texas Series: Number Three}}
{{Refend}}
== Сыртқы сілтемелер ==
{{Commons category|Texas}}
;Штат Үкіметі
* [http://www.texasonline.com/portal/tol The State of Texas]
* [http://wikis.ala.org/godort/index.php/Texas Texas State Databases] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515221125/http://wikis.ala.org/godort/index.php/Texas |date=2008-05-15 }} – Annotated list of searchable databases produced by Texas state agencies and compiled by the ''Government Documents Roundtable of the American Library Association''.
* [http://texaspolitics.laits.utexas.edu/ Texas Politics]. An online textbook from the College of Liberal Arts, The University of Texas.
;АҚШ Үкіметі
* [http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=TX Energy Profile for Texas- Economic, environmental, and energy data] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110204233946/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=TX |date=2011-02-04 }}
* [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=TX USGS real-time, geographic, and other scientific resources of Texas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161209115548/https://www2.usgs.gov/state/state.asp?State=TX |date=2016-12-09 }}
* [http://www.ers.usda.gov/statefacts/TX.htm Texas State Facts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090815113643/http://www.ers.usda.gov/statefacts/TX.HTM |date=2009-08-15 }}
* [https://web.archive.org/web/20070713151218/http://www.nps.gov/history/nr/travel/tx/ South and West Texas, a National Park Service ''Discover Our Shared Heritage'' Travel Itinerary]
;Басқалар
* {{dmoz|Regional/North_America/United_States/Texas}}
* [http://www.thestoryoftexas.com/ The Texas State History Museum]
* [http://www.tshaonline.org/handbook/online/ The Handbook of Texas Online]{{ndash}} Published by the ''Texas State Historical Association''
* [http://texinfo.library.unt.edu/texasregister/default.htm ''Texas Register''], hosted by the ''University of North Texas Libraries''
* {{Wikitravel}}
* [https://web.archive.org/web/20070713151218/http://www.nps.gov/history/nr/travel/tx/ South and West Texas: A National Register of Historic Places Travel Itinerary]
* [http://texasheritagesociety/ Texas Heritage Society]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{osmrelation-inline|114690}}
* [http://digital.lib.uh.edu/ View historical photographs at the University of Houston Digital Library.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100123012758/http://digital.lib.uh.edu/ |date=2010-01-23 }}
{{АҚШ әкімшілік бөлінуі}}
{{таңдаулы мақала}}
[[Санат:АҚШ штаттары]]
[[Санат:Техас]]
g9yibysw5lebrqcspjnlhw3x7gd0ml4
3693101
3693093
2026-11-07T17:58:13Z
Кабылбек Алихан
188060
Техас қазіргі уақытта республика емес, АҚШ штаты.Техас бұрында республика болған
3693101
wikitext
text/x-wiki
{{АҚШ штаты
|атауы = Техас
|шынайы атауы = Texas
|ту = Flag of Texas.svg{{!}} border
|белгісі = State Seal of Texas.svg
|карта = Map of USA TX.svg
|лақап аты = «Жалғыз жұлдызды штат» (ағылшынша "The Lone Star State")
|ұраны = «Достық» (ағылшынша "Friendship")
|әні = «Texas, our Texas» (қазақша "Техас, біздің Техас")
|астанасы = [[Остин]]
|ірі қаласы = [[Хьюстон]]
|ірі қалалары = [[Сан-Антонио]]<br />[[Даллас]]<br />Остин<br />[[Форт-Уэрт]]<br />[[Эль-Пасо]]
|тұрғыны = {{gain}}25 145 561<ref>{{cite web|title=2010 Resident Population Data: Population Change|publisher=US Census|url=http://2010.census.gov/2010census/data/apportionment-pop-text.php|format=xls|accessdate=2010-Dec-21|archiveurl=http://www.webcitation.org/619lRoKht|archivedate=2011-10-27}}</ref>
|санақ жылы = 2010
|тығыздығы = 37,2
|тұрғыны Орны = 2
|ауданы = 696 241
|құрлық ауданы =
|су ауданы = 17 406
|су пайызы = 2,5
|ауданыОрны = 2
|ені = 1 244
|ұзындығы = 1 270
|ендік1 = 25°50'
|ендік2 = 36°30'
|бойлық1 = 93°31'
|бойлық2 = 106°38'
|максимал биіктігі = 2 667,4
|орташа биіктігі = 520
|минимал биіктігі = 0
|штат реті = 28
|штат статусы = [[1845 жыл]] [[29 желтоқсан]]
|штатқа дейін = [[Техас республикасы]]
|губернаторы = [[Грег Эбботт]]
|вице губернаторы = [[Патрик Дэн]]
|заң шығару органы = Техас легислатурасы<ref>Англияда және АҚШ-тың кейбір штаттарында заң шығаратын органдар атауы</ref>
|жоғарғы палатасы = Техас сенаты
|төменгі палатасы = Техас өкілдігінің палатасы
|сенат мүшелері = [[Кей Бейли Хатчинсон]]<br />[[Джон Корнин]]
|уақыт белдеуі = UTC−6,<br />[[Жазғы уақыт|жазда]] UTC−5
|автомобиль коды =
|домені = .tx.us
|сайты = [http://www.texas.gov texas.gov]
|ортаққордағы санаты = Texas
|түсініктемелер = {{reflist}}
}}
'''Техас''' ({{lang-en|Texas}}, {{IPA|/ˈtɛksəs/}}) — [[АҚШ|АҚШ-тың]] оңтүстігіндегі, халық саны және жер көлемі бойынша екінші орындағы штат; АҚШ-тың құрлықтағы штаттарының арасында ең үлкен жер аумағына ие. Атауы [[Каддо тілі]]ндегі «Tejas» — “''достар''” немесе “''одақтастар''” деген сөзге негізделген.<ref>[http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/pft04 Texas, origin of name] ''Handbook of Texas Online''</ref> Техас Америка Құрама Штаттарының оңтүстік-орталығында орналасқан, оңтүстігінен [[Мексика]]мен, батысынан Жаңа Мексикамен, солтүстігінде [[Оклахома]]мен, солтүстік-шығысында [[Арканзас (штат)|Арканзаспен]], шығысынан [[Луизиана]] штатымен шектеседі. Техастың жер көлемі 268,820 шаршы миль (696,200 шаршы километр), халқының саны 25,1 миллион адамды құрайды.<ref>{{cite web| title = U.S. Census Bureau Announces 2010 Census Population Counts – Apportionment Counts Delivered to President | work = Press Release| publisher = U.S. Census Bureau | date = желтоқсан 21, 2010 | url = http://2010.census.gov/news/releases/operations/cb10-cn93.html | accessdate = February 7, 2011}}</ref>
== Штат туралы ==
[[Испания]]ның отарлау кезеңінде штат '''Nuevo Reino de Filipinas : La Provincia de Texas''' атауымен белгілі болды.<ref>{{cite web|last=Teja|first=Jesús de la|title=New Philippines|url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/usn01|work=Handbook of Texas Online|publisher=Texas State Historical Association}}</ref> Бұл атауды бірінші қолданған адам '''Antonio Margil de Jesús''' болып, ол 1716 жылы 20-шілдеде Мексиканың вице-короліне хат жазғанда осы атауды қолданған. Бұл атау күнделікті өмірде көп қолданыста болмағанымен, 1800 жылдардың аяғына дейінгі ресми құжаттарда көп кездесіп тұрады.
[[Хьюстон]] Техастағы ең үлкен және АҚШ-тағы төртінші үлкен қала болып есептеледі. Ал [[Сан-Антонио]] болса, штаттағы екінші және мемлекеттегі жетінші үлкен қала. Сол сияқты [[Даллас-Форт Уэрт]] және Үлкен Хьюстон АҚШ метрополитендік аймақтардағы төртінші және алтыншы орындарда тұрады. Одан басқа ірі қалалар [[Эл Пасо]] және [[Остин]] сияқты үлкен қалалар болса, штат орталық қалалары болып есептеледі. Техастың бұрын тәуелсіз республика болғанының және Мексикамен азаттық үшін күресуінің белгісі ретінде штатты “'''Жалғыз жұлдызды штат'''” деп атайды. Сондықтан "Жалғыз жұлдыз" бейнесін Техастың туында және штат таңбасында да көп кездестіруге болады.<ref>{{cite web|url=http://www.netstate.com/states/intro/tx_intro.htm |title=Introduction to Texas |publisher=Netstate.com |date= |accessdate=2010-04-11}}</ref>
== Техас штатының ресми нышандары мен символдары ==
<center>
<gallery widths="140" heights="140px" perrow="5">
File:Bluebonnet1.jpg|Техас гүлі (bluebonnet) (1901 жылы белгіленген)
File:Flag of Texas.svg|Техас туы (1839 жылы)
File:Seal of the Republic of Texas (1836).svg|Техас Республикасы таңбасы (1839 жылы)
File:Seal_of_Texas.svg|Техас штаты таңбасы (1845 жылы)
File:Seal_of_Texas_(reverse).svg|Техас штаты таңбасының өзгеруі (1961 жылы)
File:Coat of arms of the Republic of Texas.svg|Техас Республикасы мемлекеттік ел таңбасы (1839 жылы)
File:State_Arms_of_Texas.svg|Техас штаты ел таңбасы (1993 жылы)
File:State military crest of Texas.svg|Ұлттық гвардия (1924 жылы)
File:Carya illinoinensis.jpg|Штат талы ({{lang-en|Pecan}}) (1906 жылы)
File:Mimus-polyglottos-002 edit.jpg|Штат құсы ({{lang-en|Northern Mockingbird}})
File:Dasypus novemcinctus.jpg|Штаттың майда сүт қоректісі ({{lang-en|Nine-banded Armadillo}})
File:Texas_Longhorn_cow.jpg|Штаттың ірі сүт қоректісі({{lang-en|Texas longhorn}})
File:Blue_lacy_working.jpg|Штат иті({{lang-en|Blue Lacy}}) (2005 жылы)
File:Dutch_Oven_-McClures_Magazine.jpg|Штаттың аспаздық құралы ({{lang-en|Dutch oven}})
File:Bowl_of_Chili_No_Beans.jpg|Штаттың тағамы ({{lang-en|chili con carne}})
File:CottonPlant.JPG|Штат талшығы және тоқымасы ([[мақта]])
File:Citrus_paradisi_(Grapefruit,_pink)_white_bg.jpg|Штат жемісі Техастық [[грейпфрут]]
File:Bouteloua_curtipendula.jpg|Штат шөбі ({{lang-en|Sideoats grama}})
File:Monarch_In_May.jpg|Штат жәндігі ({{lang-en|monarch butterfly}})
File:Guitar_1.jpg|Штат музыкалық аспабы ([[гитара]])
File:C60a.png|Штат молекуласы({{lang-en|buckyball}})
File:Pecan-nuts-on-tree.jpg|Штат жаңғағы ({{lang-en|Native pecan}})
File:Chiltepin_mexico_sonora.jpg|Штат бұрышы ({{lang-en|chiltepin}})
File:Opuntia_littoralis_var_vaseyi_4.jpg|Штат өсімдігі ({{lang-en|prickly pear cactus}})
File:Welk2.jpg|Штат қабыршағы ({{lang-en|lightning whelk}})
File:USS_Texas_BB-35.jpg|Штат кемесі ({{lang-en|Battleship USS Texas (BB-35)}})
File:Bull-Riding2-Szmurlo.jpg|Штаттың жеке спорты ({{lang-en|rodeo}})
File:Titans_Texans.jpg|Штаттың командалық спорты ([[Америкалық футбол]] {{lang-en|American football}})
</gallery>
</center>
== География ==
[[Балконас Фолт]] сияқты аймақтық және геологиялық ерекшеліктеріне қарай Техаста мемлекеттің оңтүстігіндегі және батыс-оңтүстігіндегі жерлерге ұқсас әр түрлі [[ландшафт]]тар кездеседі.<ref>Sansom, Andrew: ''[http://books.google.com/books?id=LEHH7ovVVDgC Water in Texas: An Introduction]'', University of Texas Press, 2008, pg. 25</ref> Техас көбінесе оңтүстік-батыс құмды шөлдермен байланысып, штат жалпы аймағының 10%-дан азырақ бөлігін құмдықтар иелейді.<ref>Dingus, Anne: ''The dictionary of Texas misinformation'', Gulf Publishing Company, 1987</ref> Халық көп шоғырланған орталықтардың көбісі бұрынғы [[жайылма]], [[шалғын]], [[орман]], [[Жиектеме|жиектердің]] аймақтарында орналасқан. Штат бойлап шығыстан батысқа қарай саяхат қылсақ, жағалық батпақтармен қарағайлы ормандардан, жазықтармен биіктерден және соңында [[Биг Бэнд]] шөлдерімен тауларынан тұратын ландшафттарды байқауымызға болады.
[[Сурет:Guadalupe Mountains and El Capitan 2006.jpg|200px|right|thumb|Гвадалупе таулары]]
Техас 268,820 шаршы миль (696,200 километр) аумағымен АҚШ-та [[Аляска штаты|Аляскадан]] соң, екінші орында тұрады. Ол аймағы бойынша Франциядан 10% үлкенірек болса, ал [[Германия]] немесе [[Жапония]] сияқты елдерден дерлік екі есе артық. Егер Техас ел болғанында, [[Чили]] және [[Замбия]]дан соң 40-орында тұрар еді.
[[Сурет:Texas Hill Country 187N-2.JPG|200px|left|thumb|Хилл өлкесі]]
[[Сурет:Алан Генри(Хенри) көлі.jpg|200px|right|thumb|Генри(Хенри) көлі]]
Техас АҚШ-тың оңтүстік орталығында орналасқан. Штаттың үш шекарасы өзендермен тұтасқан. [[Рио-Гранд]] оңтүстікте Мексиканың [[Чиуауа]], [[Коауила]], [[Нуэво-Леон]] и [[Тамаулипас]] штаттарымен шекара жасайды. [[Қызыл өзен]] болса солтүстікте Оклахома және Арканзаспен шекара жасайды. [[Сабин өзені]] болса шығыста Луизиана штатымен шекара жасайды. 10 климаттық аймағы, 14 қыртыс аймағы және 11 ерекше экологиялық аймақтарымен регионалдық классификациялау әр түрлі қыртыс, топография, геология, шөгулер, өсімдік және жануарлар қауымдастығымен проблемаға айналады.<ref name="Tx eco regions">{{cite web|url= http://www.texasep.org/html/lnd/lnd_1reg.html|archiveurl= http://web.archive.org/web/20080603175718/http://www.texasep.org/html/lnd/lnd_1reg.html|archivedate= 2008-06-03|title= Tx Envionmental Profiles|accessdate= 2006-07-14}}</ref>
Техаста 3700 атаулы тасқындар және 15 ірі өзендер бар.<ref>{{cite web|url=http://www.tpwd.state.tx.us/landwater/water/habitats/rivers/ |title=Rivers in Texas |publisher=Tpwd.state.tx.us |date=2007-11-16 |accessdate=2010-04-11}}</ref><ref>{{cite web|author=Hal P. Bybee |url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/rnr07 |title=Handbook of Texas Rivers |publisher=Tshaonline.org |date= |accessdate=2010-04-11}}</ref> Осы өзендердің ең ірісі Рио-Гранд. Басқа да [[Пекос]], [[Брезос]], [[Колорадо]] және [[Ред-Ривер]] сияқты өзендер болса Оклахомамен шекарада орналасқан. Әйтседе Техаста табиғи көлдер болғанымен Техастықтар 100-ден аса жасанды [[су сақтағыш]]тар орнатты.<ref>{{cite web|url=http://www.tpwd.state.tx.us/fishboat/fish/recreational/lakes/lakelist.phtml |title=Alphabetical List of Texas Lakes |publisher=Tpwd.state.tx.us |date=2010-01-28 |accessdate=2010-04-11}}</ref> Техастың аумағы және бірегей тарихы оның аймақтық жабдықтарын даулы етіп тұр. Құқық бойынша ол Оңтүстік немесе Оңтүстік-Батыс мемлекеттік болуы керек не екеуі де бірден болуы мүмкін.
=== Геология ===
[[Сурет:LlanoEstacadoShadedRelief.jpg|right|thumb|Ллано Эстакоданың көленкеленген рельеф картасы]]
[[Сурет:Palo Duro 2002.jpg|left|thumb|Пало Дуро каньоны]]
Техас Мексиканың батысындағы [[Сьерра-Мадре]]ге қарама-қарсы оңтүстігінде аяқталатын Ұлы тегістердің ең оңтүстік бөлігі болып табылады. Континенттік қыртыс кең континенттік өлке және транзиттік қыртыс арқылы [[Мексика бұғазы]]ның мұхиттық қыртысқа айналатын тұрақты кратон мезопротезоикты қалыптастырады. Техастағы ең ескі тау жоталары мезопротезоиктардан басталып, олардың жасы шамамен 1600 миллион жылды құрайды. Бұл [[Кембрия]]ға дейінгі магмалық тау жоталары мемлекеттің көп бөлігі негізінде жатыр және ол үш орында өз көрінісін тапқан: Ллано өрі, [[Ван Хорн]] және Эль Пасоға жақын [[Франклин тауы|Франклин тауларында]]. Көптеген осы ескі таулар шөгінді тау жыныстарын құрайды.
== Климат ==
[[Сурет:Техас жауын-шашын картасы.jpg|right|thumb|Техастағы жылдық орташа жауын-шашын мөлшері]]
[[Сурет:Техастағы жылдық температура картасы.jpg|right|thumb|Техастағы жылдық орташа температура]]
Техас үлкен аймағы болғандықтан және көп зоналардың қиылысында орналасқандықтан, климаты құбылмалы болып келеді. Мемлекеттің [[Панхендл]] бөлігінде Солтүстік Техасқа қарағанда қыс суығырақ келеді, ал бұғаз жағаларында қыс қоңыржай болып келеді. Техаста тұндырулар мысалында көп өзгерістер кездеседі. Штаттың батыс бөлігі, Эль Пасода жылдық жауын мөлшері 8 дюймды (200 мм) құраса, оңтүстік-шығыс бөлігі Хьюстонда болса жылдық жауын мөлшері 54 дюймды (1400 мм) құрайды.<ref name="weather1">{{Handbook of Texas|id=msf01|name=Weather}}</ref> Солтүстік орталық аумақ [[Даллас]]та жылына бір қалыпты 37 дюйм (940 мм) болып есептеледі.
Қар жылына Техастың батыс жағындағы Панхендл және таулы аймақтарда көп мәрте жауса, Солтүстік Техаста жылына бірнеше мәрте, ал Орталық және Шығыс Техаста бірнеше жылда бір-ақ рет қана жауады. Кездейсоқ жағдайлардан тысқары Сан-Антонионың оңтүстігінде және жағалауларда қар сирек жауады. 2004 жылы Жаңа жыл қарсаңында боран болғанда Кингсвиллдің оңтүстігіне қар жауғанда, желтоқсандағы орташа температура - 65° градусты құрады.<ref>{{cite web|url=http://www.wunderground.com/history/airport/KNQI/2008/12/24/DailyHistory.html?req_city=NA&req_state=NA&req_statename=NA |title=History : Weather Underground |publisher=Wunderground.com |date=2008-12-24 |accessdate=2010-04-11}}</ref> Максималдық температура жазғы кезде орташа есеппен Батыс Техас тауларында 80 °F(26 °C) градус болса, Рио Гранд алабындағы [[Галвестон аралы]]нда 100 °F(38 °C) градусқа дейін көтеріледі. Бірақ Техастың көпшілік аймақтарында бірізді жазғы жоғары температура 90 °F (32 °C) диапазонында болады. Түнгі жазғы температура 50 °F(14 °C) градустан (Батыс Техас тауларында)<ref name="weather2">{{cite web | title = Monthly Averages for Marfa, Texas | publisher = The Weather Channel | url =http://www.weather.com/outlook/recreation/outdoors/wxclimatology/monthly/graph/USTX0830?from=search | accessdate = 2008-10-15}}</ref> 80 °F(26 °C) градусқа дейін (Галвестонда)<ref name="weather3">{{cite web | title = Monthly Averages for Galveston, Texas | publisher = The Weather Channel | url = http://www.weather.com/outlook/recreation/outdoors/wxclimatology/monthly/graph/USTX0499?from=search | accessdate = 2008-10-15}}</ref> болады.
[[Найзағай]] Техаста жиі ойнайды, әсіресе, шығыс және солтүстік бөлігінде, алайда штаттың солтүстік аудандарын [[торнадо]]<nowiki/>лар шайып кетеді. АҚШ-тағы торнадолардың басым бөлігі осы Техас аймағында болып, олар жылына орташа есеппен 139 рет келеді. Олар көбінесе Техастың солтүстік бөлігіне және Панхендлге көбірек соғады.<ref name="Annual average number of tornadoes">[http://www.ncdc.noaa.gov/img/climate/research/tornado/small/avgt5304.gif NOOA.gov] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111016174155/http://www.ncdc.noaa.gov/img/climate/research/tornado/small/avgt5304.gif |date=2011-10-16 }} National Climatic Data Center. Тексерілген 24 қазан 2006.</ref> Торнадо негізінен штатта сәуір, мамыр және маусым айларында жүз береді.<ref name="TexasWeather">{{Handbook of Texas|id=yzw01|name=Weather}} Accessed 2008-07-22</ref>
[[Сурет:Galveston Hurricane 1915 wrecked home.jpg|300px|left|thumb|1915 жылдағы Галвестондағы дауылдың зияны]]
Америка тарихындағы ең күшті қиратушы дауылдардың бірнешесі осы Техасқа қарай келген. 1875 жылы [[Индианоле]]дегі дауыл 400 адамды өмірден алып кеткен болса, 1886 жылдағы дауыл болса бүкіл бір қаланы қырып жіберді. Бұл оқиғалар Галвестонға негізгі порт қала болуына мүмкіндік берді. 1900 жылдағы Галвестон дауылы бір қаланы тазалап шамамен 8000 адамды қырып (мүмкін толық 12000 адам), АҚШ тарихындағы ең үлкен өлім апаты болып есте қалды. Техастағы басқа да дауылдар 1915 жылы [[Галвестон дауылы]], 1957 жылы 600-ден астам адам өлген [[Одри дауылы]], 1961 жылы [[Карла дауылы]], 1967 жылы [[Беула дауылы]], 1983 жылы [[Алисия дауылы]], 2005 жылы [[Рита дауылы]] және 2008 жылы [[Дауылды Иконоскоп]].<ref name="deadhurr">{{cite web| last = Blake| first = Eric S.| coauthors = Rappaport, Edward N., Landsea, Christopher W.| title = The Deadliest, Costliest, and Most Intense United States Tropical Cyclones From 1851 to 2006| publisher = National Weather Service: National Hurricane Center| date = 2007-04-15| url = http://www.nhc.noaa.gov/pdf/NWS-TPC-5.pdf| format = PDF| accessdate = 2008-10-02}}</ref>
Техас АҚШ-та көптеген [[парник]]те өндірілетін газдарды шығарады.<ref name="GH1">{{cite news|title=Blame Coal: Texas Leads in Overall Emissions|author=Borenstein, Seth|publisher=USA Today|date=2007-06-04|url=http://www.usatoday.com/tech/news/2007-06-04-state-emissions_N.htm|accessdate=2007-06-06}}</ref><ref name="GH2">{{cite news |title=Texas No. 1 producer of greenhouse gases |url=http://www.dallasnews.com/sharedcontent/dws/news/texassouthwest/stories/060307dnnatemissions.3c1df3a.html |agency=Associated Press |publisher=Dallas Morning News |date=2007-06-03|accessdate=2008-06-11}}</ref><ref name="GH3">{{cite news |title=Texas Is No. 1 Carbon Polluter In U.S.|agency=Associated Press|date=2008-01-16|url=http://www.cbsnews.com/stories/2008/01/16/tech/main3720823.shtml?source=RSSattr=SciTech_3720823 | work=CBS News}}</ref> Штат жылына дерлік 1.5 триллион фунт (680 миллиард кг) [[көмірқышқыл газ]]ын шығарады. Тәуелсіз ел ретінде Техас дүние жүзі бойынша парникте өндірілетін газ көлемі бойынша жетінші орынды алған болар еді.<ref name="GH2"/> Мемлекеттің осындай газды шығаруының себебі көмір электростанцияларының көптігінен және тазалаушы, өңдеуші өндіріс орындарының көп болуынан болып табылады.<ref name="GH2"/>
== Тарихы ==
«Техастағы алты ту» атауы штат аумағындағы басшылық еткен халықтарды білдіреді. Испания Техас аймағында басшылық еткен алғашқы [[Еуропа]]лық ел. [[Франция]] Техаста қысқа мерзімді отаршылдық саясатын жүргізеді. Мексика болса бұл өңірді 1836 жылға дейін, яғни Техас Республика ретінде тәуелсіздік алғанша өз бақылауында ұстайды. 1845 жылы штат АҚШ-қа 28-штат ретінде қосылады. Мемлекет [[аннексия]]сы 1846 жылы [[Мексика-Америка соғысы]]ның басталуына себепші болды. 1861 жылы Техас АҚШ құрамынан шығып, Америкадағы [[Азаматтық соғыс]] кезінде [[Америка штаттары конфедерациясы]]на кіруін жариялады. Соғыстан соң Одақ аяқ тұруына дейінгі ұзақ мерзімде штат экономикалық құлдырау кезеңін бастан кешірді.
Азаматтық соғыстан соң Техаста дамыған бірден-бір өндіріс [[мал шаруашылығы]] еді. Штат көп жылдар бойы шаруашылықтың орталығы болған соң, Техасты халық көбінесе [[ковбой]]мен байланыстырады.
=== Еуропаға дейінгі уақыт ===
Техас [[Солтүстік Америка]]да Колумбқа дейінгі екі ірі мәдениет ортасында болды: олар оңтүстік-батыс және жазық аймақтар. [[Археологтар]] осы аймақтарда үш ірі жергілікті мәдениеттің болғандығын және олар Еуропамен қарым-қатынастарға дейін жоғары дәрежеде дамығанын анықтаған. Олар:<ref name="Richardson">Richardson (2005), p. 9.</ref>
*[[Пуэбло]] Рио Грандтың жоғары бөлігіндегі аумақ болып, Техастың батысында орналасқан;
*[[Миссисипи мәдениеті]], [[Оба құрылысшылары]] деп те аталады. Ол Техастың шығыс бөлігіндегі [[Миссисипи (өзен)|Миссисипи өзені]] аңғары бойында жайылған.
*Техас оңтүстігінде [[Мезоамерика өркениеті]] орналасқан. Теотиуаканың ықпалы Солтүстік Мексикаға 500 жылда өз шыңына жетіп, тек ғана 8-10 ғасырларда бәсеңдей түсті.
Қазіргі таңда Техас аумағында еш бір мәдениет басыңқы болмағандықтан, көптеген адамдар осы штатқа қоныстанып жатыр.<ref name="Richardson">Richardson (2005), p. 9.</ref> Техаста өмір сүрген америкалық тайпаларға [[Алабама]], [[Апаче]], [[Атакапан]], [[Бидай]], [[Каддо]], [[Коавильтектер]], [[Команчи]], [[Чокто]], [[Коасати]], [[Хасинай]], [[Хумано]], [[Каранкава]], [[кикапу]], [[Киова]], [[Тонкава]] және [[Уичито]].<ref>Richardson (2005), pp 10–16</ref><ref name="nativeamericans">{{Handbook of Texas|id=bzi04|name=Native Americans}}</ref>
Техас сөзі Хасинай тайпасының Каддо тіліндегі '''“táyshaʔ”''' сөзінен келіп шығып, “'''достар'''” және ”'''одақтастар'''” дегенді білдіреді.<ref name="facts">{{cite web |year=2008 |title=Facts |edition =2008–2009 |publisher=[[Texas Almanac]] |url=http://www.texasalmanac.com/facts/ |accessdate=2008-04-29}}</ref><ref name="TribesofTexas">{{cite web |last=Fry |first=Phillip L. |title=Handbook of Texas Online, s.v. ","
|url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/pft04
|accessdate=2007–07–24}}</ref><ref>Richardson, p 1</ref><ref name="etymology">{{cite web |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Texas |title=Texas |accessdate=2007-02-25 |publisher=Online Etymology Dictionary}}</ref><ref name="WChafe">Wallace Chafe, p.c.</ref> Америкалық тайпалар жаңадан келушілерге достық қарым-қатынаста болып, ал жауынгерлері болса, штатқа келген Еуропалық зерттеушілермен көшіп келушілер тағдырына қарсы болды.<ref>Richardson, p 10</ref> Тату тайпалар жаңадан келгендерге байырғы дән мәдениетін қалай өсіруді, тамақ жасауды және аңға қалай шығуды үйретті. Ал жауынгер тайпалар болса, өздерінің шабуылдары және қарама-қайшылықтарымен Еуропалықтардың өмірін өте мүшкіл және аса қауіпті халге жеткізді.<ref>Rupert N. Richardson, Adrian Anderson, Cary D. Wintz & Ernest Wallace, ''Texas: the Lone Star State'', 9th edition, New Jersey: Prentice Hall, 0131835505, pp.10–16</ref>
=== Отаршылдық саясаты ===
[[Сурет:Six Flags over Texas.jpg|300px|left|thumb|Техас аумағында басшылық еткен елдер тулары]]
Техасқа байланысты ең алғашқы тарихи құжат Мексика бұғазы жағасының картасы болып, ол карта 1519 жылы Испания зертеушісі [[Алонсо Альварес де Пинада]] жасаған.<ref name="chipman243">Chipman (1992), p. 243.</ref><ref name="weber34">Weber (1992), p. 34.</ref> Тоғыз жылдан соң кемеде апатқа ұшыраған испан зерттеушісі [[Альвар Нуньес Кабеса де Вака]] және оның жолдасы штатқа алғашқы аяқ басқан еуропалықтары болды.<ref name="SpanishT">{{Handbook of Texas|id=nps01|name=Spanish Texas}}</ref> Еуропалық күштер 1685 жылы кездейсоқ штатқа келмейінше Техасты елемеген болатын. [[Рене Роберо Кавелье де ла Сале]]нің жаңылыс есептеуінің себебінен ол отарды Миссисипи аумағында емес, [[Матагорда бұғазы]]ндағы [[Сент-Люис форты]]нда орнатты.<ref name="weber149">Weber (1992), p. 149.</ref> Отаршылдық саясаты қиын жағдайдан және жергілікті халықтардың қолынан өлгенге дейін төрт жыл ғана жалғасты.<ref name="chipman83">Chipman (1992), p. 83.</ref>
1690 жылы Францияның Шығыс Техаста бірнеше миссиялар атқаруы арқылы бәсекелестік танытуы Испанияға қатер салды.<ref name=chipman89>Chipman (1992), p. 89.</ref> After Native American resistance, the Spanish missionaries returned to Mexico.<ref name="weber155">Weber (1992), p. 155.</ref> Америкалық индейстердің қарсылығынан соң, испандықтар Мексикаға қайтуына мәжбүр болды. Франция Луизиана штатының көпшілік оңтүстік бөлігіне көшіп келгенде, 1716 жылы Испания үкіметі Шығыс Техаста жаңа миссиялар орындаумен Франция еліне жауап қайтарды.<ref name=chipman111and2>Chipman (1992), pp. 111–112.</ref><ref name="weber160">Weber (1992), p. 160.</ref> Екі жыл өтіп бірінші испандық азаматтық қоныс ретінде Сан-Антониоға негіз салды.<ref name="weber163">Weber (1992), p. 163.</ref>
Дұшпан жергілікті тайпалар және Испания отарларына дейінгі қашықтық көшіп келушілердің Техасқа көшу ойынан айнытты. Сондықтан ол Жаңа Испанияның ең аз халық шоғырланған аумағы болды.<ref name=chipman205>Chipman (1992), p. 205.</ref>
[[Сурет:Map of Texas 1718.jpg|300px|right|thumb|1718 жылғы Техас картасы]]
1749 жылы Липан апачилерімен<ref name="weber193">Weber (1992), p. 193.</ref> бейбітшілік келісім-шартына отырған Испания көпшілік тайпалардың Команчи, Тонкава, Хасинайлардың ызасын келтірді.<ref name="weber189">Weber (1992), p. 189.</ref> 1785 жылы Команчи Испаниямен келісімге қол қойып, Липан апачилерімен<ref name="weddle163">Weddle (1995), p. 163.</ref> Каранкава тайпаларының жеңіске жетуіне көмектесті.<ref name="weddle164">Weddle (1995), p. 164.</ref><ref name=chipman200>Chipman (1992), p. 200.</ref> Көптеген миссиялармен дін қызметкерлері жақсы өзгерістер алып келді. 18 ғасырдың соңына қарай кейбір тайпалар ғана христиан дінін қабылдаған жоқ.<ref name=chipman202>Chipman (1992), p. 202.</ref>
1803 жылы АҚШ Луизиананы Франциядан сатып алғанда, келісім шартқа Техас та кіретіндігін айтып тұрып алды. 1819 жылы Жаңа Испаниямен АҚШ ортасындағы шекара ретінде Сабина өзені болып табылды.<ref name="weber291to9">Weber (1992), pp. 291–299.</ref> Жаңа жерге ұмтылған АҚШ-тан көшіп келушілер келісім-шартты мойындаудан бас тартты. Бірнеше теңіз қарақшылары армияны Техасқа қарсы қайрады.<ref name=davis46>Davis (2006), p. 46.</ref>
[[Сурет:Stephen f austin.jpg|200px|left|thumb|Стефен Ф. Остин]]
1821 жылы азаттық үшін Мексика соғысы Мексиканың бір бөлігі болған Техас аумағында болып өтті.<ref name="weber300">Weber (1992), p. 300.</ref> Халқының аздығы үшін Мексика бұл аймақты Коахила және Техас мемлекетінің бір бөлігіне айналдырды.<ref name=manchaca162>Manchaca (2001), p. 162.</ref> Команчилердің шабуылын жоқ қылу үмітінде Техас Мексика және Испания сыртынан көшіп келетін халықтарының кіруіне рұқсат беріп, иммигрант саясатын босатты.<ref name="manchaca164">Manchaca (2001), p. 164.</ref> Мексикалық көшіп-қону жүйесі кезінде көпшілік жерлер эмресиоларға, яғни АҚШ, Еуропа және Мексикадан көшіп келушілерге жұмыс беретін адамдарға бөліп берілді. Бірінші грант Моисей Остинға берілді, ал ол өлген соң баласы Стивен Остинға қалды.
1822 жылы Остиннің көшіп келушілері, Ескі үш жүз мың, Бразос өзенінің бойларын мекендеді.<ref name=manchaca198>Manchaca (2001), p. 198.</ref> Қалған жиырма үш эмпресиорлар көшіп келушілерді штатқа алып кірді. Олардың көпшілігі АҚШ мемлекетінен болды.<ref name=manchaca198/><ref>Manchaca (2001), p. 199.</ref> Техас халқы қарқынмен өсті. 1825 жылы Техас халқы шамамен көпшілік мексикан текті адамдармен қоса 3.500 адамды құрады.<ref name=edmondson75>Edmondson (2000), p. 75.</ref> 1834 жылға келіп Техас халқы шамамен 37,800 адамға жетті, олардың тек ғана 7,800 халқы мексикан текті болды.<ref name=manchaca201and172>Manchaca (2001), pp. 172, 201.</ref>
Көпшілік иммигранттар Мексикалық заңдарын жақтырмады, әсіресе құлшылыққа қарсы болған заңды құптамады. АҚШ-тың Техасты сатып алуымен тіркесіп, Мексика үкіметі АҚШ-тан көшіп келушілерге тыйым салуды шешті.<ref name="edmondson78">Edmondson (2000), p. 78.</ref> Баж салығы туралы жаңа заңдар түпкілікті Мексика азаматтарының және жақында көшіп келген иммигранттардың да наразылығына ұшырады.<ref name=davis77>Davis (2006), p. 77.</ref>
1832 жылы ұйымдастырылған Анауак Бұзылыстар атты Мексика заңдарына қарсы ашық көтеріліс болып, ол Мексикадағы ұлт президентіне қарсы көтеріліске ұқсады.<ref name=davis85>Davis (2006), p. 85.</ref> Техастықтар федералистер жағында ағымдағы үкіметке қарсы тұрып, Шығыс Техастан барлық Мексикалық әскерлерді қуып шықты.<ref name=davis86to89>Davis (2006), pp. 86–9.</ref> Олар бақылаудың жоқтығынан пайдаланып, көбірек саяси тәуелсіздікті насихаттады. 1832 жылы Конвенцияда Техастықтар кездесіп, басқа проблемалардың ішінде тәуелсіздік алуды талап етуді талқылады.<ref name=davis92>Davis (2006), p. 92.</ref> Техастықтар келесі жылы 1833 жылғы Конвенцияда да өз әрекеттерін қайталады.
=== Республика ===
[[Сурет:SantaAnnaSurrender.jpg|left|thumb|Мексикалық генерал Санта Аннаның Сан Хасинто шайқасында берілуі]]
[[Сурет:Wpdms republic of texas.svg|right|thumb|1836-1845 жылдары Техас Республикасы]]
Мексика төңірегінде шиеленісушілік федералистер мен централистер арасында жалғаса берді. 1835 жылдың басында сергек Техастықтар Корреспонденция және Қауіпсіздік Комитеттерін құрды.<ref name=huson4>Huson (1974), p. 4.</ref> 1835 жылдың соңындағы тәртіпсіздіктер Гонсалес жанындағы соғыста қарулы қақтығысқа алып келді.<ref name="hardin12">Hardin (1994), p. 12.</ref> Бұл Техас төңкерісі болуына алып келді, ал келесі екі айда Техастықтар Мексика жасақтарын сәттілікпен жеңді.<ref name=barr64>Barr (1990), p. 64.</ref> Техастықтар уақытша үкіметті құратын Кеңеске делегаттарды сайлады.<ref name=winders72>Winders (2004), p. 72.</ref> Уақытша үкімет тез арада күрестерден тарқалып кетіп, 1836 жылдың бастапқы екі айында Техас ешқандай басқарусыз қалды.<ref name=winders90and92>Winders (2004), pp. 90, 92.</ref><ref name=hardin109>Hardin (1994), p. 109.</ref>
[[Сурет:Texas proposed boundaries.svg|right|thumb|1850 жылы Техас солтүстік-батыс шекарасының жобасы]]
Осы саяси бытыраңқылық кезінде Мексика президенті [[Антонио Лопес де Санта-Анна]] көтерілісті тоқтату үшін жеке өзі армияны аяққа тұрғызды.<ref name="hardin102">Hardin (1994), p. 102.</ref> Мексикалық экспедиция басында сәтті өтті. Генерал Хосе де Юрреа Голида қырғынында Техастықтардың барлық қарсылықтарын жеңді.<ref name=Handbook>{{Cite book |last=Roell|first=Craig|title=Battle of Coleto|publisher=Handbook of Texas|url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/qec01}}</ref> [[Санта Анна]] күші он үш күндік қоршаудан соң Аламо жанындағы шайқаста Техас әскерлерін қырып тастады. Жеңіліс туралы жаңалық Техас штатына көшіп келушілер арасында байбалам туғызды.<ref name=todish68/> 1836 жылында болған Кеңесте сайланған делегаттар тез 2-наурызда '''Техас Республикасы болу туралы Тәуелсіздік Декларациясы'''на қол қойды. Уақытша шенеуніктер сайланған соң, Кеңесті тарқатып жіберді.<ref name=roberts144>Roberts and Olson (2001), p. 144.</ref> Жаңа үкімет Мексика армиясынан қашып келген Техастық көшіп келушілерге '''Ранэуей Скрейп''' ('''Тізгінсіз Сызат''') деген жерде қосылады.<ref name=todish68>Todish ''et al.'' (1998), p. 68.</ref> Бірнеше апталық шегінуден соң '''Сэм Хьюстон''' басшылығындағы Техас Армиясы шабуыл жасап, Сан-Хасинго жанындағы соғыста Санта Анна күштерін жеңді.<ref name=todish69>Todish ''et al.'' (1998), p. 69.</ref> Санта Анна тұтқынға түсіп, соғыс аяқталғаны туралы [[Веласко келісімі]]не қол қоюға мәжбүр болды.<ref name=todish70>Todish ''et al.'' (1998), p. 70.</ref>
Техас тәуелсіздігін алған кезде, жаңа Республикадағы екі фракция арасындағы арасындағы саяси күрестер өршелене түсті. Б. Мирабо Ламар басшылығындағы Ұлттық фракция Техас тәуелсіздігінің жалғасуын, тұрғылықты америкалықтарды қуып шығуды және Республиканы [[Тынық мұхиты]]на дейін кеңейтуді қолдап қуаттады. Сэм Хьюстон басқарған олардың қарсыластары Техасты АҚШ-қа аннексия қылуға және жергілікті америкалықтармен бейбітшілікті амал асыруды қалады. Фракциялап арасындағы қарсылықтар Техас Архив соғысы деген атпен сипатталады.<ref name="archivewar">{{cite web | title = The Archives War | work = Texas Treasures- The Republic| publisher = The Texas State Library and Archives Commission | date = 2005-11-02 | url = http://www.tsl.state.tx.us/treasures/republic/archwar/archwar.html | accessdate = 2009-01-03}}</ref> Мексика 1842 жылы Техасқа екі кіші экспедиция жіберді. Сан-Антонио қаласы екі рет қамалға алынып, Техастықтар Доусон қырғыны шайқасында жеңіске жетті. Осындай сәттіліктерге қарамай Мексика Техастағы өз күшін көрсете алмады, ал Республика өмір сүруін жалғастыра берді.<ref name="Calvert">{{Cite document |surname1=Calvert |given1=R. |surname2=De Léon |given2=A. |surname3=Cantrell |given3=G. |title=The History of Texas |publisher=Harlan Davidson |place=Wheeling, Illinois |year=2002 |postscript=<!--None-->}}</ref> Республиканың өзін қорғай алмауы АҚШ-қа Техасты басып алу мүмкіндігін берді.
=== Мемлекетшілік ===
1837 жылдың басында Республика АҚШ-пен аннексия орнатуға келісімге келу үшін бірнеше мәрте тырысып көрді.<ref>Richard Bruce Winders, [http://books.google.com/books?id=mcc9EciebFYC&printsec=frontcover ''Crisis in the Southwest: The United States, Mexico, and the Struggle over Texas''] (Lanham: Rowman & Littlefield, 2002), p. 41.</ref> Республикадағы Ұлттық фракция оппозиционерлері мен АҚШ-тағы аболиционистік оппозиционерлер Техастың одаққа кіруін бәсеңдетті. Ақырында 1844 жылы сайлауда Жеймс К. Полк жеңген кезде, Техас Одаққа қосылды.<ref>Buescher, John. [http://www.teachinghistory.org/history-content/ask-a-historian/23927 "Senatorial Division"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201101055351/https://teachinghistory.org/history-content/ask-a-historian/23927 |date=2020-11-01 }}, [http://www.teachinghistory.org Teachinghistory.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180926205612/https://teachinghistory.org/history-content/ask-a-historian/24484 |date=2018-09-26 }}, accessed тамыз 21, 2011.</ref> 29-желтоқсан 1845 жылы Конгресс Техасты АҚШ-қа қүрамдық бөлігі штат ретінде қабылдады.<ref name="TAnnexation">{{Handbook of Texas|id=mga02|name=Annexation}}</ref>
Техас АҚШ құрамына кіргеннен соң, Мексика АҚШ-пен дипломатиялық қарым-қатынастар орнатты. АҚШ Техастың шекарасы Рио Грандқа созылатынын талап етсе, Мексика өз кезегінде [[Нуесес өзені]]не дейін созылатынын айтты. Алдыңғы Техас Республикасы өз шекарасын кеңейтуді кұшейтпесе де, АҚШ-тың бұлай жасауға әскери күші де, саяси көз-қарастары да жетерлі еді. 13-қаңтарда, 1846 жылы президент [[Полк]] Рио Грандтің оңтүстік бөлігіне генерал [[Зачари Тейлор]]ды тағайындады. Бірнеше ай өткен соң, Мексика әскерлері Торнтон қорғанысы деп аталатын тартысты жердегі АҚШ атты әскерлеріне қарсы бет алып, [[Мексикан-Американ соғысы]]ның басталуына себепші болды. Алғашқы шайқастар Техас аймағында болып өтті: олар [[Техас форты қамалы]], [[Пало Алто соғысы]] және [[Ресака де ла Палма соғысы]].
Бірнеше сериялы жеңістерден соң, [[Гвадалупе Хидалго келісімі]] екі жылдық соғысы аяқтап берді. Келісім бойынша АҚШ Мексикаға 18,250,000 АҚШ долларын беріп, есесіне Техасқа даусыз басқару құқығын алды. Сонымен бірге 1848 жылы қазіргі уақытта көпшілік Американың оңтүстік-батысы есептелетін Мексикан мүлкін де алып, Техас шекаралары Рио Грандта орнатылды.<ref name="Mwar">{{Handbook of Texas|id=qdm02|name=Mexican War}}</ref> 1850 жылғы келісім Техасты қазіргі қалпына келтірді. Ескі Республиканың 1,000,000 $ қарызы орнына Техас жерлерін федерал мемлекетке берді, бұл жерлер кейінірек қазіргі уақыттағы Жаңа Мексиканың жартысын, Колорадоның үштен бірін, және де Оклахоманың, Канзастың, [[Вайоминг]]тың кейбір бөліктерін құрады.<ref name="comp1850">{{Handbook of Texas|id=nbc02|name=Compromise of 1850}}</ref> Соғыстан соң Техастың мақталы жерлеріне мигранттар ағылып келді.<ref name="CCulture">{{Handbook of Texas|id=afc03|name=Cotton Culture}}</ref>
=== Азаматтық соғыс және қайта құру ===
[[Сурет:Glory to the defeated - dignified resignation.jpg|left|thumb|Азаматтық соғыс ескерткіші. Галвестон. Техас]]
1860 жылғы сайлаудан соң, Техаста қайтадан соғыс басталды. [[Авраам Линколн]]ның сайлауы бес Төменгі Оңтүстік штаттар мақұлдаған Одақтан шығу туралы [[Оңтүстік Каролина декларациясы|Оңтүстік Каролина Декларациясының]] пайда болуына алып келді. 28-қаңтарда 1861 жылы Остинда Одақтан шығу туралы Штат Конвенциясы ашылды. 1-ақпанда 166-8 дауыс нәтижесінде Конвенция АҚШ-тан шығу туралы Заңды қабылдады. 23-ақпанда 1861 жылы Техас дауыс берушілері бұл Заңды ресмилестірді. 23-наурызда 1861 жылы Конфедерациялық Штаттар Конституциясын ратификациялап, Техас Конфедерациялық Штаттар құрамына кірді.<ref name="facts"/><ref name="SecessionConvention">{{Handbook of Texas|id=mjs01|name=Secession Convention}}</ref> Бастапқыда Одақтан шығуды барлық Техастықтар қолдамады, бірақ соған қарамастан Оңтүстіктегі жағдайды олар қолдады. Техастың ең күшті юнионисті [[Губернатор]] Сэм Хьюстон болды. Ол жағдайды шиеленістіріп алмау үшін президент Линколнның Одақ әскерлерін қызметте қалдыру жайлы екі ұсынысын бекер қылды. Хьюстон Конфедерацияға адалдық танытатындығын айтып ант бермегені үшін Губернатор лауазымынан алып тасталды.<ref name="SamHoustonHB">{{Handbook of Texas | id=fho73| name=Sam Houston}} Accessed қаңтар 14, 2009</ref>
Америка Азамат соғысының ірі соғыс майдандарынан алыста Техас Конфедерация үшін көптеген ер-азаматтарын және құрал-жабдықтарын құрбан қылды.<ref name="CivilwarHB">{{Handbook of Texas | id=qdc02 | name=Civil War}} Accessed қаңтар 14, 2009</ref> Одақ әскерлері штаттың негізгі порты есептелетін Галвестонды басып алды. Техастың Мексикамен шекарасы '''“Конфедерацияның сырлы есігі”''' деп аталды, себебі сауда-сатық Одақ блокадасын айналып өтіп осы шекарада болушы еді.<ref name="FederalWriter">{{cite book | last = Federal Writers' Project | title = Texas, A Guide to the Lone Star State: Brownsville | publisher = Native American Books Distributor | date = желтоқсан, 1997 | page = 206 | url = http://books.google.com/?id=zUI26u0B_VEC&pg=PA206&lpg=PA206&dq=texas+back+door+confederacy | isbn = 0403021928}}</ref> Конфедерация Одақтың бұл жолды жабуды көздеген барлық ұрыныстарын жоққа шығарды.<ref name="CivilwarHB"/> 1863 жылдың ортасында Одақ Миссисипи өзенін қолға алған соң, Техастың ресурс қоры ретіндегі штат дәрежесі төмендеп [[Броунсвилл]] жанында Техаста [[Палмито Ранч шайқасы]]нда Конфедерация жеңісімен аяқталды.<ref name="BattlePR">{{Handbook of Texas|id=qfp01|name=Battle of Palmito Ranch}}</ref>
Техас екі ай бойы [[Солтүстік Виргиния]] Армиясының берілуімен және басқаруды қолға алған Одақ генералы [[Гордон Грангер]] ортасында [[анархия]]да қалды. Қайта құрудың бастапқы айларында келеңсіздіктер болды.<ref name="CivilwarHB"/> Ақиқи жариялаудан соң екі жарым жыл өтіп, генерал Гордон Грангер қол қойған Азаттық Декларациясының жариялануының құрметіне [[Жунтин]] болды.<ref name="BarriersVoting">{{cite web |title=Historical Barriers to Voting |work=Texas Politics |publisher=University of Texas |url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/6_5_3.html|accessdate=2008-10-13}}</ref><ref name="Juneteenth">{{Handbook of Texas|id=lkj01|name=Juneteenth}}</ref> 1866 жылы президент [[Линдон Жонсон|Жонсон]] Техаста штаттық мемлекет қайта сақталатынын жариялады.<ref name="readmission">{{cite web |last=Johnson |first=Andrew |authorlink =Andrew Johnson |date=1866-08-20 |title=Proclamation Declaring the Insurrection at an End |series =American Historical Documents |publisher=[[President of the United States]] |url=http://www.bartleby.com/43/42.html |accessdate=2008-04-28}}</ref> Қайта құру талаптарына қарамай 1870 жылы Конгресс Техасты Одаққа қайта қабылдады. Ауыл-шаруашылық және еңбек қиындықтарымен штат күресетін қоғамдық өзгерістер жалғаса берді.<ref name="restoration">{{Handbook of Texas|id=mzr01|name=Restoration}}</ref>
=== 20 ғасырдан қазірге дейінгі уақыт ===
[[Сурет:Lucas gusher.jpg|right|thumb|Спиндлтоп]]
10-қаңтар, 1901 жылы Техаста алғашқы ірі мұнай байлығы [[Спиндлтоп]] [[Бомонт]]тың оңтүстігінде табылды. Қалғандары Шығыс Техас, Батыс Техас және Мексика бұғазы жандарынан табылды. Ақырында Техаста '''“Ойл Бум”''' істелінді.<ref name="Spindletop">{{Handbook of Texas|id=dos03|name=Spindletop Oilfield}}</ref> Сөйтіп 1972 жылы мұнай өндірісі өз шыңына жетіп, оның күндік орташа есебі 3,000,000 баррелді құрады.<ref name="Oil_Gas">{{Handbook of Texas|id=doogz|name=Oil and Gas Industry}}</ref>
[[Ұлы дағдарыс|Ұлы Депрессия]] және Далт Боул Азамат соғысына дейін қарқынмен көтерілген штат экономикасына жаман әсерін тигізді. Даст Боул жылдарында Тезастың қорқынышты соққы тиген жерлерінен мигранттар қашып кетті. Әсіресе осы кезеңде Техастағы Ұлы көшу кезінде қара нәсілділер штатты тастап, жұмыс табу мақсатында Солтүстік Америка және [[Калифорния]]ға қарай бет алды.
[[Сурет:WomanFactory1940s.jpg|left|thumb|1942 жылы Техастағы зауыт жұмысшысы]]
[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] Техасқа жаман әсерін тигізіп, ақша әскери базалар құруға, [[снаряд]] жасайтын заводтарға, әскери тұтқындар сақтайтын түрмелерге және армия ауруханаларын салуға жұмсалды. Сондай-ақ, 750 000 жас жігіттер қызметке кетті, қалалар жаңа өндіріспен жоқ болды, коллеждер басқа қызметтерді атқарды және жүздеген, мыңдаған кедей фермерлер ауыл-шаруашылығына қайтпау үшін соғыстың көп жалақы төлейтін жұмыстарына кетіп қалды.<ref>{{cite book|first=James|last=Ward Lee|coauthors=et al.|title=Texas Goes to War: 1941|year=1991}}</ref><ref>{{cite book|first=Louis|last=Fairchild|first2=Thomas L.|last2=Charlton|title=They Called It the War Effort: Oral Histories from World War II Orange, Texas|year=1993}}</ref>
1960 жылдары Техас жоғары білім жүйесін заманға сай кеңейтіп дамытты. Штат жоғары білімге жан-жақты жоспар жасап, оның көпшілігі мұнай табысынан алынды және штаттағы институттарды тиімді басқару үшін штаттың орталық басқару бөлімі салынды. Осындай өзгерістер Техас университеттерінің мемлекеттік зерттеу қорларын ұтып алуына көп көмектесті.<ref name="Blanton">{{cite journal|last=Blanton|first=Carlos Kevin|title=The Campus and the Capitol: John B. Connally and the Struggle over Texas Higher Education Policy, 1950–1970|url=https://archive.org/details/sim_southwestern-historical-quarterly_2005-04_108_4/page/468|journal=Southwestern Historical Quarterly|year=2005|volume=108|number=4|pages=468–497|issn=0038–478X}}</ref>
22-қараша, 1963 жылы [[Даллас]]та Президент Жон. Ф. Кеннедиге [[қастандық]] жасалынды.<ref>{{cite book|first=William L.|last=Rivers|first2=B.|last2=Greenberg|title=Kennedy Assassination and the American Public: Social Communication in Crisis|year=1977|page=187}}</ref>
== Мемлекет және саясат ==
Қазіргі [[Техас констиуциясы]] 1876 жылы қабылданған. Басқа көп штаттарға ұқсап, бұл өз кезегінде билікті дұрыс ұйымдастыруға көмектеседі. Штаттың Билл құқықтары атты заңы мемлекеттік заңға қарағанда үлкенірек және Техас үшін жеке қосымшалар бар еді.<ref name="BillofRights">{{cite web |title=Bill of Rights (Article 1) |work=Texas Politics |publisher=University of Texas |url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/7_4_2.html|accessdate=2008-10-13}}</ref>
=== Штат үкіметі ===
[[Сурет:Texas Capitol night.jpg|300px|right|thumb|Техас штаты Капитолы түнгі көрінісі]]
Техас Губернаторының кейбір қызметтерін шектейтін көптеген атқарушы органдар жүйесі қалыптасқан. Штат басшысынан (министрінен) басқа сайлаушылар кандидаттары Губернатордан тәуелсіз халыққа жауапты болатын атқарушы шенеуніктерді сайлайды.<ref name="pluralexec">{{cite web |year=2005|title=The Plural Executive|work=Texas Politics| publisher=University of Texas|url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/1_9_0.html |accessdate=2008-05-07}}</ref> Бұндай сайлау жүйесі партиялар арасында атқарушы органдарды бөліп тастады. Ресубликан партиясынан Ж. Буш Техас Губернаторы болып қызмет еткенде, Техаста Демократ Лейтенант Губернатор [[Боб Баллок]] болды. Атқарушы органдағы лауазымдар мыналар: [[Губернатор]], Лейтенат Губернатор, Халық бюджеті басшысы, Жер комиссары, Бас прокурор, Ауыл-шаруашылық комиссары, Техас Темір жол Комиссиясының үш мүшелері, Білім бойынша штат Кеңесі және Штат басшысы (министрі).<ref name="pluralexec"/>
[[Сурет:Texas Capitol Flags.jpg|left|thumb|Штат Капитолындағы Техас және АҚШ тулары]]
[[Сурет:Капитол.Техас.jpg|300px|right|thumb|Техас штаты Капитолы күндізгі көрінісі]]
Екі палаталы Техас заңшылық үкіметі 150 мүшесі бар [[Өкілдер палатасы|Өкілдер Палатасынан]] және 31 мүшесі бар [[Сенат]]тан тұрады. Палата [[спикер]]і Өкілдер палатасын басқарса, Лейтенант Губернатор Сенатты басқарады.<ref name="Legislature Members">{{cite web|year=2005|title=Membership|work=Texas Politics |publisher=University of Texas|url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/2_2_4.html |accessdate=2008-06-17}}</ref> Заңшылық үкіметінде екі жылда бір мәрте сессия шақырылады, бірақ штат Губернатор арнайы сессияларды қалаған уақытында шақыру құқығына ие.<ref name="Special Sessions">{{cite web|year=2005|title=Special Sessions|work=Texas Politics |publisher=University of Texas|url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/2_2_2.html |accessdate=2008-06-17}}</ref> Штаттың бір қаржы жылы календарьда өткен жылдың 1-қыркүйегінен сол жылдың 31-тамызына дейін созылады. Сөйтіп, 2012 жылдың қаржылық жылы 2011 жылдың 1-қыркүйегінен 2012 жылдың 31-тамызына дейін созылады.
Техастың сот жұйесі АҚШ-тағы ең қиын кешен болып, ол көптеген бөлімдерден және аралас құқық қорғаушылар тізімінен тұрады. Техаста екі сотқа жүгінуге болады: олар азамат актілер үшін Жоғары суд және Қылмыстық істер бойынша Техас суды. Қалалық сот орындарын басқа да сайлаушылар басқа салалардағы сот процестеріне судьялар сайлап, оларды Губернатор бос орындарға тағайындайды.<ref name="Judiciary">{{Handbook of Texas|id=msf01|name=Judiciary}}</ref> 2009 жылы қазанда Техас елдің 442 атқаруында көшбасшы болды.
Мемлекет қауіпсіздігі Техас бөлімінің Техас Рейнджерс Дивизиясы штат аймағында құқық қорғаушы заңды күш агенттігі болып есептеледі. Жылдар өте Техас Рейнджерс адам өлтіруден бастап саяси коррупцияға дейінгі қылмастырды ашты. Олар басып келуші полициялар және детективтер сияқты қызмет етіп, Губернатор қауіпсіздігін сақтады, және қашқындарды ұстап Республика үшін де, штат үшін де қарулы күш ретінде аянбай қызмет етті. Техас Рейнджерсті 1823 жылы бейресми түрде Стефен Ф. Остин ұйымдастырған болып, 1835 жылға келіп ресми түрде өз қызметін бастады. Техас Рейнджерс Техас тарихындағы көптеген маңызды оқиғалардың және Ескі Батыс (Old West) тарихындағы көп қылмысты жағдайлардың қатысушы болды.<ref name="TexasRangers">{{Handbook of Texas|id=met04|name=Texas Rangers}}. Retrieved қаңтар 14, 2009.</ref>
=== Саясат ===
{| class="wikitable" style="float:right; font-size:79%; margin:10px"
|+ '''Техастағы президенттік сайлау нәтижелері'''
|- style="background:lightgrey;"
! Жыл
! [[Республикашылар партиясы]]
! [[Демократтар партиясы]]
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[АҚШ Президенттік сайлаулары, 2008|2008]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''55.48%''' ''4,467,748
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|43.72% ''3,521,164
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[АҚШ Президенттік сайлаулары, 2004|2004]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''61.09%''' ''4,526,917
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|38.30% ''2,832,704
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[АҚШ Президенттік сайлаулары, 2000|2000]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''59.30%''' ''3,799,639
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|38.11% ''2,433,746
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[АҚШ Президенттік сайлаулары, 1996|1996]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''48.80%''' ''2,736,166
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|43.81% ''2,459,683
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[АҚШ Президенттік сайлаулары, 1992|1992]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''40.61%''' ''2,496,071
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|37.11% ''2,281,815
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[АҚШ Президенттік сайлаулары, 1988|1988]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''56.01%''' ''3,036,829
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|43.41% ''2,352,748
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[АҚШ Президенттік сайлаулары, 1984|1984]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''63.58%''' ''3,433,428
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|36.18% ''1,949,276
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[АҚШ Президенттік сайлаулары, 1980|1980]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''55.30%''' ''2,510,705
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|41.51% ''1,881,148
|}
Басқа оңтүстіктегі штаттардағы сияқты ақ нәсілділер Азамат соғысынан кейін Республикан партиясын жақтырмады және Демократтар партиясы Техас саясатын Қайта құру кезеңінің аяғынан 20-ғасырдың соңына дейін басқарып келді. Штат Республикашылар партиясының қорғанына айналды.<ref name="SouthWon">{{cite news |last=Risen |first=Clay |date =2006-03-05 |title=How the South was won |publisher=The Boston Globe |url=http://www.boston.com/news/globe/ideas/articles/2006/03/05/how_the_south_was_won/ |accessdate=2008-04-29}}</ref>
[[Сурет:Lbj2.jpg|right|thumb|Линдон Б. Жонсон Техастық саясатшы және АҚШ-тың 36-президенті]]
Техастағы саяси атмосфера қаржылық және қоғамдық [[консерватизм]] кесірінен ақсап қалды.<ref name="TPoliticalCulture1">{{cite web |title=Texas Political Culture – Introduction |work=Texas Politics |publisher=University of Texas |url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/10_1_0.html |accessdate=2008-05-29}}</ref><ref name="TPoliticalCulture2">{{cite web |title=Texas Political Culture – Low Taxes, Low Services Political Culture |work=Texas Politics |publisher=University of Texas |url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/10_2_1.html |accessdate=2008-10-13}}</ref> 1980 жылдан бері Техастық сайлаушылар Республикашылар партиясынан шыққан Президенттікке кандидаттарды қолдап қуаттады. 2000 және 2004 жылдары [[Джордж Уокер Буш|Джордж У. Буш]] Техасты 60,1% дауысымен жеңді, бұл жерде өзінің “'''сүйікті ұлы'''”ның кезінде Техас Губернаторы болғаны да көмектесті. 2008 жылы МакКейн штатты Бушқа қарағанда азырақ дауыспен, яғни 55% дауыспен жеңіске жетті. Остин да осылай Демократтарды жергілікті және штаттағы сайлауларда әлсіретіп жіберді. Техастың ауылдық және қала шетіндегі аймақтары Республикашыларға дауыс беріп жатқан бір сәтте, Рио Гранд жанындағы графтықтар Демократтарды қолдап дауыс берді.<ref name="2000electionresults">{{cite web |url=http://uselectionatlas.org/RESULTS/state.php?year=2000&fips=48&f=1&off=0&elect=0 |title=2000 Presidential General Election Results – Texas |publisher=www.uselectionatlas.org |accessdate=2008-07-22}}</ref><ref name="2004electionresults">{{cite web |url=http://uselectionatlas.org/RESULTS/state.php?year=2004&fips=48&f=1&off=0&elect=0 |title=2004 Presidential General Election Results – Texas |publisher=www.uselectionatlas.org |accessdate=2007-07-22}}</ref>
[[Сурет:George-W-Bush.jpeg|160px|left|thumb|[[Джордж Уокер Буш|Джордж Буш]]. Техастың 46-губернаторы (1995-2000 жылдары) және АҚШ 43-президенті (2001-2009 жылдары)]]
2003 жылы Республикашы [[Том Дэлей]] Конгресс облыстарының Техастағы сайлау округтарының шекараларын қайта қарауды басқарып, бұл жерлерді Нью-Йорк Тайм газетасы нағыз сайлау махинацияларының өш алған жері деп атады.<ref name="NYTGerry">{{cite news | title = The Texas Gerrymander| publisher = New York Times| date = 2006-03-01| url = http://www.nytimes.com/2006/03/01/opinion/01wed2.html| accessdate = 2009-01-07}}</ref> “'''Техастық он бір'''” атты бір топ Демократтардың заң шығарушылары штатты осындай қиын жағдайдан алып шықты.<ref name="Tex11">{{cite news | last = Ridder| first = Knight | title = 11 Texas Senate Democrats Take Cue from House, Bolt to Avoid Redistricting | publisher = Houston Chronicle | date = 2003-07-29 | url = http://www.allbusiness.com/government/elections-politics-politics-political-parties/10366221-1.html| accessdate = 2009-01-07}}</ref> Осындай қиыншылықтарға қарамай заң шығарушы үкімет картаны Республикашылар алып барды. Сайлау округтерін қай қару протестанттары ұлттық Жоғары сотқа Біріккен Латын Америкасы азаматтары және Перри істері бойынша жүгінді, бірақ іс Республикашылар пайдасына шешілді.<ref>{{cite news|author = The Associated Press
|url = http://www.nytimes.com/2006/06/28/washington/28cnd-scotus.html|title =Justices Back Most G.O.P. Changes to Texas Districts |work = New York Times|date= 2006-06-28|accessdate = 2006-06-28}}</ref>
2010 жылғы жалпы сайлауларда Палатадағы және Сенаттағы Делегациясындағы Республикашылардың көпшілігі Техас мүшелерінен болды. 111-АҚШ Конгрессіндегі 32 Техас Конгресстік штаттарының 23 Республикашылардын болса, қалған 9 Демократтардан болды. Техастың сенаторлары [[Кей Бейли Хэтчисон]] және [[Жон Корнин]]. 1994 жылдан бері еш бір Демократ штаттағы жоғары лауазымға отырған жоқ. Техастық Демократтардың қатысуы Шығыс және Солтүстік жақтағы [[Бомонт]], Эл Пасо, Остин, Сан-Антонио, Даллас және Хьюстон сияқты қалалардағы азшылықты құрайтын топтардан тұрады.
== Әкімшілік бөліністер ==
Техаста көпшілігі жалпыұлттық 254 [[Графтық (феодалдық иелік)|графтық]]тар бар. Әр бір графтық төрт сайланған [[комиссар]]лардан тұратын Комиссарлардың Сот жүйесімен жұмыс істейді және графтық судьясы графтық аймағынан сайланады. Графтық үкіметі әлсіз қалалық кеңес сияқты жұмыс алып барып, себебі графтық судьясында вето билік жоқ, бірақ басқа комиссарлармен бірге дауыс бере алады.
Сонда да Техас қызметтерді бөлісу үшін жергілікті келісім-шарттарға отыруға қалаларға және графтықтарға рұқсат береді. Графтықтар ішкі заңдарымен шағымдана алмайды, олардың барлық заңдары қатаң түрде штатта жасап беріледі. Штатта графтықтарға біріккен немесе бөлектенген аймақтар, райондар жоқ. Графтық бөлектенген жерлерге шектеулі қызметтер көрсетеді. [[Муниципалитет]]тер жалпы заңға немесе ішкі заңға бойсынуына қарай классификацияланады.<ref name="homerule">McDonald, John V., "An Analysis of Texas' Municipal Home Rule Charters Since 1994" (2000). Applied Research Projects. Paper 124. [http://ecommons.txstate.edu/arp/124/ Txstate.edu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120304010149/http://ecommons.txstate.edu/arp/124/ |date=2012-03-04 }}</ref> Муниципалитет ішкі заңын қаланың 5000 артық адамы заңға келіскен жағдайда ғана қабылдай алады. Муниципалитеттер партиялардан тыс болып,<ref name="reqvote">{{cite web |title=Run for Party Nomination to Public Office |work=Texas Politics |publisher=University of Texas |url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/4_6_2.html|accessdate=2008-10-12}}</ref> сайлаулар мектеп басшылығы үшін және колледж аймақтары қоғамдастықтары үшін арналады.
==Экономика==
Штаттағы экономикалық жағдай XX ғасыр басында [[мұнай]] кені ашылған кезде күрт өзгерді. Университеттердегі [[инвестиция]] көмегімен XX ғасыр орталарында Техастағы әртараптандырылған [[экономика]] және жоғары технология дамыды. 2010 жылдан ол керегелі 500 компаниялардың жоғары бөлімінде өзінің өсіп бара жатқан өндірісімен, ауыл шаруашылық, мұнай-химия, [[энергетика]], [[компьютер]], [[электроника]], аэрокосмос, биомедициналық ғылымдар сияқты салалармен [[Калифорния]] екеуі 57-сатыны иелеп тұр.<ref>''[http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2010/states/TX.html CNN.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100807051708/http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2010/states/TX.html |date=2010-08-07 }}'', Retrieved қараша 2010.</ref> Бұл көрсеткіш 2002 жылдан бері ұлтты өнім экспорты бойынша көшбасшыға айналдырып, мемлекет жалпы өнімі бойынша екінші орынға шығады.
[[Сурет:NASA Neutral Buoyancy Laboratory Astronaut Training.jpg|left|thumb|Астронавт Техастағы ''Джонсон Космос Орталығы''нда дайындалу үстінде]]
[[Сурет:Кітап Техас.jpg|right|thumb|2010 жыл шыққан экономика жайлы кітап]]
2010 жылы Техас Жалпы ішкі өнімі 1,207 триллион АҚШ долларын құрап, АҚШ-та екінші жоғары көрсеткішке ие болды.<ref>{{cite web|title=GDP by State|url=http://greyhill.com/gdp-by-state|publisher=Greyhill Advisors|accessdate=7 September 2011}}</ref> Бұл көрсеткіш дүние экономикасында 11 және 12-орындарда [[Үндістан]] және [[Канада]] сияқты елдердің GDP-мен тең. Техас экономикасы дүние бойынша бөліністер арасында [[Англия]]дан (Біріккен Королдіктің бөлінісі), Калифорниядан және [[Токио]]дан соң 4-орында тұрады. Техас көп халқы, мол табиғи байлығы, гүлденген қалалары және жоғары білімнен көшбастаушы орталықтарының көмегімен жоғары және күшті экономикаға жетісті. Штат аймағында мұнай табылған соң, Техаста мұнай өндірісі күшейді. Соңғы кездерді қала орталықтары көбейіп, 2005 жылда халықтың 2/3 бөлігі сол жерлерде тұрды.<ref name="economy1">{{cite web |title=Economic Geography |work=Texas Politics |publisher=University of Texas| url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/9_3_2.html|accessdate=2008-10-13}}</ref>
2011 жылы шілдеде штат жұмыссыздық көрсеткіші 8,4% шықты.<ref>{{cite web|title=Local Area Unemployment Statistics|url=http://www.bls.gov/web/laus/laumstch.htm|publisher=Bureau of Labor Statistics|accessdate=7 September 2011}}</ref>
Техаста “'''төмен салықтар, төмен қызметтер'''” репутациясы бар.
Салық қорының мәліметі бойынша Техастың салығы жалпы ұлттық салықтар арасында төменгі орында тұрады, мемлекеттік және жергілікті салық бағасы жан басына шаққанда 3,580 АҚШ долларын құраса, ол резиденттер пайдасының 8,4% болып есептеліп, салық төмен ұлттар үшін жетінші орында тұрады. Техас алған пайдаға салық төлемейтін жеті штат қатарына жатады.<ref name="incometax">{{cite web | title = State Individual Income Taxes | publisher = Federation of Tax Administrators | url = http://www.taxadmin.org/fta/rate/ind_inc.html | accessdate = 2008-10-12}}</ref> Оның орнына 6,25% мөлшерлемемен штат мүлкімен табыс салығынан кіріс алып отырады,<ref>{{cite web|author= |url=http://alltaxtips.com/why-does-texas-taxus-have-the-highest-property-taxes-and-3rd-highest-sales-tax/ |title=Why does Texas (Taxus) have the highest property taxes and 3rd highest sales tax? |publisher=Alltaxtips.com |date=2011-05-09 |accessdate=2011-08-15}}</ref> бірақ жергілікті салық юрисдикциялары (қала, округ, арнайы тағайындалған райондар және билік транзиттері) саудаға қойып, салықты максималды мөлшерлемеге дейін 2% көтеріп, 8,25% қылуы мүмкін.<ref>{{cite web|url=http://www.window.state.tx.us/taxinfo/sales/faq_collect.html |title=FAQ: Texas Sales Tax |publisher=Window.state.tx.us |date= |accessdate=2011-01-10}}</ref> Техас мемлекеттің салық доноры есептеліп, әр бір доллар үшін Техастықтар федералды үкіметке федералды кіріс салығын төлеп, мемлекет жалпы шамамен пайдадан 0,94% АҚШ долларын алып отырды.2010 жылы Таңдау журналы Техас Кәсіпорын Қорындағы 3 миллиард АҚШ доллары үшін бұл штатты мемлекеттегі бизнес үшін ең жақсы орын ретінде атады.<ref name="1businessclimate">{{cite web|title=Site Selection Rankings |url=http://greyhill.com/site-selection-rankings/ |accessdate=2011-10-10}}</ref> Техаспен Калифорнияда '''Фортуна 500'''-дегі ең көп компаниялардың штаб пәтерлері орналасқан.<ref>{{cite web|url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2010/states/TX.html |title=Fortune 500 2010: States: Texas Companies - FORTUNE on CNNMoney.com |publisher=Money.cnn.com |date=2010-05-03 |accessdate=2011-08-15}}</ref><ref>{{cite web|url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2010/states/CA.html |title=Fortune 500 2010: States: California Companies - FORTUNE on CNNMoney.com |publisher=Money.cnn.com |date=2010-05-03 |accessdate=2011-08-15}}</ref>
2010 жылы Техаста 346,000 [[миллионер]] болып, мемлекеттегі миллионерлер саны бойынша штаттар ішінде екінші орында тұрады.<ref>Second to California</ref><ref>{{Cite news | first=Walter | last=Scott | title=Personality Parade | url=| work= | publisher=Parade Magazine | location= | page= 2 | date=2 May 2010 | id= | accessdate=}}</ref>
=== Ауыл шаруашылығы және тау-кен өнеркәсібі ===
[[Сурет:Техас мақтасы.jpg|right|thumb|Батыс Техастағы өнімнен соң мақта егістігі]]
Техаста АҚШ-тағы ең көп шаруашылық орындары және ең үлкен жер аудандары бар. Техас үй малдарын өсіру өндірісі бойынша мемлекетте көш бастап келе жатыр. Ірі қара мал штаттың ең бағалы ауыл-шаруашылық өндірісі болып, штат мемлекетте [[қой]] мен [[ешкі]] өнімдерін өсіру бойынша жоғары орындарда тұрады. Штат дән өнімдерін шығаруда едәуір өсіп келе жатыр. Техастың үлкен коммерциялық балық өнеркәсібі бар. [[Цемент]], жарықшақталған тас, [[әк]], [[тұз]], [[құм]] және [[қиыршық тас]] сияқты пайдалы қазбалар өндірісі бойынша Техас көш бастап келеді.<ref name="netstateecon">{{cite web |title=The Texas Economy |publisher=netstate.com |date =2007-06-05 |url=http://www.netstate.com/economy/tx_economy.htm |accessdate=2008-04-29}}</ref>
=== Энергия ===
[[Сурет:Oil well.jpg|right|thumb|Мұнай ұңғысы]]
[[Сурет:GreenMountainWindFarm Fluvanna 2004.jpg|right|thumb|Батыс Техастағы Бразос жел фермасы]]
Спиндлтопта мұнай ашылған соң, энергия саяси және экономикалық салада басқарушы күшке ие болды.<ref name="AlmanacOil">{{cite web| url = http://www.texasalmanac.com/history/highlights/oil/ | title = Oil and Texas: A Cultural History| accessdate = 2009-02-03| last = Ramos| first = Mary G.| work = Texas Almanac 2008–2009| publisher = The Texas State Historical Association}}</ref> Энергия Ақпарат Әкімшілігінің хабарлауынша Техас мемлекеттегі жан басына және жалпы энергияны ең көп пайдаланатын штат болды.<ref name="Petrol">{{cite web |title=Texas Quick Facts |publisher=Energy Information Administration |date =|url=http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=TX|title=Petroleum Profile: Texas|accessdate=2008-12-13}}</ref> Мемлекеттің басқа бөліктеріне қарағанда Техастың көпшілік аймақтары өздерінің айнымалы токтарының энергия жүйесін пайдаланады. Техас электроэнергия жабдықтарын реттейді.
Техас Темір жол комиссиясы өз атына қарамастан штаттағы мұнай-газ өнеркәсібін, газ жабдықтарын, құбыр қауіпсіздігін, сұйытылған газ өнеркәсібіндегі қауіпсіздікті, тау-кен өнеркәсібіндегі көмір және уранды реттеп отырады. Комиссия Техас мұнай қорын тәртіпке салу қабілітіне ие болғандықтан 1970 жылға дейін мұнай бағасын қадағалап отырды. [[ОПЕК]] негізін салушылар мұнай бағаларын реттеуші модулдердің бірі ретінде Техас агенттігін пайдаланды.<ref name="RRcommission">{{Handbook of Texas |id=mdr01 |name=Railroad Commission}}</ref>
Техас 5 миллиард (790 000 000 метр куб) баррель мұнай қорына ие болып, бұл мұнай АҚШ жалпы мұнай қорының төрттен бірін құрайды.<ref name="Petrol"/> Штаттың тазалағыш зауыттары күніне 4.6 миллион баррель (730 000 метр куб) мұнай өңдеп шығарады.<ref name="Petrol"/> Хьюстон аймағындағы Бейтоун тазалағыш зауыты АҚШ-тағы ең үлкен тазалағыш зауыт болып табылады.<ref name="Petrol"/> Техас жасанды газ өндіруден көш бастап, мемлекет жасанды газының төрттен бірін құрайды.<ref name="Petrol"/> Бірнеше мұнай компаниялары осы Техаста орналасқан: олар Коноко-Филипс, Эксон-Мобил, Халлибуртон, Валеро, и Марафон Ойл компаниялары.
Штат жаңартылған энергия көзі бойынша көшбасшы болып, ол мемлекеттегі ең көп жел энергиясын шығарады.<ref name="Petrol"/><ref name="wind2">{{cite web |last=Souder |first=Elizabeth |title=Texas leads nation in wind power capacity |work=Dallas Morning News |year=2007 |date =01/08 |url=http://www.dallasnews.com/sharedcontent/dws/dn/latestnews/stories/011808dnbuswindpower.30c78959.html}}</ref> [[Роскоу]]дағы, Техас штатында, Роскоу жел электрстанциясы 781.5 мегаватт күшімен 2009 жылы қазанда дүнидегі ең үлкен электростанция болып табылды.<ref name="RoscoeWind">{{cite news|last=O'Grady|first=Eileen|title=E.ON completes world's largest wind farm in Texas|url=http://www.reuters.com/article/idUSN3023624320091001|accessdate=26 тамыз 2010|newspaper=Reuters|date=2009-10-01}}</ref> Энергия Ақпарат Әкімшілігі хабарлауынша, штаттың ірі ауыл шаруашылығы мен орман өнеркәсібі Техасқа отындарды пайдалану үшін ірі көлемдегі биомасса беруі мүмкін. Штатта тағы да мемлекет дамуы үшін күн сәулесі энергиясынан пайдалану мүмкіншілігі бар.<ref>[https://www.luminsmart.com/blog/are-solar-panels-worth-it-in-texas-2265 Are solar panels worth it in Texas?]. ''luminsmart.com''{{ref-en}}</ref>
=== Технология ===
[[Сурет:GodPod.jpg|right|thumb|Платодағы Электроник Дата Системс штаб пәтері]]
Техаста үлкен университет жүйелерімен қоса бастамашы Техас кәсіпорын қоры, Техас Эмеджинг қоры және көптеген алуан түрлі өнеркәсіптің жоғары технологиялы салалары дамып жатыр. Остин аймағы “Кремний белестері” деген лақап атпен аталса, солтүстік Даллас “'''Кремний жайылмасы'''” деп аталады. [[Техаста Dell, Inc.]], [[Texas Instruments]], [[Perot Systems]], и [[AT&T]] сияқты жоғары технология компанияларының штаб-пәтерлері бар.
Ұлттық аэронавтика және Космос әкімшілігінің [[Линдон Б. Жонсон Космос орталығы]] оңтүстік-шығыс Хьюстонда орналасып, Техастағы аэронавтика өндірісінің асыл тәжі болып тұр. Форт-Уэрт Локхид Мартин аэронавтикасының дивизиясы мен Бэлл Хеликоптер Текстрон екеуін қабылдайды.<ref name="LM1">{{cite web |title=Locations |publisher=Lockheed Martin |accessdate=2008-05-22 |url=http://www.lockheedmartin.com/aeronautics/about/Locations.html}}</ref><ref name="Bell">{{cite web |title=About Bell Helicopter |publisher=Bell Helicopter |accessdate=2008-05-22 |url=http://www.bellhelicopter.com/en/company/}}</ref> Форт-Уэртта Локхид ең үлкен батыстық бағдарлама есептелетін [[F-16 Күресуші Сұңқары]]н және оның ізбасары [[F-35 Жасындары]]н істеп шығарады.<ref name="Downside">{{cite news |last=Rosenwald |first=Michael S. |date=2007-12-17 |title=Downside of Dominance? |publisher=The Washington Post |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/12/16/AR2007121601522.html |accessdate=2008-05-22}}</ref>
=== Сауда ===
Техас байлығы көтерме және бөлшек саудадан тұратын үлкен коммерциялық секторды, банк ісін, сақтандыруды және құрылыс өнеркәсібін ынталандырды. Fortune 500 компанияларының мысалдары Техас өнеркәсіп салаларына AT & T, Men's Warehouse, Landry's Restaurants, Kimberly-Clark, Blockbuster, Whole Foods Market, және Tenet HealthCare ке арналмаған.<ref name="fortune500_2">{{cite news |title=Texas |publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune Magazine]] |date=2007-04-30 |url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2007/states/TX.html |accessdate=2008-05-03}}</ref> Даллас-Форт-Уэрт АҚШ-тағы басқа штаттарға қарағанда жан басына ең көп сауда орталықтары тиісті болатын мекен есептеледі.<ref name="VisitDallas_Shopping">{{cite web | title = Dallas Shopping | publisher = Dallas Convention & Visitors Bureau | url = http://www.visitdallas.com/downloads/1224091342.02416300_679fbde386/DallasShopping.pdf | format = PDF | accessdate = 2008-02-20}} {{Dead link|date=June 2010| bot=DASHBot}}</ref> Мексика штаттың ең ірі сауда әріптесі болып, [[НАФТА]] арқылы штат экспортының үштен бір бөлігін қабылдайды. НАФТА Техас-Мексика шекарасындағы тартысты макиладоралардың құрылысын көтермеледі.<ref name="economy2">{{cite web|title=Recent Economic Transformations |work=Texas Politics |publisher=University of Texas |url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/9_3_3.html|accessdate=2008-10-13}}</ref>
== Демография ==
{| class="wikitable" style="float:right; font-size:79%; margin:10px"
|+ '''Тарихтағы халық сандары'''
|- style="background:lightgrey;"
! Санақтар
! Халық саны
! % +, - көрсеткіші
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1850]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|212,592
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"| -
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1860]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|604,215
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|184.2%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1870]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|818,579
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|35.5%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1880]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|1,591,749
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|94.5%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1890]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|2,235,527
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|40.4%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1900]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|3,048,710
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|36.4%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1910]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|3,896,542
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|27.8%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1920]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|4,663,228
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|19.7%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1930]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|5,824,715
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|24.9%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1940]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|6,414,824
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|10.1%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1950]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|7,711,194
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|20.2%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1960]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|9,579,677
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|24.2%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1970]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|11,196,730
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|16.9%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1980]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|14,229,191
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|27.1%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1990]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|16,986,510
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|19.4%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[2000]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|20,851,820
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|22.8%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[2010]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|25,145,561
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|20.6%
|}
[[Сурет:Texas population map.png|300px|left|thumb|Техас халқы тығыздығының картасы]]
2009 жылы штат халқы күтілгендей 24,782,406 адамды құрап, алдыңғы жылға қарағанда 1,97% өскен болса, 2000 жылдан бері 16,1% өсті.<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/popest/states/states.html|title=Population Estimates|date=желтоқсан 23, 2009|work=Population Estimates Program|publisher=U.S. Census Bureau|accessdate=2009-12-30}}</ref> Соңғы санақтан бері штат халқының табиғи өсуі көрсеткіші 1,389,275 адамға жеткен болса, олардың 801,576 адамы иммиграциямен АҚШ сыртынан келсе, ал 451,910 адамы миграциямен мемлекет ішінен келген. 2004 жылда штатта 3,5 миллион шет елде туған резиденттер болып, олардың 1,2 миллионы күтілгендей заңсыз шет елдіктер болды. 2000-2006 жылдар аралығында Техаста мемлекеттегі ең көп шет елден көшіп келу, яғни иммиграция жүз берді. 2010 жылы заңсыз шет елдіктердің саны жалпы халықтың 6,0% бөлігін құрады. Бұл көрсеткіш мемлекеттегі штаттар арасындағы бесінші көрсеткіш болып табылады.<ref>{{Cite news | first=Peter | last=Slevin | title=New Arizona law puts police in 'tenuous' spot | url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/04/29/AR2010042904970.html?sid=ST2010042905051| work= | publisher=Washington Post | location=Washington, DC | pages= A4 | date=30 сәуір 2010 | id= | accessdate=}}</ref><!---as often happens, the box score figures listed in Wikipedia article are from print edition and did not appear in the online article---><ref>behind Nevada, Arizona, California, and New Jersey</ref>
Техас халқының тығыздығы 34,8 адам бір шаршы километрге тиісті болып, АҚШ тығыздығынан (31 адам/км) кішкене көбірек. Керісінше Техас жер көлемі бойынша Франциямен тең болса да, Еуропалық елдің аймағының тығыздығы 116 адам/км.
Техастықтардың үштен екісі Хьюстон сияқты үлкен қалаларда өмір сүреді. Даллас-Форт Уэрт Техастың үлкен қалаларынан есептеледі. Ал Хьюстон Техастағы ең үлкен қалалардың бірі болып, АҚШ-та төртінші орынды иелесе де, Даллас-Форт Уэрт одан едәуір үлкенірек.
=== Нәсілдік және этникалық құрамы ===
2010 жылғы АҚШ санағы бойынша Техастағы нәсілдік және этникалық топтардың қатынасы мынадай:
* Ақ нәсілділер: 70.4% ([[Испандар|Испаниялық]] емес ақ нәсілділер: 45.3%)
* Қара нәсілді немесе Афро-Америкалықтар: 11.8%
* Жергілікті [[Америкалықтар]]: 0.7%
* [[Азиялықтар]]: 3.8% <small>(1.0% [[Үндістан]]лықтар, 0.8% [[Вьетнам]]дықтар, 0.6% [[Қытай]]лықтар, 0.4% [[Филиппиндер|Филиппиндіктер]], 0.3% [[Корейлер]], 0.2% [[Пәкістан]]дықтар, 0.07% [[Жапондар]], 0.05% [[Латын Америкасы|Латын Америкалықтар]], 0.05% [[Камбоджа]]лықтар)</small>
* Тынық Мұхиттағы аралдықтар: 0.1% <small>(0.02% [[Гуамания]]лықтар, 0.01% [[Самоалықтар]], 0.01% [[Тонга]]лықтар, 0.01% [[Гавайи]]лықтар)</small>
* Басқа расалар: 10.5%
* Екі немесе одан да көп расалар: 2.7%
* Испандар немесе Латын Америкалықтар: 37.6% <small>(31.6% [[Мексика]]лықтар, 0.5% [[Пуэрто-Рико]]лықтар, 0.2% [[Куба]]лықтар</small>
Техаста ақ Америкалықтар нәсілдік азшылықты құрайды. Бірақ Испандық емес ақтар халықтың шамамен 48% бөлігін құрайды, сондықтан Техас азшылық және көпшілік штат болып есептеледі. 17,020,000 Техастықтар ақтар болып, шамамен 11,4 миллион халық Испандық емес ақтар. [[Германия]]лық, [[Ирландия]]лық және [[Англия]]лық Американдар Техастағы ең көп таралған Еуропалық ежелгі топтар. Германиялық Американдар халықтың 11,3% құрап, олардың саны 2,7 миллионнан асады. Ирландиялық Американдар халықтың 8,2% құрап, олардың саны 1,9 миллион. Техаста шамамен 600,000 Франциялық Американдар және 472,000 [[Италия]]лық Американдар бар. Бұл этникалық топтар өз кезегінде халықтың 2,5% және 2,0% құрайды. 1980 жылдағы АҚШ-тағы санақ бойынша Техас аймағындағы ең көп таралған ежелгі халықтар 3,083,323 адаммен ағылшындар екен, олар сол кезде штат халқының 27% бөлігін құраған.<ref>http://www.census.gov/population/www/censusdata/files/pc80-s1-10/tab03.pdf</ref> Алғашында олардың ата-бабалары он үш отарға кірген және кейінірек оларды Американдықтар деп атап кетті, ал негізі олар ағылшындардың тұқымынан шыққан.
Қара нәсілді американдықтар Техаста азшылықты құрайды. Испандық және Испандық емес қара нәсілділер халықтың 11,5% құрап, Испандық емес текті қара нәсілділер қарапайым халықтың 11,3% құрайды. Испандық және Испандық емес қара нәсілділер саны шамамен 2,7 миллион.
Текті Американдықтар да Техаста азшылықты құрап, олар штат халқының бар-жоғы 0,5% және олардың саны 118,000 адам. Испандық емес текті Американдықтар 0,3% құрап, олардың саны 75,000 адам. Чероки индеецтері 0,1% құрап, олардың саны 19,400 адам. Керісінше, 583 адам ғана [[Чиппева]] ретінде анықталған.
Азиялық Американдар да Техаста азшылық топты құрайды. [[Азия]]дан шыққан Американдар халықтың 3,4% құраса, ал Испандық еместер 3,3% құрайды. Олардың біргелкі саны 808,000 адамнан асады. Испандық емес Азиялықтар саны 795,000 адамнан артады. 200,000 астам [[Үндістан]]лықтар Техасты Отаны етіп алған. Техасты сондай-ақ 187,000 [[Вьетнам]]дықтар,136,000 [[Қытай]]лықтар, 92,000 [[Филиппиндер|Филиппиндықтар]], 62,000 [[Корея]]лықтар және 18,000 [[Жапония]]лық Американдықтар мекендеген. Тағы да 111,000 артық адам Азиялық тектен шыққан олар: [[Камбоджа]], [[Таиланд]] және [[Хмонг]].
[[Тынық мұхиты]]нан шыққан Американдар да Техаста азшылықты құрайды. Сауалнама бойынша, тек ғана 18,000 адам Тынық мұхиты аралдарынан және 16,400 Испандық емес тектен шыққан. Сондай-ақ, 5,400 текті [[Гавайи]]лықтар, 5,300 [[Гвамания]]лықтар және 6,400 халық басқа тектерден шыққан. [[Самао]] Американдары өте шектеулі болып, олардың саны 941 адам ғана.
Көпрасалы адамдар да Техаста азшылықты құрайды. Көпнәсілді адамдардың мұрагерлері халықтың санының 1,9% құрап, олар 448,000 адамды құрайды. Дерлік 80,000 адам Еуропа және [[Африка]]лықтардың мұрагерлері болып, олар халықтың 0,3% құрайды. Еуропа және текті Американдықтардың мұрагерлері саны 108,000 болып, олар халықтың 0,5% құрайды. Еуропа және Азиялықтардың мұрагерлері саны 57,600 болып, олар халықтың 0,2% құрайды. Ал Африкалық және текті Американдықтардың мұрагерлері саны өте аз 15,300 болып, олар халықтың 0,1% құрайды.
Испандармен латындар Техаста Испандық емес Еуропалық Американдардан соң саны бойынша екінші орында тұрады. 8,5 миллионнан көп халық испан және латын этникалық бірлестігіне жатады. Бұл топ Техас халқының 36% құрайды. Мексикан текті халық саны 7.3 миллионнан асып, штат халқының 30.7% құрайды. 104,000 артық Пуэрто-Риколықтар штат аймағында жасайды. Шамамен 38,000 Кубалықтар осы штатта мекендейді. 1,1 миллионнан астам адам (халық санының 4.7% құрайды) Коста-Рикалықтар, Венесуэлалықтар және Аргентиналықтар.<ref>{{cite web|author= |url=http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-geo_id=04000US48&-qr_name=ACS_2008_3YR_G00_DP3YR5&-ds_name=ACS_2008_3YR_G00_&-_lang=en&-redoLog=false&-_sse=on |title=Texas – ACS Demographic and Housing Estimates: 2006–2008 |publisher=Factfinder.census.gov |date= |accessdate=2011-01-10}}</ref><ref>{{cite web|author=|url=http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-geo_id=04000US48&-qr_name=ACS_2008_3YR_G00_DP3YR2&-ds_name=&-_lang=en&-redoLog=false |title=Texas – Selected Social Characteristics in the United States: 2006–2008 |publisher=Factfinder.census.gov |date= |accessdate=2011-01-10}}</ref>
Техастың орталық және оңтүстік-шығыс орталық бөлімінде Германиядан шыққандар өмір сүреді. Техастың үштен бір бөлігінен көбі Испандық тектен шыққан,<ref name="Census2">{{cite web |year=2006 |title=Texas QuickFacts from the US Census Bureau |location =US Census
|url=http://factfinder.census.gov/servlet/ACSSAFFFacts?_event=&geo_id=04000US48&_geoContext=01000US%7C04000US48&_street=&_county=&_cityTown=&_state=04000US48&_zip=&_lang=en&_sse=on&ActiveGeoDiv=&_useEV=&pctxt=fph&pgsl=040&_submenuId=factsheet_1&ds_name=DEC_2000_SAFF&_ci_nbr=null&qr_name=null®=null%3Anull&_keyword=&_industry= |accessdate=2007-04-28}}</ref> олардың көбісі соңғы уақыттарда келген, кейбір Теханолар Техасқа 18-ғасырда байланысы болған. Бұрынғы құл халықтан шыққан тектілерден кейінгі уақытта коллеж бітірген Афро-Американдар Жаңа Ұлы Көшу кезінде көптеп жұмыс жасауға келеді.<ref name="blackmigration">[https://web.archive.org/web/20040702085924/http://www.brookings.edu/urban/pubs/20040524_Frey.pdf William H. Frey, "The New Great Migration: Black Americans' Return to the South, 1965–2000", May 2004, The Brookings Institution, p.1]. Retrieved наурыз 19, 2008.</ref> Соңғы кезде Техаста, әсіресе Хьюстонмен Далласта Азиялықтардың саны өсіп кетті. Азиялық Американдар өсіп бара жатқан Техастағы басқа аймақтар Остин, [[Корпус Кристи]], [[Шерилэнд]] және [[МакАллен]]. Қазіргі уақытта үш халық мойындаған тайпалар жасап жатыр олар: Алабама-Коушатта тайпасы, Кикапу дәстүрлі тайпасы және Ислета [[Дел Сур Пуэбло]] тайпалары.
2011 жылы ақпанның ортасында болған санақ бюросының айтуынша, Техастың ақ нәсілді халқы 50% төмен екен, яғни 45% екен, ал Испандықтар болса 38% дейін көтеріліпті. 2000-2010 жылдары аралығында жалпы халық саны 20,6% дейін көтерілді, бірақ Испандықтар 65% дейін көтеріліпті, ал Испандық емес ақ нәсілділер болса тек ғана 4,2% дейін көтеріліпті.<ref>Majority of Texas' population growth is Hispanic http://www.usatoday.com/news/nation/census/2011-02-17-texas-census_N.htm?csp=34news&utm_source=feedburner&utm_medium=feed&utm_campaign=Feed%3A+usatoday-NewsTopStories+%28News+-+Top+Stories%29</ref>
=== Дін ===
{| class="wikitable" style="float:right; margin:10px"
|-
!Religion<ref>[http://www.gc.cuny.edu/faculty/research_briefs/aris/key_findings.htm#StateFaith American Religious Identification Survey] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051024031359/http://www.gc.cuny.edu/faculty/research_briefs/aris/key_findings.htm#StateFaith |date=2005-10-24 }}, 2001</ref>
!
|-
|[[Роман Католиктер]]
|28%
|-
|[[Баптистер]]
|21%
|-
|[[Атеист|Дін ұстанбайтындар]]
|11%
|-
|[[Методистер]]
|8%
|-
|[[Христиан]] – Басқалар
|7%
|-
|[[Лютерандар]]
|3%
|-
|[[Pentecostal]]
|3%
|-
|[[Presbyterian]]
|2%
|-
|[[Деноминация еместер]]
|2%
|-
|[[The Church of Jesus Christ of Latter-day Saints|Мормон]]
|2%
|-
|[[Episcopal Church (United States)|Эпископтықтар]]
|1%
|-
|[[Ислам діні]]
|1%
|-
|[[Йегова куәгерлері]]
|1%
|-
|[[Assemblies of God USA|Құдай ассамблеясы]]
|1%
|-
|Құдай шіркеуі
|1%
|-
|Басқалар
|2%
|}
[[Сурет:Lakewood1.jpg|left|thumb|Лейкуд шіркеуі ішкі көрінісі]]
2000 жылда ең үлкен деноминация саны жақтаушылары [[Роман Католик шіркеуі]] 4,368,969 адам; Оңтүстік Баптист Конвенция 3,519,459 адам және [[Біріккен Методист шіркеуі]] 1,022,342 адамнан тұрады.<ref name="religion">{{cite web |url=http://www.thearda.com/mapsReports/reports/state/48_2000.asp |title=State Membership Report – Texas|publisher=Association of Religion Data Archives|accessdate=2008-02-12}}</ref>
Даллас-Форт-Уэрт болса үш үлкен эвангелие семинарлары үйі және монастырлер қожайыны. Хьюстондағы [[Лейкуд шіркеуі]]не аптасына орташа 43,000 адам келуімен мақтанады.<ref>{{cite web|url=http://www.sermoncentral.com/articleb.asp?article=Top-100-Largest-Churches |title=Top 100 Largest Churches in America |publisher=SermonCentral.com |date=2009-04-13 |accessdate=2010-04-11}}</ref> Лаббокта біліміне байланысты мемлекетте жан басына шіркеу ең көп аймақ болып есептеледі.
[[Христиан Діні|Христианнан]] басқа діннің жақтаушылары негізінен қалалық жерлерге көшіп барады. 1990 жылда мұсылмандар 140,000 адам болса, қазіргі уақытқа келіп, мұсылман халықтар саны 350,000 – 400,000 аралағында болды.<ref>[http://www.texanonline.net/special-reports/muslim-growth-adds-to-texas-diversity Texas Online: Muslim growth adds to Texas diversity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120326150126/http://www.texanonline.net/special-reports/muslim-growth-adds-to-texas-diversity |date=2012-03-26 }}</ref> Еврей дінінде 128,000 адам. Шамамен 146,000 [[Иудаизм]] және [[Сикхизм]] діндерінің жақтаушылары Техаста өмір сүреді.<ref>{{cite book|title=Twentieth-century Texas: a social and cultural history|author=Storey, John Woodrow; Kelley; Mary L.|publisher=University of North Texas Press|year=2008|page=145}}</ref><ref>Lindsey, William D.; Silk, Mark : ''[http://books.google.com/books?id=NjdrZ4m_BK8C Religion and public life in the southern crossroads: showdown states]'', Altamira Press, 2004, pg. 48</ref>
=== Қалалар мен қалашықтар ===
Штаттың халқы миллионнан асатын үш қаласы бар олар: Хьюстон, Сан-Антонио және Даллас. Осы үш қала АҚШ-тың ең көп халқы бар он қаласының ішінде тұр.<ref name=PopEstBigCities>{{cite web |url=http://www.census.gov/popest/cities/tables/SUB-EST2006–01.csv |title=Table 1: Annual Estimates of the Population for Incorporated Places Over 100,000, Ranked by шілде 1, 2006 Population: сәуір 1, 2000 to шілде 1, 2006 |format=[[comma-separated values|CSV]] |work=2005 Population Estimates |publisher=АҚШ халық санағы бюросы|date=2008-06-10 |accessdate=2008-06-10}} {{Dead link|date= 2010|bot=H3llBot}}</ref> 2000 жылы Техастың алты қаласының халық саны 500,000 адамнан асып тұрды. Остин, Форт-Уэрт және Эл Пасо АҚШ-тың ең халқы көп 25 қаласының ішінде болды. Техаста халық саны миллионнан асатын төрт метрополитан аймақ бар олар: [[Даллас-Форт Уэрт-Арлингтон]], [[Хьюстон-Шугэр Ленд-Бейтоун]], [[Сан Антонио-Нью Бронфельс]] және [[Остин-Раунд Рок-Сан Макрос]]. Даллас Форт-Уэрт және Хьюстон метрополитан аймақтарының халқының саны 6,3 миллион және 5,7 миллион тұрғынды құрайды. Үш штатаралық үлкен жолдар бар: I-35 батысқа (Даллас – Форт-Уэрттан Сан-Антониоға дейін, ортасында Остинға), I-45 шығықа (Далластан Хьюстонға дейін), және I-10 оңтүстікке (Сан-Антониодан Хьюстонға дейін) бұлар [[Техас Урбан Үшбұрышы аймағы]] деп аталады. Бұл аймақ 60,000 шаршы миль (160,000 шаршы километр) болып, көптеген үлкен қалалармен метрополитан аймақтар осыған кіріп, бұл жерде 17,000 миллион тұрғын жасап, ол Техас жалпы халық санының 75% құрайды.<ref name="urbantriangle">{{cite web | last = Neuman | first = Michael | title = The Texas Urban Triangle: Framework for Future Growth | publisher = Southwest Region University Transportation Center (SWUTC) | url = http://swutc.tamu.edu/projectdescriptions/167166.htm | accessdate = 2008-10-14}}</ref> Даллас және Хьюстондар дүние қалаларының ішінде екінші қала болып танылған.<ref name="worldcities">{{cite web| title = GaWC – The World According to GaWC 2008| work = Globalization and World Cities Research Network| accessdate = 2009-03-01| url = http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html}}</ref> Бұл қалалар штат ішінде таралған. Техаста штаттардың ішінде ең көп графтық 254 графтық бар.<ref>{{cite web|url=http://www.spiritus-temporis.com/counties-of-the-united-states/number-of-counties-per-state.html |title=Counties of the U.S |publisher=Spiritus-temporis.com |date= |accessdate=2011-01-10}}</ref>
Қалалардан тысқары ауылдық жерлердегі аймақтар колонияларда жиі инфрақұрылымдар жетіспейді, сондықтан кедейшілік әлі де бар.<ref name="Colonias">{{cite web| url= http://www.sos.state.tx.us/border/colonias/faqs.shtml| title= Colonias FAQ's (Frequently Asked Questions)| accessdate = 2008-10-12| author = Federal Reserve Bank of Dallas Office of Community Affairs| publisher= Texas Secretary of State}}</ref> 2007 жылы аз дегенде 2,294 колония болып Техаста, штаттың Мексикамен шекарасындағы 1,248 миль (2,008 km) жерде орналасқан.<ref name="Colonias"/> Техаста шамамен 400,000 адам колонияларда жұмыс жасайды.
<center>
<gallery widths="140" heights="140px" perrow="5">
Image:Panoramic Houston skyline.jpg|[[Хьюстон]]
Image:AustinWikiPic2.jpg|[[Остин]]
Image:Xvixionx 29 April 2006 Dallas Skyline.jpg|[[Даллас]]
File:FortWorthTexasSkylineW.jpg|[[Форт Уэрт]]
Image:Downtown-san-antonio.jpeg|[[Сан-Антонио]]
File:El Paso Skyline.jpg|[[Эл Пасо]]
</gallery>
</center>
==Мәдениет==
[[Сурет:Mission San Antonio aka Alamo.jpg|right|thumb|Аламо Техастың атақты символдарының бірі]]
Тарихта Техастың барлық мәдениеті оңтүстік, батыс және оңтүстік-батыс жақтардың әсерінен штаттар арасында бір-біріне көшіп жүріп өзгеріске ұшыраған. Ең атақты тағамы таңғы астағы [[пуррито]] үш нәрседен оралған ұннан жасалған [[шелпек]]тен, [[бекон]] және қуырылған [[жұмыртқа]]дан тұрады. Техас дәстүрлі мәдениеті 18-19 ғасырларда әр түрлі иммигранттардың көшіп келуі себебінен аралас мәдениеттердің ошағына айналды.
=== Өнер ===
[[Сурет:Big Tex.JPG|left|thumb|Биг Текс 1952 жылдан бастап барлық Техас штаты жәрмеңкелерінде қатысып келеді]]
Хьюстон – АҚШ-тағы әрдайым кәсіби резидентті компаниялармен өнердің барлық түрлерінде болатын бес қаланың біреуі. Өнер орындары: [[Хьюстон Гранд Опера]], [[Хьюстон симфониялық оркестрі]], [[Хьюстон Балеті]] және [[Аллей театр]].<ref name="houstontheater">{{cite web |title=About Houston Theater District |publisher=[[Houston Theater District]] |url=http://www.houstontheaterdistrict.org/en/cms/?68 |accessdate=2008-04-28 |archiveurl = http://web.archive.org/web/20080229033851/http://www.houstontheaterdistrict.org/en/cms/?68 |archivedate = February 29, 2008}}</ref> Оның бейнелі өнері және атқарушы өнер түрлеріне тербеліс болған Хьюстон Театр районы болып табылады. Ол Хьюстон орталығының жүрегінде орналасқан 17 блокты аймақ болып, 12 948 орын жанды шығуларға және 1 480 кино орындарға арналып, бұл жер мемлекетте театр орындары бойынша екінші орынды алады.<ref name="houstontheater"/>
[[Сурет:Техастағы театр.jpg|right|thumb|Театр орталығы]]
1892 жылда негізі қаланған Форт-Уэрттағы [[Техас Қазіргі Көркемөнер мұражайы]] штаттағы ең ескі көркемөнер мұражайы болып табылады. Форт-Уэртта тағы да [[Кимбелл көркемөнер мұражайы]], [[Амон Картер мұражайы]], [[Ұлттық малшы әйел мұражайы]] және [[Даңқ Залы]], [[Уилл Роджерс Мемориэл орталығы]] және орталықта [[Бас Атқарушы Залы]] бар. Даллас қаласы орталығындағы өнер орталығында мынадай өнер орындары бар: [[Даллас Көркемөнер мұражайы]], [[Мортон Х. Мейерсон Симфониялық мұражайы]], [[Марго және Билл Винспир Опералық театры]], [[Азия өнерінің Траммелл & Маргарет Кроу коллекциясы]] және [[Нэйшер мүсін орталығы]].<ref name="Dallasarts">{{cite web |title=Dallas Arts District |publisher=Dallas Convention & Visitors Bureau |accessdate=2008-05-29 |url=http://www.visitdallas.com/visitors/listing-details?id=492}}</ref>
Далластағы [[Дип Эллум]] ауданы оңтүстік АҚШ-та 1920-1930 жылдары басты джаз және қайнаған блюзымен даңқы шықты. Дип Эллум сөзі жергілікті халықтың “'''Дип Элм'''” сөзін “'''Дип Эллум'''” деп дауыстағынан пайда болған.<ref name="DeepElm">{{Handbook of Texas|id=hpd01|name=Deep Ellum}}</ref> [[Соқыр Лимон Джефферсон]], [[Роберт Джонсон]], [[Худди "Ледбелли" Ледбеттер]] және [[Бесси Смит]] сияқты әншілер Дип Эллум клубтарында өз өнерлерін көрсеткен.<ref name="DeepElm2">{{cite web |title=Dallas History Items: Deep Ellum |publisher=Dallas Historical Society |url=http://www.dallashistory.org/history/dallas/deep_ellum.htm |accessdate=2008-07-25}}</ref>
Остин дүниенің жанды музыкасы орталығы болып, адамның жан басына шаққанда көп өлең айтылатын мынадай ордалары бар: [[Нашвилл]], [[Мемфис]], [[Лос-Анджелес]], [[Лас Вегас]] және [[Нью-Йорк]].<ref name="livemusic">{{cite web|url=http://www.cityofaustin.org/music/|title=Live Music Capital of the World|accessdate=2007-06-12|publisher=City of Austin}}</ref> Қала музыкалары Алтыншы көшедегі түнгі клубтарда болып өтеді, [[фильм]], [[музыка]] және мультимедиа сияқты оқиғалар оңтүстіктен оңтүстік-батысқа дейін болса, көп жалғасатын музыкалық бағдарламалар Американ ТВ, Остин Сити Лимитста көрсетіледі және [[Остин Сити Лимитс Музыка фестивалі]] [[Цилкер саябағы]]нда боып өтеді.<ref name="AustinCL">{{cite web | last = Bernardini | first = Deb | authorlink =Deb Bernardini | title = Television's longest running concert series begins season 33 Tapings with performances by Norah Fones, Wilco, Femi Kuti, Arcade Fire and more | url = http://dbmpr.com/pressroom/acl/ACLFinalPR.doc.pdf | format = PDF | accessdate = 2008-10-15|archiveurl=http://web.archive.org/web/20081028193024/http://dbmpr.com/pressroom/acl/ACLFinalPR.doc.pdf|archivedate=2008-10-28}}</ref>
1980 жылдан бастап Сан-Антонио "'''Дүние Техано музыка орталығы'''"нда өркендеді.<ref name="TTMA">{{cite web|url=http://www.tejanomusicawards.com/about.html|title=About The Texas Talent Musicians Association (TTMA)|accessdate=2009-08-02|publisher=Texas Talent Musicians Association}}</ref> [[Техано Музыка марапаты]] Техано музыкасын және мәдениетін бағалайтын, түсінетін форум құрған.<ref name="TejanoMA">{{cite web |title=Tejano Music Awards |publisher=Texas Talent Musicians Association |year =2008 |url=http://www.tejanomusicawards.com/ |accessdate=2008-05-12}}</ref>
== Білім ==
[[Сурет:Техас білім агенттігі.jpg|right|thumb|[[Техас білім агенттігі]]]]
[[Сурет:TravisStateOfficeBuilding.JPG|right|thumb|Техас білім агенттігінің [[Остин]]дағы басты кеңселері]]
[[Техас Республикасы]] екінші президенті [[Мирабо Б. Ламар]] Техас білімінің атасы есептеледі. Оның басқару жылдарында штат әр бір [[Графтық (феодалдық иелік)|графтыққа]] мектептер салынуы үшін үш лигадан жер берілді. Тағы қосымша 50 лига жер екі университетті қолдау үшін қойылды, кейінірек бұл жерлер [[Тұрақты университетте қоры]]ның негізіне айналды.<ref name="PUF">{{cite web|url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/khp02|title=Permanent University Fund |accessdate= қаңтар 13, 2008|first=Vivian Elizabeth|last= Smyrl|publisher=TSHA Online}}</ref> Ламардың қызметі бүкіл Техас бойынша мемлекеттік мектептер жүйесінің негізін салу еді.<ref name=hen37>Hendrickson (1995), p. 37.</ref> АҚШ білім саласында Америка заңнама ауысу Кеңесінің есеп беру бланкісінде Техас штаты 29-орында тұрған. Техас студенттері орташа есеппен математика пәнінен жоғарылау орынды иелеген, бірақ әдебиеттен (оқудан) төмен нәтиже көрсеткен. 2006–2007 жылдар аралығында, Техас әр бір оқушы үшін $7,275 жұмсап, мемлекеттегі $9,389 көрсеткішке қарағанда төменірек. Оқушы және мұғалім ара-қатынасы 14.9 құрап, мемлекеттік көрсеткіштен 15.3 төмендеу. Техас мұғалімдерге 41 744$ төлеген болса, бұл көрсеткіш мемлекеттікінен 46 593$ сомадан төмен. Штат білім қорының 88% ақшасын төлесе, ал федералды штат қалған 12% төлейді.<ref name="reportcard">{{cite web| title = Texas| work = Report Card on American Education: A State By State Analysis 15th Edition| publisher = American Legislative Exchange Council| year = 2008| url = http://www.alec.org/am/pdf/states/texas08.pdf|accessdate=2010-08-26| format = PDF}} {{Dead link|date=2010|bot=H3llBot}}</ref>
[[Сурет:Мектеп.jpg|left|thumb]]
[[Техас білім агенттігі]] штаттағы мемлекеттік білім жүйесін қадағалайды. Техаста [[Стаффорд муниципалды мектеп районы]]нан басқа мыңнан аса мектеп райондары муниципалды райондардан тәуелсіз болып, қала шекараларынан кесіп өтеді.<ref name="Stafford">{{cite press release|title=Comptroller Strayhorn to Review Stafford Municipal School District|publisher=Texas Comptroller Carole Keeton Strayhorn|date=2003-09-16|url=http://www.cpa.state.tx.us/news/30916stafford.html|accessdate=2008-06-28}}</ref> Мектеп райондары өздерінің азаматтарына салық салу құқығына ие және өз мүлкіне өзі иелік ететін егеменді аймақ ретінде бекітеді. Мектеп аудандардағы үшін мектептерді әділ қаржыландыру мандатымен сот болғандықтан, штаттың “'''Робин Гуд жобасы'''” деп аталушы қайта бөлетін тартысты сот жүйесі бар. Бұл жоба бай мектеп аудандарынан алынған мүлік салығы түсімін кедей мектеп аудандарына береді.<ref name="robinhood">{{cite web| last=Saghaye-Biria| first=Hakimeh| title=Robin Hood Plan is Working|date=2001-04-22|publisher= World Internet News Cooperative| url= http://soc.hfac.uh.edu/artman/publish/article_137.shtml| accessdate=2008-06-23}}</ref> Техас Білім Агенттігінің мектептің жеке немес ішкі істеріне араласу құқығы жоқ.<ref name="homeschool">{{cite web | publication-date =2007-11-01|title=Home School Information Letter|publisher=Texas Education Agency |url=http://www.tea.state.tx.us/home.school/homeltr.html|accessdate=2008-06-24}}</ref>
Бастауыш және орта мектептердегі оқушылар '''TAKS''' ('''Texas Assessment of Knowledge and Skills''') тестін тапсырады. TAKS оқушылардың Техас білім стандарттары және '''No Child Left Behind Act''' талаптары бойынша оқу, жазу, математика, ғылым және қоғамдық дағдыларын бағалайды. 2007 жылы Техас заң шығарушылары 2011-2012 жылдағы бірінші курс студенттеріне және мектептің соңғы класс оқушыларына TAKS-ты ауыстырды.<ref name="TAKS">{{cite news|url=http://www.tea.state.tx.us/student.assessment/admin/eoc/index.html|title=End-of-Course (EOC) Assessments: Implementation |last=Texas Education Agency|first= |work=Assessment Division|date=2007-10-22|accessdate=2007-10-22}}</ref>
=== Колледждер және университеттер ===
[[Сурет:The University of Texas at Austin - Littlefield Fountain and Main Building.jpg|right|thumb|Остиндағы Техас университеті]]
Техастың 1997 жылда қабылданған “'''Техас Хаус Билл 588'''” деп аталатын тартысты альтернативті жағымды әрекет жобасы бойынша, Техастың орта мектеп жоғары сыныпты жақсы бітірген оқушыларының 10% бөлігін мемлекет қаржыландырушы университеттерге автомат қабылдануына кепілдік береді.
[[Сурет:TAMUcampus.jpg|left|thumb|Техас A&M университеті]]
Техаста 6 мемлекеттік мектептер және 4 жеке меншік мектептер жұмыс жасайды.<ref name="UniSystems">{{cite web | last = Heath | first = Ben | publisher = Daily Texan | date = 2003-07-07 | url = http://www.utsystem.edu/news/clips/dailyclips/2003/0706-0712/UTSystem-DT-BillRequires-070703.pdf | format = PDF | accessdate =2007-10-12|title=Bill requires review of university systems|archiveurl=http://web.archive.org/web/20090205011655/http://www.utsystem.edu/news/clips/dailyclips/2003/0706-0712/UTSystem-DT-BillRequires-070703.pdf|archivedate=2009-02-05}}</ref><ref name="unisystems2">{{cite web | title = Senate Subcommittee on Higher Education Testimony Regarding the Benefits of a Stand Alone Institution | publisher = Sam Houston State University | date = 2008-06-25 | url =http://www.senate.state.tx.us/75r/Senate/commit/c535/20080625/062508_SFA_Testimony_Dr_Pattillo.pdf | format = PDF | accessdate =2008-10-12}}</ref> Тұрақты университетте қорының жерінде табылған кендер штаттың [[Техас университтеті]] және Техас [[A&M]] сияқты ең үлкен университеттер жүйесін қаржыландыруға үлкен көмегін тигізді. [[PUF]] 2005 жылы күзде 15$ миллиард қаржы жұмсап, [[Гарвард университеті|Гарвард]] қаржыландыруынан кейін екінші орында тұрады. Басқа төрт университет жүйелері олар: [[Хьюстон университеті]], [[Солтүстік Техас университеті]], [[Техас штаты]] және [[Техас техникалық университеті]] болып есептеледі.
[[Сурет:Ezekiel W. Cullen Building (Alternate).JPG|right|thumb|Хьюстон университеті]]
Техаста халық мойындаған мемлекет көшбасшы 3 зерттеу университеті бар: олар Остиндағы Техас университеті, Техас A&M университеті және Хьюстон университеті. Остиндағы Техас университеті және Техас A&M университеттері штаттағы ең жетекші университеттер болып есептеледі. Екеуі де Техас Конституциясында бекітіліп, Тұрақты университет қоры қорында өз үлесін сақтайды. Техас штаттағы жетекші университеттердің қатарын кеңейту үшін жеті оқу орнын “көрініп келе жатқан зерттеу университеттері” деп белгіледі. Техастың 82-ші Заң шығарушы ұйымының талқылауы бойынша олардың бірінші пайда болатын екеуі олар: Хьюстон университеті және Техас Технология университеті.<ref>{{cite web |title=Tier-One Prize Money Tentatively Passes House |accessdate=2011-04-27 |url=http://www.texastribune.org/texas-education/higher-education/tier-one-prize-money-tentatively-passes-house-/}}</ref>
[[Сурет:Lovett Hall.jpg|left|thumb|Райс университеті]]
Техас гуманитарлы университеттерден бастап халық мойындаған жетекші университеттерге дейінгі жеке оқу орындарының Отаны есептеледі. [[U.S. News & World Report]] сараптамасы бойынша [[Райс университеті]] мемлекеттегі білім деңгейі және зерттеу істері бойынша жоғары орындағы оқу орны болып, ол жетекші университеттер арасында 17-орында тұр.<ref>{{cite web | title = Rice University, Best Colleges 2009 | work = – US News and World Report | accessdate = 2009-03-27 | url = http://colleges.usnews.rankingsandreviews.com/college/items/3604}}</ref> Бұрынғы Республика жариялаған жеке университеттер: олар [[Бэйлор университеті]], [[Мария Хардин-Бэйлор университеті]] және [[Оңтүстік-батыс университеті]].<ref name="privateuni">{{cite web |title=About Baylor |publisher=Baylor University |accessdate=2008-05-21 |url=http://www.baylor.edu/about/}}</ref><ref name="southwestern">{{cite web |title=Southwestern History |publisher=Southwestern University |accessdate=2008-10-12 |url=http://www.southwestern.edu/about/about-history.html |archiveurl = http://web.archive.org/web/20071024123018/http://www.southwestern.edu/about/about-history.html |archivedate = 24 қазан 2007}}</ref>
Техас қазіргі уақытта екі президенттік кітапханаға иелік етеді, олар: Техас A&M университетіндегі [[Джордж Буш Президенттік кітапханасы]] және Остиндағы Техас университетіндегі [[Линдон Бэйнс Джонсон кітапханасы және мұражайы]]. [[Техас Методист университеті]]нде үшінші Джордж Буш президенттік кітапханасын құру келісімі орнатылды.
=== Техас штатының білім ордалары ===
<center>
<gallery widths="140" heights="140px" perrow="5">
File:The Willis Library.jpg|[[Солтүстік Техас университеті]]
File:OldMainTxState.JPG|[[Техас штаты университеті]] - [[Сан Маркос]]
File:TTU_English_Philosophy_Building.jpg|[[Техас техникалық университеті]]
File:Dallas_Hall1.JPG|[[Оңтүстік Методист университеті]]
</gallery>
</center>
== Денсаулық сақтау ==
[[Сурет:Logo3.jpg|300px|right|thumb]]
[[Достастық қоры]] Техас денсаулық сақтау саласын мемлекеттегі үшінші ең жаман деп бағалайды.<ref name="insurancenet">{{cite web |last=Perotin |first=Maria M. |title=Texas is Near Bottom of Healthcare Rankings |work =[[Fort Worth Star-Telegram]] |date=2007-06-13 |url=http://www.insurancenewsnet.com/article.asp?a=top_lh&id=80824 |accessdate=2008-04-22}}</ref> Техас [[Денсаулық сақтау|денсаулықты сақтау қызметі]]не қол жеткізу, медициналық қызметтің сапасы және ауруханаларға жұмсаған қаржы бойынша төменгі орындардың бірінде тұрады. Штаттың төменгі рейтингті көрсетуінің себебі саясат, жоғары деңдейдегі кедейшілік және ең бастысы штаттағы заңсыз [[иммигрант]]тар санының көбеюі болып есептеледі. ”Штаттың 25,1% халқы медициналық кепілдіксіз қалып, мемлекеттегі ең жоғары көрсеткіш болып есептеледі” деген есептемесіне жауап ретінде Техас штаты 2006 жылы мамырда [[“'''Code Red'''” бағдарламасы]]н жасады.<ref name="codered">{{cite web |title=Code Red: The Critical Condition of Health in Texas |url=http://www.coderedtexas.org/ |accessdate=2008-04-28}}</ref> Техаста сондай-ақ дәрігерлер қателері үшін сот процесстері үшін экономикалық емес ең басты шығындар бар болып, олар 250,000 [[АҚШ доллары]] ретінде бағаланып, бұл қаржы өз қызметін асыра пайдалануды тоқтату және денсаулықты сақтау саласындағы өсіп бара жатқан қаржыларды бақылау мақсатында жұмсалады.<ref name="tort">{{cite book |last=Odom |first=Lamar |last2 =Garcia |first2 =Anthony |last3 =Milburn |first3 =Pamela |year=2005 |title=The Ethicality of Capping Non-Economic Damages to Control Rising Healthcare Costs: Panacea or False and Misleading Practice? |edition =1 |volume=3 |publisher=The Internet Journal of Healthcare Administration |issn=1366-0756|url=http://www.ispub.com/ostia/index.php?xmlFilePath=journals/ijhca/vol3n1/capping.xml|doi=10.1108/13660750510611170|accessdate=2008-04-28}}</ref>
[[Trust for America's Health денсаулық ұйымы]]ның зерттеуі бойынша Техас жасөспірімдер семіздігі бойынша 15-орында тұрады және штаттың 27.2% халқы осы ауруға шалдыққан.<ref name="healthyamericans">{{cite web| title = Texas| work = State Data| publisher = Trust for America's Health| year = 2008| url= http://healthyamericans.org/states/states.php?measure=highschooloverweight&sort=data| accessdate = 2008-10-14}}</ref> 2008 жылы [[Men's Health журналы]] зерттеуі бойынша Техастың төрт қаласын АҚШ-тың семіздік бойынша жоғары 25 қаласының қатарында көрсетті, яғни Хьюстон 6-орында, Даллас 7-орында, Эл-Пасо 8-орында және Арлингтон 14-орындағы рейтингте көрсетілді.<ref name="obese2">
{{cite web |title=America's Fittest Cities 2007 |work =Men's Health |year=2008 |url=http://www.mensfitness.com/city_rankings/462 |accessdate=2008-04-21}}</ref> Техаста тек ғана бір қала Остин АҚШ-тағы “жоғары 25 жағдайлы қалалар”дың 21-орынын иеледі. Сол сияқты тағы бір зерттеу штаттың семіздік көрсеткішін “'''B+'''” жағымды бағасымен белгіледі. Штат тұрақты спортпен айналысатын халық үлесі бойынша рейтингде 42-орынды тұрады.<ref>[http://www.statemaster.com/graph/hea_phy_exe-health-physical-exercise Statemaster.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130513182949/http://www.statemaster.com/graph/hea_phy_exe-health-physical-exercise |date=2013-05-13 }}, Accessed May 16, 2007</ref>
=== Медициналық зерттеу ===
[[Сурет:FlightHoustontoDallas086.jpg|300px|right|thumb|Хьюстондағы Техас медициналық орталығы]]
Көптеген элиталық медициналық зерттеу орталықтары Техаста орналасқан. Штатта 9 медициналық оқу орындары,<ref name="MedicalSchools">{{cite web |title=Texas Medical Schools and Hospitals |publisher=Texas Medical Association |date =2006-08-03 |url=http://www.texmed.org/Template.aspx?id=86 |accessdate=2008-04-28}}</ref> 3 стоматологиялық мектеп<ref name="dentalschool">{{cite web |url=http://www.dentist.net/dentalschools.asp |title=Dental Schools in the United States |accessdate=2008-10-31 |publisher=Dentist.net}}</ref> және бір [[оптометрия]] мектебі<ref name="optometry">{{cite web |url=http://healthguideusa.org/optometry/texas_optometry_schools.htm |title=Texas Optometry Schools |accessdate=2008-10-31 |publisher=Health Guide USA}}</ref> бар. Техаста екі [[Biosafety Level 4 (BSL-4) лабораториялары]] бар: олардың біреуі Галвестондағы [[Техас Медициналық бөлім университеті]]<ref name="biosafety4">{{cite web|url=http://www.bioscrypt.com/news/press/item-728/|date=14 қазан 2004|title=University Selects Bioscrypt for Biosafety Level 4 Lab|publisher=Bioscrypt|accessdate=2006-04-29|archiveurl = http://web.archive.org/web/20071117074008/http%3A//www.bioscrypt.com/news/press/item-728/ |archivedate = қараша 17, 2007|deadurl=yes}}</ref> және Сан-Антониодағы [[Биомедицина зерттеулерінің оңтүстік-батыс қоры]]. Бұл Биомедицина зерттеулерінің оңтүстік-батыс қоры АҚШ-тағы бірінші BSL-4 деңгейдегі лаборатория болып есептеледі.<ref name="biosafety4_2">{{cite web|url=http://www.sfbr.org/pages/about_resources2.php|title=Biosafety Level 4 (BSL-4) Laboratory|publisher=Southwest Foundation for Biomedical Research|accessdate=2006-04-29}}</ref>
Хьюстондағы Техас медициналық орталығы өзінің 47 институт-мүшесімен зерттеу және институттарды шоғырлау бойынша дүниедегі жоғары нәтижеге ие.<ref name="TexasMC">
{{cite web | title = About the Texas Medical Center | publisher = The Texas Medical Center | accessdate = 2009-04-11 | url = http://www.texmedctr.tmc.edu/root/en/GetToKnow/AboutTMC/About+the+TMC.htm}}</ref> Техас медициналық орталығы дүниеде ең көп жүрек [[трансплатация]]ларын орындайды.<ref name="HeartTransplants">{{cite web |title=Background Statistics > People and Politics (most recent) by state |publisher=State Master |date =2008-05-08 |url=http://www.statemaster.com/graph/bac_bac-background-people-and-politics |accessdate=2008-05-08}}</ref>
Хьюстондағы [[Техас Андерсен обыр орталығы университеті]] обыр ауруына шалдыққан пациенттерге қамқорлық көрсету, зерттеу, білім беру және профилактика істері бойынша жоғары деңгейдегі академиялық институты болып есептеледі.<ref name="MDAnderson">{{cite web |title=About MD Anderson |publisher=[[The University of Texas M. D. Anderson Cancer Center]] |url=http://www.mdanderson.org/about_mda/ |accessdate=2008-04-28}}</ref>
АҚШ-тағы клиникалық медициналық зерттеу бойынша Сан-Антониодағы Оңтүстік Техас медициналық орталығы 6-орынды иеледі.<ref name="UTSAFactsheet">{{cite journal |date=2007-04-03 |title=Health Science Center ranks sixth in clinical medicine |edition =7 |volume=XL |publisher=University of Texas Health Science Center |url=http://www.uthscsa.edu/hscnews/singleformat.asp?newID=2353 |accessdate=2008-04-28}}</ref> Сан-Антониодағы Техас денсаулық және ғылым орталығы университеті де жоғары деңгейдегі зерттеу және білім беру институты есептеледі.<ref name="DentalSchool">{{cite web |title=International report gives Dental School high marks |publisher=HSC NEWS |accessdate=2008-05-15 |url=http://www.uthscsa.edu/hscnews/singleformat.asp?newID=1742}}</ref><ref name="Tmedicialcenter2">{{cite web |title=Medical center's research ranks high |publisher=San Antonio Express-News |accessdate=2008-05-15 |url=http://www.mysanantonio.com/news/MYSA040407_medical_center_EN_2dc65c3e_html751.html}}</ref>
[[Америка жүрек ассоциациясы]] және Техас оңтүстік-батыс медициналық орталығы университеті екеуі де Далласты отаны деп біледі. Оңтүстік-батыс медициналық орталығы дүниедегі жоғары деңгейлі акалемиялық медициналық орталықтары арасында жоғары орынды иелейді.<ref name="UTSWAboutUs">{{cite web |title=About UT Southwestern |publisher=University of Texas Southwestern Medical Center |url=http://www8.utsouthwestern.edu/home/about/index.html |accessdate=2008-04-28}}</ref> Институттың медициналық мектебі дүниеде медицина саласында көптеген [[Нобель сыйлығы]]н алған.<ref name="UTSWAboutUs"/><ref name="UTSWFactsheet">{{cite web |title=UT Southwestern Fact Sheet |publisher=University of Texas Southwestern Medical Center |year =2008 |url=http://www8.utsouthwestern.edu/vgn/images/portal/cit_56417/43/32/2800592006_Fact_Sheet.pdf |format=PDF |accessdate=2008-04-28|archiveurl=http://web.archive.org/web/20060707171035/http://www8.utsouthwestern.edu/vgn/images/portal/cit_56417/43/32/2800592006_Fact_Sheet.pdf|archivedate=2006-07-07}}</ref>
== Қоршаған орта ==
Техас басқа штаттарға қарағанда ең көп парник газын шығарып, Порт-Артурда АҚШ-тағы ең лас ауаның бір бөлігі бар. 2010 жылы Техаста 2 553 зиянды заттарды шығару оқиғалары амалға асырылып, Техас аспанына 44.6 миллион фунт зиянды заттар жіберілді.<ref>{{cite web |url=http://www.rawstory.com/rs/2011/11/10/living-and-coughing-downwind-of-texas-smoke-stacks/ |title=Living, and coughing, downwind of Texas smoke stacks |date=қараша 10, 2011}}</ref>
== Транспорт ==
[[Сурет:METRORail 5.jpg|right|thumb|[[Метро]] жол]]
Техастағы үлкен көлемдегі және ойлы-қырлы ландшафт жерлері себебінен Техастықтар көптеген қиыншылықтарды бастан кешірді. Техас АҚШ-тағы ең ұзын тас жолы және [[темір жол]]ы, сонымен қоса көптеген [[әуежай]]лар құрылысын қаржыландырды.<ref name="AdvaTransport">{{cite web |title=Texas-Transportation |publisher=Advamag, Inc. |year =2007 |url=http://www.city-data.com/states/Texas-Transportation.html |accessdate=2006-05-04}}</ref> [[Техас Көлік басқармасы]] бақылаушы орган ретінде көп жүйелі тас жолдарын қолдайды, [[авиация]]ны<ref name="texdotaviation">{{cite web |title=Aviation Division |publisher=Texas Department of Transportation |url=http://www.txdot.gov/business/aviation/default.htm |accessdate=2009-07-22}}</ref> және қоғамдық көлік жүйесін тәртіпке салады.<ref name="texdottransport">{{cite web |title=Transportation Division |publisher=Texas Department of Transportation |url=http://www.dot.state.tx.us/services/public_transportation/default.htm |accessdate=2008-04-29}}</ref> [[Солтүстік Америка]] құрлығы орталығында орналасқандықтан, штат көлік қатынастары саласында ең маңызды орталық болып есептеледі. Даллас / Форт-Уэрт аймағынан жүк машиналар 48 сағат ішінде мемлекет халқының 93% бөлігін және 24 сағат ішінде мемлекет халқыны 37% бөлігін тасымалдайды.<ref name="JDFTransport">{{cite web |title=5 Reasons To Choose the Dallas/Fort Worth Metroplex As A Distribution Hub |publisher=JDF Distribution |url=http://jdfdistribution.com/pdf/dallas-for-distribution.pdf?doc=dfd.pdf |format=PDF|accessdate=2008-10-14|archiveurl=http://web.archive.org/web/20081028193024/http://jdfdistribution.com/pdf/dallas-for-distribution.pdf?doc=dfd.pdf|archivedate=2008-10-28}}</ref> Техаста мемлекеттегі ең жоғары 33 ерекше экономикалық аумақ бар.<ref name="FTZ1">{{cite web | publication-date = тамыз 2007 |title=Texas and General Foreign Trade Zones Information |publisher=Office of the Governor of Texas |url=http://www.texasone.us/site/DocServer/Texas_FTZs_Document_2007.pdf?docID=2221 |accessdate=2008-06-21}} {{Dead link|date=June 2010| bot=DASHBot}}</ref> 2004 жылы Техас ЕЭА арқылы жалпы саны $298 миллиард тауар алып өтілді.<ref name="FTZ1"/>
=== Тас жолдар ===
[[Сурет:High Five.jpg|right|thumb|Далластағы High Five Interchange]]
1948 жылы Хьюстонда [[Авиация|Галф автожолы]] ашылуымен Техастықтар көп автожолдарын саяхат қылды.<ref name="txfwy">
{{cite web | title = Interstate 45 South, the Gulf Freeway | publisher = TexasFreeway.com | date=2001-05-28 | url = http://www.texasfreeway.com/Houston/photos/45s/i45s.shtml | accessdate = 2008-10-15}}</ref> 2005 жылдан Техаста 79,535 миль (127,999 км) ұзындықтағы тас жолдар қиылысты.<ref name="highwaymiles">{{cite web |title=LoneStarRoads – Highways of Texas |publisher=AARoads |date=2008-02-09 |url=http://www.aaroads.com/texas/ |doi= |accessdate=2008-04-20}}</ref> Тас жолдарындарын кеңейтуді қаржыландыру үшін Техас штатында 17 төлемді жолдар және қосымша төлемді жолдар бар.<ref name="tollways2">{{cite web |title=Global List of Toll Facilities – United States |publisher=International Bridge, Tunnel and Turnpike Association |year =2005 |url=http://www.ibtta.org/Information/content.cfm?ItemNumber=2530 |accessdate=2008-04-20}}</ref> Батыс Техастағы I-10 және I-20 ірі тас жолдарында жүру 80 миль сағатына (130 км/сағ) жылдамдықпен шектеліп, бұл АҚШ-тағы ең жоғары жылдамдық көрсеткіші.<ref name="speedlimit">{{cite news |title=Texas Raises Rural Speed Limits to 80 MPH{{ndash}} |publisher=FOXNews.com / Associated Press |date=2006-05-08 |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,197072,00.html |accessdate=2008-05-12}}</ref>
2011 жылы наурызда [[Ұлттық Әкімшілік қоғамдық конференциясы Америкалық қоғамдастығының Америка штаттары қоқыстары протолы]]ның нәтижесі бойынша Техас штаты ең төменгі он штаттың қатарында көрінді. Жалғыз жұлдызды штаттағы қоғамдық тас жолдар төмен жағдайдағы айнала тазалығынан, тиімсіз жасалған жол ернеулерінен және қоқысты көмуге байланысты мүліктік стандарттардан зардап шегіп келеді.<ref>S. Spacek, 2011 American State Litter Scorecard: New Rankings for an Increasingly Environmentally Concerned Populace.</ref>
=== Әуе жолдар ===
[[Сурет:Boeing 757-223.jpg|left|thumb|Даллас-Форт-Уэрт әуежайы 757 Американ авиалайнері]]
Техаста мемлекеттегі штаттардың ішінде ең көп әуежайлар бар. Техаста аумағы және жолаушы тасымалдауы бойынша ең үлкен Даллас-Форт-Уэрт әуежайы қызмет етіп, ол аумағы бойынша АҚШ-та екінші орында болып, 18 076 [[акр]] (73.15 шаршы км) ауданымен дүниеде төртінші орында тұрады.<ref name="DFWAir">{{cite web |url=http://www.dfwairport.com/visitor/index.php?ctnid=24254 |title=Facts about DFW |accessdate=2008-10-14 |work=Dallas/Fort Worth International Airport}}</ref> Жол жүру бойынша Даллас-Форт-Уэрт әуежайы штаттағы ең бірінші бос емесі, АҚШ-та төртіншісі<ref name="GreatPlacesAvi">{{cite web|title=10 Great Places for Aviation and Aerospace|author=Jennifer LeClaire|work=Southern Business and Development|url=http://www.sb-d.com/archivesite/www.sb-d.com/issues/spring2007/features/10GreatPlacesForAviationAndAerospace.html|accessdate=2008-04-28}}</ref> және ал дүниеде алтыншы орында тұрады.<ref name="DFWAir2">{{cite news|title=Dallas-Fort Worth International Airport |work=USAToday| url=http://destinations.usatoday.com/dallas/| accessdate=2008-04-28}}</ref> Америкалық [[AMR Корпорациясы]]ның [[American Eagle]] дүниедегі толық жолаушыларды тасымалдау бойынша 2-орындағы авиалайнер (Delta Airs авиалайнерінен соң) болып, Даллас-Форт-Уэртты ең үлкен және негізгі орталық ретінде пайдаланады.<ref name="AMR">{{cite web |title=American airlines information pictures and facts |publisher=aviationexplorer.com |date=2008-04-11 |url=http://www.aviationexplorer.com/american_airlines.htm |accessdate=2008-04-28}}</ref> [[Southwest Airlines авиалайнері]] де Далласта орналасып, [[Dallas Love Field әуежайы]] арқылы қозғалады.<ref name="SW1">{{cite web |url=http://www.southwest.com/about_swa/airborne.html |title=We Weren't Just Airborne Yesterday |date=2007-05-02|publisher=Southwest Airlines |accessdate=2007-06-09}}</ref> Ол АҚШ ішінде бір жылда ең көп жолаушы тасымалдайтын авиалайнер болып, дүниеде ең көп жолаушы тасымалдайтын авиалайнерлер қатарында тұрады.<ref name="IATA">{{cite web |url=http://www.iata.org/pressroom/wats/wats_passengers_carried.htm |title=Scheduled Passengers Carried |author=International Air Transport Association |accessdate=2007-06-10|archiveurl = http://web.archive.org/web/20070928064050/http%3A//www.iata.org/pressroom/wats/wats_passengers_carried.htm |archivedate = September 28, 2007|deadurl=yes |authorlink= International Air Transport Association}}</ref>
Техастағы екінші авилайнер Хьюстондағы [[Джорж Буш Континентаралық әуежайы]] ('''IAH''') болып, Хьюстондағы [[Continental Airlines әуе жолы]]н орталық ретінде пайдаланады. IAH АҚШ-тың қалаған әуежайынан Мексиканың барлық жеріне ұшады.<ref name="GBAir1">{{cite web|title=About George Bush Intercontinental Airport|publisher=Houston Airport System|url=http://www.houstonairportsystem.org/iahAbout|accessdate=2008-06-28}}</ref><ref name="GBAir2">{{cite press release|title=Houston Emerges As The Premier Gateway In The U.S. For Travelers To Mexico|publisher=Houston Airport System|date=2005-04-12|url=http://www.fly2houston.com/0/8178/0/1906D1940/|accessdate=2006-12-30}}</ref> Келесі жыл сайын 4 миллионнан артық жолаушы тасымалдайтын ең үлкен төрт әуежай бұлар: [[Остин-Бергстром Халықаралық әуежайы]], [[Уильям П. Хобби әуежайы]], [[Сан-Антонио Халықаралық әуежайы]] және [[Dallas Love Field әуежайы]]. Штаттағы халықаралық әуежай болып есептелетін ең кіші әуежай бұл – [[Дел Рио Халықаралық әуежайы]].
=== Порттар ===
[[Сурет:Houston Ship Channel.jpg|right|thumb|Хьюстон порты]]
Шамамен 1 150 шақты теңіз порттары 1 000 мильден (1 600 км) көбірек каналдармен Техасты қаптап тұрады.<ref name="ports1">{{cite web |title=About Texas Ports |publisher=Texas Ports Association |url=http://www.texasports.org/ |accessdate=2008-05-07}}</ref> Порттар дерлік бір миллион адамды қабылдап, 317 миллион метр тонна айналыста болады.<ref name="portbenefits">{{cite web |title=Benefits of Texas Ports |publisher=Texas Ports Association |url=http://www.texasports.org/benefits/ |accessdate=2008-05-07}}</ref> Техас порттары Атлантика басқа жағалауларымен Галф Ішкіжағалық Су жолдары арқылы байланысады. Хьюстон порты АҚШ-тағы шетелдік тоннаж бойынша ең қызған порт болып, жалпы тоннаж бойынша екінші және дүние жүзінде тоннаж бойынша онынша орынды иелейді.<ref name="porthouston">{{cite web |date=2008-03-31 |title=General Information |publisher=The Port of Houston Authority |url=http://www.portofhouston.com/geninfo/overview1.html |accessdate=2008-05-07}}</ref> Техас [[Шип каналы]] қазіргі таңда 530 фут (160 м) кеңдікке 45 фут (14 м) тереңдікті және 50 миль (80 км) ұзындықты иелеген.<ref name="HGnav">"Welcome to the Houston-Galveston Navigation Channel Project Online Resource Center" (description), [[United States Army Corps of Engineers]], желтоқсан 2005, [http://www.swg.usace.army.mil/items/hgnc/ United States Army Corps of Engineers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090109052637/http://www.swg.usace.army.mil/items/hgnc/|date=2009-01-09}}</ref>
=== Темір жолдар ===
[[Сурет:METRORail 5.jpg|left|thumb|Метро рельсі]]
[[Канзас]] штатында даукестердің үй малдарын темір жолға салуы және оның күшін пайдалануы дәстүрлің бір бөлігі болып табылады. Техастағы ең бірінші темір жол 1853 жылы тамызда ашылған [[Баффало Бейоу]], [[Брезос]] және [[Колорадо]] темір жолы.<ref>{{cite web|author=George C. Werner |url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/eqb16 |title=Handbook of Texas Online – Buffalo Bayou, Brazos and Colorado Railway |publisher=Tshaonline.org |date= |accessdate=2010-04-11}}</ref> Техасқа солтүстіктен бірінші келген темір жол 1872 жылы келіп, ол [[Миссури–Канзас–Техас темір жолы]] еді.<ref>{{cite web|author=Donovan L. Hofsommer |url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/eqm08 |title=Handbook of Texas Online – Missouri-Kansas-Texas railroad |publisher=Tshaonline.org |date= |accessdate=2010-04-11}}</ref> 1911 жылға дейін Техас мемлекетте темір жол ұзындығы бойынша көш бастады. 1932 жылға дейін Техас темір жол ұзындығы шыңына жетіп, ол 17 078 мильді (27 484 км) құрады, бірақ 2000 жылға дейін 14 006 мильге (22 540 км) дейін қысқарды. Техас темір жол комиссиясы басынан штаттық темір жолды тәртіпке салған кезде, 2005 жылда штат осы қызметке Техас Көлік басқармасын қайта тағайындады.<ref name="RRCMove">{{cite web |title=Former Rail Division|publisher=Texas Railroad Commission |date=2005-10-01 |url=http://www.rrc.state.tx.us/divisions/rail_moved/index.html?/rail.html |accessdate=2008-05-04|archiveurl = http://web.archive.org/web/20080506073304/http%3A//www.rrc.state.tx.us/divisions/rail_moved/index.html%3F/rail.html |archivedate = May 6, 2008|deadurl=yes}}</ref>
Даллас және Хьюстон екеуі жылдам трамвай жүйесін қалыптастырды. [[Dallas Area Rapid Transit]] (DART) Оңтүстік-Батыс АҚШ-та ең бірінші болып, осы жылдам трамвай жүйесін іске қосты.<ref name="DARTLightRail">{{cite news |last=Myerson |first=Allen R. |date =1996-06-14 |title=Dallas Opening Southwest's First Rail Transit |publisher=New York Times |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D01EFD81739F937A25755C0A960958260 |accessdate=2008-05-11}} {{Dead link|date=June 2010| bot=DASHBot}}</ref> [[Trinity Railway Express]] (TRE) Форт-Уэрт және Далласты байланыстыратын қала сырты темір жол қызметі болып, оны Форт-Уэрт транспорт әкімшілігі және DART амалға асырады.<ref name="TRE">{{cite web |title=Trinity Railroad Express |url=http://www.trinityrailwayexpress.org/ |accessdate=2008-06-11}}</ref> Остиндағы [[Capital Metropolitan Transportation Authority “Capital MetroRail”]] деп аталатын қала сырты темір жол қызметін солтүстік-батыс қала сыртына жөнелтеді. [[Metropolitan Transit Authority of Harris County]], Texas (METRO) Хьюстон аймағында жылдам трамвай жолдарын бағыттайды.
[[AMTRAK корпориясы]] Техастың темір жол жолаушыларға қалааралық қызметін жасауды мөлшерде және жиілікте шектеу белгілейтіндігін өамтамасыз етеді. Штатта жоспарланған үш бағытта қызмет көрсетеді: күнделікті Texas Eagle (Чикаго-Сан-Антонио); үш апталық Sunset Limited (Нью-Орлеан-Лос-Анджелес), Техастағы аялдамаларымен; күнделікті Heartland Flyer (Форт-Уэрт-Оклахома-Сити) бағыттары.
== Спорт ==
[[Сурет:Spurs vs Lakers.jpg|right|thumb|2007 жылғы [[Сан Антонио Сперс]] пен [[Лос Анджелес Лэйкерс]] ортасында Плейофф ойыны]]
Америкалық футбол штатта көп уақыт бойы “'''король'''” саналып келді және Техастықтар спорттың алуан түрлілігінен рахаттанды.<ref name="FBKing">{{cite news|last=Brady |first=Erik |title=Football still king, but hoops teams in Texas grab attention |publisher=[[USA TODAY]] |date=2003-04-04 |url=http://www.usatoday.com/sports/college/2003-04-03-texas-double_x.htm |accessdate=2008-04-11}}</ref>
Техастықтар көпшілік кәсіби командалық [[спорт|спорт ойындарын]] қарсы алады. "'''Үлкен төрттік'''" кәсіби лигада Техастың екі НФЛ ([[Даллас Ковбойз]] және [[Хьюстон Тексанс]]), екі команда [[бейсбол]] негізгі лигасында ([[Техас Рэйнджерс]] және [[Хьюстон Астрос]]), үш команда NBA ([[Хьюстон Рокетс]], [[Сан Антонио Сперс]] және [[Даллас Маверикс]]), және бір Лиганың [[Ұлттық Хоккей командасы]] ([[Даллас Старз]]) бар. Даллас – Форт-Уэрт "Үлкен төрттік" кәсіби лигада барлық төрт спорттық командалары бар 13 аймақтың бірі есептеледі. "Үлкен төрттік" лигасынан тысқары Техастың бір [[WNBA командасы]] ([[Сан Антонио Силвер Старз]]) және екі [[Жоғары Лига]] [[футбол]] командалары ([[Хьюстон Динамо]] және [[Даллас ФК]]) бар.
Техас мәдениетінде университеттік жеңіл атлетиканың маңызы зор, әсіресе [[америкалық футбол]]дың. Штатта мемлекеттегі ең көп оқу орындары арасында 10 I-FBS дивизия бар. Штаттың төрт университеттері [[Бейлор Беерз]], [[Техас Лонгхорнз]], [[Texaс A&M Аггиез]] және [[Texaс Teх Ред Рейдерс]], [[Big 12 Conference]] та қатысады. Сондай-ақ төрт мектеп командалары Техас Лонгхорнз, [[Texaс A&M Аггиез]], [[TCU Хорнед Фрогз]] және [[SMU Мустангз]] бір спорт чемпионатында болса да өз құқықтарын қорғап келе жатыр.
[[Сурет:Ballpark in Arlington May 2009.jpg|left|thumb|Арлингтондағы стадионда Texas Rangers ашылу күні]]
I-A дивизиясындағы сауалнама бойынша [[Оклахома университеті]] және Техас университеті ортасында бәсекелістік болады, ал мемлекетте үшінші орынға [[Ред Ривер Шутоут]] қол жеткізеді.<ref name="RRShootout">{{cite news |url=http://www.dallasnews.com/sharedcontent/dws/spt/colleges/redrivershootout/texas/stories/100705dnspofbwnewrivalrylede.1c8619ce.html |title=UT-OU : Best Rivalry? |work=Dallas Morning News |last=Davis |first=Brian |date=2005-10-07 |accessdate=2006-07-11}}</ref> [[Lone Star Showdown]]да тартысты бәсекелістік Техастың екі университеттері арасында өтеді: олар Texaс A&M университеті және Texas университеттері.
[[Battle for the Iron Skillet]] күресі әр жылы екі команда TCU Хорнед Фрогз және SMU Мустангз арасында болып өтеді.
[[University Interscholastic League]] ([[UIL]]) көбінесе бастауыш және орта мектеп арасында жарыстар ұйымдастырады.<ref name="UIL">{{cite web| title = University Interscholastic League| publisher = University of Texas| url = http://www.uil.utexas.edu/| accessdate = 2008-09-28}}</ref> UIL ұйымдастырған спорт жарыстары ол жеңіл атлетика (ең атақтысы мектептер арасындағы америкалық футбол жарыстары), сондай-ақ пәндерден көркемдік және академиялық жарыстар.
[[Сурет:Lone Star Showdown 2006 McGee on goal-line.jpg|right|thumb|2006 жылғы Lone Star Showdown футбол ойыны]]
Техастықтар тағы да [[родео]]ны жақсы көреді. Дүниедегі ең бірінші родео Техаста [[Пекос]]та қабылданған.<ref>{{cite web|url=http://atlas.thc.state.tx.us/viewform.asp?atlas_num=5389005909&site_name=World's+First+Rodeo&class=5000 |title=View Atlas Data |publisher=Atlas.thc.state.tx.us |date= |accessdate=2010-04-11}}</ref> Жыл сайын өтетін [[Livestock Show]] және [[Rodeo]] дүниедегі ең үлкен родео шоуы болып есептеледі. Даллас әр жылы [[Fair саябағы]]нда Техастың штаттық жәрмеңкесін өткізеді.<ref name="statefair">{{cite web |title=Fair Park, Texas |publisher=City of Dallas |accessdate=2008-05-22 |url=http://www.dallascityhall.com/FairPark/art_architectural.html}}</ref>
2012 жылдан бастап Остин [[Формула-1]] Дүние чемпионатының<ref name="f1">{{cite web |title=Formula One returns to the United States |publisher=Formula 1 Administration Ltd |accessdate=2010-05-25 |url=http://www.formula1.com/news/headlines/2010/5/10824.html}}</ref> раундын қабылдайды 1980 жылғы [[Watkins Glen International]]дағы Гран Приден бергі АҚШ-тағы тұрақты жол айналымы болады.
=== Техас штаты спорт командалары ===
<center>
<gallery widths="140" heights="140" perrow="5" mode="slideshow">
Сурет:Texas-Rangers.jpg|[[Техас Рейнджерс]]
Сурет:San Antonio Spurs.jpg|[[Сан Антонио Сперс]]
Сурет:San Antonio Silver Stars.jpg|[[Сан Антонио Силвер Старз]]
Сурет:Houston-texans.jpg|[[Хьюстон Тексанс]]
Сурет:Houston rockets.png|[[Хьюстон Рокетс]]
Сурет:FC Dallas.jpg|[[Даллас футбол клубы]]
Сурет:Houston Dynamo.jpg|[[Хьюстон Динамо]]
Сурет:Houston astros.jpg|[[Хьюстон Астрос]]
Сурет:Dallas-cowboys.jpg|[[Даллас Ковбойз]]
Сурет:Dallas Stars.jpg|[[Даллас Старз]]
Сурет:Dallas Mavericks.jpg|[[Даллас Маверикс]]
</gallery>
</center>
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер|3}}
== Сілтемелер ==
{{Refbegin}}
* {{Cite book|last=Chipman|first=Donald E.|title=Spanish Texas, 1519–1821|publisher=[[University of Texas Press]]|location=[[Austin, Texas]]|year=1992|isbn=0292776594}}
* {{Cite book|last=Davis|first=William C.|title=Lone Star Rising|year=2006|publisher=Texas A&M University Press|location=College Station, TX|isbn=9781585445325}} originally published 2004 by New York: Free Press
* {{Cite book|last=Edmondson|first=J.R.|title=The Alamo Story-From History to Current Conflicts|publisher=Republic of Texas Press|place=[[Plano, Texas]]|isbn=1-55622-678-0|year=2000}}
* {{Cite book|last=Hendrickson|first=Kenneth E., Jr.|title=The Chief of Executives of Texas: From Stephen F. Austin to John B. Connally, Jr.|publisher=[[Texas A&M University Press]]|location=[[College Station, Texas]]|year=1995|isbn=0890966419}}
* {{Cite book|last=Hardin|first=Stephen L.|title=Texian Iliad|location=Austin, Texas|publisher=University of Texas Press|year=1994|isbn=0-292-73086-1}}
* {{Cite book|last=Huson|first=Hobart|title=Captain Phillip Dimmitt's Commandancy of Goliad, 1835–1836: An Episode of the Mexican Federalist War in Texas, Usually Referred to as the Texian Revolution|location=Austin, Texas|publisher=Von Boeckmann-Jones Co.|year=1974}}
* {{Cite book|last=Lack|first=Paul D.|title=The Texas Revolutionary Experience: A Political and Social History 1835–1836|publisher=Texas A&M University Press|location=College Station, TX|year=1992|isbn=0-89096-497-1}}
* {{Cite book|last=Manchaca|first=Martha|title=Recovering History, Constructing Race: The Indian, Black, and White Roots of Mexican Americans|series=The Joe R. and Teresa Lozano Long Series in Latin American and Latino Art and Culture|publisher=University of Texas Press|location=Austin, TX|year=2001|isbn=0292752539}}
* {{Cite book|last=Todish|first=Timothy J.|last2=Todish|first2=Terry|last3=Spring|first3=Ted|title=Alamo Sourcebook, 1836: A Comprehensive Guide to the Battle of the Alamo and the Texas Revolution|publisher=Eakin Press|year=1998|location=Austin, Texas|isbn=9781571681522}}
* {{Cite book| title =The Warren Commission Report| volume = IV| series =Warren Commission Hearings| publisher =National Archives| isbn =0-31208-257-6| url =http://www.jfk-assassination.de/warren/index.php| author =report of President's Commission on the assassination of President John F. Kennedy.| year =1992}}
* {{Cite book|last=Weber|first=David J.|title=The Spanish Frontier in North America|publisher=[[Yale University Press]]|location=[[New Haven, Connecticut]]|series=Yale Western Americana Series|year=1992|isbn=0300051980}}
* {{Cite book|last=Weddle|first=Robert S.|title=Changing Tides: Twilight and Dawn in the Spanish Sea, 1763–1803|series=Centennial Series of the Association of Former Students Number 58|publisher=[[Texas A&M University Press]]|location=[[College Station, Texas]]|year=1995|isbn=0890966613}}
* {{Cite book|last=Winders|first=Richard Bruce|title=Sacrificed at the Alamo: Tragedy and Triumph in the Texas Revolution|publisher=State House Press|location=Abilene, TX|year=2004|isbn=1880510804|series=Military History of Texas Series: Number Three}}
{{Refend}}
== Сыртқы сілтемелер ==
{{Commons category|Texas}}
;Штат Үкіметі
* [http://www.texasonline.com/portal/tol The State of Texas]
* [http://wikis.ala.org/godort/index.php/Texas Texas State Databases] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515221125/http://wikis.ala.org/godort/index.php/Texas |date=2008-05-15 }} – Annotated list of searchable databases produced by Texas state agencies and compiled by the ''Government Documents Roundtable of the American Library Association''.
* [http://texaspolitics.laits.utexas.edu/ Texas Politics]. An online textbook from the College of Liberal Arts, The University of Texas.
;АҚШ Үкіметі
* [http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=TX Energy Profile for Texas- Economic, environmental, and energy data] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110204233946/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=TX |date=2011-02-04 }}
* [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=TX USGS real-time, geographic, and other scientific resources of Texas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161209115548/https://www2.usgs.gov/state/state.asp?State=TX |date=2016-12-09 }}
* [http://www.ers.usda.gov/statefacts/TX.htm Texas State Facts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090815113643/http://www.ers.usda.gov/statefacts/TX.HTM |date=2009-08-15 }}
* [https://web.archive.org/web/20070713151218/http://www.nps.gov/history/nr/travel/tx/ South and West Texas, a National Park Service ''Discover Our Shared Heritage'' Travel Itinerary]
;Басқалар
* {{dmoz|Regional/North_America/United_States/Texas}}
* [http://www.thestoryoftexas.com/ The Texas State History Museum]
* [http://www.tshaonline.org/handbook/online/ The Handbook of Texas Online]{{ndash}} Published by the ''Texas State Historical Association''
* [http://texinfo.library.unt.edu/texasregister/default.htm ''Texas Register''], hosted by the ''University of North Texas Libraries''
* {{Wikitravel}}
* [https://web.archive.org/web/20070713151218/http://www.nps.gov/history/nr/travel/tx/ South and West Texas: A National Register of Historic Places Travel Itinerary]
* [http://texasheritagesociety/ Texas Heritage Society]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{osmrelation-inline|114690}}
* [http://digital.lib.uh.edu/ View historical photographs at the University of Houston Digital Library.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100123012758/http://digital.lib.uh.edu/ |date=2010-01-23 }}
{{АҚШ әкімшілік бөлінуі}}
{{таңдаулы мақала}}
[[Санат:АҚШ штаттары]]
[[Санат:Техас]]
fppz04t07qvq7setcqi1szu57p6ejzj
3693105
3693101
2026-11-07T18:04:27Z
Кабылбек Алихан
188060
Техас Мексикамен бірге емес,Мексикадан тәуелсіз болу үшін күрескен
3693105
wikitext
text/x-wiki
{{АҚШ штаты
|атауы = Техас
|шынайы атауы = Texas
|ту = Flag of Texas.svg{{!}} border
|белгісі = State Seal of Texas.svg
|карта = Map of USA TX.svg
|лақап аты = «Жалғыз жұлдызды штат» (ағылшынша "The Lone Star State")
|ұраны = «Достық» (ағылшынша "Friendship")
|әні = «Texas, our Texas» (қазақша "Техас, біздің Техас")
|астанасы = [[Остин]]
|ірі қаласы = [[Хьюстон]]
|ірі қалалары = [[Сан-Антонио]]<br />[[Даллас]]<br />Остин<br />[[Форт-Уэрт]]<br />[[Эль-Пасо]]
|тұрғыны = {{gain}}25 145 561<ref>{{cite web|title=2010 Resident Population Data: Population Change|publisher=US Census|url=http://2010.census.gov/2010census/data/apportionment-pop-text.php|format=xls|accessdate=2010-Dec-21|archiveurl=http://www.webcitation.org/619lRoKht|archivedate=2011-10-27}}</ref>
|санақ жылы = 2010
|тығыздығы = 37,2
|тұрғыны Орны = 2
|ауданы = 696 241
|құрлық ауданы =
|су ауданы = 17 406
|су пайызы = 2,5
|ауданыОрны = 2
|ені = 1 244
|ұзындығы = 1 270
|ендік1 = 25°50'
|ендік2 = 36°30'
|бойлық1 = 93°31'
|бойлық2 = 106°38'
|максимал биіктігі = 2 667,4
|орташа биіктігі = 520
|минимал биіктігі = 0
|штат реті = 28
|штат статусы = [[1845 жыл]] [[29 желтоқсан]]
|штатқа дейін = [[Техас республикасы]]
|губернаторы = [[Грег Эбботт]]
|вице губернаторы = [[Патрик Дэн]]
|заң шығару органы = Техас легислатурасы<ref>Англияда және АҚШ-тың кейбір штаттарында заң шығаратын органдар атауы</ref>
|жоғарғы палатасы = Техас сенаты
|төменгі палатасы = Техас өкілдігінің палатасы
|сенат мүшелері = [[Кей Бейли Хатчинсон]]<br />[[Джон Корнин]]
|уақыт белдеуі = UTC−6,<br />[[Жазғы уақыт|жазда]] UTC−5
|автомобиль коды =
|домені = .tx.us
|сайты = [http://www.texas.gov texas.gov]
|ортаққордағы санаты = Texas
|түсініктемелер = {{reflist}}
}}
'''Техас''' ({{lang-en|Texas}}, {{IPA|/ˈtɛksəs/}}) — [[АҚШ|АҚШ-тың]] оңтүстігіндегі, халық саны және жер көлемі бойынша екінші орындағы штат; АҚШ-тың құрлықтағы штаттарының арасында ең үлкен жер аумағына ие. Атауы [[Каддо тілі]]ндегі «Tejas» — “''достар''” немесе “''одақтастар''” деген сөзге негізделген.<ref>[http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/pft04 Texas, origin of name] ''Handbook of Texas Online''</ref> Техас Америка Құрама Штаттарының оңтүстік-орталығында орналасқан, оңтүстігінен [[Мексика]]мен, батысынан Жаңа Мексикамен, солтүстігінде [[Оклахома]]мен, солтүстік-шығысында [[Арканзас (штат)|Арканзаспен]], шығысынан [[Луизиана]] штатымен шектеседі. Техастың жер көлемі 268,820 шаршы миль (696,200 шаршы километр), халқының саны 25,1 миллион адамды құрайды.<ref>{{cite web| title = U.S. Census Bureau Announces 2010 Census Population Counts – Apportionment Counts Delivered to President | work = Press Release| publisher = U.S. Census Bureau | date = желтоқсан 21, 2010 | url = http://2010.census.gov/news/releases/operations/cb10-cn93.html | accessdate = February 7, 2011}}</ref>
== Штат туралы ==
[[Испания]]ның отарлау кезеңінде штат '''Nuevo Reino de Filipinas : La Provincia de Texas''' атауымен белгілі болды.<ref>{{cite web|last=Teja|first=Jesús de la|title=New Philippines|url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/usn01|work=Handbook of Texas Online|publisher=Texas State Historical Association}}</ref> Бұл атауды бірінші қолданған адам '''Antonio Margil de Jesús''' болып, ол 1716 жылы 20-шілдеде Мексиканың вице-короліне хат жазғанда осы атауды қолданған. Бұл атау күнделікті өмірде көп қолданыста болмағанымен, 1800 жылдардың аяғына дейінгі ресми құжаттарда көп кездесіп тұрады.
[[Хьюстон]] Техастағы ең үлкен және АҚШ-тағы төртінші үлкен қала болып есептеледі. Ал [[Сан-Антонио]] болса, штаттағы екінші және мемлекеттегі жетінші үлкен қала. Сол сияқты [[Даллас-Форт Уэрт]] және Үлкен Хьюстон АҚШ метрополитендік аймақтардағы төртінші және алтыншы орындарда тұрады. Одан басқа ірі қалалар [[Эл Пасо]] және [[Остин]] сияқты үлкен қалалар болса, штат орталық қалалары болып есептеледі. Техастың бұрын тәуелсіз республика болғанының және Мексикадан тәуелсіздік алу жолындағы күрестің белгісі ретінде штатты “'''Жалғыз жұлдызды штат'''” деп атайды. Сондықтан "Жалғыз жұлдыз" бейнесін Техастың туында және штат таңбасында да көп кездестіруге болады.<ref>{{cite web|url=http://www.netstate.com/states/intro/tx_intro.htm |title=Introduction to Texas |publisher=Netstate.com |date= |accessdate=2010-04-11}}</ref>
== Техас штатының ресми нышандары мен символдары ==
<center>
<gallery widths="140" heights="140px" perrow="5">
File:Bluebonnet1.jpg|Техас гүлі (bluebonnet) (1901 жылы белгіленген)
File:Flag of Texas.svg|Техас туы (1839 жылы)
File:Seal of the Republic of Texas (1836).svg|Техас Республикасы таңбасы (1839 жылы)
File:Seal_of_Texas.svg|Техас штаты таңбасы (1845 жылы)
File:Seal_of_Texas_(reverse).svg|Техас штаты таңбасының өзгеруі (1961 жылы)
File:Coat of arms of the Republic of Texas.svg|Техас Республикасы мемлекеттік ел таңбасы (1839 жылы)
File:State_Arms_of_Texas.svg|Техас штаты ел таңбасы (1993 жылы)
File:State military crest of Texas.svg|Ұлттық гвардия (1924 жылы)
File:Carya illinoinensis.jpg|Штат талы ({{lang-en|Pecan}}) (1906 жылы)
File:Mimus-polyglottos-002 edit.jpg|Штат құсы ({{lang-en|Northern Mockingbird}})
File:Dasypus novemcinctus.jpg|Штаттың майда сүт қоректісі ({{lang-en|Nine-banded Armadillo}})
File:Texas_Longhorn_cow.jpg|Штаттың ірі сүт қоректісі({{lang-en|Texas longhorn}})
File:Blue_lacy_working.jpg|Штат иті({{lang-en|Blue Lacy}}) (2005 жылы)
File:Dutch_Oven_-McClures_Magazine.jpg|Штаттың аспаздық құралы ({{lang-en|Dutch oven}})
File:Bowl_of_Chili_No_Beans.jpg|Штаттың тағамы ({{lang-en|chili con carne}})
File:CottonPlant.JPG|Штат талшығы және тоқымасы ([[мақта]])
File:Citrus_paradisi_(Grapefruit,_pink)_white_bg.jpg|Штат жемісі Техастық [[грейпфрут]]
File:Bouteloua_curtipendula.jpg|Штат шөбі ({{lang-en|Sideoats grama}})
File:Monarch_In_May.jpg|Штат жәндігі ({{lang-en|monarch butterfly}})
File:Guitar_1.jpg|Штат музыкалық аспабы ([[гитара]])
File:C60a.png|Штат молекуласы({{lang-en|buckyball}})
File:Pecan-nuts-on-tree.jpg|Штат жаңғағы ({{lang-en|Native pecan}})
File:Chiltepin_mexico_sonora.jpg|Штат бұрышы ({{lang-en|chiltepin}})
File:Opuntia_littoralis_var_vaseyi_4.jpg|Штат өсімдігі ({{lang-en|prickly pear cactus}})
File:Welk2.jpg|Штат қабыршағы ({{lang-en|lightning whelk}})
File:USS_Texas_BB-35.jpg|Штат кемесі ({{lang-en|Battleship USS Texas (BB-35)}})
File:Bull-Riding2-Szmurlo.jpg|Штаттың жеке спорты ({{lang-en|rodeo}})
File:Titans_Texans.jpg|Штаттың командалық спорты ([[Америкалық футбол]] {{lang-en|American football}})
</gallery>
</center>
== География ==
[[Балконас Фолт]] сияқты аймақтық және геологиялық ерекшеліктеріне қарай Техаста мемлекеттің оңтүстігіндегі және батыс-оңтүстігіндегі жерлерге ұқсас әр түрлі [[ландшафт]]тар кездеседі.<ref>Sansom, Andrew: ''[http://books.google.com/books?id=LEHH7ovVVDgC Water in Texas: An Introduction]'', University of Texas Press, 2008, pg. 25</ref> Техас көбінесе оңтүстік-батыс құмды шөлдермен байланысып, штат жалпы аймағының 10%-дан азырақ бөлігін құмдықтар иелейді.<ref>Dingus, Anne: ''The dictionary of Texas misinformation'', Gulf Publishing Company, 1987</ref> Халық көп шоғырланған орталықтардың көбісі бұрынғы [[жайылма]], [[шалғын]], [[орман]], [[Жиектеме|жиектердің]] аймақтарында орналасқан. Штат бойлап шығыстан батысқа қарай саяхат қылсақ, жағалық батпақтармен қарағайлы ормандардан, жазықтармен биіктерден және соңында [[Биг Бэнд]] шөлдерімен тауларынан тұратын ландшафттарды байқауымызға болады.
[[Сурет:Guadalupe Mountains and El Capitan 2006.jpg|200px|right|thumb|Гвадалупе таулары]]
Техас 268,820 шаршы миль (696,200 километр) аумағымен АҚШ-та [[Аляска штаты|Аляскадан]] соң, екінші орында тұрады. Ол аймағы бойынша Франциядан 10% үлкенірек болса, ал [[Германия]] немесе [[Жапония]] сияқты елдерден дерлік екі есе артық. Егер Техас ел болғанында, [[Чили]] және [[Замбия]]дан соң 40-орында тұрар еді.
[[Сурет:Texas Hill Country 187N-2.JPG|200px|left|thumb|Хилл өлкесі]]
[[Сурет:Алан Генри(Хенри) көлі.jpg|200px|right|thumb|Генри(Хенри) көлі]]
Техас АҚШ-тың оңтүстік орталығында орналасқан. Штаттың үш шекарасы өзендермен тұтасқан. [[Рио-Гранд]] оңтүстікте Мексиканың [[Чиуауа]], [[Коауила]], [[Нуэво-Леон]] и [[Тамаулипас]] штаттарымен шекара жасайды. [[Қызыл өзен]] болса солтүстікте Оклахома және Арканзаспен шекара жасайды. [[Сабин өзені]] болса шығыста Луизиана штатымен шекара жасайды. 10 климаттық аймағы, 14 қыртыс аймағы және 11 ерекше экологиялық аймақтарымен регионалдық классификациялау әр түрлі қыртыс, топография, геология, шөгулер, өсімдік және жануарлар қауымдастығымен проблемаға айналады.<ref name="Tx eco regions">{{cite web|url= http://www.texasep.org/html/lnd/lnd_1reg.html|archiveurl= http://web.archive.org/web/20080603175718/http://www.texasep.org/html/lnd/lnd_1reg.html|archivedate= 2008-06-03|title= Tx Envionmental Profiles|accessdate= 2006-07-14}}</ref>
Техаста 3700 атаулы тасқындар және 15 ірі өзендер бар.<ref>{{cite web|url=http://www.tpwd.state.tx.us/landwater/water/habitats/rivers/ |title=Rivers in Texas |publisher=Tpwd.state.tx.us |date=2007-11-16 |accessdate=2010-04-11}}</ref><ref>{{cite web|author=Hal P. Bybee |url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/rnr07 |title=Handbook of Texas Rivers |publisher=Tshaonline.org |date= |accessdate=2010-04-11}}</ref> Осы өзендердің ең ірісі Рио-Гранд. Басқа да [[Пекос]], [[Брезос]], [[Колорадо]] және [[Ред-Ривер]] сияқты өзендер болса Оклахомамен шекарада орналасқан. Әйтседе Техаста табиғи көлдер болғанымен Техастықтар 100-ден аса жасанды [[су сақтағыш]]тар орнатты.<ref>{{cite web|url=http://www.tpwd.state.tx.us/fishboat/fish/recreational/lakes/lakelist.phtml |title=Alphabetical List of Texas Lakes |publisher=Tpwd.state.tx.us |date=2010-01-28 |accessdate=2010-04-11}}</ref> Техастың аумағы және бірегей тарихы оның аймақтық жабдықтарын даулы етіп тұр. Құқық бойынша ол Оңтүстік немесе Оңтүстік-Батыс мемлекеттік болуы керек не екеуі де бірден болуы мүмкін.
=== Геология ===
[[Сурет:LlanoEstacadoShadedRelief.jpg|right|thumb|Ллано Эстакоданың көленкеленген рельеф картасы]]
[[Сурет:Palo Duro 2002.jpg|left|thumb|Пало Дуро каньоны]]
Техас Мексиканың батысындағы [[Сьерра-Мадре]]ге қарама-қарсы оңтүстігінде аяқталатын Ұлы тегістердің ең оңтүстік бөлігі болып табылады. Континенттік қыртыс кең континенттік өлке және транзиттік қыртыс арқылы [[Мексика бұғазы]]ның мұхиттық қыртысқа айналатын тұрақты кратон мезопротезоикты қалыптастырады. Техастағы ең ескі тау жоталары мезопротезоиктардан басталып, олардың жасы шамамен 1600 миллион жылды құрайды. Бұл [[Кембрия]]ға дейінгі магмалық тау жоталары мемлекеттің көп бөлігі негізінде жатыр және ол үш орында өз көрінісін тапқан: Ллано өрі, [[Ван Хорн]] және Эль Пасоға жақын [[Франклин тауы|Франклин тауларында]]. Көптеген осы ескі таулар шөгінді тау жыныстарын құрайды.
== Климат ==
[[Сурет:Техас жауын-шашын картасы.jpg|right|thumb|Техастағы жылдық орташа жауын-шашын мөлшері]]
[[Сурет:Техастағы жылдық температура картасы.jpg|right|thumb|Техастағы жылдық орташа температура]]
Техас үлкен аймағы болғандықтан және көп зоналардың қиылысында орналасқандықтан, климаты құбылмалы болып келеді. Мемлекеттің [[Панхендл]] бөлігінде Солтүстік Техасқа қарағанда қыс суығырақ келеді, ал бұғаз жағаларында қыс қоңыржай болып келеді. Техаста тұндырулар мысалында көп өзгерістер кездеседі. Штаттың батыс бөлігі, Эль Пасода жылдық жауын мөлшері 8 дюймды (200 мм) құраса, оңтүстік-шығыс бөлігі Хьюстонда болса жылдық жауын мөлшері 54 дюймды (1400 мм) құрайды.<ref name="weather1">{{Handbook of Texas|id=msf01|name=Weather}}</ref> Солтүстік орталық аумақ [[Даллас]]та жылына бір қалыпты 37 дюйм (940 мм) болып есептеледі.
Қар жылына Техастың батыс жағындағы Панхендл және таулы аймақтарда көп мәрте жауса, Солтүстік Техаста жылына бірнеше мәрте, ал Орталық және Шығыс Техаста бірнеше жылда бір-ақ рет қана жауады. Кездейсоқ жағдайлардан тысқары Сан-Антонионың оңтүстігінде және жағалауларда қар сирек жауады. 2004 жылы Жаңа жыл қарсаңында боран болғанда Кингсвиллдің оңтүстігіне қар жауғанда, желтоқсандағы орташа температура - 65° градусты құрады.<ref>{{cite web|url=http://www.wunderground.com/history/airport/KNQI/2008/12/24/DailyHistory.html?req_city=NA&req_state=NA&req_statename=NA |title=History : Weather Underground |publisher=Wunderground.com |date=2008-12-24 |accessdate=2010-04-11}}</ref> Максималдық температура жазғы кезде орташа есеппен Батыс Техас тауларында 80 °F(26 °C) градус болса, Рио Гранд алабындағы [[Галвестон аралы]]нда 100 °F(38 °C) градусқа дейін көтеріледі. Бірақ Техастың көпшілік аймақтарында бірізді жазғы жоғары температура 90 °F (32 °C) диапазонында болады. Түнгі жазғы температура 50 °F(14 °C) градустан (Батыс Техас тауларында)<ref name="weather2">{{cite web | title = Monthly Averages for Marfa, Texas | publisher = The Weather Channel | url =http://www.weather.com/outlook/recreation/outdoors/wxclimatology/monthly/graph/USTX0830?from=search | accessdate = 2008-10-15}}</ref> 80 °F(26 °C) градусқа дейін (Галвестонда)<ref name="weather3">{{cite web | title = Monthly Averages for Galveston, Texas | publisher = The Weather Channel | url = http://www.weather.com/outlook/recreation/outdoors/wxclimatology/monthly/graph/USTX0499?from=search | accessdate = 2008-10-15}}</ref> болады.
[[Найзағай]] Техаста жиі ойнайды, әсіресе, шығыс және солтүстік бөлігінде, алайда штаттың солтүстік аудандарын [[торнадо]]<nowiki/>лар шайып кетеді. АҚШ-тағы торнадолардың басым бөлігі осы Техас аймағында болып, олар жылына орташа есеппен 139 рет келеді. Олар көбінесе Техастың солтүстік бөлігіне және Панхендлге көбірек соғады.<ref name="Annual average number of tornadoes">[http://www.ncdc.noaa.gov/img/climate/research/tornado/small/avgt5304.gif NOOA.gov] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111016174155/http://www.ncdc.noaa.gov/img/climate/research/tornado/small/avgt5304.gif |date=2011-10-16 }} National Climatic Data Center. Тексерілген 24 қазан 2006.</ref> Торнадо негізінен штатта сәуір, мамыр және маусым айларында жүз береді.<ref name="TexasWeather">{{Handbook of Texas|id=yzw01|name=Weather}} Accessed 2008-07-22</ref>
[[Сурет:Galveston Hurricane 1915 wrecked home.jpg|300px|left|thumb|1915 жылдағы Галвестондағы дауылдың зияны]]
Америка тарихындағы ең күшті қиратушы дауылдардың бірнешесі осы Техасқа қарай келген. 1875 жылы [[Индианоле]]дегі дауыл 400 адамды өмірден алып кеткен болса, 1886 жылдағы дауыл болса бүкіл бір қаланы қырып жіберді. Бұл оқиғалар Галвестонға негізгі порт қала болуына мүмкіндік берді. 1900 жылдағы Галвестон дауылы бір қаланы тазалап шамамен 8000 адамды қырып (мүмкін толық 12000 адам), АҚШ тарихындағы ең үлкен өлім апаты болып есте қалды. Техастағы басқа да дауылдар 1915 жылы [[Галвестон дауылы]], 1957 жылы 600-ден астам адам өлген [[Одри дауылы]], 1961 жылы [[Карла дауылы]], 1967 жылы [[Беула дауылы]], 1983 жылы [[Алисия дауылы]], 2005 жылы [[Рита дауылы]] және 2008 жылы [[Дауылды Иконоскоп]].<ref name="deadhurr">{{cite web| last = Blake| first = Eric S.| coauthors = Rappaport, Edward N., Landsea, Christopher W.| title = The Deadliest, Costliest, and Most Intense United States Tropical Cyclones From 1851 to 2006| publisher = National Weather Service: National Hurricane Center| date = 2007-04-15| url = http://www.nhc.noaa.gov/pdf/NWS-TPC-5.pdf| format = PDF| accessdate = 2008-10-02}}</ref>
Техас АҚШ-та көптеген [[парник]]те өндірілетін газдарды шығарады.<ref name="GH1">{{cite news|title=Blame Coal: Texas Leads in Overall Emissions|author=Borenstein, Seth|publisher=USA Today|date=2007-06-04|url=http://www.usatoday.com/tech/news/2007-06-04-state-emissions_N.htm|accessdate=2007-06-06}}</ref><ref name="GH2">{{cite news |title=Texas No. 1 producer of greenhouse gases |url=http://www.dallasnews.com/sharedcontent/dws/news/texassouthwest/stories/060307dnnatemissions.3c1df3a.html |agency=Associated Press |publisher=Dallas Morning News |date=2007-06-03|accessdate=2008-06-11}}</ref><ref name="GH3">{{cite news |title=Texas Is No. 1 Carbon Polluter In U.S.|agency=Associated Press|date=2008-01-16|url=http://www.cbsnews.com/stories/2008/01/16/tech/main3720823.shtml?source=RSSattr=SciTech_3720823 | work=CBS News}}</ref> Штат жылына дерлік 1.5 триллион фунт (680 миллиард кг) [[көмірқышқыл газ]]ын шығарады. Тәуелсіз ел ретінде Техас дүние жүзі бойынша парникте өндірілетін газ көлемі бойынша жетінші орынды алған болар еді.<ref name="GH2"/> Мемлекеттің осындай газды шығаруының себебі көмір электростанцияларының көптігінен және тазалаушы, өңдеуші өндіріс орындарының көп болуынан болып табылады.<ref name="GH2"/>
== Тарихы ==
«Техастағы алты ту» атауы штат аумағындағы басшылық еткен халықтарды білдіреді. Испания Техас аймағында басшылық еткен алғашқы [[Еуропа]]лық ел. [[Франция]] Техаста қысқа мерзімді отаршылдық саясатын жүргізеді. Мексика болса бұл өңірді 1836 жылға дейін, яғни Техас Республика ретінде тәуелсіздік алғанша өз бақылауында ұстайды. 1845 жылы штат АҚШ-қа 28-штат ретінде қосылады. Мемлекет [[аннексия]]сы 1846 жылы [[Мексика-Америка соғысы]]ның басталуына себепші болды. 1861 жылы Техас АҚШ құрамынан шығып, Америкадағы [[Азаматтық соғыс]] кезінде [[Америка штаттары конфедерациясы]]на кіруін жариялады. Соғыстан соң Одақ аяқ тұруына дейінгі ұзақ мерзімде штат экономикалық құлдырау кезеңін бастан кешірді.
Азаматтық соғыстан соң Техаста дамыған бірден-бір өндіріс [[мал шаруашылығы]] еді. Штат көп жылдар бойы шаруашылықтың орталығы болған соң, Техасты халық көбінесе [[ковбой]]мен байланыстырады.
=== Еуропаға дейінгі уақыт ===
Техас [[Солтүстік Америка]]да Колумбқа дейінгі екі ірі мәдениет ортасында болды: олар оңтүстік-батыс және жазық аймақтар. [[Археологтар]] осы аймақтарда үш ірі жергілікті мәдениеттің болғандығын және олар Еуропамен қарым-қатынастарға дейін жоғары дәрежеде дамығанын анықтаған. Олар:<ref name="Richardson">Richardson (2005), p. 9.</ref>
*[[Пуэбло]] Рио Грандтың жоғары бөлігіндегі аумақ болып, Техастың батысында орналасқан;
*[[Миссисипи мәдениеті]], [[Оба құрылысшылары]] деп те аталады. Ол Техастың шығыс бөлігіндегі [[Миссисипи (өзен)|Миссисипи өзені]] аңғары бойында жайылған.
*Техас оңтүстігінде [[Мезоамерика өркениеті]] орналасқан. Теотиуаканың ықпалы Солтүстік Мексикаға 500 жылда өз шыңына жетіп, тек ғана 8-10 ғасырларда бәсеңдей түсті.
Қазіргі таңда Техас аумағында еш бір мәдениет басыңқы болмағандықтан, көптеген адамдар осы штатқа қоныстанып жатыр.<ref name="Richardson">Richardson (2005), p. 9.</ref> Техаста өмір сүрген америкалық тайпаларға [[Алабама]], [[Апаче]], [[Атакапан]], [[Бидай]], [[Каддо]], [[Коавильтектер]], [[Команчи]], [[Чокто]], [[Коасати]], [[Хасинай]], [[Хумано]], [[Каранкава]], [[кикапу]], [[Киова]], [[Тонкава]] және [[Уичито]].<ref>Richardson (2005), pp 10–16</ref><ref name="nativeamericans">{{Handbook of Texas|id=bzi04|name=Native Americans}}</ref>
Техас сөзі Хасинай тайпасының Каддо тіліндегі '''“táyshaʔ”''' сөзінен келіп шығып, “'''достар'''” және ”'''одақтастар'''” дегенді білдіреді.<ref name="facts">{{cite web |year=2008 |title=Facts |edition =2008–2009 |publisher=[[Texas Almanac]] |url=http://www.texasalmanac.com/facts/ |accessdate=2008-04-29}}</ref><ref name="TribesofTexas">{{cite web |last=Fry |first=Phillip L. |title=Handbook of Texas Online, s.v. ","
|url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/pft04
|accessdate=2007–07–24}}</ref><ref>Richardson, p 1</ref><ref name="etymology">{{cite web |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Texas |title=Texas |accessdate=2007-02-25 |publisher=Online Etymology Dictionary}}</ref><ref name="WChafe">Wallace Chafe, p.c.</ref> Америкалық тайпалар жаңадан келушілерге достық қарым-қатынаста болып, ал жауынгерлері болса, штатқа келген Еуропалық зерттеушілермен көшіп келушілер тағдырына қарсы болды.<ref>Richardson, p 10</ref> Тату тайпалар жаңадан келгендерге байырғы дән мәдениетін қалай өсіруді, тамақ жасауды және аңға қалай шығуды үйретті. Ал жауынгер тайпалар болса, өздерінің шабуылдары және қарама-қайшылықтарымен Еуропалықтардың өмірін өте мүшкіл және аса қауіпті халге жеткізді.<ref>Rupert N. Richardson, Adrian Anderson, Cary D. Wintz & Ernest Wallace, ''Texas: the Lone Star State'', 9th edition, New Jersey: Prentice Hall, 0131835505, pp.10–16</ref>
=== Отаршылдық саясаты ===
[[Сурет:Six Flags over Texas.jpg|300px|left|thumb|Техас аумағында басшылық еткен елдер тулары]]
Техасқа байланысты ең алғашқы тарихи құжат Мексика бұғазы жағасының картасы болып, ол карта 1519 жылы Испания зертеушісі [[Алонсо Альварес де Пинада]] жасаған.<ref name="chipman243">Chipman (1992), p. 243.</ref><ref name="weber34">Weber (1992), p. 34.</ref> Тоғыз жылдан соң кемеде апатқа ұшыраған испан зерттеушісі [[Альвар Нуньес Кабеса де Вака]] және оның жолдасы штатқа алғашқы аяқ басқан еуропалықтары болды.<ref name="SpanishT">{{Handbook of Texas|id=nps01|name=Spanish Texas}}</ref> Еуропалық күштер 1685 жылы кездейсоқ штатқа келмейінше Техасты елемеген болатын. [[Рене Роберо Кавелье де ла Сале]]нің жаңылыс есептеуінің себебінен ол отарды Миссисипи аумағында емес, [[Матагорда бұғазы]]ндағы [[Сент-Люис форты]]нда орнатты.<ref name="weber149">Weber (1992), p. 149.</ref> Отаршылдық саясаты қиын жағдайдан және жергілікті халықтардың қолынан өлгенге дейін төрт жыл ғана жалғасты.<ref name="chipman83">Chipman (1992), p. 83.</ref>
1690 жылы Францияның Шығыс Техаста бірнеше миссиялар атқаруы арқылы бәсекелестік танытуы Испанияға қатер салды.<ref name=chipman89>Chipman (1992), p. 89.</ref> After Native American resistance, the Spanish missionaries returned to Mexico.<ref name="weber155">Weber (1992), p. 155.</ref> Америкалық индейстердің қарсылығынан соң, испандықтар Мексикаға қайтуына мәжбүр болды. Франция Луизиана штатының көпшілік оңтүстік бөлігіне көшіп келгенде, 1716 жылы Испания үкіметі Шығыс Техаста жаңа миссиялар орындаумен Франция еліне жауап қайтарды.<ref name=chipman111and2>Chipman (1992), pp. 111–112.</ref><ref name="weber160">Weber (1992), p. 160.</ref> Екі жыл өтіп бірінші испандық азаматтық қоныс ретінде Сан-Антониоға негіз салды.<ref name="weber163">Weber (1992), p. 163.</ref>
Дұшпан жергілікті тайпалар және Испания отарларына дейінгі қашықтық көшіп келушілердің Техасқа көшу ойынан айнытты. Сондықтан ол Жаңа Испанияның ең аз халық шоғырланған аумағы болды.<ref name=chipman205>Chipman (1992), p. 205.</ref>
[[Сурет:Map of Texas 1718.jpg|300px|right|thumb|1718 жылғы Техас картасы]]
1749 жылы Липан апачилерімен<ref name="weber193">Weber (1992), p. 193.</ref> бейбітшілік келісім-шартына отырған Испания көпшілік тайпалардың Команчи, Тонкава, Хасинайлардың ызасын келтірді.<ref name="weber189">Weber (1992), p. 189.</ref> 1785 жылы Команчи Испаниямен келісімге қол қойып, Липан апачилерімен<ref name="weddle163">Weddle (1995), p. 163.</ref> Каранкава тайпаларының жеңіске жетуіне көмектесті.<ref name="weddle164">Weddle (1995), p. 164.</ref><ref name=chipman200>Chipman (1992), p. 200.</ref> Көптеген миссиялармен дін қызметкерлері жақсы өзгерістер алып келді. 18 ғасырдың соңына қарай кейбір тайпалар ғана христиан дінін қабылдаған жоқ.<ref name=chipman202>Chipman (1992), p. 202.</ref>
1803 жылы АҚШ Луизиананы Франциядан сатып алғанда, келісім шартқа Техас та кіретіндігін айтып тұрып алды. 1819 жылы Жаңа Испаниямен АҚШ ортасындағы шекара ретінде Сабина өзені болып табылды.<ref name="weber291to9">Weber (1992), pp. 291–299.</ref> Жаңа жерге ұмтылған АҚШ-тан көшіп келушілер келісім-шартты мойындаудан бас тартты. Бірнеше теңіз қарақшылары армияны Техасқа қарсы қайрады.<ref name=davis46>Davis (2006), p. 46.</ref>
[[Сурет:Stephen f austin.jpg|200px|left|thumb|Стефен Ф. Остин]]
1821 жылы азаттық үшін Мексика соғысы Мексиканың бір бөлігі болған Техас аумағында болып өтті.<ref name="weber300">Weber (1992), p. 300.</ref> Халқының аздығы үшін Мексика бұл аймақты Коахила және Техас мемлекетінің бір бөлігіне айналдырды.<ref name=manchaca162>Manchaca (2001), p. 162.</ref> Команчилердің шабуылын жоқ қылу үмітінде Техас Мексика және Испания сыртынан көшіп келетін халықтарының кіруіне рұқсат беріп, иммигрант саясатын босатты.<ref name="manchaca164">Manchaca (2001), p. 164.</ref> Мексикалық көшіп-қону жүйесі кезінде көпшілік жерлер эмресиоларға, яғни АҚШ, Еуропа және Мексикадан көшіп келушілерге жұмыс беретін адамдарға бөліп берілді. Бірінші грант Моисей Остинға берілді, ал ол өлген соң баласы Стивен Остинға қалды.
1822 жылы Остиннің көшіп келушілері, Ескі үш жүз мың, Бразос өзенінің бойларын мекендеді.<ref name=manchaca198>Manchaca (2001), p. 198.</ref> Қалған жиырма үш эмпресиорлар көшіп келушілерді штатқа алып кірді. Олардың көпшілігі АҚШ мемлекетінен болды.<ref name=manchaca198/><ref>Manchaca (2001), p. 199.</ref> Техас халқы қарқынмен өсті. 1825 жылы Техас халқы шамамен көпшілік мексикан текті адамдармен қоса 3.500 адамды құрады.<ref name=edmondson75>Edmondson (2000), p. 75.</ref> 1834 жылға келіп Техас халқы шамамен 37,800 адамға жетті, олардың тек ғана 7,800 халқы мексикан текті болды.<ref name=manchaca201and172>Manchaca (2001), pp. 172, 201.</ref>
Көпшілік иммигранттар Мексикалық заңдарын жақтырмады, әсіресе құлшылыққа қарсы болған заңды құптамады. АҚШ-тың Техасты сатып алуымен тіркесіп, Мексика үкіметі АҚШ-тан көшіп келушілерге тыйым салуды шешті.<ref name="edmondson78">Edmondson (2000), p. 78.</ref> Баж салығы туралы жаңа заңдар түпкілікті Мексика азаматтарының және жақында көшіп келген иммигранттардың да наразылығына ұшырады.<ref name=davis77>Davis (2006), p. 77.</ref>
1832 жылы ұйымдастырылған Анауак Бұзылыстар атты Мексика заңдарына қарсы ашық көтеріліс болып, ол Мексикадағы ұлт президентіне қарсы көтеріліске ұқсады.<ref name=davis85>Davis (2006), p. 85.</ref> Техастықтар федералистер жағында ағымдағы үкіметке қарсы тұрып, Шығыс Техастан барлық Мексикалық әскерлерді қуып шықты.<ref name=davis86to89>Davis (2006), pp. 86–9.</ref> Олар бақылаудың жоқтығынан пайдаланып, көбірек саяси тәуелсіздікті насихаттады. 1832 жылы Конвенцияда Техастықтар кездесіп, басқа проблемалардың ішінде тәуелсіздік алуды талап етуді талқылады.<ref name=davis92>Davis (2006), p. 92.</ref> Техастықтар келесі жылы 1833 жылғы Конвенцияда да өз әрекеттерін қайталады.
=== Республика ===
[[Сурет:SantaAnnaSurrender.jpg|left|thumb|Мексикалық генерал Санта Аннаның Сан Хасинто шайқасында берілуі]]
[[Сурет:Wpdms republic of texas.svg|right|thumb|1836-1845 жылдары Техас Республикасы]]
Мексика төңірегінде шиеленісушілік федералистер мен централистер арасында жалғаса берді. 1835 жылдың басында сергек Техастықтар Корреспонденция және Қауіпсіздік Комитеттерін құрды.<ref name=huson4>Huson (1974), p. 4.</ref> 1835 жылдың соңындағы тәртіпсіздіктер Гонсалес жанындағы соғыста қарулы қақтығысқа алып келді.<ref name="hardin12">Hardin (1994), p. 12.</ref> Бұл Техас төңкерісі болуына алып келді, ал келесі екі айда Техастықтар Мексика жасақтарын сәттілікпен жеңді.<ref name=barr64>Barr (1990), p. 64.</ref> Техастықтар уақытша үкіметті құратын Кеңеске делегаттарды сайлады.<ref name=winders72>Winders (2004), p. 72.</ref> Уақытша үкімет тез арада күрестерден тарқалып кетіп, 1836 жылдың бастапқы екі айында Техас ешқандай басқарусыз қалды.<ref name=winders90and92>Winders (2004), pp. 90, 92.</ref><ref name=hardin109>Hardin (1994), p. 109.</ref>
[[Сурет:Texas proposed boundaries.svg|right|thumb|1850 жылы Техас солтүстік-батыс шекарасының жобасы]]
Осы саяси бытыраңқылық кезінде Мексика президенті [[Антонио Лопес де Санта-Анна]] көтерілісті тоқтату үшін жеке өзі армияны аяққа тұрғызды.<ref name="hardin102">Hardin (1994), p. 102.</ref> Мексикалық экспедиция басында сәтті өтті. Генерал Хосе де Юрреа Голида қырғынында Техастықтардың барлық қарсылықтарын жеңді.<ref name=Handbook>{{Cite book |last=Roell|first=Craig|title=Battle of Coleto|publisher=Handbook of Texas|url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/qec01}}</ref> [[Санта Анна]] күші он үш күндік қоршаудан соң Аламо жанындағы шайқаста Техас әскерлерін қырып тастады. Жеңіліс туралы жаңалық Техас штатына көшіп келушілер арасында байбалам туғызды.<ref name=todish68/> 1836 жылында болған Кеңесте сайланған делегаттар тез 2-наурызда '''Техас Республикасы болу туралы Тәуелсіздік Декларациясы'''на қол қойды. Уақытша шенеуніктер сайланған соң, Кеңесті тарқатып жіберді.<ref name=roberts144>Roberts and Olson (2001), p. 144.</ref> Жаңа үкімет Мексика армиясынан қашып келген Техастық көшіп келушілерге '''Ранэуей Скрейп''' ('''Тізгінсіз Сызат''') деген жерде қосылады.<ref name=todish68>Todish ''et al.'' (1998), p. 68.</ref> Бірнеше апталық шегінуден соң '''Сэм Хьюстон''' басшылығындағы Техас Армиясы шабуыл жасап, Сан-Хасинго жанындағы соғыста Санта Анна күштерін жеңді.<ref name=todish69>Todish ''et al.'' (1998), p. 69.</ref> Санта Анна тұтқынға түсіп, соғыс аяқталғаны туралы [[Веласко келісімі]]не қол қоюға мәжбүр болды.<ref name=todish70>Todish ''et al.'' (1998), p. 70.</ref>
Техас тәуелсіздігін алған кезде, жаңа Республикадағы екі фракция арасындағы арасындағы саяси күрестер өршелене түсті. Б. Мирабо Ламар басшылығындағы Ұлттық фракция Техас тәуелсіздігінің жалғасуын, тұрғылықты америкалықтарды қуып шығуды және Республиканы [[Тынық мұхиты]]на дейін кеңейтуді қолдап қуаттады. Сэм Хьюстон басқарған олардың қарсыластары Техасты АҚШ-қа аннексия қылуға және жергілікті америкалықтармен бейбітшілікті амал асыруды қалады. Фракциялап арасындағы қарсылықтар Техас Архив соғысы деген атпен сипатталады.<ref name="archivewar">{{cite web | title = The Archives War | work = Texas Treasures- The Republic| publisher = The Texas State Library and Archives Commission | date = 2005-11-02 | url = http://www.tsl.state.tx.us/treasures/republic/archwar/archwar.html | accessdate = 2009-01-03}}</ref> Мексика 1842 жылы Техасқа екі кіші экспедиция жіберді. Сан-Антонио қаласы екі рет қамалға алынып, Техастықтар Доусон қырғыны шайқасында жеңіске жетті. Осындай сәттіліктерге қарамай Мексика Техастағы өз күшін көрсете алмады, ал Республика өмір сүруін жалғастыра берді.<ref name="Calvert">{{Cite document |surname1=Calvert |given1=R. |surname2=De Léon |given2=A. |surname3=Cantrell |given3=G. |title=The History of Texas |publisher=Harlan Davidson |place=Wheeling, Illinois |year=2002 |postscript=<!--None-->}}</ref> Республиканың өзін қорғай алмауы АҚШ-қа Техасты басып алу мүмкіндігін берді.
=== Мемлекетшілік ===
1837 жылдың басында Республика АҚШ-пен аннексия орнатуға келісімге келу үшін бірнеше мәрте тырысып көрді.<ref>Richard Bruce Winders, [http://books.google.com/books?id=mcc9EciebFYC&printsec=frontcover ''Crisis in the Southwest: The United States, Mexico, and the Struggle over Texas''] (Lanham: Rowman & Littlefield, 2002), p. 41.</ref> Республикадағы Ұлттық фракция оппозиционерлері мен АҚШ-тағы аболиционистік оппозиционерлер Техастың одаққа кіруін бәсеңдетті. Ақырында 1844 жылы сайлауда Жеймс К. Полк жеңген кезде, Техас Одаққа қосылды.<ref>Buescher, John. [http://www.teachinghistory.org/history-content/ask-a-historian/23927 "Senatorial Division"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201101055351/https://teachinghistory.org/history-content/ask-a-historian/23927 |date=2020-11-01 }}, [http://www.teachinghistory.org Teachinghistory.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180926205612/https://teachinghistory.org/history-content/ask-a-historian/24484 |date=2018-09-26 }}, accessed тамыз 21, 2011.</ref> 29-желтоқсан 1845 жылы Конгресс Техасты АҚШ-қа қүрамдық бөлігі штат ретінде қабылдады.<ref name="TAnnexation">{{Handbook of Texas|id=mga02|name=Annexation}}</ref>
Техас АҚШ құрамына кіргеннен соң, Мексика АҚШ-пен дипломатиялық қарым-қатынастар орнатты. АҚШ Техастың шекарасы Рио Грандқа созылатынын талап етсе, Мексика өз кезегінде [[Нуесес өзені]]не дейін созылатынын айтты. Алдыңғы Техас Республикасы өз шекарасын кеңейтуді кұшейтпесе де, АҚШ-тың бұлай жасауға әскери күші де, саяси көз-қарастары да жетерлі еді. 13-қаңтарда, 1846 жылы президент [[Полк]] Рио Грандтің оңтүстік бөлігіне генерал [[Зачари Тейлор]]ды тағайындады. Бірнеше ай өткен соң, Мексика әскерлері Торнтон қорғанысы деп аталатын тартысты жердегі АҚШ атты әскерлеріне қарсы бет алып, [[Мексикан-Американ соғысы]]ның басталуына себепші болды. Алғашқы шайқастар Техас аймағында болып өтті: олар [[Техас форты қамалы]], [[Пало Алто соғысы]] және [[Ресака де ла Палма соғысы]].
Бірнеше сериялы жеңістерден соң, [[Гвадалупе Хидалго келісімі]] екі жылдық соғысы аяқтап берді. Келісім бойынша АҚШ Мексикаға 18,250,000 АҚШ долларын беріп, есесіне Техасқа даусыз басқару құқығын алды. Сонымен бірге 1848 жылы қазіргі уақытта көпшілік Американың оңтүстік-батысы есептелетін Мексикан мүлкін де алып, Техас шекаралары Рио Грандта орнатылды.<ref name="Mwar">{{Handbook of Texas|id=qdm02|name=Mexican War}}</ref> 1850 жылғы келісім Техасты қазіргі қалпына келтірді. Ескі Республиканың 1,000,000 $ қарызы орнына Техас жерлерін федерал мемлекетке берді, бұл жерлер кейінірек қазіргі уақыттағы Жаңа Мексиканың жартысын, Колорадоның үштен бірін, және де Оклахоманың, Канзастың, [[Вайоминг]]тың кейбір бөліктерін құрады.<ref name="comp1850">{{Handbook of Texas|id=nbc02|name=Compromise of 1850}}</ref> Соғыстан соң Техастың мақталы жерлеріне мигранттар ағылып келді.<ref name="CCulture">{{Handbook of Texas|id=afc03|name=Cotton Culture}}</ref>
=== Азаматтық соғыс және қайта құру ===
[[Сурет:Glory to the defeated - dignified resignation.jpg|left|thumb|Азаматтық соғыс ескерткіші. Галвестон. Техас]]
1860 жылғы сайлаудан соң, Техаста қайтадан соғыс басталды. [[Авраам Линколн]]ның сайлауы бес Төменгі Оңтүстік штаттар мақұлдаған Одақтан шығу туралы [[Оңтүстік Каролина декларациясы|Оңтүстік Каролина Декларациясының]] пайда болуына алып келді. 28-қаңтарда 1861 жылы Остинда Одақтан шығу туралы Штат Конвенциясы ашылды. 1-ақпанда 166-8 дауыс нәтижесінде Конвенция АҚШ-тан шығу туралы Заңды қабылдады. 23-ақпанда 1861 жылы Техас дауыс берушілері бұл Заңды ресмилестірді. 23-наурызда 1861 жылы Конфедерациялық Штаттар Конституциясын ратификациялап, Техас Конфедерациялық Штаттар құрамына кірді.<ref name="facts"/><ref name="SecessionConvention">{{Handbook of Texas|id=mjs01|name=Secession Convention}}</ref> Бастапқыда Одақтан шығуды барлық Техастықтар қолдамады, бірақ соған қарамастан Оңтүстіктегі жағдайды олар қолдады. Техастың ең күшті юнионисті [[Губернатор]] Сэм Хьюстон болды. Ол жағдайды шиеленістіріп алмау үшін президент Линколнның Одақ әскерлерін қызметте қалдыру жайлы екі ұсынысын бекер қылды. Хьюстон Конфедерацияға адалдық танытатындығын айтып ант бермегені үшін Губернатор лауазымынан алып тасталды.<ref name="SamHoustonHB">{{Handbook of Texas | id=fho73| name=Sam Houston}} Accessed қаңтар 14, 2009</ref>
Америка Азамат соғысының ірі соғыс майдандарынан алыста Техас Конфедерация үшін көптеген ер-азаматтарын және құрал-жабдықтарын құрбан қылды.<ref name="CivilwarHB">{{Handbook of Texas | id=qdc02 | name=Civil War}} Accessed қаңтар 14, 2009</ref> Одақ әскерлері штаттың негізгі порты есептелетін Галвестонды басып алды. Техастың Мексикамен шекарасы '''“Конфедерацияның сырлы есігі”''' деп аталды, себебі сауда-сатық Одақ блокадасын айналып өтіп осы шекарада болушы еді.<ref name="FederalWriter">{{cite book | last = Federal Writers' Project | title = Texas, A Guide to the Lone Star State: Brownsville | publisher = Native American Books Distributor | date = желтоқсан, 1997 | page = 206 | url = http://books.google.com/?id=zUI26u0B_VEC&pg=PA206&lpg=PA206&dq=texas+back+door+confederacy | isbn = 0403021928}}</ref> Конфедерация Одақтың бұл жолды жабуды көздеген барлық ұрыныстарын жоққа шығарды.<ref name="CivilwarHB"/> 1863 жылдың ортасында Одақ Миссисипи өзенін қолға алған соң, Техастың ресурс қоры ретіндегі штат дәрежесі төмендеп [[Броунсвилл]] жанында Техаста [[Палмито Ранч шайқасы]]нда Конфедерация жеңісімен аяқталды.<ref name="BattlePR">{{Handbook of Texas|id=qfp01|name=Battle of Palmito Ranch}}</ref>
Техас екі ай бойы [[Солтүстік Виргиния]] Армиясының берілуімен және басқаруды қолға алған Одақ генералы [[Гордон Грангер]] ортасында [[анархия]]да қалды. Қайта құрудың бастапқы айларында келеңсіздіктер болды.<ref name="CivilwarHB"/> Ақиқи жариялаудан соң екі жарым жыл өтіп, генерал Гордон Грангер қол қойған Азаттық Декларациясының жариялануының құрметіне [[Жунтин]] болды.<ref name="BarriersVoting">{{cite web |title=Historical Barriers to Voting |work=Texas Politics |publisher=University of Texas |url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/6_5_3.html|accessdate=2008-10-13}}</ref><ref name="Juneteenth">{{Handbook of Texas|id=lkj01|name=Juneteenth}}</ref> 1866 жылы президент [[Линдон Жонсон|Жонсон]] Техаста штаттық мемлекет қайта сақталатынын жариялады.<ref name="readmission">{{cite web |last=Johnson |first=Andrew |authorlink =Andrew Johnson |date=1866-08-20 |title=Proclamation Declaring the Insurrection at an End |series =American Historical Documents |publisher=[[President of the United States]] |url=http://www.bartleby.com/43/42.html |accessdate=2008-04-28}}</ref> Қайта құру талаптарына қарамай 1870 жылы Конгресс Техасты Одаққа қайта қабылдады. Ауыл-шаруашылық және еңбек қиындықтарымен штат күресетін қоғамдық өзгерістер жалғаса берді.<ref name="restoration">{{Handbook of Texas|id=mzr01|name=Restoration}}</ref>
=== 20 ғасырдан қазірге дейінгі уақыт ===
[[Сурет:Lucas gusher.jpg|right|thumb|Спиндлтоп]]
10-қаңтар, 1901 жылы Техаста алғашқы ірі мұнай байлығы [[Спиндлтоп]] [[Бомонт]]тың оңтүстігінде табылды. Қалғандары Шығыс Техас, Батыс Техас және Мексика бұғазы жандарынан табылды. Ақырында Техаста '''“Ойл Бум”''' істелінді.<ref name="Spindletop">{{Handbook of Texas|id=dos03|name=Spindletop Oilfield}}</ref> Сөйтіп 1972 жылы мұнай өндірісі өз шыңына жетіп, оның күндік орташа есебі 3,000,000 баррелді құрады.<ref name="Oil_Gas">{{Handbook of Texas|id=doogz|name=Oil and Gas Industry}}</ref>
[[Ұлы дағдарыс|Ұлы Депрессия]] және Далт Боул Азамат соғысына дейін қарқынмен көтерілген штат экономикасына жаман әсерін тигізді. Даст Боул жылдарында Тезастың қорқынышты соққы тиген жерлерінен мигранттар қашып кетті. Әсіресе осы кезеңде Техастағы Ұлы көшу кезінде қара нәсілділер штатты тастап, жұмыс табу мақсатында Солтүстік Америка және [[Калифорния]]ға қарай бет алды.
[[Сурет:WomanFactory1940s.jpg|left|thumb|1942 жылы Техастағы зауыт жұмысшысы]]
[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] Техасқа жаман әсерін тигізіп, ақша әскери базалар құруға, [[снаряд]] жасайтын заводтарға, әскери тұтқындар сақтайтын түрмелерге және армия ауруханаларын салуға жұмсалды. Сондай-ақ, 750 000 жас жігіттер қызметке кетті, қалалар жаңа өндіріспен жоқ болды, коллеждер басқа қызметтерді атқарды және жүздеген, мыңдаған кедей фермерлер ауыл-шаруашылығына қайтпау үшін соғыстың көп жалақы төлейтін жұмыстарына кетіп қалды.<ref>{{cite book|first=James|last=Ward Lee|coauthors=et al.|title=Texas Goes to War: 1941|year=1991}}</ref><ref>{{cite book|first=Louis|last=Fairchild|first2=Thomas L.|last2=Charlton|title=They Called It the War Effort: Oral Histories from World War II Orange, Texas|year=1993}}</ref>
1960 жылдары Техас жоғары білім жүйесін заманға сай кеңейтіп дамытты. Штат жоғары білімге жан-жақты жоспар жасап, оның көпшілігі мұнай табысынан алынды және штаттағы институттарды тиімді басқару үшін штаттың орталық басқару бөлімі салынды. Осындай өзгерістер Техас университеттерінің мемлекеттік зерттеу қорларын ұтып алуына көп көмектесті.<ref name="Blanton">{{cite journal|last=Blanton|first=Carlos Kevin|title=The Campus and the Capitol: John B. Connally and the Struggle over Texas Higher Education Policy, 1950–1970|url=https://archive.org/details/sim_southwestern-historical-quarterly_2005-04_108_4/page/468|journal=Southwestern Historical Quarterly|year=2005|volume=108|number=4|pages=468–497|issn=0038–478X}}</ref>
22-қараша, 1963 жылы [[Даллас]]та Президент Жон. Ф. Кеннедиге [[қастандық]] жасалынды.<ref>{{cite book|first=William L.|last=Rivers|first2=B.|last2=Greenberg|title=Kennedy Assassination and the American Public: Social Communication in Crisis|year=1977|page=187}}</ref>
== Мемлекет және саясат ==
Қазіргі [[Техас констиуциясы]] 1876 жылы қабылданған. Басқа көп штаттарға ұқсап, бұл өз кезегінде билікті дұрыс ұйымдастыруға көмектеседі. Штаттың Билл құқықтары атты заңы мемлекеттік заңға қарағанда үлкенірек және Техас үшін жеке қосымшалар бар еді.<ref name="BillofRights">{{cite web |title=Bill of Rights (Article 1) |work=Texas Politics |publisher=University of Texas |url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/7_4_2.html|accessdate=2008-10-13}}</ref>
=== Штат үкіметі ===
[[Сурет:Texas Capitol night.jpg|300px|right|thumb|Техас штаты Капитолы түнгі көрінісі]]
Техас Губернаторының кейбір қызметтерін шектейтін көптеген атқарушы органдар жүйесі қалыптасқан. Штат басшысынан (министрінен) басқа сайлаушылар кандидаттары Губернатордан тәуелсіз халыққа жауапты болатын атқарушы шенеуніктерді сайлайды.<ref name="pluralexec">{{cite web |year=2005|title=The Plural Executive|work=Texas Politics| publisher=University of Texas|url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/1_9_0.html |accessdate=2008-05-07}}</ref> Бұндай сайлау жүйесі партиялар арасында атқарушы органдарды бөліп тастады. Ресубликан партиясынан Ж. Буш Техас Губернаторы болып қызмет еткенде, Техаста Демократ Лейтенант Губернатор [[Боб Баллок]] болды. Атқарушы органдағы лауазымдар мыналар: [[Губернатор]], Лейтенат Губернатор, Халық бюджеті басшысы, Жер комиссары, Бас прокурор, Ауыл-шаруашылық комиссары, Техас Темір жол Комиссиясының үш мүшелері, Білім бойынша штат Кеңесі және Штат басшысы (министрі).<ref name="pluralexec"/>
[[Сурет:Texas Capitol Flags.jpg|left|thumb|Штат Капитолындағы Техас және АҚШ тулары]]
[[Сурет:Капитол.Техас.jpg|300px|right|thumb|Техас штаты Капитолы күндізгі көрінісі]]
Екі палаталы Техас заңшылық үкіметі 150 мүшесі бар [[Өкілдер палатасы|Өкілдер Палатасынан]] және 31 мүшесі бар [[Сенат]]тан тұрады. Палата [[спикер]]і Өкілдер палатасын басқарса, Лейтенант Губернатор Сенатты басқарады.<ref name="Legislature Members">{{cite web|year=2005|title=Membership|work=Texas Politics |publisher=University of Texas|url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/2_2_4.html |accessdate=2008-06-17}}</ref> Заңшылық үкіметінде екі жылда бір мәрте сессия шақырылады, бірақ штат Губернатор арнайы сессияларды қалаған уақытында шақыру құқығына ие.<ref name="Special Sessions">{{cite web|year=2005|title=Special Sessions|work=Texas Politics |publisher=University of Texas|url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/2_2_2.html |accessdate=2008-06-17}}</ref> Штаттың бір қаржы жылы календарьда өткен жылдың 1-қыркүйегінен сол жылдың 31-тамызына дейін созылады. Сөйтіп, 2012 жылдың қаржылық жылы 2011 жылдың 1-қыркүйегінен 2012 жылдың 31-тамызына дейін созылады.
Техастың сот жұйесі АҚШ-тағы ең қиын кешен болып, ол көптеген бөлімдерден және аралас құқық қорғаушылар тізімінен тұрады. Техаста екі сотқа жүгінуге болады: олар азамат актілер үшін Жоғары суд және Қылмыстық істер бойынша Техас суды. Қалалық сот орындарын басқа да сайлаушылар басқа салалардағы сот процестеріне судьялар сайлап, оларды Губернатор бос орындарға тағайындайды.<ref name="Judiciary">{{Handbook of Texas|id=msf01|name=Judiciary}}</ref> 2009 жылы қазанда Техас елдің 442 атқаруында көшбасшы болды.
Мемлекет қауіпсіздігі Техас бөлімінің Техас Рейнджерс Дивизиясы штат аймағында құқық қорғаушы заңды күш агенттігі болып есептеледі. Жылдар өте Техас Рейнджерс адам өлтіруден бастап саяси коррупцияға дейінгі қылмастырды ашты. Олар басып келуші полициялар және детективтер сияқты қызмет етіп, Губернатор қауіпсіздігін сақтады, және қашқындарды ұстап Республика үшін де, штат үшін де қарулы күш ретінде аянбай қызмет етті. Техас Рейнджерсті 1823 жылы бейресми түрде Стефен Ф. Остин ұйымдастырған болып, 1835 жылға келіп ресми түрде өз қызметін бастады. Техас Рейнджерс Техас тарихындағы көптеген маңызды оқиғалардың және Ескі Батыс (Old West) тарихындағы көп қылмысты жағдайлардың қатысушы болды.<ref name="TexasRangers">{{Handbook of Texas|id=met04|name=Texas Rangers}}. Retrieved қаңтар 14, 2009.</ref>
=== Саясат ===
{| class="wikitable" style="float:right; font-size:79%; margin:10px"
|+ '''Техастағы президенттік сайлау нәтижелері'''
|- style="background:lightgrey;"
! Жыл
! [[Республикашылар партиясы]]
! [[Демократтар партиясы]]
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[АҚШ Президенттік сайлаулары, 2008|2008]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''55.48%''' ''4,467,748
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|43.72% ''3,521,164
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[АҚШ Президенттік сайлаулары, 2004|2004]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''61.09%''' ''4,526,917
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|38.30% ''2,832,704
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[АҚШ Президенттік сайлаулары, 2000|2000]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''59.30%''' ''3,799,639
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|38.11% ''2,433,746
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[АҚШ Президенттік сайлаулары, 1996|1996]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''48.80%''' ''2,736,166
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|43.81% ''2,459,683
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[АҚШ Президенттік сайлаулары, 1992|1992]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''40.61%''' ''2,496,071
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|37.11% ''2,281,815
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[АҚШ Президенттік сайлаулары, 1988|1988]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''56.01%''' ''3,036,829
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|43.41% ''2,352,748
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[АҚШ Президенттік сайлаулары, 1984|1984]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''63.58%''' ''3,433,428
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|36.18% ''1,949,276
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[АҚШ Президенттік сайлаулары, 1980|1980]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''55.30%''' ''2,510,705
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|41.51% ''1,881,148
|}
Басқа оңтүстіктегі штаттардағы сияқты ақ нәсілділер Азамат соғысынан кейін Республикан партиясын жақтырмады және Демократтар партиясы Техас саясатын Қайта құру кезеңінің аяғынан 20-ғасырдың соңына дейін басқарып келді. Штат Республикашылар партиясының қорғанына айналды.<ref name="SouthWon">{{cite news |last=Risen |first=Clay |date =2006-03-05 |title=How the South was won |publisher=The Boston Globe |url=http://www.boston.com/news/globe/ideas/articles/2006/03/05/how_the_south_was_won/ |accessdate=2008-04-29}}</ref>
[[Сурет:Lbj2.jpg|right|thumb|Линдон Б. Жонсон Техастық саясатшы және АҚШ-тың 36-президенті]]
Техастағы саяси атмосфера қаржылық және қоғамдық [[консерватизм]] кесірінен ақсап қалды.<ref name="TPoliticalCulture1">{{cite web |title=Texas Political Culture – Introduction |work=Texas Politics |publisher=University of Texas |url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/10_1_0.html |accessdate=2008-05-29}}</ref><ref name="TPoliticalCulture2">{{cite web |title=Texas Political Culture – Low Taxes, Low Services Political Culture |work=Texas Politics |publisher=University of Texas |url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/10_2_1.html |accessdate=2008-10-13}}</ref> 1980 жылдан бері Техастық сайлаушылар Республикашылар партиясынан шыққан Президенттікке кандидаттарды қолдап қуаттады. 2000 және 2004 жылдары [[Джордж Уокер Буш|Джордж У. Буш]] Техасты 60,1% дауысымен жеңді, бұл жерде өзінің “'''сүйікті ұлы'''”ның кезінде Техас Губернаторы болғаны да көмектесті. 2008 жылы МакКейн штатты Бушқа қарағанда азырақ дауыспен, яғни 55% дауыспен жеңіске жетті. Остин да осылай Демократтарды жергілікті және штаттағы сайлауларда әлсіретіп жіберді. Техастың ауылдық және қала шетіндегі аймақтары Республикашыларға дауыс беріп жатқан бір сәтте, Рио Гранд жанындағы графтықтар Демократтарды қолдап дауыс берді.<ref name="2000electionresults">{{cite web |url=http://uselectionatlas.org/RESULTS/state.php?year=2000&fips=48&f=1&off=0&elect=0 |title=2000 Presidential General Election Results – Texas |publisher=www.uselectionatlas.org |accessdate=2008-07-22}}</ref><ref name="2004electionresults">{{cite web |url=http://uselectionatlas.org/RESULTS/state.php?year=2004&fips=48&f=1&off=0&elect=0 |title=2004 Presidential General Election Results – Texas |publisher=www.uselectionatlas.org |accessdate=2007-07-22}}</ref>
[[Сурет:George-W-Bush.jpeg|160px|left|thumb|[[Джордж Уокер Буш|Джордж Буш]]. Техастың 46-губернаторы (1995-2000 жылдары) және АҚШ 43-президенті (2001-2009 жылдары)]]
2003 жылы Республикашы [[Том Дэлей]] Конгресс облыстарының Техастағы сайлау округтарының шекараларын қайта қарауды басқарып, бұл жерлерді Нью-Йорк Тайм газетасы нағыз сайлау махинацияларының өш алған жері деп атады.<ref name="NYTGerry">{{cite news | title = The Texas Gerrymander| publisher = New York Times| date = 2006-03-01| url = http://www.nytimes.com/2006/03/01/opinion/01wed2.html| accessdate = 2009-01-07}}</ref> “'''Техастық он бір'''” атты бір топ Демократтардың заң шығарушылары штатты осындай қиын жағдайдан алып шықты.<ref name="Tex11">{{cite news | last = Ridder| first = Knight | title = 11 Texas Senate Democrats Take Cue from House, Bolt to Avoid Redistricting | publisher = Houston Chronicle | date = 2003-07-29 | url = http://www.allbusiness.com/government/elections-politics-politics-political-parties/10366221-1.html| accessdate = 2009-01-07}}</ref> Осындай қиыншылықтарға қарамай заң шығарушы үкімет картаны Республикашылар алып барды. Сайлау округтерін қай қару протестанттары ұлттық Жоғары сотқа Біріккен Латын Америкасы азаматтары және Перри істері бойынша жүгінді, бірақ іс Республикашылар пайдасына шешілді.<ref>{{cite news|author = The Associated Press
|url = http://www.nytimes.com/2006/06/28/washington/28cnd-scotus.html|title =Justices Back Most G.O.P. Changes to Texas Districts |work = New York Times|date= 2006-06-28|accessdate = 2006-06-28}}</ref>
2010 жылғы жалпы сайлауларда Палатадағы және Сенаттағы Делегациясындағы Республикашылардың көпшілігі Техас мүшелерінен болды. 111-АҚШ Конгрессіндегі 32 Техас Конгресстік штаттарының 23 Республикашылардын болса, қалған 9 Демократтардан болды. Техастың сенаторлары [[Кей Бейли Хэтчисон]] және [[Жон Корнин]]. 1994 жылдан бері еш бір Демократ штаттағы жоғары лауазымға отырған жоқ. Техастық Демократтардың қатысуы Шығыс және Солтүстік жақтағы [[Бомонт]], Эл Пасо, Остин, Сан-Антонио, Даллас және Хьюстон сияқты қалалардағы азшылықты құрайтын топтардан тұрады.
== Әкімшілік бөліністер ==
Техаста көпшілігі жалпыұлттық 254 [[Графтық (феодалдық иелік)|графтық]]тар бар. Әр бір графтық төрт сайланған [[комиссар]]лардан тұратын Комиссарлардың Сот жүйесімен жұмыс істейді және графтық судьясы графтық аймағынан сайланады. Графтық үкіметі әлсіз қалалық кеңес сияқты жұмыс алып барып, себебі графтық судьясында вето билік жоқ, бірақ басқа комиссарлармен бірге дауыс бере алады.
Сонда да Техас қызметтерді бөлісу үшін жергілікті келісім-шарттарға отыруға қалаларға және графтықтарға рұқсат береді. Графтықтар ішкі заңдарымен шағымдана алмайды, олардың барлық заңдары қатаң түрде штатта жасап беріледі. Штатта графтықтарға біріккен немесе бөлектенген аймақтар, райондар жоқ. Графтық бөлектенген жерлерге шектеулі қызметтер көрсетеді. [[Муниципалитет]]тер жалпы заңға немесе ішкі заңға бойсынуына қарай классификацияланады.<ref name="homerule">McDonald, John V., "An Analysis of Texas' Municipal Home Rule Charters Since 1994" (2000). Applied Research Projects. Paper 124. [http://ecommons.txstate.edu/arp/124/ Txstate.edu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120304010149/http://ecommons.txstate.edu/arp/124/ |date=2012-03-04 }}</ref> Муниципалитет ішкі заңын қаланың 5000 артық адамы заңға келіскен жағдайда ғана қабылдай алады. Муниципалитеттер партиялардан тыс болып,<ref name="reqvote">{{cite web |title=Run for Party Nomination to Public Office |work=Texas Politics |publisher=University of Texas |url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/4_6_2.html|accessdate=2008-10-12}}</ref> сайлаулар мектеп басшылығы үшін және колледж аймақтары қоғамдастықтары үшін арналады.
==Экономика==
Штаттағы экономикалық жағдай XX ғасыр басында [[мұнай]] кені ашылған кезде күрт өзгерді. Университеттердегі [[инвестиция]] көмегімен XX ғасыр орталарында Техастағы әртараптандырылған [[экономика]] және жоғары технология дамыды. 2010 жылдан ол керегелі 500 компаниялардың жоғары бөлімінде өзінің өсіп бара жатқан өндірісімен, ауыл шаруашылық, мұнай-химия, [[энергетика]], [[компьютер]], [[электроника]], аэрокосмос, биомедициналық ғылымдар сияқты салалармен [[Калифорния]] екеуі 57-сатыны иелеп тұр.<ref>''[http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2010/states/TX.html CNN.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100807051708/http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2010/states/TX.html |date=2010-08-07 }}'', Retrieved қараша 2010.</ref> Бұл көрсеткіш 2002 жылдан бері ұлтты өнім экспорты бойынша көшбасшыға айналдырып, мемлекет жалпы өнімі бойынша екінші орынға шығады.
[[Сурет:NASA Neutral Buoyancy Laboratory Astronaut Training.jpg|left|thumb|Астронавт Техастағы ''Джонсон Космос Орталығы''нда дайындалу үстінде]]
[[Сурет:Кітап Техас.jpg|right|thumb|2010 жыл шыққан экономика жайлы кітап]]
2010 жылы Техас Жалпы ішкі өнімі 1,207 триллион АҚШ долларын құрап, АҚШ-та екінші жоғары көрсеткішке ие болды.<ref>{{cite web|title=GDP by State|url=http://greyhill.com/gdp-by-state|publisher=Greyhill Advisors|accessdate=7 September 2011}}</ref> Бұл көрсеткіш дүние экономикасында 11 және 12-орындарда [[Үндістан]] және [[Канада]] сияқты елдердің GDP-мен тең. Техас экономикасы дүние бойынша бөліністер арасында [[Англия]]дан (Біріккен Королдіктің бөлінісі), Калифорниядан және [[Токио]]дан соң 4-орында тұрады. Техас көп халқы, мол табиғи байлығы, гүлденген қалалары және жоғары білімнен көшбастаушы орталықтарының көмегімен жоғары және күшті экономикаға жетісті. Штат аймағында мұнай табылған соң, Техаста мұнай өндірісі күшейді. Соңғы кездерді қала орталықтары көбейіп, 2005 жылда халықтың 2/3 бөлігі сол жерлерде тұрды.<ref name="economy1">{{cite web |title=Economic Geography |work=Texas Politics |publisher=University of Texas| url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/9_3_2.html|accessdate=2008-10-13}}</ref>
2011 жылы шілдеде штат жұмыссыздық көрсеткіші 8,4% шықты.<ref>{{cite web|title=Local Area Unemployment Statistics|url=http://www.bls.gov/web/laus/laumstch.htm|publisher=Bureau of Labor Statistics|accessdate=7 September 2011}}</ref>
Техаста “'''төмен салықтар, төмен қызметтер'''” репутациясы бар.
Салық қорының мәліметі бойынша Техастың салығы жалпы ұлттық салықтар арасында төменгі орында тұрады, мемлекеттік және жергілікті салық бағасы жан басына шаққанда 3,580 АҚШ долларын құраса, ол резиденттер пайдасының 8,4% болып есептеліп, салық төмен ұлттар үшін жетінші орында тұрады. Техас алған пайдаға салық төлемейтін жеті штат қатарына жатады.<ref name="incometax">{{cite web | title = State Individual Income Taxes | publisher = Federation of Tax Administrators | url = http://www.taxadmin.org/fta/rate/ind_inc.html | accessdate = 2008-10-12}}</ref> Оның орнына 6,25% мөлшерлемемен штат мүлкімен табыс салығынан кіріс алып отырады,<ref>{{cite web|author= |url=http://alltaxtips.com/why-does-texas-taxus-have-the-highest-property-taxes-and-3rd-highest-sales-tax/ |title=Why does Texas (Taxus) have the highest property taxes and 3rd highest sales tax? |publisher=Alltaxtips.com |date=2011-05-09 |accessdate=2011-08-15}}</ref> бірақ жергілікті салық юрисдикциялары (қала, округ, арнайы тағайындалған райондар және билік транзиттері) саудаға қойып, салықты максималды мөлшерлемеге дейін 2% көтеріп, 8,25% қылуы мүмкін.<ref>{{cite web|url=http://www.window.state.tx.us/taxinfo/sales/faq_collect.html |title=FAQ: Texas Sales Tax |publisher=Window.state.tx.us |date= |accessdate=2011-01-10}}</ref> Техас мемлекеттің салық доноры есептеліп, әр бір доллар үшін Техастықтар федералды үкіметке федералды кіріс салығын төлеп, мемлекет жалпы шамамен пайдадан 0,94% АҚШ долларын алып отырды.2010 жылы Таңдау журналы Техас Кәсіпорын Қорындағы 3 миллиард АҚШ доллары үшін бұл штатты мемлекеттегі бизнес үшін ең жақсы орын ретінде атады.<ref name="1businessclimate">{{cite web|title=Site Selection Rankings |url=http://greyhill.com/site-selection-rankings/ |accessdate=2011-10-10}}</ref> Техаспен Калифорнияда '''Фортуна 500'''-дегі ең көп компаниялардың штаб пәтерлері орналасқан.<ref>{{cite web|url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2010/states/TX.html |title=Fortune 500 2010: States: Texas Companies - FORTUNE on CNNMoney.com |publisher=Money.cnn.com |date=2010-05-03 |accessdate=2011-08-15}}</ref><ref>{{cite web|url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2010/states/CA.html |title=Fortune 500 2010: States: California Companies - FORTUNE on CNNMoney.com |publisher=Money.cnn.com |date=2010-05-03 |accessdate=2011-08-15}}</ref>
2010 жылы Техаста 346,000 [[миллионер]] болып, мемлекеттегі миллионерлер саны бойынша штаттар ішінде екінші орында тұрады.<ref>Second to California</ref><ref>{{Cite news | first=Walter | last=Scott | title=Personality Parade | url=| work= | publisher=Parade Magazine | location= | page= 2 | date=2 May 2010 | id= | accessdate=}}</ref>
=== Ауыл шаруашылығы және тау-кен өнеркәсібі ===
[[Сурет:Техас мақтасы.jpg|right|thumb|Батыс Техастағы өнімнен соң мақта егістігі]]
Техаста АҚШ-тағы ең көп шаруашылық орындары және ең үлкен жер аудандары бар. Техас үй малдарын өсіру өндірісі бойынша мемлекетте көш бастап келе жатыр. Ірі қара мал штаттың ең бағалы ауыл-шаруашылық өндірісі болып, штат мемлекетте [[қой]] мен [[ешкі]] өнімдерін өсіру бойынша жоғары орындарда тұрады. Штат дән өнімдерін шығаруда едәуір өсіп келе жатыр. Техастың үлкен коммерциялық балық өнеркәсібі бар. [[Цемент]], жарықшақталған тас, [[әк]], [[тұз]], [[құм]] және [[қиыршық тас]] сияқты пайдалы қазбалар өндірісі бойынша Техас көш бастап келеді.<ref name="netstateecon">{{cite web |title=The Texas Economy |publisher=netstate.com |date =2007-06-05 |url=http://www.netstate.com/economy/tx_economy.htm |accessdate=2008-04-29}}</ref>
=== Энергия ===
[[Сурет:Oil well.jpg|right|thumb|Мұнай ұңғысы]]
[[Сурет:GreenMountainWindFarm Fluvanna 2004.jpg|right|thumb|Батыс Техастағы Бразос жел фермасы]]
Спиндлтопта мұнай ашылған соң, энергия саяси және экономикалық салада басқарушы күшке ие болды.<ref name="AlmanacOil">{{cite web| url = http://www.texasalmanac.com/history/highlights/oil/ | title = Oil and Texas: A Cultural History| accessdate = 2009-02-03| last = Ramos| first = Mary G.| work = Texas Almanac 2008–2009| publisher = The Texas State Historical Association}}</ref> Энергия Ақпарат Әкімшілігінің хабарлауынша Техас мемлекеттегі жан басына және жалпы энергияны ең көп пайдаланатын штат болды.<ref name="Petrol">{{cite web |title=Texas Quick Facts |publisher=Energy Information Administration |date =|url=http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=TX|title=Petroleum Profile: Texas|accessdate=2008-12-13}}</ref> Мемлекеттің басқа бөліктеріне қарағанда Техастың көпшілік аймақтары өздерінің айнымалы токтарының энергия жүйесін пайдаланады. Техас электроэнергия жабдықтарын реттейді.
Техас Темір жол комиссиясы өз атына қарамастан штаттағы мұнай-газ өнеркәсібін, газ жабдықтарын, құбыр қауіпсіздігін, сұйытылған газ өнеркәсібіндегі қауіпсіздікті, тау-кен өнеркәсібіндегі көмір және уранды реттеп отырады. Комиссия Техас мұнай қорын тәртіпке салу қабілітіне ие болғандықтан 1970 жылға дейін мұнай бағасын қадағалап отырды. [[ОПЕК]] негізін салушылар мұнай бағаларын реттеуші модулдердің бірі ретінде Техас агенттігін пайдаланды.<ref name="RRcommission">{{Handbook of Texas |id=mdr01 |name=Railroad Commission}}</ref>
Техас 5 миллиард (790 000 000 метр куб) баррель мұнай қорына ие болып, бұл мұнай АҚШ жалпы мұнай қорының төрттен бірін құрайды.<ref name="Petrol"/> Штаттың тазалағыш зауыттары күніне 4.6 миллион баррель (730 000 метр куб) мұнай өңдеп шығарады.<ref name="Petrol"/> Хьюстон аймағындағы Бейтоун тазалағыш зауыты АҚШ-тағы ең үлкен тазалағыш зауыт болып табылады.<ref name="Petrol"/> Техас жасанды газ өндіруден көш бастап, мемлекет жасанды газының төрттен бірін құрайды.<ref name="Petrol"/> Бірнеше мұнай компаниялары осы Техаста орналасқан: олар Коноко-Филипс, Эксон-Мобил, Халлибуртон, Валеро, и Марафон Ойл компаниялары.
Штат жаңартылған энергия көзі бойынша көшбасшы болып, ол мемлекеттегі ең көп жел энергиясын шығарады.<ref name="Petrol"/><ref name="wind2">{{cite web |last=Souder |first=Elizabeth |title=Texas leads nation in wind power capacity |work=Dallas Morning News |year=2007 |date =01/08 |url=http://www.dallasnews.com/sharedcontent/dws/dn/latestnews/stories/011808dnbuswindpower.30c78959.html}}</ref> [[Роскоу]]дағы, Техас штатында, Роскоу жел электрстанциясы 781.5 мегаватт күшімен 2009 жылы қазанда дүнидегі ең үлкен электростанция болып табылды.<ref name="RoscoeWind">{{cite news|last=O'Grady|first=Eileen|title=E.ON completes world's largest wind farm in Texas|url=http://www.reuters.com/article/idUSN3023624320091001|accessdate=26 тамыз 2010|newspaper=Reuters|date=2009-10-01}}</ref> Энергия Ақпарат Әкімшілігі хабарлауынша, штаттың ірі ауыл шаруашылығы мен орман өнеркәсібі Техасқа отындарды пайдалану үшін ірі көлемдегі биомасса беруі мүмкін. Штатта тағы да мемлекет дамуы үшін күн сәулесі энергиясынан пайдалану мүмкіншілігі бар.<ref>[https://www.luminsmart.com/blog/are-solar-panels-worth-it-in-texas-2265 Are solar panels worth it in Texas?]. ''luminsmart.com''{{ref-en}}</ref>
=== Технология ===
[[Сурет:GodPod.jpg|right|thumb|Платодағы Электроник Дата Системс штаб пәтері]]
Техаста үлкен университет жүйелерімен қоса бастамашы Техас кәсіпорын қоры, Техас Эмеджинг қоры және көптеген алуан түрлі өнеркәсіптің жоғары технологиялы салалары дамып жатыр. Остин аймағы “Кремний белестері” деген лақап атпен аталса, солтүстік Даллас “'''Кремний жайылмасы'''” деп аталады. [[Техаста Dell, Inc.]], [[Texas Instruments]], [[Perot Systems]], и [[AT&T]] сияқты жоғары технология компанияларының штаб-пәтерлері бар.
Ұлттық аэронавтика және Космос әкімшілігінің [[Линдон Б. Жонсон Космос орталығы]] оңтүстік-шығыс Хьюстонда орналасып, Техастағы аэронавтика өндірісінің асыл тәжі болып тұр. Форт-Уэрт Локхид Мартин аэронавтикасының дивизиясы мен Бэлл Хеликоптер Текстрон екеуін қабылдайды.<ref name="LM1">{{cite web |title=Locations |publisher=Lockheed Martin |accessdate=2008-05-22 |url=http://www.lockheedmartin.com/aeronautics/about/Locations.html}}</ref><ref name="Bell">{{cite web |title=About Bell Helicopter |publisher=Bell Helicopter |accessdate=2008-05-22 |url=http://www.bellhelicopter.com/en/company/}}</ref> Форт-Уэртта Локхид ең үлкен батыстық бағдарлама есептелетін [[F-16 Күресуші Сұңқары]]н және оның ізбасары [[F-35 Жасындары]]н істеп шығарады.<ref name="Downside">{{cite news |last=Rosenwald |first=Michael S. |date=2007-12-17 |title=Downside of Dominance? |publisher=The Washington Post |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/12/16/AR2007121601522.html |accessdate=2008-05-22}}</ref>
=== Сауда ===
Техас байлығы көтерме және бөлшек саудадан тұратын үлкен коммерциялық секторды, банк ісін, сақтандыруды және құрылыс өнеркәсібін ынталандырды. Fortune 500 компанияларының мысалдары Техас өнеркәсіп салаларына AT & T, Men's Warehouse, Landry's Restaurants, Kimberly-Clark, Blockbuster, Whole Foods Market, және Tenet HealthCare ке арналмаған.<ref name="fortune500_2">{{cite news |title=Texas |publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune Magazine]] |date=2007-04-30 |url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2007/states/TX.html |accessdate=2008-05-03}}</ref> Даллас-Форт-Уэрт АҚШ-тағы басқа штаттарға қарағанда жан басына ең көп сауда орталықтары тиісті болатын мекен есептеледі.<ref name="VisitDallas_Shopping">{{cite web | title = Dallas Shopping | publisher = Dallas Convention & Visitors Bureau | url = http://www.visitdallas.com/downloads/1224091342.02416300_679fbde386/DallasShopping.pdf | format = PDF | accessdate = 2008-02-20}} {{Dead link|date=June 2010| bot=DASHBot}}</ref> Мексика штаттың ең ірі сауда әріптесі болып, [[НАФТА]] арқылы штат экспортының үштен бір бөлігін қабылдайды. НАФТА Техас-Мексика шекарасындағы тартысты макиладоралардың құрылысын көтермеледі.<ref name="economy2">{{cite web|title=Recent Economic Transformations |work=Texas Politics |publisher=University of Texas |url=http://texaspolitics.laits.utexas.edu/9_3_3.html|accessdate=2008-10-13}}</ref>
== Демография ==
{| class="wikitable" style="float:right; font-size:79%; margin:10px"
|+ '''Тарихтағы халық сандары'''
|- style="background:lightgrey;"
! Санақтар
! Халық саны
! % +, - көрсеткіші
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1850]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|212,592
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"| -
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1860]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|604,215
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|184.2%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1870]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|818,579
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|35.5%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1880]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|1,591,749
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|94.5%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1890]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|2,235,527
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|40.4%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1900]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|3,048,710
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|36.4%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1910]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|3,896,542
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|27.8%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1920]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|4,663,228
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|19.7%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1930]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|5,824,715
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|24.9%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1940]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|6,414,824
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|10.1%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1950]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|7,711,194
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|20.2%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1960]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|9,579,677
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|24.2%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1970]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|11,196,730
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|16.9%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1980]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|14,229,191
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|27.1%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[1990]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|16,986,510
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|19.4%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[2000]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|20,851,820
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|22.8%
|-
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[2010]]
| style="text-align:center; background:#fff3f3;"|25,145,561
| style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|20.6%
|}
[[Сурет:Texas population map.png|300px|left|thumb|Техас халқы тығыздығының картасы]]
2009 жылы штат халқы күтілгендей 24,782,406 адамды құрап, алдыңғы жылға қарағанда 1,97% өскен болса, 2000 жылдан бері 16,1% өсті.<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/popest/states/states.html|title=Population Estimates|date=желтоқсан 23, 2009|work=Population Estimates Program|publisher=U.S. Census Bureau|accessdate=2009-12-30}}</ref> Соңғы санақтан бері штат халқының табиғи өсуі көрсеткіші 1,389,275 адамға жеткен болса, олардың 801,576 адамы иммиграциямен АҚШ сыртынан келсе, ал 451,910 адамы миграциямен мемлекет ішінен келген. 2004 жылда штатта 3,5 миллион шет елде туған резиденттер болып, олардың 1,2 миллионы күтілгендей заңсыз шет елдіктер болды. 2000-2006 жылдар аралығында Техаста мемлекеттегі ең көп шет елден көшіп келу, яғни иммиграция жүз берді. 2010 жылы заңсыз шет елдіктердің саны жалпы халықтың 6,0% бөлігін құрады. Бұл көрсеткіш мемлекеттегі штаттар арасындағы бесінші көрсеткіш болып табылады.<ref>{{Cite news | first=Peter | last=Slevin | title=New Arizona law puts police in 'tenuous' spot | url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/04/29/AR2010042904970.html?sid=ST2010042905051| work= | publisher=Washington Post | location=Washington, DC | pages= A4 | date=30 сәуір 2010 | id= | accessdate=}}</ref><!---as often happens, the box score figures listed in Wikipedia article are from print edition and did not appear in the online article---><ref>behind Nevada, Arizona, California, and New Jersey</ref>
Техас халқының тығыздығы 34,8 адам бір шаршы километрге тиісті болып, АҚШ тығыздығынан (31 адам/км) кішкене көбірек. Керісінше Техас жер көлемі бойынша Франциямен тең болса да, Еуропалық елдің аймағының тығыздығы 116 адам/км.
Техастықтардың үштен екісі Хьюстон сияқты үлкен қалаларда өмір сүреді. Даллас-Форт Уэрт Техастың үлкен қалаларынан есептеледі. Ал Хьюстон Техастағы ең үлкен қалалардың бірі болып, АҚШ-та төртінші орынды иелесе де, Даллас-Форт Уэрт одан едәуір үлкенірек.
=== Нәсілдік және этникалық құрамы ===
2010 жылғы АҚШ санағы бойынша Техастағы нәсілдік және этникалық топтардың қатынасы мынадай:
* Ақ нәсілділер: 70.4% ([[Испандар|Испаниялық]] емес ақ нәсілділер: 45.3%)
* Қара нәсілді немесе Афро-Америкалықтар: 11.8%
* Жергілікті [[Америкалықтар]]: 0.7%
* [[Азиялықтар]]: 3.8% <small>(1.0% [[Үндістан]]лықтар, 0.8% [[Вьетнам]]дықтар, 0.6% [[Қытай]]лықтар, 0.4% [[Филиппиндер|Филиппиндіктер]], 0.3% [[Корейлер]], 0.2% [[Пәкістан]]дықтар, 0.07% [[Жапондар]], 0.05% [[Латын Америкасы|Латын Америкалықтар]], 0.05% [[Камбоджа]]лықтар)</small>
* Тынық Мұхиттағы аралдықтар: 0.1% <small>(0.02% [[Гуамания]]лықтар, 0.01% [[Самоалықтар]], 0.01% [[Тонга]]лықтар, 0.01% [[Гавайи]]лықтар)</small>
* Басқа расалар: 10.5%
* Екі немесе одан да көп расалар: 2.7%
* Испандар немесе Латын Америкалықтар: 37.6% <small>(31.6% [[Мексика]]лықтар, 0.5% [[Пуэрто-Рико]]лықтар, 0.2% [[Куба]]лықтар</small>
Техаста ақ Америкалықтар нәсілдік азшылықты құрайды. Бірақ Испандық емес ақтар халықтың шамамен 48% бөлігін құрайды, сондықтан Техас азшылық және көпшілік штат болып есептеледі. 17,020,000 Техастықтар ақтар болып, шамамен 11,4 миллион халық Испандық емес ақтар. [[Германия]]лық, [[Ирландия]]лық және [[Англия]]лық Американдар Техастағы ең көп таралған Еуропалық ежелгі топтар. Германиялық Американдар халықтың 11,3% құрап, олардың саны 2,7 миллионнан асады. Ирландиялық Американдар халықтың 8,2% құрап, олардың саны 1,9 миллион. Техаста шамамен 600,000 Франциялық Американдар және 472,000 [[Италия]]лық Американдар бар. Бұл этникалық топтар өз кезегінде халықтың 2,5% және 2,0% құрайды. 1980 жылдағы АҚШ-тағы санақ бойынша Техас аймағындағы ең көп таралған ежелгі халықтар 3,083,323 адаммен ағылшындар екен, олар сол кезде штат халқының 27% бөлігін құраған.<ref>http://www.census.gov/population/www/censusdata/files/pc80-s1-10/tab03.pdf</ref> Алғашында олардың ата-бабалары он үш отарға кірген және кейінірек оларды Американдықтар деп атап кетті, ал негізі олар ағылшындардың тұқымынан шыққан.
Қара нәсілді американдықтар Техаста азшылықты құрайды. Испандық және Испандық емес қара нәсілділер халықтың 11,5% құрап, Испандық емес текті қара нәсілділер қарапайым халықтың 11,3% құрайды. Испандық және Испандық емес қара нәсілділер саны шамамен 2,7 миллион.
Текті Американдықтар да Техаста азшылықты құрап, олар штат халқының бар-жоғы 0,5% және олардың саны 118,000 адам. Испандық емес текті Американдықтар 0,3% құрап, олардың саны 75,000 адам. Чероки индеецтері 0,1% құрап, олардың саны 19,400 адам. Керісінше, 583 адам ғана [[Чиппева]] ретінде анықталған.
Азиялық Американдар да Техаста азшылық топты құрайды. [[Азия]]дан шыққан Американдар халықтың 3,4% құраса, ал Испандық еместер 3,3% құрайды. Олардың біргелкі саны 808,000 адамнан асады. Испандық емес Азиялықтар саны 795,000 адамнан артады. 200,000 астам [[Үндістан]]лықтар Техасты Отаны етіп алған. Техасты сондай-ақ 187,000 [[Вьетнам]]дықтар,136,000 [[Қытай]]лықтар, 92,000 [[Филиппиндер|Филиппиндықтар]], 62,000 [[Корея]]лықтар және 18,000 [[Жапония]]лық Американдықтар мекендеген. Тағы да 111,000 артық адам Азиялық тектен шыққан олар: [[Камбоджа]], [[Таиланд]] және [[Хмонг]].
[[Тынық мұхиты]]нан шыққан Американдар да Техаста азшылықты құрайды. Сауалнама бойынша, тек ғана 18,000 адам Тынық мұхиты аралдарынан және 16,400 Испандық емес тектен шыққан. Сондай-ақ, 5,400 текті [[Гавайи]]лықтар, 5,300 [[Гвамания]]лықтар және 6,400 халық басқа тектерден шыққан. [[Самао]] Американдары өте шектеулі болып, олардың саны 941 адам ғана.
Көпрасалы адамдар да Техаста азшылықты құрайды. Көпнәсілді адамдардың мұрагерлері халықтың санының 1,9% құрап, олар 448,000 адамды құрайды. Дерлік 80,000 адам Еуропа және [[Африка]]лықтардың мұрагерлері болып, олар халықтың 0,3% құрайды. Еуропа және текті Американдықтардың мұрагерлері саны 108,000 болып, олар халықтың 0,5% құрайды. Еуропа және Азиялықтардың мұрагерлері саны 57,600 болып, олар халықтың 0,2% құрайды. Ал Африкалық және текті Американдықтардың мұрагерлері саны өте аз 15,300 болып, олар халықтың 0,1% құрайды.
Испандармен латындар Техаста Испандық емес Еуропалық Американдардан соң саны бойынша екінші орында тұрады. 8,5 миллионнан көп халық испан және латын этникалық бірлестігіне жатады. Бұл топ Техас халқының 36% құрайды. Мексикан текті халық саны 7.3 миллионнан асып, штат халқының 30.7% құрайды. 104,000 артық Пуэрто-Риколықтар штат аймағында жасайды. Шамамен 38,000 Кубалықтар осы штатта мекендейді. 1,1 миллионнан астам адам (халық санының 4.7% құрайды) Коста-Рикалықтар, Венесуэлалықтар және Аргентиналықтар.<ref>{{cite web|author= |url=http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-geo_id=04000US48&-qr_name=ACS_2008_3YR_G00_DP3YR5&-ds_name=ACS_2008_3YR_G00_&-_lang=en&-redoLog=false&-_sse=on |title=Texas – ACS Demographic and Housing Estimates: 2006–2008 |publisher=Factfinder.census.gov |date= |accessdate=2011-01-10}}</ref><ref>{{cite web|author=|url=http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-geo_id=04000US48&-qr_name=ACS_2008_3YR_G00_DP3YR2&-ds_name=&-_lang=en&-redoLog=false |title=Texas – Selected Social Characteristics in the United States: 2006–2008 |publisher=Factfinder.census.gov |date= |accessdate=2011-01-10}}</ref>
Техастың орталық және оңтүстік-шығыс орталық бөлімінде Германиядан шыққандар өмір сүреді. Техастың үштен бір бөлігінен көбі Испандық тектен шыққан,<ref name="Census2">{{cite web |year=2006 |title=Texas QuickFacts from the US Census Bureau |location =US Census
|url=http://factfinder.census.gov/servlet/ACSSAFFFacts?_event=&geo_id=04000US48&_geoContext=01000US%7C04000US48&_street=&_county=&_cityTown=&_state=04000US48&_zip=&_lang=en&_sse=on&ActiveGeoDiv=&_useEV=&pctxt=fph&pgsl=040&_submenuId=factsheet_1&ds_name=DEC_2000_SAFF&_ci_nbr=null&qr_name=null®=null%3Anull&_keyword=&_industry= |accessdate=2007-04-28}}</ref> олардың көбісі соңғы уақыттарда келген, кейбір Теханолар Техасқа 18-ғасырда байланысы болған. Бұрынғы құл халықтан шыққан тектілерден кейінгі уақытта коллеж бітірген Афро-Американдар Жаңа Ұлы Көшу кезінде көптеп жұмыс жасауға келеді.<ref name="blackmigration">[https://web.archive.org/web/20040702085924/http://www.brookings.edu/urban/pubs/20040524_Frey.pdf William H. Frey, "The New Great Migration: Black Americans' Return to the South, 1965–2000", May 2004, The Brookings Institution, p.1]. Retrieved наурыз 19, 2008.</ref> Соңғы кезде Техаста, әсіресе Хьюстонмен Далласта Азиялықтардың саны өсіп кетті. Азиялық Американдар өсіп бара жатқан Техастағы басқа аймақтар Остин, [[Корпус Кристи]], [[Шерилэнд]] және [[МакАллен]]. Қазіргі уақытта үш халық мойындаған тайпалар жасап жатыр олар: Алабама-Коушатта тайпасы, Кикапу дәстүрлі тайпасы және Ислета [[Дел Сур Пуэбло]] тайпалары.
2011 жылы ақпанның ортасында болған санақ бюросының айтуынша, Техастың ақ нәсілді халқы 50% төмен екен, яғни 45% екен, ал Испандықтар болса 38% дейін көтеріліпті. 2000-2010 жылдары аралығында жалпы халық саны 20,6% дейін көтерілді, бірақ Испандықтар 65% дейін көтеріліпті, ал Испандық емес ақ нәсілділер болса тек ғана 4,2% дейін көтеріліпті.<ref>Majority of Texas' population growth is Hispanic http://www.usatoday.com/news/nation/census/2011-02-17-texas-census_N.htm?csp=34news&utm_source=feedburner&utm_medium=feed&utm_campaign=Feed%3A+usatoday-NewsTopStories+%28News+-+Top+Stories%29</ref>
=== Дін ===
{| class="wikitable" style="float:right; margin:10px"
|-
!Religion<ref>[http://www.gc.cuny.edu/faculty/research_briefs/aris/key_findings.htm#StateFaith American Religious Identification Survey] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051024031359/http://www.gc.cuny.edu/faculty/research_briefs/aris/key_findings.htm#StateFaith |date=2005-10-24 }}, 2001</ref>
!
|-
|[[Роман Католиктер]]
|28%
|-
|[[Баптистер]]
|21%
|-
|[[Атеист|Дін ұстанбайтындар]]
|11%
|-
|[[Методистер]]
|8%
|-
|[[Христиан]] – Басқалар
|7%
|-
|[[Лютерандар]]
|3%
|-
|[[Pentecostal]]
|3%
|-
|[[Presbyterian]]
|2%
|-
|[[Деноминация еместер]]
|2%
|-
|[[The Church of Jesus Christ of Latter-day Saints|Мормон]]
|2%
|-
|[[Episcopal Church (United States)|Эпископтықтар]]
|1%
|-
|[[Ислам діні]]
|1%
|-
|[[Йегова куәгерлері]]
|1%
|-
|[[Assemblies of God USA|Құдай ассамблеясы]]
|1%
|-
|Құдай шіркеуі
|1%
|-
|Басқалар
|2%
|}
[[Сурет:Lakewood1.jpg|left|thumb|Лейкуд шіркеуі ішкі көрінісі]]
2000 жылда ең үлкен деноминация саны жақтаушылары [[Роман Католик шіркеуі]] 4,368,969 адам; Оңтүстік Баптист Конвенция 3,519,459 адам және [[Біріккен Методист шіркеуі]] 1,022,342 адамнан тұрады.<ref name="religion">{{cite web |url=http://www.thearda.com/mapsReports/reports/state/48_2000.asp |title=State Membership Report – Texas|publisher=Association of Religion Data Archives|accessdate=2008-02-12}}</ref>
Даллас-Форт-Уэрт болса үш үлкен эвангелие семинарлары үйі және монастырлер қожайыны. Хьюстондағы [[Лейкуд шіркеуі]]не аптасына орташа 43,000 адам келуімен мақтанады.<ref>{{cite web|url=http://www.sermoncentral.com/articleb.asp?article=Top-100-Largest-Churches |title=Top 100 Largest Churches in America |publisher=SermonCentral.com |date=2009-04-13 |accessdate=2010-04-11}}</ref> Лаббокта біліміне байланысты мемлекетте жан басына шіркеу ең көп аймақ болып есептеледі.
[[Христиан Діні|Христианнан]] басқа діннің жақтаушылары негізінен қалалық жерлерге көшіп барады. 1990 жылда мұсылмандар 140,000 адам болса, қазіргі уақытқа келіп, мұсылман халықтар саны 350,000 – 400,000 аралағында болды.<ref>[http://www.texanonline.net/special-reports/muslim-growth-adds-to-texas-diversity Texas Online: Muslim growth adds to Texas diversity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120326150126/http://www.texanonline.net/special-reports/muslim-growth-adds-to-texas-diversity |date=2012-03-26 }}</ref> Еврей дінінде 128,000 адам. Шамамен 146,000 [[Иудаизм]] және [[Сикхизм]] діндерінің жақтаушылары Техаста өмір сүреді.<ref>{{cite book|title=Twentieth-century Texas: a social and cultural history|author=Storey, John Woodrow; Kelley; Mary L.|publisher=University of North Texas Press|year=2008|page=145}}</ref><ref>Lindsey, William D.; Silk, Mark : ''[http://books.google.com/books?id=NjdrZ4m_BK8C Religion and public life in the southern crossroads: showdown states]'', Altamira Press, 2004, pg. 48</ref>
=== Қалалар мен қалашықтар ===
Штаттың халқы миллионнан асатын үш қаласы бар олар: Хьюстон, Сан-Антонио және Даллас. Осы үш қала АҚШ-тың ең көп халқы бар он қаласының ішінде тұр.<ref name=PopEstBigCities>{{cite web |url=http://www.census.gov/popest/cities/tables/SUB-EST2006–01.csv |title=Table 1: Annual Estimates of the Population for Incorporated Places Over 100,000, Ranked by шілде 1, 2006 Population: сәуір 1, 2000 to шілде 1, 2006 |format=[[comma-separated values|CSV]] |work=2005 Population Estimates |publisher=АҚШ халық санағы бюросы|date=2008-06-10 |accessdate=2008-06-10}} {{Dead link|date= 2010|bot=H3llBot}}</ref> 2000 жылы Техастың алты қаласының халық саны 500,000 адамнан асып тұрды. Остин, Форт-Уэрт және Эл Пасо АҚШ-тың ең халқы көп 25 қаласының ішінде болды. Техаста халық саны миллионнан асатын төрт метрополитан аймақ бар олар: [[Даллас-Форт Уэрт-Арлингтон]], [[Хьюстон-Шугэр Ленд-Бейтоун]], [[Сан Антонио-Нью Бронфельс]] және [[Остин-Раунд Рок-Сан Макрос]]. Даллас Форт-Уэрт және Хьюстон метрополитан аймақтарының халқының саны 6,3 миллион және 5,7 миллион тұрғынды құрайды. Үш штатаралық үлкен жолдар бар: I-35 батысқа (Даллас – Форт-Уэрттан Сан-Антониоға дейін, ортасында Остинға), I-45 шығықа (Далластан Хьюстонға дейін), және I-10 оңтүстікке (Сан-Антониодан Хьюстонға дейін) бұлар [[Техас Урбан Үшбұрышы аймағы]] деп аталады. Бұл аймақ 60,000 шаршы миль (160,000 шаршы километр) болып, көптеген үлкен қалалармен метрополитан аймақтар осыған кіріп, бұл жерде 17,000 миллион тұрғын жасап, ол Техас жалпы халық санының 75% құрайды.<ref name="urbantriangle">{{cite web | last = Neuman | first = Michael | title = The Texas Urban Triangle: Framework for Future Growth | publisher = Southwest Region University Transportation Center (SWUTC) | url = http://swutc.tamu.edu/projectdescriptions/167166.htm | accessdate = 2008-10-14}}</ref> Даллас және Хьюстондар дүние қалаларының ішінде екінші қала болып танылған.<ref name="worldcities">{{cite web| title = GaWC – The World According to GaWC 2008| work = Globalization and World Cities Research Network| accessdate = 2009-03-01| url = http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html}}</ref> Бұл қалалар штат ішінде таралған. Техаста штаттардың ішінде ең көп графтық 254 графтық бар.<ref>{{cite web|url=http://www.spiritus-temporis.com/counties-of-the-united-states/number-of-counties-per-state.html |title=Counties of the U.S |publisher=Spiritus-temporis.com |date= |accessdate=2011-01-10}}</ref>
Қалалардан тысқары ауылдық жерлердегі аймақтар колонияларда жиі инфрақұрылымдар жетіспейді, сондықтан кедейшілік әлі де бар.<ref name="Colonias">{{cite web| url= http://www.sos.state.tx.us/border/colonias/faqs.shtml| title= Colonias FAQ's (Frequently Asked Questions)| accessdate = 2008-10-12| author = Federal Reserve Bank of Dallas Office of Community Affairs| publisher= Texas Secretary of State}}</ref> 2007 жылы аз дегенде 2,294 колония болып Техаста, штаттың Мексикамен шекарасындағы 1,248 миль (2,008 km) жерде орналасқан.<ref name="Colonias"/> Техаста шамамен 400,000 адам колонияларда жұмыс жасайды.
<center>
<gallery widths="140" heights="140px" perrow="5">
Image:Panoramic Houston skyline.jpg|[[Хьюстон]]
Image:AustinWikiPic2.jpg|[[Остин]]
Image:Xvixionx 29 April 2006 Dallas Skyline.jpg|[[Даллас]]
File:FortWorthTexasSkylineW.jpg|[[Форт Уэрт]]
Image:Downtown-san-antonio.jpeg|[[Сан-Антонио]]
File:El Paso Skyline.jpg|[[Эл Пасо]]
</gallery>
</center>
==Мәдениет==
[[Сурет:Mission San Antonio aka Alamo.jpg|right|thumb|Аламо Техастың атақты символдарының бірі]]
Тарихта Техастың барлық мәдениеті оңтүстік, батыс және оңтүстік-батыс жақтардың әсерінен штаттар арасында бір-біріне көшіп жүріп өзгеріске ұшыраған. Ең атақты тағамы таңғы астағы [[пуррито]] үш нәрседен оралған ұннан жасалған [[шелпек]]тен, [[бекон]] және қуырылған [[жұмыртқа]]дан тұрады. Техас дәстүрлі мәдениеті 18-19 ғасырларда әр түрлі иммигранттардың көшіп келуі себебінен аралас мәдениеттердің ошағына айналды.
=== Өнер ===
[[Сурет:Big Tex.JPG|left|thumb|Биг Текс 1952 жылдан бастап барлық Техас штаты жәрмеңкелерінде қатысып келеді]]
Хьюстон – АҚШ-тағы әрдайым кәсіби резидентті компаниялармен өнердің барлық түрлерінде болатын бес қаланың біреуі. Өнер орындары: [[Хьюстон Гранд Опера]], [[Хьюстон симфониялық оркестрі]], [[Хьюстон Балеті]] және [[Аллей театр]].<ref name="houstontheater">{{cite web |title=About Houston Theater District |publisher=[[Houston Theater District]] |url=http://www.houstontheaterdistrict.org/en/cms/?68 |accessdate=2008-04-28 |archiveurl = http://web.archive.org/web/20080229033851/http://www.houstontheaterdistrict.org/en/cms/?68 |archivedate = February 29, 2008}}</ref> Оның бейнелі өнері және атқарушы өнер түрлеріне тербеліс болған Хьюстон Театр районы болып табылады. Ол Хьюстон орталығының жүрегінде орналасқан 17 блокты аймақ болып, 12 948 орын жанды шығуларға және 1 480 кино орындарға арналып, бұл жер мемлекетте театр орындары бойынша екінші орынды алады.<ref name="houstontheater"/>
[[Сурет:Техастағы театр.jpg|right|thumb|Театр орталығы]]
1892 жылда негізі қаланған Форт-Уэрттағы [[Техас Қазіргі Көркемөнер мұражайы]] штаттағы ең ескі көркемөнер мұражайы болып табылады. Форт-Уэртта тағы да [[Кимбелл көркемөнер мұражайы]], [[Амон Картер мұражайы]], [[Ұлттық малшы әйел мұражайы]] және [[Даңқ Залы]], [[Уилл Роджерс Мемориэл орталығы]] және орталықта [[Бас Атқарушы Залы]] бар. Даллас қаласы орталығындағы өнер орталығында мынадай өнер орындары бар: [[Даллас Көркемөнер мұражайы]], [[Мортон Х. Мейерсон Симфониялық мұражайы]], [[Марго және Билл Винспир Опералық театры]], [[Азия өнерінің Траммелл & Маргарет Кроу коллекциясы]] және [[Нэйшер мүсін орталығы]].<ref name="Dallasarts">{{cite web |title=Dallas Arts District |publisher=Dallas Convention & Visitors Bureau |accessdate=2008-05-29 |url=http://www.visitdallas.com/visitors/listing-details?id=492}}</ref>
Далластағы [[Дип Эллум]] ауданы оңтүстік АҚШ-та 1920-1930 жылдары басты джаз және қайнаған блюзымен даңқы шықты. Дип Эллум сөзі жергілікті халықтың “'''Дип Элм'''” сөзін “'''Дип Эллум'''” деп дауыстағынан пайда болған.<ref name="DeepElm">{{Handbook of Texas|id=hpd01|name=Deep Ellum}}</ref> [[Соқыр Лимон Джефферсон]], [[Роберт Джонсон]], [[Худди "Ледбелли" Ледбеттер]] және [[Бесси Смит]] сияқты әншілер Дип Эллум клубтарында өз өнерлерін көрсеткен.<ref name="DeepElm2">{{cite web |title=Dallas History Items: Deep Ellum |publisher=Dallas Historical Society |url=http://www.dallashistory.org/history/dallas/deep_ellum.htm |accessdate=2008-07-25}}</ref>
Остин дүниенің жанды музыкасы орталығы болып, адамның жан басына шаққанда көп өлең айтылатын мынадай ордалары бар: [[Нашвилл]], [[Мемфис]], [[Лос-Анджелес]], [[Лас Вегас]] және [[Нью-Йорк]].<ref name="livemusic">{{cite web|url=http://www.cityofaustin.org/music/|title=Live Music Capital of the World|accessdate=2007-06-12|publisher=City of Austin}}</ref> Қала музыкалары Алтыншы көшедегі түнгі клубтарда болып өтеді, [[фильм]], [[музыка]] және мультимедиа сияқты оқиғалар оңтүстіктен оңтүстік-батысқа дейін болса, көп жалғасатын музыкалық бағдарламалар Американ ТВ, Остин Сити Лимитста көрсетіледі және [[Остин Сити Лимитс Музыка фестивалі]] [[Цилкер саябағы]]нда боып өтеді.<ref name="AustinCL">{{cite web | last = Bernardini | first = Deb | authorlink =Deb Bernardini | title = Television's longest running concert series begins season 33 Tapings with performances by Norah Fones, Wilco, Femi Kuti, Arcade Fire and more | url = http://dbmpr.com/pressroom/acl/ACLFinalPR.doc.pdf | format = PDF | accessdate = 2008-10-15|archiveurl=http://web.archive.org/web/20081028193024/http://dbmpr.com/pressroom/acl/ACLFinalPR.doc.pdf|archivedate=2008-10-28}}</ref>
1980 жылдан бастап Сан-Антонио "'''Дүние Техано музыка орталығы'''"нда өркендеді.<ref name="TTMA">{{cite web|url=http://www.tejanomusicawards.com/about.html|title=About The Texas Talent Musicians Association (TTMA)|accessdate=2009-08-02|publisher=Texas Talent Musicians Association}}</ref> [[Техано Музыка марапаты]] Техано музыкасын және мәдениетін бағалайтын, түсінетін форум құрған.<ref name="TejanoMA">{{cite web |title=Tejano Music Awards |publisher=Texas Talent Musicians Association |year =2008 |url=http://www.tejanomusicawards.com/ |accessdate=2008-05-12}}</ref>
== Білім ==
[[Сурет:Техас білім агенттігі.jpg|right|thumb|[[Техас білім агенттігі]]]]
[[Сурет:TravisStateOfficeBuilding.JPG|right|thumb|Техас білім агенттігінің [[Остин]]дағы басты кеңселері]]
[[Техас Республикасы]] екінші президенті [[Мирабо Б. Ламар]] Техас білімінің атасы есептеледі. Оның басқару жылдарында штат әр бір [[Графтық (феодалдық иелік)|графтыққа]] мектептер салынуы үшін үш лигадан жер берілді. Тағы қосымша 50 лига жер екі университетті қолдау үшін қойылды, кейінірек бұл жерлер [[Тұрақты университетте қоры]]ның негізіне айналды.<ref name="PUF">{{cite web|url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/khp02|title=Permanent University Fund |accessdate= қаңтар 13, 2008|first=Vivian Elizabeth|last= Smyrl|publisher=TSHA Online}}</ref> Ламардың қызметі бүкіл Техас бойынша мемлекеттік мектептер жүйесінің негізін салу еді.<ref name=hen37>Hendrickson (1995), p. 37.</ref> АҚШ білім саласында Америка заңнама ауысу Кеңесінің есеп беру бланкісінде Техас штаты 29-орында тұрған. Техас студенттері орташа есеппен математика пәнінен жоғарылау орынды иелеген, бірақ әдебиеттен (оқудан) төмен нәтиже көрсеткен. 2006–2007 жылдар аралығында, Техас әр бір оқушы үшін $7,275 жұмсап, мемлекеттегі $9,389 көрсеткішке қарағанда төменірек. Оқушы және мұғалім ара-қатынасы 14.9 құрап, мемлекеттік көрсеткіштен 15.3 төмендеу. Техас мұғалімдерге 41 744$ төлеген болса, бұл көрсеткіш мемлекеттікінен 46 593$ сомадан төмен. Штат білім қорының 88% ақшасын төлесе, ал федералды штат қалған 12% төлейді.<ref name="reportcard">{{cite web| title = Texas| work = Report Card on American Education: A State By State Analysis 15th Edition| publisher = American Legislative Exchange Council| year = 2008| url = http://www.alec.org/am/pdf/states/texas08.pdf|accessdate=2010-08-26| format = PDF}} {{Dead link|date=2010|bot=H3llBot}}</ref>
[[Сурет:Мектеп.jpg|left|thumb]]
[[Техас білім агенттігі]] штаттағы мемлекеттік білім жүйесін қадағалайды. Техаста [[Стаффорд муниципалды мектеп районы]]нан басқа мыңнан аса мектеп райондары муниципалды райондардан тәуелсіз болып, қала шекараларынан кесіп өтеді.<ref name="Stafford">{{cite press release|title=Comptroller Strayhorn to Review Stafford Municipal School District|publisher=Texas Comptroller Carole Keeton Strayhorn|date=2003-09-16|url=http://www.cpa.state.tx.us/news/30916stafford.html|accessdate=2008-06-28}}</ref> Мектеп райондары өздерінің азаматтарына салық салу құқығына ие және өз мүлкіне өзі иелік ететін егеменді аймақ ретінде бекітеді. Мектеп аудандардағы үшін мектептерді әділ қаржыландыру мандатымен сот болғандықтан, штаттың “'''Робин Гуд жобасы'''” деп аталушы қайта бөлетін тартысты сот жүйесі бар. Бұл жоба бай мектеп аудандарынан алынған мүлік салығы түсімін кедей мектеп аудандарына береді.<ref name="robinhood">{{cite web| last=Saghaye-Biria| first=Hakimeh| title=Robin Hood Plan is Working|date=2001-04-22|publisher= World Internet News Cooperative| url= http://soc.hfac.uh.edu/artman/publish/article_137.shtml| accessdate=2008-06-23}}</ref> Техас Білім Агенттігінің мектептің жеке немес ішкі істеріне араласу құқығы жоқ.<ref name="homeschool">{{cite web | publication-date =2007-11-01|title=Home School Information Letter|publisher=Texas Education Agency |url=http://www.tea.state.tx.us/home.school/homeltr.html|accessdate=2008-06-24}}</ref>
Бастауыш және орта мектептердегі оқушылар '''TAKS''' ('''Texas Assessment of Knowledge and Skills''') тестін тапсырады. TAKS оқушылардың Техас білім стандарттары және '''No Child Left Behind Act''' талаптары бойынша оқу, жазу, математика, ғылым және қоғамдық дағдыларын бағалайды. 2007 жылы Техас заң шығарушылары 2011-2012 жылдағы бірінші курс студенттеріне және мектептің соңғы класс оқушыларына TAKS-ты ауыстырды.<ref name="TAKS">{{cite news|url=http://www.tea.state.tx.us/student.assessment/admin/eoc/index.html|title=End-of-Course (EOC) Assessments: Implementation |last=Texas Education Agency|first= |work=Assessment Division|date=2007-10-22|accessdate=2007-10-22}}</ref>
=== Колледждер және университеттер ===
[[Сурет:The University of Texas at Austin - Littlefield Fountain and Main Building.jpg|right|thumb|Остиндағы Техас университеті]]
Техастың 1997 жылда қабылданған “'''Техас Хаус Билл 588'''” деп аталатын тартысты альтернативті жағымды әрекет жобасы бойынша, Техастың орта мектеп жоғары сыныпты жақсы бітірген оқушыларының 10% бөлігін мемлекет қаржыландырушы университеттерге автомат қабылдануына кепілдік береді.
[[Сурет:TAMUcampus.jpg|left|thumb|Техас A&M университеті]]
Техаста 6 мемлекеттік мектептер және 4 жеке меншік мектептер жұмыс жасайды.<ref name="UniSystems">{{cite web | last = Heath | first = Ben | publisher = Daily Texan | date = 2003-07-07 | url = http://www.utsystem.edu/news/clips/dailyclips/2003/0706-0712/UTSystem-DT-BillRequires-070703.pdf | format = PDF | accessdate =2007-10-12|title=Bill requires review of university systems|archiveurl=http://web.archive.org/web/20090205011655/http://www.utsystem.edu/news/clips/dailyclips/2003/0706-0712/UTSystem-DT-BillRequires-070703.pdf|archivedate=2009-02-05}}</ref><ref name="unisystems2">{{cite web | title = Senate Subcommittee on Higher Education Testimony Regarding the Benefits of a Stand Alone Institution | publisher = Sam Houston State University | date = 2008-06-25 | url =http://www.senate.state.tx.us/75r/Senate/commit/c535/20080625/062508_SFA_Testimony_Dr_Pattillo.pdf | format = PDF | accessdate =2008-10-12}}</ref> Тұрақты университетте қорының жерінде табылған кендер штаттың [[Техас университтеті]] және Техас [[A&M]] сияқты ең үлкен университеттер жүйесін қаржыландыруға үлкен көмегін тигізді. [[PUF]] 2005 жылы күзде 15$ миллиард қаржы жұмсап, [[Гарвард университеті|Гарвард]] қаржыландыруынан кейін екінші орында тұрады. Басқа төрт университет жүйелері олар: [[Хьюстон университеті]], [[Солтүстік Техас университеті]], [[Техас штаты]] және [[Техас техникалық университеті]] болып есептеледі.
[[Сурет:Ezekiel W. Cullen Building (Alternate).JPG|right|thumb|Хьюстон университеті]]
Техаста халық мойындаған мемлекет көшбасшы 3 зерттеу университеті бар: олар Остиндағы Техас университеті, Техас A&M университеті және Хьюстон университеті. Остиндағы Техас университеті және Техас A&M университеттері штаттағы ең жетекші университеттер болып есептеледі. Екеуі де Техас Конституциясында бекітіліп, Тұрақты университет қоры қорында өз үлесін сақтайды. Техас штаттағы жетекші университеттердің қатарын кеңейту үшін жеті оқу орнын “көрініп келе жатқан зерттеу университеттері” деп белгіледі. Техастың 82-ші Заң шығарушы ұйымының талқылауы бойынша олардың бірінші пайда болатын екеуі олар: Хьюстон университеті және Техас Технология университеті.<ref>{{cite web |title=Tier-One Prize Money Tentatively Passes House |accessdate=2011-04-27 |url=http://www.texastribune.org/texas-education/higher-education/tier-one-prize-money-tentatively-passes-house-/}}</ref>
[[Сурет:Lovett Hall.jpg|left|thumb|Райс университеті]]
Техас гуманитарлы университеттерден бастап халық мойындаған жетекші университеттерге дейінгі жеке оқу орындарының Отаны есептеледі. [[U.S. News & World Report]] сараптамасы бойынша [[Райс университеті]] мемлекеттегі білім деңгейі және зерттеу істері бойынша жоғары орындағы оқу орны болып, ол жетекші университеттер арасында 17-орында тұр.<ref>{{cite web | title = Rice University, Best Colleges 2009 | work = – US News and World Report | accessdate = 2009-03-27 | url = http://colleges.usnews.rankingsandreviews.com/college/items/3604}}</ref> Бұрынғы Республика жариялаған жеке университеттер: олар [[Бэйлор университеті]], [[Мария Хардин-Бэйлор университеті]] және [[Оңтүстік-батыс университеті]].<ref name="privateuni">{{cite web |title=About Baylor |publisher=Baylor University |accessdate=2008-05-21 |url=http://www.baylor.edu/about/}}</ref><ref name="southwestern">{{cite web |title=Southwestern History |publisher=Southwestern University |accessdate=2008-10-12 |url=http://www.southwestern.edu/about/about-history.html |archiveurl = http://web.archive.org/web/20071024123018/http://www.southwestern.edu/about/about-history.html |archivedate = 24 қазан 2007}}</ref>
Техас қазіргі уақытта екі президенттік кітапханаға иелік етеді, олар: Техас A&M университетіндегі [[Джордж Буш Президенттік кітапханасы]] және Остиндағы Техас университетіндегі [[Линдон Бэйнс Джонсон кітапханасы және мұражайы]]. [[Техас Методист университеті]]нде үшінші Джордж Буш президенттік кітапханасын құру келісімі орнатылды.
=== Техас штатының білім ордалары ===
<center>
<gallery widths="140" heights="140px" perrow="5">
File:The Willis Library.jpg|[[Солтүстік Техас университеті]]
File:OldMainTxState.JPG|[[Техас штаты университеті]] - [[Сан Маркос]]
File:TTU_English_Philosophy_Building.jpg|[[Техас техникалық университеті]]
File:Dallas_Hall1.JPG|[[Оңтүстік Методист университеті]]
</gallery>
</center>
== Денсаулық сақтау ==
[[Сурет:Logo3.jpg|300px|right|thumb]]
[[Достастық қоры]] Техас денсаулық сақтау саласын мемлекеттегі үшінші ең жаман деп бағалайды.<ref name="insurancenet">{{cite web |last=Perotin |first=Maria M. |title=Texas is Near Bottom of Healthcare Rankings |work =[[Fort Worth Star-Telegram]] |date=2007-06-13 |url=http://www.insurancenewsnet.com/article.asp?a=top_lh&id=80824 |accessdate=2008-04-22}}</ref> Техас [[Денсаулық сақтау|денсаулықты сақтау қызметі]]не қол жеткізу, медициналық қызметтің сапасы және ауруханаларға жұмсаған қаржы бойынша төменгі орындардың бірінде тұрады. Штаттың төменгі рейтингті көрсетуінің себебі саясат, жоғары деңдейдегі кедейшілік және ең бастысы штаттағы заңсыз [[иммигрант]]тар санының көбеюі болып есептеледі. ”Штаттың 25,1% халқы медициналық кепілдіксіз қалып, мемлекеттегі ең жоғары көрсеткіш болып есептеледі” деген есептемесіне жауап ретінде Техас штаты 2006 жылы мамырда [[“'''Code Red'''” бағдарламасы]]н жасады.<ref name="codered">{{cite web |title=Code Red: The Critical Condition of Health in Texas |url=http://www.coderedtexas.org/ |accessdate=2008-04-28}}</ref> Техаста сондай-ақ дәрігерлер қателері үшін сот процесстері үшін экономикалық емес ең басты шығындар бар болып, олар 250,000 [[АҚШ доллары]] ретінде бағаланып, бұл қаржы өз қызметін асыра пайдалануды тоқтату және денсаулықты сақтау саласындағы өсіп бара жатқан қаржыларды бақылау мақсатында жұмсалады.<ref name="tort">{{cite book |last=Odom |first=Lamar |last2 =Garcia |first2 =Anthony |last3 =Milburn |first3 =Pamela |year=2005 |title=The Ethicality of Capping Non-Economic Damages to Control Rising Healthcare Costs: Panacea or False and Misleading Practice? |edition =1 |volume=3 |publisher=The Internet Journal of Healthcare Administration |issn=1366-0756|url=http://www.ispub.com/ostia/index.php?xmlFilePath=journals/ijhca/vol3n1/capping.xml|doi=10.1108/13660750510611170|accessdate=2008-04-28}}</ref>
[[Trust for America's Health денсаулық ұйымы]]ның зерттеуі бойынша Техас жасөспірімдер семіздігі бойынша 15-орында тұрады және штаттың 27.2% халқы осы ауруға шалдыққан.<ref name="healthyamericans">{{cite web| title = Texas| work = State Data| publisher = Trust for America's Health| year = 2008| url= http://healthyamericans.org/states/states.php?measure=highschooloverweight&sort=data| accessdate = 2008-10-14}}</ref> 2008 жылы [[Men's Health журналы]] зерттеуі бойынша Техастың төрт қаласын АҚШ-тың семіздік бойынша жоғары 25 қаласының қатарында көрсетті, яғни Хьюстон 6-орында, Даллас 7-орында, Эл-Пасо 8-орында және Арлингтон 14-орындағы рейтингте көрсетілді.<ref name="obese2">
{{cite web |title=America's Fittest Cities 2007 |work =Men's Health |year=2008 |url=http://www.mensfitness.com/city_rankings/462 |accessdate=2008-04-21}}</ref> Техаста тек ғана бір қала Остин АҚШ-тағы “жоғары 25 жағдайлы қалалар”дың 21-орынын иеледі. Сол сияқты тағы бір зерттеу штаттың семіздік көрсеткішін “'''B+'''” жағымды бағасымен белгіледі. Штат тұрақты спортпен айналысатын халық үлесі бойынша рейтингде 42-орынды тұрады.<ref>[http://www.statemaster.com/graph/hea_phy_exe-health-physical-exercise Statemaster.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130513182949/http://www.statemaster.com/graph/hea_phy_exe-health-physical-exercise |date=2013-05-13 }}, Accessed May 16, 2007</ref>
=== Медициналық зерттеу ===
[[Сурет:FlightHoustontoDallas086.jpg|300px|right|thumb|Хьюстондағы Техас медициналық орталығы]]
Көптеген элиталық медициналық зерттеу орталықтары Техаста орналасқан. Штатта 9 медициналық оқу орындары,<ref name="MedicalSchools">{{cite web |title=Texas Medical Schools and Hospitals |publisher=Texas Medical Association |date =2006-08-03 |url=http://www.texmed.org/Template.aspx?id=86 |accessdate=2008-04-28}}</ref> 3 стоматологиялық мектеп<ref name="dentalschool">{{cite web |url=http://www.dentist.net/dentalschools.asp |title=Dental Schools in the United States |accessdate=2008-10-31 |publisher=Dentist.net}}</ref> және бір [[оптометрия]] мектебі<ref name="optometry">{{cite web |url=http://healthguideusa.org/optometry/texas_optometry_schools.htm |title=Texas Optometry Schools |accessdate=2008-10-31 |publisher=Health Guide USA}}</ref> бар. Техаста екі [[Biosafety Level 4 (BSL-4) лабораториялары]] бар: олардың біреуі Галвестондағы [[Техас Медициналық бөлім университеті]]<ref name="biosafety4">{{cite web|url=http://www.bioscrypt.com/news/press/item-728/|date=14 қазан 2004|title=University Selects Bioscrypt for Biosafety Level 4 Lab|publisher=Bioscrypt|accessdate=2006-04-29|archiveurl = http://web.archive.org/web/20071117074008/http%3A//www.bioscrypt.com/news/press/item-728/ |archivedate = қараша 17, 2007|deadurl=yes}}</ref> және Сан-Антониодағы [[Биомедицина зерттеулерінің оңтүстік-батыс қоры]]. Бұл Биомедицина зерттеулерінің оңтүстік-батыс қоры АҚШ-тағы бірінші BSL-4 деңгейдегі лаборатория болып есептеледі.<ref name="biosafety4_2">{{cite web|url=http://www.sfbr.org/pages/about_resources2.php|title=Biosafety Level 4 (BSL-4) Laboratory|publisher=Southwest Foundation for Biomedical Research|accessdate=2006-04-29}}</ref>
Хьюстондағы Техас медициналық орталығы өзінің 47 институт-мүшесімен зерттеу және институттарды шоғырлау бойынша дүниедегі жоғары нәтижеге ие.<ref name="TexasMC">
{{cite web | title = About the Texas Medical Center | publisher = The Texas Medical Center | accessdate = 2009-04-11 | url = http://www.texmedctr.tmc.edu/root/en/GetToKnow/AboutTMC/About+the+TMC.htm}}</ref> Техас медициналық орталығы дүниеде ең көп жүрек [[трансплатация]]ларын орындайды.<ref name="HeartTransplants">{{cite web |title=Background Statistics > People and Politics (most recent) by state |publisher=State Master |date =2008-05-08 |url=http://www.statemaster.com/graph/bac_bac-background-people-and-politics |accessdate=2008-05-08}}</ref>
Хьюстондағы [[Техас Андерсен обыр орталығы университеті]] обыр ауруына шалдыққан пациенттерге қамқорлық көрсету, зерттеу, білім беру және профилактика істері бойынша жоғары деңгейдегі академиялық институты болып есептеледі.<ref name="MDAnderson">{{cite web |title=About MD Anderson |publisher=[[The University of Texas M. D. Anderson Cancer Center]] |url=http://www.mdanderson.org/about_mda/ |accessdate=2008-04-28}}</ref>
АҚШ-тағы клиникалық медициналық зерттеу бойынша Сан-Антониодағы Оңтүстік Техас медициналық орталығы 6-орынды иеледі.<ref name="UTSAFactsheet">{{cite journal |date=2007-04-03 |title=Health Science Center ranks sixth in clinical medicine |edition =7 |volume=XL |publisher=University of Texas Health Science Center |url=http://www.uthscsa.edu/hscnews/singleformat.asp?newID=2353 |accessdate=2008-04-28}}</ref> Сан-Антониодағы Техас денсаулық және ғылым орталығы университеті де жоғары деңгейдегі зерттеу және білім беру институты есептеледі.<ref name="DentalSchool">{{cite web |title=International report gives Dental School high marks |publisher=HSC NEWS |accessdate=2008-05-15 |url=http://www.uthscsa.edu/hscnews/singleformat.asp?newID=1742}}</ref><ref name="Tmedicialcenter2">{{cite web |title=Medical center's research ranks high |publisher=San Antonio Express-News |accessdate=2008-05-15 |url=http://www.mysanantonio.com/news/MYSA040407_medical_center_EN_2dc65c3e_html751.html}}</ref>
[[Америка жүрек ассоциациясы]] және Техас оңтүстік-батыс медициналық орталығы университеті екеуі де Далласты отаны деп біледі. Оңтүстік-батыс медициналық орталығы дүниедегі жоғары деңгейлі акалемиялық медициналық орталықтары арасында жоғары орынды иелейді.<ref name="UTSWAboutUs">{{cite web |title=About UT Southwestern |publisher=University of Texas Southwestern Medical Center |url=http://www8.utsouthwestern.edu/home/about/index.html |accessdate=2008-04-28}}</ref> Институттың медициналық мектебі дүниеде медицина саласында көптеген [[Нобель сыйлығы]]н алған.<ref name="UTSWAboutUs"/><ref name="UTSWFactsheet">{{cite web |title=UT Southwestern Fact Sheet |publisher=University of Texas Southwestern Medical Center |year =2008 |url=http://www8.utsouthwestern.edu/vgn/images/portal/cit_56417/43/32/2800592006_Fact_Sheet.pdf |format=PDF |accessdate=2008-04-28|archiveurl=http://web.archive.org/web/20060707171035/http://www8.utsouthwestern.edu/vgn/images/portal/cit_56417/43/32/2800592006_Fact_Sheet.pdf|archivedate=2006-07-07}}</ref>
== Қоршаған орта ==
Техас басқа штаттарға қарағанда ең көп парник газын шығарып, Порт-Артурда АҚШ-тағы ең лас ауаның бір бөлігі бар. 2010 жылы Техаста 2 553 зиянды заттарды шығару оқиғалары амалға асырылып, Техас аспанына 44.6 миллион фунт зиянды заттар жіберілді.<ref>{{cite web |url=http://www.rawstory.com/rs/2011/11/10/living-and-coughing-downwind-of-texas-smoke-stacks/ |title=Living, and coughing, downwind of Texas smoke stacks |date=қараша 10, 2011}}</ref>
== Транспорт ==
[[Сурет:METRORail 5.jpg|right|thumb|[[Метро]] жол]]
Техастағы үлкен көлемдегі және ойлы-қырлы ландшафт жерлері себебінен Техастықтар көптеген қиыншылықтарды бастан кешірді. Техас АҚШ-тағы ең ұзын тас жолы және [[темір жол]]ы, сонымен қоса көптеген [[әуежай]]лар құрылысын қаржыландырды.<ref name="AdvaTransport">{{cite web |title=Texas-Transportation |publisher=Advamag, Inc. |year =2007 |url=http://www.city-data.com/states/Texas-Transportation.html |accessdate=2006-05-04}}</ref> [[Техас Көлік басқармасы]] бақылаушы орган ретінде көп жүйелі тас жолдарын қолдайды, [[авиация]]ны<ref name="texdotaviation">{{cite web |title=Aviation Division |publisher=Texas Department of Transportation |url=http://www.txdot.gov/business/aviation/default.htm |accessdate=2009-07-22}}</ref> және қоғамдық көлік жүйесін тәртіпке салады.<ref name="texdottransport">{{cite web |title=Transportation Division |publisher=Texas Department of Transportation |url=http://www.dot.state.tx.us/services/public_transportation/default.htm |accessdate=2008-04-29}}</ref> [[Солтүстік Америка]] құрлығы орталығында орналасқандықтан, штат көлік қатынастары саласында ең маңызды орталық болып есептеледі. Даллас / Форт-Уэрт аймағынан жүк машиналар 48 сағат ішінде мемлекет халқының 93% бөлігін және 24 сағат ішінде мемлекет халқыны 37% бөлігін тасымалдайды.<ref name="JDFTransport">{{cite web |title=5 Reasons To Choose the Dallas/Fort Worth Metroplex As A Distribution Hub |publisher=JDF Distribution |url=http://jdfdistribution.com/pdf/dallas-for-distribution.pdf?doc=dfd.pdf |format=PDF|accessdate=2008-10-14|archiveurl=http://web.archive.org/web/20081028193024/http://jdfdistribution.com/pdf/dallas-for-distribution.pdf?doc=dfd.pdf|archivedate=2008-10-28}}</ref> Техаста мемлекеттегі ең жоғары 33 ерекше экономикалық аумақ бар.<ref name="FTZ1">{{cite web | publication-date = тамыз 2007 |title=Texas and General Foreign Trade Zones Information |publisher=Office of the Governor of Texas |url=http://www.texasone.us/site/DocServer/Texas_FTZs_Document_2007.pdf?docID=2221 |accessdate=2008-06-21}} {{Dead link|date=June 2010| bot=DASHBot}}</ref> 2004 жылы Техас ЕЭА арқылы жалпы саны $298 миллиард тауар алып өтілді.<ref name="FTZ1"/>
=== Тас жолдар ===
[[Сурет:High Five.jpg|right|thumb|Далластағы High Five Interchange]]
1948 жылы Хьюстонда [[Авиация|Галф автожолы]] ашылуымен Техастықтар көп автожолдарын саяхат қылды.<ref name="txfwy">
{{cite web | title = Interstate 45 South, the Gulf Freeway | publisher = TexasFreeway.com | date=2001-05-28 | url = http://www.texasfreeway.com/Houston/photos/45s/i45s.shtml | accessdate = 2008-10-15}}</ref> 2005 жылдан Техаста 79,535 миль (127,999 км) ұзындықтағы тас жолдар қиылысты.<ref name="highwaymiles">{{cite web |title=LoneStarRoads – Highways of Texas |publisher=AARoads |date=2008-02-09 |url=http://www.aaroads.com/texas/ |doi= |accessdate=2008-04-20}}</ref> Тас жолдарындарын кеңейтуді қаржыландыру үшін Техас штатында 17 төлемді жолдар және қосымша төлемді жолдар бар.<ref name="tollways2">{{cite web |title=Global List of Toll Facilities – United States |publisher=International Bridge, Tunnel and Turnpike Association |year =2005 |url=http://www.ibtta.org/Information/content.cfm?ItemNumber=2530 |accessdate=2008-04-20}}</ref> Батыс Техастағы I-10 және I-20 ірі тас жолдарында жүру 80 миль сағатына (130 км/сағ) жылдамдықпен шектеліп, бұл АҚШ-тағы ең жоғары жылдамдық көрсеткіші.<ref name="speedlimit">{{cite news |title=Texas Raises Rural Speed Limits to 80 MPH{{ndash}} |publisher=FOXNews.com / Associated Press |date=2006-05-08 |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,197072,00.html |accessdate=2008-05-12}}</ref>
2011 жылы наурызда [[Ұлттық Әкімшілік қоғамдық конференциясы Америкалық қоғамдастығының Америка штаттары қоқыстары протолы]]ның нәтижесі бойынша Техас штаты ең төменгі он штаттың қатарында көрінді. Жалғыз жұлдызды штаттағы қоғамдық тас жолдар төмен жағдайдағы айнала тазалығынан, тиімсіз жасалған жол ернеулерінен және қоқысты көмуге байланысты мүліктік стандарттардан зардап шегіп келеді.<ref>S. Spacek, 2011 American State Litter Scorecard: New Rankings for an Increasingly Environmentally Concerned Populace.</ref>
=== Әуе жолдар ===
[[Сурет:Boeing 757-223.jpg|left|thumb|Даллас-Форт-Уэрт әуежайы 757 Американ авиалайнері]]
Техаста мемлекеттегі штаттардың ішінде ең көп әуежайлар бар. Техаста аумағы және жолаушы тасымалдауы бойынша ең үлкен Даллас-Форт-Уэрт әуежайы қызмет етіп, ол аумағы бойынша АҚШ-та екінші орында болып, 18 076 [[акр]] (73.15 шаршы км) ауданымен дүниеде төртінші орында тұрады.<ref name="DFWAir">{{cite web |url=http://www.dfwairport.com/visitor/index.php?ctnid=24254 |title=Facts about DFW |accessdate=2008-10-14 |work=Dallas/Fort Worth International Airport}}</ref> Жол жүру бойынша Даллас-Форт-Уэрт әуежайы штаттағы ең бірінші бос емесі, АҚШ-та төртіншісі<ref name="GreatPlacesAvi">{{cite web|title=10 Great Places for Aviation and Aerospace|author=Jennifer LeClaire|work=Southern Business and Development|url=http://www.sb-d.com/archivesite/www.sb-d.com/issues/spring2007/features/10GreatPlacesForAviationAndAerospace.html|accessdate=2008-04-28}}</ref> және ал дүниеде алтыншы орында тұрады.<ref name="DFWAir2">{{cite news|title=Dallas-Fort Worth International Airport |work=USAToday| url=http://destinations.usatoday.com/dallas/| accessdate=2008-04-28}}</ref> Америкалық [[AMR Корпорациясы]]ның [[American Eagle]] дүниедегі толық жолаушыларды тасымалдау бойынша 2-орындағы авиалайнер (Delta Airs авиалайнерінен соң) болып, Даллас-Форт-Уэртты ең үлкен және негізгі орталық ретінде пайдаланады.<ref name="AMR">{{cite web |title=American airlines information pictures and facts |publisher=aviationexplorer.com |date=2008-04-11 |url=http://www.aviationexplorer.com/american_airlines.htm |accessdate=2008-04-28}}</ref> [[Southwest Airlines авиалайнері]] де Далласта орналасып, [[Dallas Love Field әуежайы]] арқылы қозғалады.<ref name="SW1">{{cite web |url=http://www.southwest.com/about_swa/airborne.html |title=We Weren't Just Airborne Yesterday |date=2007-05-02|publisher=Southwest Airlines |accessdate=2007-06-09}}</ref> Ол АҚШ ішінде бір жылда ең көп жолаушы тасымалдайтын авиалайнер болып, дүниеде ең көп жолаушы тасымалдайтын авиалайнерлер қатарында тұрады.<ref name="IATA">{{cite web |url=http://www.iata.org/pressroom/wats/wats_passengers_carried.htm |title=Scheduled Passengers Carried |author=International Air Transport Association |accessdate=2007-06-10|archiveurl = http://web.archive.org/web/20070928064050/http%3A//www.iata.org/pressroom/wats/wats_passengers_carried.htm |archivedate = September 28, 2007|deadurl=yes |authorlink= International Air Transport Association}}</ref>
Техастағы екінші авилайнер Хьюстондағы [[Джорж Буш Континентаралық әуежайы]] ('''IAH''') болып, Хьюстондағы [[Continental Airlines әуе жолы]]н орталық ретінде пайдаланады. IAH АҚШ-тың қалаған әуежайынан Мексиканың барлық жеріне ұшады.<ref name="GBAir1">{{cite web|title=About George Bush Intercontinental Airport|publisher=Houston Airport System|url=http://www.houstonairportsystem.org/iahAbout|accessdate=2008-06-28}}</ref><ref name="GBAir2">{{cite press release|title=Houston Emerges As The Premier Gateway In The U.S. For Travelers To Mexico|publisher=Houston Airport System|date=2005-04-12|url=http://www.fly2houston.com/0/8178/0/1906D1940/|accessdate=2006-12-30}}</ref> Келесі жыл сайын 4 миллионнан артық жолаушы тасымалдайтын ең үлкен төрт әуежай бұлар: [[Остин-Бергстром Халықаралық әуежайы]], [[Уильям П. Хобби әуежайы]], [[Сан-Антонио Халықаралық әуежайы]] және [[Dallas Love Field әуежайы]]. Штаттағы халықаралық әуежай болып есептелетін ең кіші әуежай бұл – [[Дел Рио Халықаралық әуежайы]].
=== Порттар ===
[[Сурет:Houston Ship Channel.jpg|right|thumb|Хьюстон порты]]
Шамамен 1 150 шақты теңіз порттары 1 000 мильден (1 600 км) көбірек каналдармен Техасты қаптап тұрады.<ref name="ports1">{{cite web |title=About Texas Ports |publisher=Texas Ports Association |url=http://www.texasports.org/ |accessdate=2008-05-07}}</ref> Порттар дерлік бір миллион адамды қабылдап, 317 миллион метр тонна айналыста болады.<ref name="portbenefits">{{cite web |title=Benefits of Texas Ports |publisher=Texas Ports Association |url=http://www.texasports.org/benefits/ |accessdate=2008-05-07}}</ref> Техас порттары Атлантика басқа жағалауларымен Галф Ішкіжағалық Су жолдары арқылы байланысады. Хьюстон порты АҚШ-тағы шетелдік тоннаж бойынша ең қызған порт болып, жалпы тоннаж бойынша екінші және дүние жүзінде тоннаж бойынша онынша орынды иелейді.<ref name="porthouston">{{cite web |date=2008-03-31 |title=General Information |publisher=The Port of Houston Authority |url=http://www.portofhouston.com/geninfo/overview1.html |accessdate=2008-05-07}}</ref> Техас [[Шип каналы]] қазіргі таңда 530 фут (160 м) кеңдікке 45 фут (14 м) тереңдікті және 50 миль (80 км) ұзындықты иелеген.<ref name="HGnav">"Welcome to the Houston-Galveston Navigation Channel Project Online Resource Center" (description), [[United States Army Corps of Engineers]], желтоқсан 2005, [http://www.swg.usace.army.mil/items/hgnc/ United States Army Corps of Engineers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090109052637/http://www.swg.usace.army.mil/items/hgnc/|date=2009-01-09}}</ref>
=== Темір жолдар ===
[[Сурет:METRORail 5.jpg|left|thumb|Метро рельсі]]
[[Канзас]] штатында даукестердің үй малдарын темір жолға салуы және оның күшін пайдалануы дәстүрлің бір бөлігі болып табылады. Техастағы ең бірінші темір жол 1853 жылы тамызда ашылған [[Баффало Бейоу]], [[Брезос]] және [[Колорадо]] темір жолы.<ref>{{cite web|author=George C. Werner |url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/eqb16 |title=Handbook of Texas Online – Buffalo Bayou, Brazos and Colorado Railway |publisher=Tshaonline.org |date= |accessdate=2010-04-11}}</ref> Техасқа солтүстіктен бірінші келген темір жол 1872 жылы келіп, ол [[Миссури–Канзас–Техас темір жолы]] еді.<ref>{{cite web|author=Donovan L. Hofsommer |url=http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/eqm08 |title=Handbook of Texas Online – Missouri-Kansas-Texas railroad |publisher=Tshaonline.org |date= |accessdate=2010-04-11}}</ref> 1911 жылға дейін Техас мемлекетте темір жол ұзындығы бойынша көш бастады. 1932 жылға дейін Техас темір жол ұзындығы шыңына жетіп, ол 17 078 мильді (27 484 км) құрады, бірақ 2000 жылға дейін 14 006 мильге (22 540 км) дейін қысқарды. Техас темір жол комиссиясы басынан штаттық темір жолды тәртіпке салған кезде, 2005 жылда штат осы қызметке Техас Көлік басқармасын қайта тағайындады.<ref name="RRCMove">{{cite web |title=Former Rail Division|publisher=Texas Railroad Commission |date=2005-10-01 |url=http://www.rrc.state.tx.us/divisions/rail_moved/index.html?/rail.html |accessdate=2008-05-04|archiveurl = http://web.archive.org/web/20080506073304/http%3A//www.rrc.state.tx.us/divisions/rail_moved/index.html%3F/rail.html |archivedate = May 6, 2008|deadurl=yes}}</ref>
Даллас және Хьюстон екеуі жылдам трамвай жүйесін қалыптастырды. [[Dallas Area Rapid Transit]] (DART) Оңтүстік-Батыс АҚШ-та ең бірінші болып, осы жылдам трамвай жүйесін іске қосты.<ref name="DARTLightRail">{{cite news |last=Myerson |first=Allen R. |date =1996-06-14 |title=Dallas Opening Southwest's First Rail Transit |publisher=New York Times |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D01EFD81739F937A25755C0A960958260 |accessdate=2008-05-11}} {{Dead link|date=June 2010| bot=DASHBot}}</ref> [[Trinity Railway Express]] (TRE) Форт-Уэрт және Далласты байланыстыратын қала сырты темір жол қызметі болып, оны Форт-Уэрт транспорт әкімшілігі және DART амалға асырады.<ref name="TRE">{{cite web |title=Trinity Railroad Express |url=http://www.trinityrailwayexpress.org/ |accessdate=2008-06-11}}</ref> Остиндағы [[Capital Metropolitan Transportation Authority “Capital MetroRail”]] деп аталатын қала сырты темір жол қызметін солтүстік-батыс қала сыртына жөнелтеді. [[Metropolitan Transit Authority of Harris County]], Texas (METRO) Хьюстон аймағында жылдам трамвай жолдарын бағыттайды.
[[AMTRAK корпориясы]] Техастың темір жол жолаушыларға қалааралық қызметін жасауды мөлшерде және жиілікте шектеу белгілейтіндігін өамтамасыз етеді. Штатта жоспарланған үш бағытта қызмет көрсетеді: күнделікті Texas Eagle (Чикаго-Сан-Антонио); үш апталық Sunset Limited (Нью-Орлеан-Лос-Анджелес), Техастағы аялдамаларымен; күнделікті Heartland Flyer (Форт-Уэрт-Оклахома-Сити) бағыттары.
== Спорт ==
[[Сурет:Spurs vs Lakers.jpg|right|thumb|2007 жылғы [[Сан Антонио Сперс]] пен [[Лос Анджелес Лэйкерс]] ортасында Плейофф ойыны]]
Америкалық футбол штатта көп уақыт бойы “'''король'''” саналып келді және Техастықтар спорттың алуан түрлілігінен рахаттанды.<ref name="FBKing">{{cite news|last=Brady |first=Erik |title=Football still king, but hoops teams in Texas grab attention |publisher=[[USA TODAY]] |date=2003-04-04 |url=http://www.usatoday.com/sports/college/2003-04-03-texas-double_x.htm |accessdate=2008-04-11}}</ref>
Техастықтар көпшілік кәсіби командалық [[спорт|спорт ойындарын]] қарсы алады. "'''Үлкен төрттік'''" кәсіби лигада Техастың екі НФЛ ([[Даллас Ковбойз]] және [[Хьюстон Тексанс]]), екі команда [[бейсбол]] негізгі лигасында ([[Техас Рэйнджерс]] және [[Хьюстон Астрос]]), үш команда NBA ([[Хьюстон Рокетс]], [[Сан Антонио Сперс]] және [[Даллас Маверикс]]), және бір Лиганың [[Ұлттық Хоккей командасы]] ([[Даллас Старз]]) бар. Даллас – Форт-Уэрт "Үлкен төрттік" кәсіби лигада барлық төрт спорттық командалары бар 13 аймақтың бірі есептеледі. "Үлкен төрттік" лигасынан тысқары Техастың бір [[WNBA командасы]] ([[Сан Антонио Силвер Старз]]) және екі [[Жоғары Лига]] [[футбол]] командалары ([[Хьюстон Динамо]] және [[Даллас ФК]]) бар.
Техас мәдениетінде университеттік жеңіл атлетиканың маңызы зор, әсіресе [[америкалық футбол]]дың. Штатта мемлекеттегі ең көп оқу орындары арасында 10 I-FBS дивизия бар. Штаттың төрт университеттері [[Бейлор Беерз]], [[Техас Лонгхорнз]], [[Texaс A&M Аггиез]] және [[Texaс Teх Ред Рейдерс]], [[Big 12 Conference]] та қатысады. Сондай-ақ төрт мектеп командалары Техас Лонгхорнз, [[Texaс A&M Аггиез]], [[TCU Хорнед Фрогз]] және [[SMU Мустангз]] бір спорт чемпионатында болса да өз құқықтарын қорғап келе жатыр.
[[Сурет:Ballpark in Arlington May 2009.jpg|left|thumb|Арлингтондағы стадионда Texas Rangers ашылу күні]]
I-A дивизиясындағы сауалнама бойынша [[Оклахома университеті]] және Техас университеті ортасында бәсекелістік болады, ал мемлекетте үшінші орынға [[Ред Ривер Шутоут]] қол жеткізеді.<ref name="RRShootout">{{cite news |url=http://www.dallasnews.com/sharedcontent/dws/spt/colleges/redrivershootout/texas/stories/100705dnspofbwnewrivalrylede.1c8619ce.html |title=UT-OU : Best Rivalry? |work=Dallas Morning News |last=Davis |first=Brian |date=2005-10-07 |accessdate=2006-07-11}}</ref> [[Lone Star Showdown]]да тартысты бәсекелістік Техастың екі университеттері арасында өтеді: олар Texaс A&M университеті және Texas университеттері.
[[Battle for the Iron Skillet]] күресі әр жылы екі команда TCU Хорнед Фрогз және SMU Мустангз арасында болып өтеді.
[[University Interscholastic League]] ([[UIL]]) көбінесе бастауыш және орта мектеп арасында жарыстар ұйымдастырады.<ref name="UIL">{{cite web| title = University Interscholastic League| publisher = University of Texas| url = http://www.uil.utexas.edu/| accessdate = 2008-09-28}}</ref> UIL ұйымдастырған спорт жарыстары ол жеңіл атлетика (ең атақтысы мектептер арасындағы америкалық футбол жарыстары), сондай-ақ пәндерден көркемдік және академиялық жарыстар.
[[Сурет:Lone Star Showdown 2006 McGee on goal-line.jpg|right|thumb|2006 жылғы Lone Star Showdown футбол ойыны]]
Техастықтар тағы да [[родео]]ны жақсы көреді. Дүниедегі ең бірінші родео Техаста [[Пекос]]та қабылданған.<ref>{{cite web|url=http://atlas.thc.state.tx.us/viewform.asp?atlas_num=5389005909&site_name=World's+First+Rodeo&class=5000 |title=View Atlas Data |publisher=Atlas.thc.state.tx.us |date= |accessdate=2010-04-11}}</ref> Жыл сайын өтетін [[Livestock Show]] және [[Rodeo]] дүниедегі ең үлкен родео шоуы болып есептеледі. Даллас әр жылы [[Fair саябағы]]нда Техастың штаттық жәрмеңкесін өткізеді.<ref name="statefair">{{cite web |title=Fair Park, Texas |publisher=City of Dallas |accessdate=2008-05-22 |url=http://www.dallascityhall.com/FairPark/art_architectural.html}}</ref>
2012 жылдан бастап Остин [[Формула-1]] Дүние чемпионатының<ref name="f1">{{cite web |title=Formula One returns to the United States |publisher=Formula 1 Administration Ltd |accessdate=2010-05-25 |url=http://www.formula1.com/news/headlines/2010/5/10824.html}}</ref> раундын қабылдайды 1980 жылғы [[Watkins Glen International]]дағы Гран Приден бергі АҚШ-тағы тұрақты жол айналымы болады.
=== Техас штаты спорт командалары ===
<center>
<gallery widths="140" heights="140" perrow="5" mode="slideshow">
Сурет:Texas-Rangers.jpg|[[Техас Рейнджерс]]
Сурет:San Antonio Spurs.jpg|[[Сан Антонио Сперс]]
Сурет:San Antonio Silver Stars.jpg|[[Сан Антонио Силвер Старз]]
Сурет:Houston-texans.jpg|[[Хьюстон Тексанс]]
Сурет:Houston rockets.png|[[Хьюстон Рокетс]]
Сурет:FC Dallas.jpg|[[Даллас футбол клубы]]
Сурет:Houston Dynamo.jpg|[[Хьюстон Динамо]]
Сурет:Houston astros.jpg|[[Хьюстон Астрос]]
Сурет:Dallas-cowboys.jpg|[[Даллас Ковбойз]]
Сурет:Dallas Stars.jpg|[[Даллас Старз]]
Сурет:Dallas Mavericks.jpg|[[Даллас Маверикс]]
</gallery>
</center>
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер|3}}
== Сілтемелер ==
{{Refbegin}}
* {{Cite book|last=Chipman|first=Donald E.|title=Spanish Texas, 1519–1821|publisher=[[University of Texas Press]]|location=[[Austin, Texas]]|year=1992|isbn=0292776594}}
* {{Cite book|last=Davis|first=William C.|title=Lone Star Rising|year=2006|publisher=Texas A&M University Press|location=College Station, TX|isbn=9781585445325}} originally published 2004 by New York: Free Press
* {{Cite book|last=Edmondson|first=J.R.|title=The Alamo Story-From History to Current Conflicts|publisher=Republic of Texas Press|place=[[Plano, Texas]]|isbn=1-55622-678-0|year=2000}}
* {{Cite book|last=Hendrickson|first=Kenneth E., Jr.|title=The Chief of Executives of Texas: From Stephen F. Austin to John B. Connally, Jr.|publisher=[[Texas A&M University Press]]|location=[[College Station, Texas]]|year=1995|isbn=0890966419}}
* {{Cite book|last=Hardin|first=Stephen L.|title=Texian Iliad|location=Austin, Texas|publisher=University of Texas Press|year=1994|isbn=0-292-73086-1}}
* {{Cite book|last=Huson|first=Hobart|title=Captain Phillip Dimmitt's Commandancy of Goliad, 1835–1836: An Episode of the Mexican Federalist War in Texas, Usually Referred to as the Texian Revolution|location=Austin, Texas|publisher=Von Boeckmann-Jones Co.|year=1974}}
* {{Cite book|last=Lack|first=Paul D.|title=The Texas Revolutionary Experience: A Political and Social History 1835–1836|publisher=Texas A&M University Press|location=College Station, TX|year=1992|isbn=0-89096-497-1}}
* {{Cite book|last=Manchaca|first=Martha|title=Recovering History, Constructing Race: The Indian, Black, and White Roots of Mexican Americans|series=The Joe R. and Teresa Lozano Long Series in Latin American and Latino Art and Culture|publisher=University of Texas Press|location=Austin, TX|year=2001|isbn=0292752539}}
* {{Cite book|last=Todish|first=Timothy J.|last2=Todish|first2=Terry|last3=Spring|first3=Ted|title=Alamo Sourcebook, 1836: A Comprehensive Guide to the Battle of the Alamo and the Texas Revolution|publisher=Eakin Press|year=1998|location=Austin, Texas|isbn=9781571681522}}
* {{Cite book| title =The Warren Commission Report| volume = IV| series =Warren Commission Hearings| publisher =National Archives| isbn =0-31208-257-6| url =http://www.jfk-assassination.de/warren/index.php| author =report of President's Commission on the assassination of President John F. Kennedy.| year =1992}}
* {{Cite book|last=Weber|first=David J.|title=The Spanish Frontier in North America|publisher=[[Yale University Press]]|location=[[New Haven, Connecticut]]|series=Yale Western Americana Series|year=1992|isbn=0300051980}}
* {{Cite book|last=Weddle|first=Robert S.|title=Changing Tides: Twilight and Dawn in the Spanish Sea, 1763–1803|series=Centennial Series of the Association of Former Students Number 58|publisher=[[Texas A&M University Press]]|location=[[College Station, Texas]]|year=1995|isbn=0890966613}}
* {{Cite book|last=Winders|first=Richard Bruce|title=Sacrificed at the Alamo: Tragedy and Triumph in the Texas Revolution|publisher=State House Press|location=Abilene, TX|year=2004|isbn=1880510804|series=Military History of Texas Series: Number Three}}
{{Refend}}
== Сыртқы сілтемелер ==
{{Commons category|Texas}}
;Штат Үкіметі
* [http://www.texasonline.com/portal/tol The State of Texas]
* [http://wikis.ala.org/godort/index.php/Texas Texas State Databases] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515221125/http://wikis.ala.org/godort/index.php/Texas |date=2008-05-15 }} – Annotated list of searchable databases produced by Texas state agencies and compiled by the ''Government Documents Roundtable of the American Library Association''.
* [http://texaspolitics.laits.utexas.edu/ Texas Politics]. An online textbook from the College of Liberal Arts, The University of Texas.
;АҚШ Үкіметі
* [http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=TX Energy Profile for Texas- Economic, environmental, and energy data] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110204233946/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=TX |date=2011-02-04 }}
* [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=TX USGS real-time, geographic, and other scientific resources of Texas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161209115548/https://www2.usgs.gov/state/state.asp?State=TX |date=2016-12-09 }}
* [http://www.ers.usda.gov/statefacts/TX.htm Texas State Facts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090815113643/http://www.ers.usda.gov/statefacts/TX.HTM |date=2009-08-15 }}
* [https://web.archive.org/web/20070713151218/http://www.nps.gov/history/nr/travel/tx/ South and West Texas, a National Park Service ''Discover Our Shared Heritage'' Travel Itinerary]
;Басқалар
* {{dmoz|Regional/North_America/United_States/Texas}}
* [http://www.thestoryoftexas.com/ The Texas State History Museum]
* [http://www.tshaonline.org/handbook/online/ The Handbook of Texas Online]{{ndash}} Published by the ''Texas State Historical Association''
* [http://texinfo.library.unt.edu/texasregister/default.htm ''Texas Register''], hosted by the ''University of North Texas Libraries''
* {{Wikitravel}}
* [https://web.archive.org/web/20070713151218/http://www.nps.gov/history/nr/travel/tx/ South and West Texas: A National Register of Historic Places Travel Itinerary]
* [http://texasheritagesociety/ Texas Heritage Society]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{osmrelation-inline|114690}}
* [http://digital.lib.uh.edu/ View historical photographs at the University of Houston Digital Library.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100123012758/http://digital.lib.uh.edu/ |date=2010-01-23 }}
{{АҚШ әкімшілік бөлінуі}}
{{таңдаулы мақала}}
[[Санат:АҚШ штаттары]]
[[Санат:Техас]]
tcn7n8d8f15dcuj9o6vkucapc5rql4a
Әбілқайыр хан (Кіші жүз)
0
5009
3692998
3692672
2026-11-07T14:08:19Z
Unknown Alash
96268
3692998
wikitext
text/x-wiki
{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = Қазақ ханы
| Қазақша есімі = Әбілқайыр хан
| Шынайы есімі =
| Суреті = Abulkhair Khan.jpg
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы = Башқұрт ханы
| Ту =
| Ту2 =
| Басқара бастады = 1708
| Басқаруын аяқтады = 1709
| Ізашары =
| Ізбасары =
| Титулы_2 = Кіші жүздің ханы
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 = 1710
| Басқаруын аяқтады_2 = 1748
| Ізашары_2 =
| Ізбасары_2 = [[Нұралы хан]]
| Титулы_3 = қазақ ханы
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 = 1726
| Басқаруын аяқтады_3 = 1731
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 = хиуа ханы
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Реті_4 =
| Басқара бастады_4 = 1740 жылдың 5 қарашасы
| Басқаруын аяқтады_4 = 1740 жылдың 11 қарашасы
| Ізашары_4 =
| Ізбасары_4 =
| Туған күні = белгісіз
| Туған жері =
| Қайтыс болған күні = 1748 жылдың 15 тамызы
| Қайтыс болған жері =
| Жерленді = Хан моласы (қазіргі [[Ақтөбе облысы]])
| Діні = [[Ислам|ислам]]
| Туған кездегі есімі =
| Әкесі = Айтақ Қажы сұлтан
| Анасы =
| Жұбайы = [[Бопай Бәтима|Бопай ханым]] <br /> Баян ханым
| Балалары = '''ұлдары:''' [[Нұралы хан]], <br /> [[Ералы хан]], <br /> Жармұхамбет хан, <br /> Қожа Ахмет, <br />[[Айшуақ хан]], <br /> Әділ сұлтан, <br /> Шыңғыс сұлтан <br />'''қыздары:''' Қарашаш ханым, Намұрын ханым, Зүлейха ханым, Жәннәт ханым
| Партиясы =
| Білімі =
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons =
| Марапаттары =
}}
{{мағына|Әбілқайыр хан}}
'''Әбілқайыр хан''' (толық есімі ''Әбілқайыр-Мұхаммед Баһадүр Қазы хан'', жазба деректерде ''Абалгаир, Абдулхаир, Абуэр-хайли, Балгаир, Оболгаир, Abul-Geir, Abulkair'', 1693 – 15 тамыз, 1748) — [[Кіші жүз|Кіші жүздің]] сұлтаны, 1710 жылдан бастап Кіші жүз ханы. XVII ғасырдың аяғында [[Сауран]] қаласын билеген Қажы сұлтанның ортаншы ұлы, [[Өсек сұлтан]] әулетінің өкілі.
== Өмірбаяны ==
=== Жастық шағы ===
Ел аузында сақталған аңыздарға қарағанда, ата-анасы мен үлкен ағасынан ерте айырылып, жас кезінде мұқтаждық көрген. [[қалмақтар|Еділ қалмақтарымен]] орын алған қақтығыс кезінде тұтқынға түсіп, XVII ғасырдың 90-шы жылдары мен XVIII ғасырдың бас кезінде қалмақ ханы [[Аюка хан|Аюкеге]] қызмет еткен. XVIII ғасырдың алғашқы онжылдығында өзін батыл жауынгер әрі талантты қолбасшы ретінде танытты. 1707 жылдың желтоқсанында [[тархан]] Алдар Исекеев бастаған [[Башқұрт көтерілістері|башқұрт көтерілісшілермен]] бірге ресей әскеріне қарсы соғысқан. Юрактау тауының мағындағы 10 күнге созылған шайқас көтерілісшілердің жеңісімен аяқталды. 1709 жылы Алдар Исекеевтің шақыруымен Шығыс Башқұртстанға қайта оралып, башқұрт ханы атанды. Жоңғар әскерінің Сырдың бойына басып кіруіне байланысты қазақ даласына оралуға мәжбүр болды. Башқұрт тағын иеленуі, [[ойраттар|ойрат]] тайпаларына қарсы жүргізген сәтті әскери қимылдары Әбілқайырдың [[Орта жүз|Орта]] және Кіші жүздердегі беделін арттырды.
=== Кіші жүздің ханы ===
[[File:Bashkir by Castle 01.jpg|thumb|left|Әбілқайыр хан (Дж. Кэстль суреті)]]
[[1710]] жылы [[Қарақұм]]дағы халық жиынында жас Әбілқайыр [[Кіші жүз]] әскерінің қолбасшысы және хан болып сайланды, ал түмен басы болып атақты кіші жүз батыры қарт [[Бөкенбай Қараұлы|Бөкенбай батыр]] ([[Бөгенбай батыр|Қанжығалы Бөгенбай]] емес) тағайындалды.
1702–1723 жылдары аралығында қол астындағы қазақтардың еділ қалмақтарының қоныстарына, жайық казактарының станицаларына шабуылдарын басқарған. 1715 жылы казак станицасы Новошешминскті өрттеп жіберді. 1717, 1719, 1720, 1720 жылдары қалмақтарға және Қазан уезіндегі елді-мекендерге жаңа шабуылдар ұйымастырған. 1718, 1719, 1720 жылдары Әбілқайыр ханның батырлары Жайық казак қалашығын үш рет қоршауға алған. XVIII ғасырдың екінші онжылдығында Қазан және Сібір губернияларындағы жергілікті билеуші топтармен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. 1718 жылдың аяғына дейін [[Қайып хан|Қайып ханның]] саяси одақтасы болған. 1721 жылы казактар мен қалмақтардың атаман Балмашнов басқарған тобы Ойыл өзеніне дейін шабуыл жасап, көп тұтқындармен мал айдап кеткен. 1722 жылы қаңтар айында 300 қол қазақ сарбаздары қарымта қайтару үшін казак-орыстардың Шаған жанындағы қысқы станицасына шабуыл жасап, 70 қазақ орысты айдап әкетеді. Ақпан айында қазақ-орыстардың Жайық қалашығы жанындағы жылқы табынын айдап кетіп, оларды түгелдей жаяу қалдырады.
18 ғасыр қазақ халқы үшін ел басына күн туған кезең болды, жоңғарлар тарапынан болатын шабуылдар халықты көп күйзеліске ұшыратты. Әбілқайыр бұл сұрапыл соғыста жанкештілік танытты. Ол бабаларының иелігінде болған [[Сайрам]], [[Түркістан (қала)|Түркістан]] және [[Ташкент]] қалаларын қорғау жолында ерен ерлігімен көзге түсті. Бұл қалалар [[жоңғарлар]]дың қоршауында қалған кезде, тең емес ұрыста анасы мен әйелі тұтқынға түскен соң, Әбілқайыр хан шегінуге мәжбүр болды. [[1718]] жылы [[Аякөз]]де Әбілқайыр мен [[Қайып хан|Қайып]] 30 мыңдық әскері жоңғарлармен қанды шайқас жүргізді. Бірақ осы шайқаста Әбілхайыр мен Қайыптың алауыздығы кесірінен қазақ қолы жеңіліске ұшырайды.
Ол 1723-24 жылдары Түркістан қаласында тұрып, одан жоңғар басқыншылары қуып шыққан соң, Бұқар мен Хиуа хандықтарының шекарасындағы өзіне қарайтын тайпалардың арасына кетеді.
Әбілқайыр жастайынан батылдығымен танылып, дарынды әскербасы және білгір қолбасшы болды. [[1726]] жылы үш жүздің қазақтары бас қосқан құрылтайда билер мен батырлар бірауыздан Әбілқайырды [[Қазақ хандығы]] әскерінің бас қолбасшысы етіп сайлады. Ал, Әбілқайырдың хандық дәрежеге қалай жеткендігін [[1736]] жылы оның Ордасына келген ағылшын суретшісі [[Джон Кэстль]] былайша түйіндейді:''Ол зор тұлғалы, сымбатты, аппақ жүзі қызыл шырайлы, түсі сондай жылы кісі, сонымен қатар зор денсаулық пен қайрат-күш иесі, садақ тартуға келгенде шынымен-ақ бүкіл ұлтта оған тең келетін кісі жоқ. Хан болмай тұрып, ол сұлтан ғана болатын, оның барлық балалары да осы лауазымды алып жүр. Жоңғар қалмақтарымен болған соғыста олардың басшысы қонтайшыны өз қолымен тұтқынға алғаннан кейін… Кіші орда оны хан сайлады.''
Әскербасы Әбілқайыр халық жасақтарында қыруар істер атқарды, соғысу қабілетін жоғары деңгейге көтерді және қарулы күштерде адамгершілік рух пен патриотизмді марапаттап отырды. [[1728]] жылы қазақ әскері жеңіске қол жеткізді. Бұл шайқастар [[Ұлытау таулары]]нда, Қарасиыр жері мен [[Бұланты]] өзенінің бойында болды, мұнда қазақтар қонтайшының ұлы басқаратын экспедициялық корпусты талқандады. Бұл жеңістен кейін халық көкейінде жеңіске қол жеткізуге болады деген сенім ұялады. Басқыншыларға қарсы халық жұмыла көтерілді.
Алайда бұл жеңілістен кейін де жау әлі күшті күйінде қалды. Жағдайға қанық Әбілқайыр жаңа шабуыл бастады. [[1730]] жылы көктемде [[Балқаш]]тың оңтүстік шығысындағы [[Итішпес]] елді мекенінде Әбілқайыр бастаған қазақ әскері жауларды тағы талқандады. [[Жоңғарлар]]ға қарсы жүз жылдық соғыста қазақ халқы өзгерісті кезеңге аяқ басты, жеңіске бір табан жақындағандай болды.
Алайда дәл осы кезеңде [[Болат хан]] қаза табады. Сондықтан да басқа ханды тағайындау төңірегінде сауал туындайды. Әбілқайыр мен [[Сәмеке хан|Сәмеке]] таққа таласқанына қарамастан жоғарғы билер [[Болат хан]]ның жас ұлы [[Әбілмәмбет хан|Әбілмәмбетті]] жоғарғы хан қылып сайлайды. Болат хан өлгеннен кейін «қазақтың бас ханы болу жолы менікі» деп сеніммен жүрген қазақ әскерлерінің басты тіректері Әбілқайыр хан мен [[Сәмеке хан]] әскерлерін ертіп, өз ордаларына кетіп қалады. Осыдан соң біріккен қазақ халқының жасақтары ыдырай бастады да, Жоңғар әскерінің 1 бөлігі аман қалады. Жоңғарлардың әлі де болса қауіп төндіріп тұрғанына көзі жеткен Әбілқайыр хан өзіне одақтас іздей бастайды. Сөйтіп, ол Ресей империясына елші жіберіп, одақтас болуды ұсынады. Оның көздегені орыстардың қолдауымен қазақ жүздерінін басын қосып, сыртқы жаулары Еділ қалмақтары, башқұрттар және жоңғарларға қарсы тұру болды. Бірақ, Ресей оның бұл ұсынысын қабылдамай, тек протектораттыққа келісетінін жеткізеді. Әбілқайыр хан бұған келісімін беруге мәжбүр болады. 1731 жылы күзде Тевкелев бастаған орыс елшілері Әбілқайыр және Кіші жүз бен Орта жүздің бір бөлігінің старшындарынан ант қабылдайды. Ресейдің құйтырқы саясатын кеш сезген Әбілқайыр оларға қарсы бірнеше рет қарсы шығады. Бірақ, бұл әрекеттері нәтиже бермегендіктен қайтара бодандық антын береді (1738, 1742, 1748).
Қазақтарды әлсіретіп, бүкіл Орта Азияға жол ашар қақпаның кілтін тезірек қолға түсіру жөнінде патшасынан нұсқау алған орыстың далалық әкімдері бұл оқшалануды өз мүдделеріне пайдаланып қалуға жанталаса кіріседі. Бұл ретте отарлаудың ежелден сыналған тәсілі – «жабайыны жабайының қолымен құртуды» іске қосады. Сөйтіп олар өздерінің бодандары Еділ қалмақтарын да, башқұрттарды да, сондай-ақ Жайық казактарын да айдап салып, Кіші жүз қазақтарының тынышын кетіре бастайды. Соның аяғы Әбілқайырдың 1730 жылы өзін Ресей империясының қол астына алуына сұрап, Петербургке елшісін жіберуіне әкеп соғады. Онда ол өзінің Ресей империясына башқұрттар секілді қызмет етіп, солар сияқты алым төлейтінін айта келіп, өздеріне Ресейдің өзге бодандары тарапынан ешқандай қиянат және шабуыл болмауын талап етеді, патша тарапынан тыйым салынбаса, башқұрттардың өздігінен шабуыл жасауды тоқтатпайтынын айтады. Сондай-ақ Ресей бодандары қолдарындағы қазақ тұтқындарын қайтарса, қазақтар да өз тарапынан олардың тұтқындарын кері қайтаратынын білдіреді. Бірақ бұл бодандық Әбілқайыр ойлағандай нәтиже бермейді. Содан кейін ол Жоңғар хандығының қонтайшысы Қалдан Серенге адам салады. Іздегенге сұраған ол да мұны құп алады. Ол жоңғар тұтқынынан босатылған Абылай арқылы жіберген жарлығында Әбілқайырдың тілегін орындағанын толық көрсетеді. Арадағы достық қатынастар сенімді болу үшін Әбілқайырдың өз баласына мың қазақты ертіп, Жоңғарияға жіберуін, осыған жауап ретінде өз баласын мың ойратпен қазақтарға жіберетінін айтады. Дегенмен, Әбілқайырдың Қалдан Серенмен құда болып, оған арқа сүйеп, ойдағымды жүзеге асырам ба деген үміті де ақталмай қалады. 1745 жылдың қыркүйегінде Қалдан Серен қайтыс болады.
=== Өлімі ===
1748 жылы Орынбордан шағын жасағымен қайтып келе жатқан жолда, қарсыластарының бірі [[Барақ хан (Орта жүз)|Барақ сұлтанның]] құрған қақпанына ұрынып қалады. Барақ сұлтан жоңғар шапқыншылығы кезінде зор беделге ие болған тұлға. Әбілқайырдың Ресейді қолдағанын жақтырмай, оған қарсы шыққан. Әбілқайырдың 50 шақты адамымен келе жатқанын естіген ол, мүмкіндікті пайдаланып қалуды ойлап, тұзақ құрады. Осы шайқаста қарсыластарының күші басым екенін көріп тұрған ханның күзетшілері оған қашуды ұсынады. Бірақ, Әбілқайыр хан бұдан бас тартып, осы шайқаста қаза табады.
Әбілқайырдың моласы [[Қабырға]] өзенінің [[Өлкейек]]ке құятын тұсында, [[Торғай]] қаласынан 80 шақырым жерде. Кейін бұл жер «Хан моласы» аталды.
== Естелік ==
2000 жылы Ақтөбе қаласындағы облыстық әкімшіліктің алдында Әбілқайырханның қоладан құйылған ескерткіші орнатылды. Қаланың ең басты көшесі бұрыңғы Ленин даңғылының атауы өзгертіліп, Әбілқайыр хан есімі берілді. 2015 жылы Ақтөбе облысының Әйтеке би ауданындағы "Хан моласы" қорымында Әбілқайыр ханға арналған кесене мен мемориалдық кешен орнатылды.<ref>"Ақтөбе -құтты мекен" Энциклопедиялық анықтамалық . Алматы 2017 336 бет. 26-28беттер. ISBN 978-601--06-4493-9. Шамшырақ Ақтөбе ЖШС</ref>
== Галерея ==
[[File:Әбілхайыр ханның хаты (1731).jpg|left|thumb|Әбілхайыр ханның Анна Иоановнаға хаты (1731)]]
[[File:Kazakhstan-1993-Bill-50-Obverse.jpg|left|thumb|Әбілқайыр хан бейнеленген 1993 жылғы 50 теңге]]
== Әдебиет ==
*Абилхаир // Казахстан. Национальная энциклопедия. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2004. — Т. I. — С. 82. — ISBN 9965-9389-9-7. (CC BY-SA 3.0)
*''Ерофеева И. В.'' Хан Абулхаир: полководец, правитель, политик. — Алматы: Дайк-Пресс, 2007. — 456 с. — ISBN 9965-798-64-8.
* ''Ерофеева И.В.'' Эпистолярное наследие казахской правящей элиты 1675-1821 гг. Сборник исторических документов в 2-х томах/Автор проекта, введения, биографий ханов, научных комментариев; составитель и ответственный редактор И.В.Ерофеева. Алматы: АО «АБДИ Компани», 2014. - 696 с. + вкл. 44 с. — ISBN 978-9965-832-26-0.
*''Кадырбаев А. Ш.'' К истории взаимоотношений калмыков поволжья и ойратов джунгарии с ногайцами, туркменами и казахами в XVII–XVIII вв. // Вестник Калмыцкого университета. — 2023. — № 3 (59). — С. 6—16.
*''Темиргалиев Р. Д.'' Эпоха последних батыров. — Алматы: ОО «Казахское историческое общество», 2024. — С. 296.
[[Санат:15 тамызда қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақ хандары]]
[[Санат:Қазақ сұлтандары]]
[[Санат:Кіші жүз хандары]]
[[Санат:Башқұрт хандары]]
5mafnfniz82wxb9d6sjp3qyplezna6r
3693000
3692998
2026-11-07T14:09:52Z
Unknown Alash
96268
3693000
wikitext
text/x-wiki
{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = Қазақ ханы
| Қазақша есімі = Әбілқайыр хан
| Шынайы есімі =
| Суреті = Abulkhair Khan.jpg
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы = Башқұрт ханы
| Ту =
| Ту2 =
| Басқара бастады = 1708
| Басқаруын аяқтады = 1709
| Ізашары =
| Ізбасары =
| Титулы_2 = Кіші жүздің ханы
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 = 1710
| Басқаруын аяқтады_2 = 1748
| Ізашары_2 =
| Ізбасары_2 = [[Нұралы хан]]
| Титулы_3 = қазақ ханы
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 = 1726
| Басқаруын аяқтады_3 = 1731
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 = хиуа ханы
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Реті_4 =
| Басқара бастады_4 = 1740 жылдың 5 қарашасы
| Басқаруын аяқтады_4 = 1740 жылдың 11 қарашасы
| Ізашары_4 = [[II Елбарыс хан]]
| Ізбасары_4 =
| Туған күні = белгісіз
| Туған жері =
| Қайтыс болған күні = 1748 жылдың 15 тамызы
| Қайтыс болған жері =
| Жерленді = Хан моласы (қазіргі [[Ақтөбе облысы]])
| Діні = [[Ислам|ислам]]
| Туған кездегі есімі =
| Әкесі = Айтақ Қажы сұлтан
| Анасы =
| Жұбайы = [[Бопай Бәтима|Бопай ханым]] <br /> Баян ханым
| Балалары = '''ұлдары:''' [[Нұралы хан]], <br /> [[Ералы хан]], <br /> Жармұхамбет хан, <br /> Қожа Ахмет, <br />[[Айшуақ хан]], <br /> Әділ сұлтан, <br /> Шыңғыс сұлтан <br />'''қыздары:''' Қарашаш ханым, Намұрын ханым, Зүлейха ханым, Жәннәт ханым
| Партиясы =
| Білімі =
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons =
| Марапаттары =
}}
{{мағына|Әбілқайыр хан}}
'''Әбілқайыр хан''' (толық есімі ''Әбілқайыр-Мұхаммед Баһадүр Қазы хан'', жазба деректерде ''Абалгаир, Абдулхаир, Абуэр-хайли, Балгаир, Оболгаир, Abul-Geir, Abulkair'', 1693 – 15 тамыз, 1748) — [[Кіші жүз|Кіші жүздің]] сұлтаны, 1710 жылдан бастап Кіші жүз ханы. XVII ғасырдың аяғында [[Сауран]] қаласын билеген Қажы сұлтанның ортаншы ұлы, [[Өсек сұлтан]] әулетінің өкілі.
== Өмірбаяны ==
=== Жастық шағы ===
Ел аузында сақталған аңыздарға қарағанда, ата-анасы мен үлкен ағасынан ерте айырылып, жас кезінде мұқтаждық көрген. [[қалмақтар|Еділ қалмақтарымен]] орын алған қақтығыс кезінде тұтқынға түсіп, XVII ғасырдың 90-шы жылдары мен XVIII ғасырдың бас кезінде қалмақ ханы [[Аюка хан|Аюкеге]] қызмет еткен. XVIII ғасырдың алғашқы онжылдығында өзін батыл жауынгер әрі талантты қолбасшы ретінде танытты. 1707 жылдың желтоқсанында [[тархан]] Алдар Исекеев бастаған [[Башқұрт көтерілістері|башқұрт көтерілісшілермен]] бірге ресей әскеріне қарсы соғысқан. Юрактау тауының мағындағы 10 күнге созылған шайқас көтерілісшілердің жеңісімен аяқталды. 1709 жылы Алдар Исекеевтің шақыруымен Шығыс Башқұртстанға қайта оралып, башқұрт ханы атанды. Жоңғар әскерінің Сырдың бойына басып кіруіне байланысты қазақ даласына оралуға мәжбүр болды. Башқұрт тағын иеленуі, [[ойраттар|ойрат]] тайпаларына қарсы жүргізген сәтті әскери қимылдары Әбілқайырдың [[Орта жүз|Орта]] және Кіші жүздердегі беделін арттырды.
=== Кіші жүздің ханы ===
[[File:Bashkir by Castle 01.jpg|thumb|left|Әбілқайыр хан (Дж. Кэстль суреті)]]
[[1710]] жылы [[Қарақұм]]дағы халық жиынында жас Әбілқайыр [[Кіші жүз]] әскерінің қолбасшысы және хан болып сайланды, ал түмен басы болып атақты кіші жүз батыры қарт [[Бөкенбай Қараұлы|Бөкенбай батыр]] ([[Бөгенбай батыр|Қанжығалы Бөгенбай]] емес) тағайындалды.
1702–1723 жылдары аралығында қол астындағы қазақтардың еділ қалмақтарының қоныстарына, жайық казактарының станицаларына шабуылдарын басқарған. 1715 жылы казак станицасы Новошешминскті өрттеп жіберді. 1717, 1719, 1720, 1720 жылдары қалмақтарға және Қазан уезіндегі елді-мекендерге жаңа шабуылдар ұйымастырған. 1718, 1719, 1720 жылдары Әбілқайыр ханның батырлары Жайық казак қалашығын үш рет қоршауға алған. XVIII ғасырдың екінші онжылдығында Қазан және Сібір губернияларындағы жергілікті билеуші топтармен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. 1718 жылдың аяғына дейін [[Қайып хан|Қайып ханның]] саяси одақтасы болған. 1721 жылы казактар мен қалмақтардың атаман Балмашнов басқарған тобы Ойыл өзеніне дейін шабуыл жасап, көп тұтқындармен мал айдап кеткен. 1722 жылы қаңтар айында 300 қол қазақ сарбаздары қарымта қайтару үшін казак-орыстардың Шаған жанындағы қысқы станицасына шабуыл жасап, 70 қазақ орысты айдап әкетеді. Ақпан айында қазақ-орыстардың Жайық қалашығы жанындағы жылқы табынын айдап кетіп, оларды түгелдей жаяу қалдырады.
18 ғасыр қазақ халқы үшін ел басына күн туған кезең болды, жоңғарлар тарапынан болатын шабуылдар халықты көп күйзеліске ұшыратты. Әбілқайыр бұл сұрапыл соғыста жанкештілік танытты. Ол бабаларының иелігінде болған [[Сайрам]], [[Түркістан (қала)|Түркістан]] және [[Ташкент]] қалаларын қорғау жолында ерен ерлігімен көзге түсті. Бұл қалалар [[жоңғарлар]]дың қоршауында қалған кезде, тең емес ұрыста анасы мен әйелі тұтқынға түскен соң, Әбілқайыр хан шегінуге мәжбүр болды. [[1718]] жылы [[Аякөз]]де Әбілқайыр мен [[Қайып хан|Қайып]] 30 мыңдық әскері жоңғарлармен қанды шайқас жүргізді. Бірақ осы шайқаста Әбілхайыр мен Қайыптың алауыздығы кесірінен қазақ қолы жеңіліске ұшырайды.
Ол 1723-24 жылдары Түркістан қаласында тұрып, одан жоңғар басқыншылары қуып шыққан соң, Бұқар мен Хиуа хандықтарының шекарасындағы өзіне қарайтын тайпалардың арасына кетеді.
Әбілқайыр жастайынан батылдығымен танылып, дарынды әскербасы және білгір қолбасшы болды. [[1726]] жылы үш жүздің қазақтары бас қосқан құрылтайда билер мен батырлар бірауыздан Әбілқайырды [[Қазақ хандығы]] әскерінің бас қолбасшысы етіп сайлады. Ал, Әбілқайырдың хандық дәрежеге қалай жеткендігін [[1736]] жылы оның Ордасына келген ағылшын суретшісі [[Джон Кэстль]] былайша түйіндейді:''Ол зор тұлғалы, сымбатты, аппақ жүзі қызыл шырайлы, түсі сондай жылы кісі, сонымен қатар зор денсаулық пен қайрат-күш иесі, садақ тартуға келгенде шынымен-ақ бүкіл ұлтта оған тең келетін кісі жоқ. Хан болмай тұрып, ол сұлтан ғана болатын, оның барлық балалары да осы лауазымды алып жүр. Жоңғар қалмақтарымен болған соғыста олардың басшысы қонтайшыны өз қолымен тұтқынға алғаннан кейін… Кіші орда оны хан сайлады.''
Әскербасы Әбілқайыр халық жасақтарында қыруар істер атқарды, соғысу қабілетін жоғары деңгейге көтерді және қарулы күштерде адамгершілік рух пен патриотизмді марапаттап отырды. [[1728]] жылы қазақ әскері жеңіске қол жеткізді. Бұл шайқастар [[Ұлытау таулары]]нда, Қарасиыр жері мен [[Бұланты]] өзенінің бойында болды, мұнда қазақтар қонтайшының ұлы басқаратын экспедициялық корпусты талқандады. Бұл жеңістен кейін халық көкейінде жеңіске қол жеткізуге болады деген сенім ұялады. Басқыншыларға қарсы халық жұмыла көтерілді.
Алайда бұл жеңілістен кейін де жау әлі күшті күйінде қалды. Жағдайға қанық Әбілқайыр жаңа шабуыл бастады. [[1730]] жылы көктемде [[Балқаш]]тың оңтүстік шығысындағы [[Итішпес]] елді мекенінде Әбілқайыр бастаған қазақ әскері жауларды тағы талқандады. [[Жоңғарлар]]ға қарсы жүз жылдық соғыста қазақ халқы өзгерісті кезеңге аяқ басты, жеңіске бір табан жақындағандай болды.
Алайда дәл осы кезеңде [[Болат хан]] қаза табады. Сондықтан да басқа ханды тағайындау төңірегінде сауал туындайды. Әбілқайыр мен [[Сәмеке хан|Сәмеке]] таққа таласқанына қарамастан жоғарғы билер [[Болат хан]]ның жас ұлы [[Әбілмәмбет хан|Әбілмәмбетті]] жоғарғы хан қылып сайлайды. Болат хан өлгеннен кейін «қазақтың бас ханы болу жолы менікі» деп сеніммен жүрген қазақ әскерлерінің басты тіректері Әбілқайыр хан мен [[Сәмеке хан]] әскерлерін ертіп, өз ордаларына кетіп қалады. Осыдан соң біріккен қазақ халқының жасақтары ыдырай бастады да, Жоңғар әскерінің 1 бөлігі аман қалады. Жоңғарлардың әлі де болса қауіп төндіріп тұрғанына көзі жеткен Әбілқайыр хан өзіне одақтас іздей бастайды. Сөйтіп, ол Ресей империясына елші жіберіп, одақтас болуды ұсынады. Оның көздегені орыстардың қолдауымен қазақ жүздерінін басын қосып, сыртқы жаулары Еділ қалмақтары, башқұрттар және жоңғарларға қарсы тұру болды. Бірақ, Ресей оның бұл ұсынысын қабылдамай, тек протектораттыққа келісетінін жеткізеді. Әбілқайыр хан бұған келісімін беруге мәжбүр болады. 1731 жылы күзде Тевкелев бастаған орыс елшілері Әбілқайыр және Кіші жүз бен Орта жүздің бір бөлігінің старшындарынан ант қабылдайды. Ресейдің құйтырқы саясатын кеш сезген Әбілқайыр оларға қарсы бірнеше рет қарсы шығады. Бірақ, бұл әрекеттері нәтиже бермегендіктен қайтара бодандық антын береді (1738, 1742, 1748).
Қазақтарды әлсіретіп, бүкіл Орта Азияға жол ашар қақпаның кілтін тезірек қолға түсіру жөнінде патшасынан нұсқау алған орыстың далалық әкімдері бұл оқшалануды өз мүдделеріне пайдаланып қалуға жанталаса кіріседі. Бұл ретте отарлаудың ежелден сыналған тәсілі – «жабайыны жабайының қолымен құртуды» іске қосады. Сөйтіп олар өздерінің бодандары Еділ қалмақтарын да, башқұрттарды да, сондай-ақ Жайық казактарын да айдап салып, Кіші жүз қазақтарының тынышын кетіре бастайды. Соның аяғы Әбілқайырдың 1730 жылы өзін Ресей империясының қол астына алуына сұрап, Петербургке елшісін жіберуіне әкеп соғады. Онда ол өзінің Ресей империясына башқұрттар секілді қызмет етіп, солар сияқты алым төлейтінін айта келіп, өздеріне Ресейдің өзге бодандары тарапынан ешқандай қиянат және шабуыл болмауын талап етеді, патша тарапынан тыйым салынбаса, башқұрттардың өздігінен шабуыл жасауды тоқтатпайтынын айтады. Сондай-ақ Ресей бодандары қолдарындағы қазақ тұтқындарын қайтарса, қазақтар да өз тарапынан олардың тұтқындарын кері қайтаратынын білдіреді. Бірақ бұл бодандық Әбілқайыр ойлағандай нәтиже бермейді. Содан кейін ол Жоңғар хандығының қонтайшысы Қалдан Серенге адам салады. Іздегенге сұраған ол да мұны құп алады. Ол жоңғар тұтқынынан босатылған Абылай арқылы жіберген жарлығында Әбілқайырдың тілегін орындағанын толық көрсетеді. Арадағы достық қатынастар сенімді болу үшін Әбілқайырдың өз баласына мың қазақты ертіп, Жоңғарияға жіберуін, осыған жауап ретінде өз баласын мың ойратпен қазақтарға жіберетінін айтады. Дегенмен, Әбілқайырдың Қалдан Серенмен құда болып, оған арқа сүйеп, ойдағымды жүзеге асырам ба деген үміті де ақталмай қалады. 1745 жылдың қыркүйегінде Қалдан Серен қайтыс болады.
=== Өлімі ===
1748 жылы Орынбордан шағын жасағымен қайтып келе жатқан жолда, қарсыластарының бірі [[Барақ хан (Орта жүз)|Барақ сұлтанның]] құрған қақпанына ұрынып қалады. Барақ сұлтан жоңғар шапқыншылығы кезінде зор беделге ие болған тұлға. Әбілқайырдың Ресейді қолдағанын жақтырмай, оған қарсы шыққан. Әбілқайырдың 50 шақты адамымен келе жатқанын естіген ол, мүмкіндікті пайдаланып қалуды ойлап, тұзақ құрады. Осы шайқаста қарсыластарының күші басым екенін көріп тұрған ханның күзетшілері оған қашуды ұсынады. Бірақ, Әбілқайыр хан бұдан бас тартып, осы шайқаста қаза табады.
Әбілқайырдың моласы [[Қабырға]] өзенінің [[Өлкейек]]ке құятын тұсында, [[Торғай]] қаласынан 80 шақырым жерде. Кейін бұл жер «Хан моласы» аталды.
== Естелік ==
2000 жылы Ақтөбе қаласындағы облыстық әкімшіліктің алдында Әбілқайырханның қоладан құйылған ескерткіші орнатылды. Қаланың ең басты көшесі бұрыңғы Ленин даңғылының атауы өзгертіліп, Әбілқайыр хан есімі берілді. 2015 жылы Ақтөбе облысының Әйтеке би ауданындағы "Хан моласы" қорымында Әбілқайыр ханға арналған кесене мен мемориалдық кешен орнатылды.<ref>"Ақтөбе -құтты мекен" Энциклопедиялық анықтамалық . Алматы 2017 336 бет. 26-28беттер. ISBN 978-601--06-4493-9. Шамшырақ Ақтөбе ЖШС</ref>
== Галерея ==
[[File:Әбілхайыр ханның хаты (1731).jpg|left|thumb|Әбілхайыр ханның Анна Иоановнаға хаты (1731)]]
[[File:Kazakhstan-1993-Bill-50-Obverse.jpg|left|thumb|Әбілқайыр хан бейнеленген 1993 жылғы 50 теңге]]
== Әдебиет ==
*Абилхаир // Казахстан. Национальная энциклопедия. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2004. — Т. I. — С. 82. — ISBN 9965-9389-9-7. (CC BY-SA 3.0)
*''Ерофеева И. В.'' Хан Абулхаир: полководец, правитель, политик. — Алматы: Дайк-Пресс, 2007. — 456 с. — ISBN 9965-798-64-8.
* ''Ерофеева И.В.'' Эпистолярное наследие казахской правящей элиты 1675-1821 гг. Сборник исторических документов в 2-х томах/Автор проекта, введения, биографий ханов, научных комментариев; составитель и ответственный редактор И.В.Ерофеева. Алматы: АО «АБДИ Компани», 2014. - 696 с. + вкл. 44 с. — ISBN 978-9965-832-26-0.
*''Кадырбаев А. Ш.'' К истории взаимоотношений калмыков поволжья и ойратов джунгарии с ногайцами, туркменами и казахами в XVII–XVIII вв. // Вестник Калмыцкого университета. — 2023. — № 3 (59). — С. 6—16.
*''Темиргалиев Р. Д.'' Эпоха последних батыров. — Алматы: ОО «Казахское историческое общество», 2024. — С. 296.
[[Санат:15 тамызда қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақ хандары]]
[[Санат:Қазақ сұлтандары]]
[[Санат:Кіші жүз хандары]]
[[Санат:Башқұрт хандары]]
oybv40gj362gnlq0hvopgamo4tlnfjs
3693001
3693000
2026-11-07T14:12:31Z
Unknown Alash
96268
3693001
wikitext
text/x-wiki
{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = Қазақ ханы
| Қазақша есімі = Әбілқайыр хан
| Шынайы есімі =
| Суреті = Abulkhair Khan.jpg
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы = Башқұрт ханы
| Ту =
| Ту2 =
| Басқара бастады = 1708
| Басқаруын аяқтады = 1709
| Ізашары =
| Ізбасары =
| Титулы_2 = Кіші жүздің ханы
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 = 1710
| Басқаруын аяқтады_2 = 1748
| Ізашары_2 =
| Ізбасары_2 = [[Нұралы хан]]
| Титулы_3 = қазақ ханы
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 = 1726
| Басқаруын аяқтады_3 = 1731
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 = хиуа ханы
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Реті_4 =
| Басқара бастады_4 = 1740 жылдың 5 қарашасы
| Басқаруын аяқтады_4 = 1740 жылдың 11 қарашасы
| Ізашары_4 = [[II Елбарыс хан]]
| Ізбасары_4 =
| Туған күні = белгісіз
| Туған жері =
| Қайтыс болған күні = 1748 жылдың 15 тамызы
| Қайтыс болған жері =
| Жерленді = Хан моласы (қазіргі [[Ақтөбе облысы]])
| Діні = [[Ислам|ислам]]
| Туған кездегі есімі =
| Әкесі = Айтақ Қажы сұлтан
| Анасы =
| Жұбайы = [[Бопай Бәтима|Бопай ханым]] <br /> Баян ханым
| Балалары = '''ұлдары:''' [[Нұралы хан]], <br /> [[Ералы хан]], <br /> Жармұхамбет хан, <br /> Қожа Ахмет, <br />[[Айшуақ хан]], <br /> Әділ сұлтан, <br /> Шыңғыс сұлтан <br />'''қыздары:''' Қарашаш ханым, Намұрын ханым, Зүлейха ханым, Жәннәт ханым
| Партиясы =
| Білімі =
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons =
| Марапаттары =
}}
{{мағына|Әбілқайыр хан}}
'''Әбілқайыр хан''' (толық есімі ''Әбілқайыр-Мұхаммед Баһадүр Қазы хан'', жазба деректерде ''Абалгаир, Абдулхаир, Абуэр-хайли, Балгаир, Оболгаир, Abul-Geir, Abulkair'', туған жылы белгісіз – 1748 жылдың 15 тамызы) — [[Кіші жүз|Кіші жүздің]] сұлтаны, 1710 жылдан бастап Кіші жүз ханы. XVII ғасырдың аяғында [[Сауран]] қаласын билеген Қажы сұлтанның ортаншы ұлы, [[Өсек сұлтан]] әулетінің өкілі.
== Өмірбаяны ==
=== Жастық шағы ===
Ел аузында сақталған аңыздарға қарағанда, ата-анасы мен үлкен ағасынан ерте айырылып, жас кезінде мұқтаждық көрген. [[қалмақтар|Еділ қалмақтарымен]] орын алған қақтығыс кезінде тұтқынға түсіп, XVII ғасырдың 90-шы жылдары мен XVIII ғасырдың бас кезінде қалмақ ханы [[Аюка хан|Аюкеге]] қызмет еткен. XVIII ғасырдың алғашқы онжылдығында өзін батыл жауынгер әрі талантты қолбасшы ретінде танытты. 1707 жылдың желтоқсанында [[тархан]] Алдар Исекеев бастаған [[Башқұрт көтерілістері|башқұрт көтерілісшілермен]] бірге ресей әскеріне қарсы соғысқан. Юрактау тауының мағындағы 10 күнге созылған шайқас көтерілісшілердің жеңісімен аяқталды. 1709 жылы Алдар Исекеевтің шақыруымен Шығыс Башқұртстанға қайта оралып, башқұрт ханы атанды. Жоңғар әскерінің Сырдың бойына басып кіруіне байланысты қазақ даласына оралуға мәжбүр болды. Башқұрт тағын иеленуі, [[ойраттар|ойрат]] тайпаларына қарсы жүргізген сәтті әскери қимылдары Әбілқайырдың [[Орта жүз|Орта]] және Кіші жүздердегі беделін арттырды.
=== Кіші жүздің ханы ===
[[File:Bashkir by Castle 01.jpg|thumb|left|Әбілқайыр хан (Дж. Кэстль суреті)]]
[[1710]] жылы [[Қарақұм]]дағы халық жиынында жас Әбілқайыр [[Кіші жүз]] әскерінің қолбасшысы және хан болып сайланды, ал түмен басы болып атақты кіші жүз батыры қарт [[Бөкенбай Қараұлы|Бөкенбай батыр]] ([[Бөгенбай батыр|Қанжығалы Бөгенбай]] емес) тағайындалды.
1702–1723 жылдары аралығында қол астындағы қазақтардың еділ қалмақтарының қоныстарына, жайық казактарының станицаларына шабуылдарын басқарған. 1715 жылы казак станицасы Новошешминскті өрттеп жіберді. 1717, 1719, 1720, 1720 жылдары қалмақтарға және Қазан уезіндегі елді-мекендерге жаңа шабуылдар ұйымастырған. 1718, 1719, 1720 жылдары Әбілқайыр ханның батырлары Жайық казак қалашығын үш рет қоршауға алған. XVIII ғасырдың екінші онжылдығында Қазан және Сібір губернияларындағы жергілікті билеуші топтармен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. 1718 жылдың аяғына дейін [[Қайып хан|Қайып ханның]] саяси одақтасы болған. 1721 жылы казактар мен қалмақтардың атаман Балмашнов басқарған тобы Ойыл өзеніне дейін шабуыл жасап, көп тұтқындармен мал айдап кеткен. 1722 жылы қаңтар айында 300 қол қазақ сарбаздары қарымта қайтару үшін казак-орыстардың Шаған жанындағы қысқы станицасына шабуыл жасап, 70 қазақ орысты айдап әкетеді. Ақпан айында қазақ-орыстардың Жайық қалашығы жанындағы жылқы табынын айдап кетіп, оларды түгелдей жаяу қалдырады.
18 ғасыр қазақ халқы үшін ел басына күн туған кезең болды, жоңғарлар тарапынан болатын шабуылдар халықты көп күйзеліске ұшыратты. Әбілқайыр бұл сұрапыл соғыста жанкештілік танытты. Ол бабаларының иелігінде болған [[Сайрам]], [[Түркістан (қала)|Түркістан]] және [[Ташкент]] қалаларын қорғау жолында ерен ерлігімен көзге түсті. Бұл қалалар [[жоңғарлар]]дың қоршауында қалған кезде, тең емес ұрыста анасы мен әйелі тұтқынға түскен соң, Әбілқайыр хан шегінуге мәжбүр болды. [[1718]] жылы [[Аякөз]]де Әбілқайыр мен [[Қайып хан|Қайып]] 30 мыңдық әскері жоңғарлармен қанды шайқас жүргізді. Бірақ осы шайқаста Әбілхайыр мен Қайыптың алауыздығы кесірінен қазақ қолы жеңіліске ұшырайды.
Ол 1723-24 жылдары Түркістан қаласында тұрып, одан жоңғар басқыншылары қуып шыққан соң, Бұқар мен Хиуа хандықтарының шекарасындағы өзіне қарайтын тайпалардың арасына кетеді.
Әбілқайыр жастайынан батылдығымен танылып, дарынды әскербасы және білгір қолбасшы болды. [[1726]] жылы үш жүздің қазақтары бас қосқан құрылтайда билер мен батырлар бірауыздан Әбілқайырды [[Қазақ хандығы]] әскерінің бас қолбасшысы етіп сайлады. Ал, Әбілқайырдың хандық дәрежеге қалай жеткендігін [[1736]] жылы оның Ордасына келген ағылшын суретшісі [[Джон Кэстль]] былайша түйіндейді:''Ол зор тұлғалы, сымбатты, аппақ жүзі қызыл шырайлы, түсі сондай жылы кісі, сонымен қатар зор денсаулық пен қайрат-күш иесі, садақ тартуға келгенде шынымен-ақ бүкіл ұлтта оған тең келетін кісі жоқ. Хан болмай тұрып, ол сұлтан ғана болатын, оның барлық балалары да осы лауазымды алып жүр. Жоңғар қалмақтарымен болған соғыста олардың басшысы қонтайшыны өз қолымен тұтқынға алғаннан кейін… Кіші орда оны хан сайлады.''
Әскербасы Әбілқайыр халық жасақтарында қыруар істер атқарды, соғысу қабілетін жоғары деңгейге көтерді және қарулы күштерде адамгершілік рух пен патриотизмді марапаттап отырды. [[1728]] жылы қазақ әскері жеңіске қол жеткізді. Бұл шайқастар [[Ұлытау таулары]]нда, Қарасиыр жері мен [[Бұланты]] өзенінің бойында болды, мұнда қазақтар қонтайшының ұлы басқаратын экспедициялық корпусты талқандады. Бұл жеңістен кейін халық көкейінде жеңіске қол жеткізуге болады деген сенім ұялады. Басқыншыларға қарсы халық жұмыла көтерілді.
Алайда бұл жеңілістен кейін де жау әлі күшті күйінде қалды. Жағдайға қанық Әбілқайыр жаңа шабуыл бастады. [[1730]] жылы көктемде [[Балқаш]]тың оңтүстік шығысындағы [[Итішпес]] елді мекенінде Әбілқайыр бастаған қазақ әскері жауларды тағы талқандады. [[Жоңғарлар]]ға қарсы жүз жылдық соғыста қазақ халқы өзгерісті кезеңге аяқ басты, жеңіске бір табан жақындағандай болды.
Алайда дәл осы кезеңде [[Болат хан]] қаза табады. Сондықтан да басқа ханды тағайындау төңірегінде сауал туындайды. Әбілқайыр мен [[Сәмеке хан|Сәмеке]] таққа таласқанына қарамастан жоғарғы билер [[Болат хан]]ның жас ұлы [[Әбілмәмбет хан|Әбілмәмбетті]] жоғарғы хан қылып сайлайды. Болат хан өлгеннен кейін «қазақтың бас ханы болу жолы менікі» деп сеніммен жүрген қазақ әскерлерінің басты тіректері Әбілқайыр хан мен [[Сәмеке хан]] әскерлерін ертіп, өз ордаларына кетіп қалады. Осыдан соң біріккен қазақ халқының жасақтары ыдырай бастады да, Жоңғар әскерінің 1 бөлігі аман қалады. Жоңғарлардың әлі де болса қауіп төндіріп тұрғанына көзі жеткен Әбілқайыр хан өзіне одақтас іздей бастайды. Сөйтіп, ол Ресей империясына елші жіберіп, одақтас болуды ұсынады. Оның көздегені орыстардың қолдауымен қазақ жүздерінін басын қосып, сыртқы жаулары Еділ қалмақтары, башқұрттар және жоңғарларға қарсы тұру болды. Бірақ, Ресей оның бұл ұсынысын қабылдамай, тек протектораттыққа келісетінін жеткізеді. Әбілқайыр хан бұған келісімін беруге мәжбүр болады. 1731 жылы күзде Тевкелев бастаған орыс елшілері Әбілқайыр және Кіші жүз бен Орта жүздің бір бөлігінің старшындарынан ант қабылдайды. Ресейдің құйтырқы саясатын кеш сезген Әбілқайыр оларға қарсы бірнеше рет қарсы шығады. Бірақ, бұл әрекеттері нәтиже бермегендіктен қайтара бодандық антын береді (1738, 1742, 1748).
Қазақтарды әлсіретіп, бүкіл Орта Азияға жол ашар қақпаның кілтін тезірек қолға түсіру жөнінде патшасынан нұсқау алған орыстың далалық әкімдері бұл оқшалануды өз мүдделеріне пайдаланып қалуға жанталаса кіріседі. Бұл ретте отарлаудың ежелден сыналған тәсілі – «жабайыны жабайының қолымен құртуды» іске қосады. Сөйтіп олар өздерінің бодандары Еділ қалмақтарын да, башқұрттарды да, сондай-ақ Жайық казактарын да айдап салып, Кіші жүз қазақтарының тынышын кетіре бастайды. Соның аяғы Әбілқайырдың 1730 жылы өзін Ресей империясының қол астына алуына сұрап, Петербургке елшісін жіберуіне әкеп соғады. Онда ол өзінің Ресей империясына башқұрттар секілді қызмет етіп, солар сияқты алым төлейтінін айта келіп, өздеріне Ресейдің өзге бодандары тарапынан ешқандай қиянат және шабуыл болмауын талап етеді, патша тарапынан тыйым салынбаса, башқұрттардың өздігінен шабуыл жасауды тоқтатпайтынын айтады. Сондай-ақ Ресей бодандары қолдарындағы қазақ тұтқындарын қайтарса, қазақтар да өз тарапынан олардың тұтқындарын кері қайтаратынын білдіреді. Бірақ бұл бодандық Әбілқайыр ойлағандай нәтиже бермейді. Содан кейін ол Жоңғар хандығының қонтайшысы Қалдан Серенге адам салады. Іздегенге сұраған ол да мұны құп алады. Ол жоңғар тұтқынынан босатылған Абылай арқылы жіберген жарлығында Әбілқайырдың тілегін орындағанын толық көрсетеді. Арадағы достық қатынастар сенімді болу үшін Әбілқайырдың өз баласына мың қазақты ертіп, Жоңғарияға жіберуін, осыған жауап ретінде өз баласын мың ойратпен қазақтарға жіберетінін айтады. Дегенмен, Әбілқайырдың Қалдан Серенмен құда болып, оған арқа сүйеп, ойдағымды жүзеге асырам ба деген үміті де ақталмай қалады. 1745 жылдың қыркүйегінде Қалдан Серен қайтыс болады.
=== Өлімі ===
1748 жылы Орынбордан шағын жасағымен қайтып келе жатқан жолда, қарсыластарының бірі [[Барақ хан (Орта жүз)|Барақ сұлтанның]] құрған қақпанына ұрынып қалады. Барақ сұлтан жоңғар шапқыншылығы кезінде зор беделге ие болған тұлға. Әбілқайырдың Ресейді қолдағанын жақтырмай, оған қарсы шыққан. Әбілқайырдың 50 шақты адамымен келе жатқанын естіген ол, мүмкіндікті пайдаланып қалуды ойлап, тұзақ құрады. Осы шайқаста қарсыластарының күші басым екенін көріп тұрған ханның күзетшілері оған қашуды ұсынады. Бірақ, Әбілқайыр хан бұдан бас тартып, осы шайқаста қаза табады.
Әбілқайырдың моласы [[Қабырға]] өзенінің [[Өлкейек]]ке құятын тұсында, [[Торғай]] қаласынан 80 шақырым жерде. Кейін бұл жер «Хан моласы» аталды.
== Естелік ==
2000 жылы Ақтөбе қаласындағы облыстық әкімшіліктің алдында Әбілқайырханның қоладан құйылған ескерткіші орнатылды. Қаланың ең басты көшесі бұрыңғы Ленин даңғылының атауы өзгертіліп, Әбілқайыр хан есімі берілді. 2015 жылы Ақтөбе облысының Әйтеке би ауданындағы "Хан моласы" қорымында Әбілқайыр ханға арналған кесене мен мемориалдық кешен орнатылды.<ref>"Ақтөбе -құтты мекен" Энциклопедиялық анықтамалық . Алматы 2017 336 бет. 26-28беттер. ISBN 978-601--06-4493-9. Шамшырақ Ақтөбе ЖШС</ref>
== Галерея ==
[[File:Әбілхайыр ханның хаты (1731).jpg|left|thumb|Әбілхайыр ханның Анна Иоановнаға хаты (1731)]]
[[File:Kazakhstan-1993-Bill-50-Obverse.jpg|left|thumb|Әбілқайыр хан бейнеленген 1993 жылғы 50 теңге]]
== Әдебиет ==
*Абилхаир // Казахстан. Национальная энциклопедия. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2004. — Т. I. — С. 82. — ISBN 9965-9389-9-7. (CC BY-SA 3.0)
*''Ерофеева И. В.'' Хан Абулхаир: полководец, правитель, политик. — Алматы: Дайк-Пресс, 2007. — 456 с. — ISBN 9965-798-64-8.
* ''Ерофеева И.В.'' Эпистолярное наследие казахской правящей элиты 1675-1821 гг. Сборник исторических документов в 2-х томах/Автор проекта, введения, биографий ханов, научных комментариев; составитель и ответственный редактор И.В.Ерофеева. Алматы: АО «АБДИ Компани», 2014. - 696 с. + вкл. 44 с. — ISBN 978-9965-832-26-0.
*''Кадырбаев А. Ш.'' К истории взаимоотношений калмыков поволжья и ойратов джунгарии с ногайцами, туркменами и казахами в XVII–XVIII вв. // Вестник Калмыцкого университета. — 2023. — № 3 (59). — С. 6—16.
*''Темиргалиев Р. Д.'' Эпоха последних батыров. — Алматы: ОО «Казахское историческое общество», 2024. — С. 296.
[[Санат:15 тамызда қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақ хандары]]
[[Санат:Қазақ сұлтандары]]
[[Санат:Кіші жүз хандары]]
[[Санат:Башқұрт хандары]]
rn0ew2i8go4iy8p1eco90p77temh27q
3693002
3693001
2026-11-07T14:13:06Z
Unknown Alash
96268
/* Кіші жүздің ханы */
3693002
wikitext
text/x-wiki
{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = Қазақ ханы
| Қазақша есімі = Әбілқайыр хан
| Шынайы есімі =
| Суреті = Abulkhair Khan.jpg
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы = Башқұрт ханы
| Ту =
| Ту2 =
| Басқара бастады = 1708
| Басқаруын аяқтады = 1709
| Ізашары =
| Ізбасары =
| Титулы_2 = Кіші жүздің ханы
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 = 1710
| Басқаруын аяқтады_2 = 1748
| Ізашары_2 =
| Ізбасары_2 = [[Нұралы хан]]
| Титулы_3 = қазақ ханы
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 = 1726
| Басқаруын аяқтады_3 = 1731
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 = хиуа ханы
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Реті_4 =
| Басқара бастады_4 = 1740 жылдың 5 қарашасы
| Басқаруын аяқтады_4 = 1740 жылдың 11 қарашасы
| Ізашары_4 = [[II Елбарыс хан]]
| Ізбасары_4 =
| Туған күні = белгісіз
| Туған жері =
| Қайтыс болған күні = 1748 жылдың 15 тамызы
| Қайтыс болған жері =
| Жерленді = Хан моласы (қазіргі [[Ақтөбе облысы]])
| Діні = [[Ислам|ислам]]
| Туған кездегі есімі =
| Әкесі = Айтақ Қажы сұлтан
| Анасы =
| Жұбайы = [[Бопай Бәтима|Бопай ханым]] <br /> Баян ханым
| Балалары = '''ұлдары:''' [[Нұралы хан]], <br /> [[Ералы хан]], <br /> Жармұхамбет хан, <br /> Қожа Ахмет, <br />[[Айшуақ хан]], <br /> Әділ сұлтан, <br /> Шыңғыс сұлтан <br />'''қыздары:''' Қарашаш ханым, Намұрын ханым, Зүлейха ханым, Жәннәт ханым
| Партиясы =
| Білімі =
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons =
| Марапаттары =
}}
{{мағына|Әбілқайыр хан}}
'''Әбілқайыр хан''' (толық есімі ''Әбілқайыр-Мұхаммед Баһадүр Қазы хан'', жазба деректерде ''Абалгаир, Абдулхаир, Абуэр-хайли, Балгаир, Оболгаир, Abul-Geir, Abulkair'', туған жылы белгісіз – 1748 жылдың 15 тамызы) — [[Кіші жүз|Кіші жүздің]] сұлтаны, 1710 жылдан бастап Кіші жүз ханы. XVII ғасырдың аяғында [[Сауран]] қаласын билеген Қажы сұлтанның ортаншы ұлы, [[Өсек сұлтан]] әулетінің өкілі.
== Өмірбаяны ==
=== Жастық шағы ===
Ел аузында сақталған аңыздарға қарағанда, ата-анасы мен үлкен ағасынан ерте айырылып, жас кезінде мұқтаждық көрген. [[қалмақтар|Еділ қалмақтарымен]] орын алған қақтығыс кезінде тұтқынға түсіп, XVII ғасырдың 90-шы жылдары мен XVIII ғасырдың бас кезінде қалмақ ханы [[Аюка хан|Аюкеге]] қызмет еткен. XVIII ғасырдың алғашқы онжылдығында өзін батыл жауынгер әрі талантты қолбасшы ретінде танытты. 1707 жылдың желтоқсанында [[тархан]] Алдар Исекеев бастаған [[Башқұрт көтерілістері|башқұрт көтерілісшілермен]] бірге ресей әскеріне қарсы соғысқан. Юрактау тауының мағындағы 10 күнге созылған шайқас көтерілісшілердің жеңісімен аяқталды. 1709 жылы Алдар Исекеевтің шақыруымен Шығыс Башқұртстанға қайта оралып, башқұрт ханы атанды. Жоңғар әскерінің Сырдың бойына басып кіруіне байланысты қазақ даласына оралуға мәжбүр болды. Башқұрт тағын иеленуі, [[ойраттар|ойрат]] тайпаларына қарсы жүргізген сәтті әскери қимылдары Әбілқайырдың [[Орта жүз|Орта]] және Кіші жүздердегі беделін арттырды.
=== Кіші жүздің ханы ===
[[File:Bashkir by Castle 01.jpg|thumb|left|Әбілқайыр хан (Дж. Кэстль суреті)]]
1702–1723 жылдары аралығында қол астындағы қазақтардың еділ қалмақтарының қоныстарына, жайық казактарының станицаларына шабуылдарын басқарған. 1715 жылы казак станицасы Новошешминскті өрттеп жіберді. 1717, 1719, 1720, 1720 жылдары қалмақтарға және Қазан уезіндегі елді-мекендерге жаңа шабуылдар ұйымастырған. 1718, 1719, 1720 жылдары Әбілқайыр ханның батырлары Жайық казак қалашығын үш рет қоршауға алған. XVIII ғасырдың екінші онжылдығында Қазан және Сібір губернияларындағы жергілікті билеуші топтармен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. 1718 жылдың аяғына дейін [[Қайып хан|Қайып ханның]] саяси одақтасы болған. 1721 жылы казактар мен қалмақтардың атаман Балмашнов басқарған тобы Ойыл өзеніне дейін шабуыл жасап, көп тұтқындармен мал айдап кеткен. 1722 жылы қаңтар айында 300 қол қазақ сарбаздары қарымта қайтару үшін казак-орыстардың Шаған жанындағы қысқы станицасына шабуыл жасап, 70 қазақ орысты айдап әкетеді. Ақпан айында қазақ-орыстардың Жайық қалашығы жанындағы жылқы табынын айдап кетіп, оларды түгелдей жаяу қалдырады.
18 ғасыр қазақ халқы үшін ел басына күн туған кезең болды, жоңғарлар тарапынан болатын шабуылдар халықты көп күйзеліске ұшыратты. Әбілқайыр бұл сұрапыл соғыста жанкештілік танытты. Ол бабаларының иелігінде болған [[Сайрам]], [[Түркістан (қала)|Түркістан]] және [[Ташкент]] қалаларын қорғау жолында ерен ерлігімен көзге түсті. Бұл қалалар [[жоңғарлар]]дың қоршауында қалған кезде, тең емес ұрыста анасы мен әйелі тұтқынға түскен соң, Әбілқайыр хан шегінуге мәжбүр болды. [[1718]] жылы [[Аякөз]]де Әбілқайыр мен [[Қайып хан|Қайып]] 30 мыңдық әскері жоңғарлармен қанды шайқас жүргізді. Бірақ осы шайқаста Әбілхайыр мен Қайыптың алауыздығы кесірінен қазақ қолы жеңіліске ұшырайды.
Ол 1723-24 жылдары Түркістан қаласында тұрып, одан жоңғар басқыншылары қуып шыққан соң, Бұқар мен Хиуа хандықтарының шекарасындағы өзіне қарайтын тайпалардың арасына кетеді.
Әбілқайыр жастайынан батылдығымен танылып, дарынды әскербасы және білгір қолбасшы болды. [[1726]] жылы үш жүздің қазақтары бас қосқан құрылтайда билер мен батырлар бірауыздан Әбілқайырды [[Қазақ хандығы]] әскерінің бас қолбасшысы етіп сайлады. Ал, Әбілқайырдың хандық дәрежеге қалай жеткендігін [[1736]] жылы оның Ордасына келген ағылшын суретшісі [[Джон Кэстль]] былайша түйіндейді:''Ол зор тұлғалы, сымбатты, аппақ жүзі қызыл шырайлы, түсі сондай жылы кісі, сонымен қатар зор денсаулық пен қайрат-күш иесі, садақ тартуға келгенде шынымен-ақ бүкіл ұлтта оған тең келетін кісі жоқ. Хан болмай тұрып, ол сұлтан ғана болатын, оның барлық балалары да осы лауазымды алып жүр. Жоңғар қалмақтарымен болған соғыста олардың басшысы қонтайшыны өз қолымен тұтқынға алғаннан кейін… Кіші орда оны хан сайлады.''
Әскербасы Әбілқайыр халық жасақтарында қыруар істер атқарды, соғысу қабілетін жоғары деңгейге көтерді және қарулы күштерде адамгершілік рух пен патриотизмді марапаттап отырды. [[1728]] жылы қазақ әскері жеңіске қол жеткізді. Бұл шайқастар [[Ұлытау таулары]]нда, Қарасиыр жері мен [[Бұланты]] өзенінің бойында болды, мұнда қазақтар қонтайшының ұлы басқаратын экспедициялық корпусты талқандады. Бұл жеңістен кейін халық көкейінде жеңіске қол жеткізуге болады деген сенім ұялады. Басқыншыларға қарсы халық жұмыла көтерілді.
Алайда бұл жеңілістен кейін де жау әлі күшті күйінде қалды. Жағдайға қанық Әбілқайыр жаңа шабуыл бастады. [[1730]] жылы көктемде [[Балқаш]]тың оңтүстік шығысындағы [[Итішпес]] елді мекенінде Әбілқайыр бастаған қазақ әскері жауларды тағы талқандады. [[Жоңғарлар]]ға қарсы жүз жылдық соғыста қазақ халқы өзгерісті кезеңге аяқ басты, жеңіске бір табан жақындағандай болды.
Алайда дәл осы кезеңде [[Болат хан]] қаза табады. Сондықтан да басқа ханды тағайындау төңірегінде сауал туындайды. Әбілқайыр мен [[Сәмеке хан|Сәмеке]] таққа таласқанына қарамастан жоғарғы билер [[Болат хан]]ның жас ұлы [[Әбілмәмбет хан|Әбілмәмбетті]] жоғарғы хан қылып сайлайды. Болат хан өлгеннен кейін «қазақтың бас ханы болу жолы менікі» деп сеніммен жүрген қазақ әскерлерінің басты тіректері Әбілқайыр хан мен [[Сәмеке хан]] әскерлерін ертіп, өз ордаларына кетіп қалады. Осыдан соң біріккен қазақ халқының жасақтары ыдырай бастады да, Жоңғар әскерінің 1 бөлігі аман қалады. Жоңғарлардың әлі де болса қауіп төндіріп тұрғанына көзі жеткен Әбілқайыр хан өзіне одақтас іздей бастайды. Сөйтіп, ол Ресей империясына елші жіберіп, одақтас болуды ұсынады. Оның көздегені орыстардың қолдауымен қазақ жүздерінін басын қосып, сыртқы жаулары Еділ қалмақтары, башқұрттар және жоңғарларға қарсы тұру болды. Бірақ, Ресей оның бұл ұсынысын қабылдамай, тек протектораттыққа келісетінін жеткізеді. Әбілқайыр хан бұған келісімін беруге мәжбүр болады. 1731 жылы күзде Тевкелев бастаған орыс елшілері Әбілқайыр және Кіші жүз бен Орта жүздің бір бөлігінің старшындарынан ант қабылдайды. Ресейдің құйтырқы саясатын кеш сезген Әбілқайыр оларға қарсы бірнеше рет қарсы шығады. Бірақ, бұл әрекеттері нәтиже бермегендіктен қайтара бодандық антын береді (1738, 1742, 1748).
Қазақтарды әлсіретіп, бүкіл Орта Азияға жол ашар қақпаның кілтін тезірек қолға түсіру жөнінде патшасынан нұсқау алған орыстың далалық әкімдері бұл оқшалануды өз мүдделеріне пайдаланып қалуға жанталаса кіріседі. Бұл ретте отарлаудың ежелден сыналған тәсілі – «жабайыны жабайының қолымен құртуды» іске қосады. Сөйтіп олар өздерінің бодандары Еділ қалмақтарын да, башқұрттарды да, сондай-ақ Жайық казактарын да айдап салып, Кіші жүз қазақтарының тынышын кетіре бастайды. Соның аяғы Әбілқайырдың 1730 жылы өзін Ресей империясының қол астына алуына сұрап, Петербургке елшісін жіберуіне әкеп соғады. Онда ол өзінің Ресей империясына башқұрттар секілді қызмет етіп, солар сияқты алым төлейтінін айта келіп, өздеріне Ресейдің өзге бодандары тарапынан ешқандай қиянат және шабуыл болмауын талап етеді, патша тарапынан тыйым салынбаса, башқұрттардың өздігінен шабуыл жасауды тоқтатпайтынын айтады. Сондай-ақ Ресей бодандары қолдарындағы қазақ тұтқындарын қайтарса, қазақтар да өз тарапынан олардың тұтқындарын кері қайтаратынын білдіреді. Бірақ бұл бодандық Әбілқайыр ойлағандай нәтиже бермейді. Содан кейін ол Жоңғар хандығының қонтайшысы Қалдан Серенге адам салады. Іздегенге сұраған ол да мұны құп алады. Ол жоңғар тұтқынынан босатылған Абылай арқылы жіберген жарлығында Әбілқайырдың тілегін орындағанын толық көрсетеді. Арадағы достық қатынастар сенімді болу үшін Әбілқайырдың өз баласына мың қазақты ертіп, Жоңғарияға жіберуін, осыған жауап ретінде өз баласын мың ойратпен қазақтарға жіберетінін айтады. Дегенмен, Әбілқайырдың Қалдан Серенмен құда болып, оған арқа сүйеп, ойдағымды жүзеге асырам ба деген үміті де ақталмай қалады. 1745 жылдың қыркүйегінде Қалдан Серен қайтыс болады.
=== Өлімі ===
1748 жылы Орынбордан шағын жасағымен қайтып келе жатқан жолда, қарсыластарының бірі [[Барақ хан (Орта жүз)|Барақ сұлтанның]] құрған қақпанына ұрынып қалады. Барақ сұлтан жоңғар шапқыншылығы кезінде зор беделге ие болған тұлға. Әбілқайырдың Ресейді қолдағанын жақтырмай, оған қарсы шыққан. Әбілқайырдың 50 шақты адамымен келе жатқанын естіген ол, мүмкіндікті пайдаланып қалуды ойлап, тұзақ құрады. Осы шайқаста қарсыластарының күші басым екенін көріп тұрған ханның күзетшілері оған қашуды ұсынады. Бірақ, Әбілқайыр хан бұдан бас тартып, осы шайқаста қаза табады.
Әбілқайырдың моласы [[Қабырға]] өзенінің [[Өлкейек]]ке құятын тұсында, [[Торғай]] қаласынан 80 шақырым жерде. Кейін бұл жер «Хан моласы» аталды.
== Естелік ==
2000 жылы Ақтөбе қаласындағы облыстық әкімшіліктің алдында Әбілқайырханның қоладан құйылған ескерткіші орнатылды. Қаланың ең басты көшесі бұрыңғы Ленин даңғылының атауы өзгертіліп, Әбілқайыр хан есімі берілді. 2015 жылы Ақтөбе облысының Әйтеке би ауданындағы "Хан моласы" қорымында Әбілқайыр ханға арналған кесене мен мемориалдық кешен орнатылды.<ref>"Ақтөбе -құтты мекен" Энциклопедиялық анықтамалық . Алматы 2017 336 бет. 26-28беттер. ISBN 978-601--06-4493-9. Шамшырақ Ақтөбе ЖШС</ref>
== Галерея ==
[[File:Әбілхайыр ханның хаты (1731).jpg|left|thumb|Әбілхайыр ханның Анна Иоановнаға хаты (1731)]]
[[File:Kazakhstan-1993-Bill-50-Obverse.jpg|left|thumb|Әбілқайыр хан бейнеленген 1993 жылғы 50 теңге]]
== Әдебиет ==
*Абилхаир // Казахстан. Национальная энциклопедия. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2004. — Т. I. — С. 82. — ISBN 9965-9389-9-7. (CC BY-SA 3.0)
*''Ерофеева И. В.'' Хан Абулхаир: полководец, правитель, политик. — Алматы: Дайк-Пресс, 2007. — 456 с. — ISBN 9965-798-64-8.
* ''Ерофеева И.В.'' Эпистолярное наследие казахской правящей элиты 1675-1821 гг. Сборник исторических документов в 2-х томах/Автор проекта, введения, биографий ханов, научных комментариев; составитель и ответственный редактор И.В.Ерофеева. Алматы: АО «АБДИ Компани», 2014. - 696 с. + вкл. 44 с. — ISBN 978-9965-832-26-0.
*''Кадырбаев А. Ш.'' К истории взаимоотношений калмыков поволжья и ойратов джунгарии с ногайцами, туркменами и казахами в XVII–XVIII вв. // Вестник Калмыцкого университета. — 2023. — № 3 (59). — С. 6—16.
*''Темиргалиев Р. Д.'' Эпоха последних батыров. — Алматы: ОО «Казахское историческое общество», 2024. — С. 296.
[[Санат:15 тамызда қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақ хандары]]
[[Санат:Қазақ сұлтандары]]
[[Санат:Кіші жүз хандары]]
[[Санат:Башқұрт хандары]]
qhrxmzyfq0v7pbs2burg7wg762jtxhw
3693004
3693002
2026-11-07T14:14:12Z
Unknown Alash
96268
/* Кіші жүздің ханы */
3693004
wikitext
text/x-wiki
{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = Қазақ ханы
| Қазақша есімі = Әбілқайыр хан
| Шынайы есімі =
| Суреті = Abulkhair Khan.jpg
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы = Башқұрт ханы
| Ту =
| Ту2 =
| Басқара бастады = 1708
| Басқаруын аяқтады = 1709
| Ізашары =
| Ізбасары =
| Титулы_2 = Кіші жүздің ханы
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 = 1710
| Басқаруын аяқтады_2 = 1748
| Ізашары_2 =
| Ізбасары_2 = [[Нұралы хан]]
| Титулы_3 = қазақ ханы
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 = 1726
| Басқаруын аяқтады_3 = 1731
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 = хиуа ханы
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Реті_4 =
| Басқара бастады_4 = 1740 жылдың 5 қарашасы
| Басқаруын аяқтады_4 = 1740 жылдың 11 қарашасы
| Ізашары_4 = [[II Елбарыс хан]]
| Ізбасары_4 =
| Туған күні = белгісіз
| Туған жері =
| Қайтыс болған күні = 1748 жылдың 15 тамызы
| Қайтыс болған жері =
| Жерленді = Хан моласы (қазіргі [[Ақтөбе облысы]])
| Діні = [[Ислам|ислам]]
| Туған кездегі есімі =
| Әкесі = Айтақ Қажы сұлтан
| Анасы =
| Жұбайы = [[Бопай Бәтима|Бопай ханым]] <br /> Баян ханым
| Балалары = '''ұлдары:''' [[Нұралы хан]], <br /> [[Ералы хан]], <br /> Жармұхамбет хан, <br /> Қожа Ахмет, <br />[[Айшуақ хан]], <br /> Әділ сұлтан, <br /> Шыңғыс сұлтан <br />'''қыздары:''' Қарашаш ханым, Намұрын ханым, Зүлейха ханым, Жәннәт ханым
| Партиясы =
| Білімі =
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons =
| Марапаттары =
}}
{{мағына|Әбілқайыр хан}}
'''Әбілқайыр хан''' (толық есімі ''Әбілқайыр-Мұхаммед Баһадүр Қазы хан'', жазба деректерде ''Абалгаир, Абдулхаир, Абуэр-хайли, Балгаир, Оболгаир, Abul-Geir, Abulkair'', туған жылы белгісіз – 1748 жылдың 15 тамызы) — [[Кіші жүз|Кіші жүздің]] сұлтаны, 1710 жылдан бастап Кіші жүз ханы. XVII ғасырдың аяғында [[Сауран]] қаласын билеген Қажы сұлтанның ортаншы ұлы, [[Өсек сұлтан]] әулетінің өкілі.
== Өмірбаяны ==
=== Жастық шағы ===
Ел аузында сақталған аңыздарға қарағанда, ата-анасы мен үлкен ағасынан ерте айырылып, жас кезінде мұқтаждық көрген. [[қалмақтар|Еділ қалмақтарымен]] орын алған қақтығыс кезінде тұтқынға түсіп, XVII ғасырдың 90-шы жылдары мен XVIII ғасырдың бас кезінде қалмақ ханы [[Аюка хан|Аюкеге]] қызмет еткен. XVIII ғасырдың алғашқы онжылдығында өзін батыл жауынгер әрі талантты қолбасшы ретінде танытты. 1707 жылдың желтоқсанында [[тархан]] Алдар Исекеев бастаған [[Башқұрт көтерілістері|башқұрт көтерілісшілермен]] бірге ресей әскеріне қарсы соғысқан. Юрактау тауының мағындағы 10 күнге созылған шайқас көтерілісшілердің жеңісімен аяқталды. 1709 жылы Алдар Исекеевтің шақыруымен Шығыс Башқұртстанға қайта оралып, башқұрт ханы атанды. Жоңғар әскерінің Сырдың бойына басып кіруіне байланысты қазақ даласына оралуға мәжбүр болды. Башқұрт тағын иеленуі, [[ойраттар|ойрат]] тайпаларына қарсы жүргізген сәтті әскери қимылдары Әбілқайырдың [[Орта жүз|Орта]] және Кіші жүздердегі беделін арттырды.
=== Кіші жүздің ханы ===
[[File:Bashkir by Castle 01.jpg|thumb|left|Әбілқайыр хан (Дж. Кэстль суреті)]]
1702–1723 жылдары аралығында қол астындағы қазақтардың еділ қалмақтарының қоныстарына, жайық казактарының станицаларына шабуылдарын басқарған. 1715 жылы казак станицасы Новошешминскті өрттеп жіберді. 1717, 1719, 1720, 1720 жылдары қалмақтарға және Қазан уезіндегі елді-мекендерге жаңа шабуылдар ұйымастырған. 1718, 1719, 1720 жылдары Әбілқайыр ханның батырлары Жайық казак қалашығын үш рет қоршауға алған. XVIII ғасырдың екінші онжылдығында Қазан және Сібір губернияларындағы жергілікті билеуші топтармен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты.
1718 жылдың аяғына дейін [[Қайып хан|Қайып ханның]] саяси одақтасы болған. 1721 жылы казактар мен қалмақтардың атаман Балмашнов басқарған тобы Ойыл өзеніне дейін шабуыл жасап, көп тұтқындармен мал айдап кеткен. 1722 жылы қаңтар айында 300 қол қазақ сарбаздары қарымта қайтару үшін казак-орыстардың Шаған жанындағы қысқы станицасына шабуыл жасап, 70 қазақ орысты айдап әкетеді. Ақпан айында қазақ-орыстардың Жайық қалашығы жанындағы жылқы табынын айдап кетіп, оларды түгелдей жаяу қалдырады.
18 ғасыр қазақ халқы үшін ел басына күн туған кезең болды, жоңғарлар тарапынан болатын шабуылдар халықты көп күйзеліске ұшыратты. Әбілқайыр бұл сұрапыл соғыста жанкештілік танытты. Ол бабаларының иелігінде болған [[Сайрам]], [[Түркістан (қала)|Түркістан]] және [[Ташкент]] қалаларын қорғау жолында ерен ерлігімен көзге түсті. Бұл қалалар [[жоңғарлар]]дың қоршауында қалған кезде, тең емес ұрыста анасы мен әйелі тұтқынға түскен соң, Әбілқайыр хан шегінуге мәжбүр болды. [[1718]] жылы [[Аякөз]]де Әбілқайыр мен [[Қайып хан|Қайып]] 30 мыңдық әскері жоңғарлармен қанды шайқас жүргізді. Бірақ осы шайқаста Әбілхайыр мен Қайыптың алауыздығы кесірінен қазақ қолы жеңіліске ұшырайды.
Ол 1723-24 жылдары Түркістан қаласында тұрып, одан жоңғар басқыншылары қуып шыққан соң, Бұқар мен Хиуа хандықтарының шекарасындағы өзіне қарайтын тайпалардың арасына кетеді.
Әбілқайыр жастайынан батылдығымен танылып, дарынды әскербасы және білгір қолбасшы болды. [[1726]] жылы үш жүздің қазақтары бас қосқан құрылтайда билер мен батырлар бірауыздан Әбілқайырды [[Қазақ хандығы]] әскерінің бас қолбасшысы етіп сайлады. Ал, Әбілқайырдың хандық дәрежеге қалай жеткендігін [[1736]] жылы оның Ордасына келген ағылшын суретшісі [[Джон Кэстль]] былайша түйіндейді:''Ол зор тұлғалы, сымбатты, аппақ жүзі қызыл шырайлы, түсі сондай жылы кісі, сонымен қатар зор денсаулық пен қайрат-күш иесі, садақ тартуға келгенде шынымен-ақ бүкіл ұлтта оған тең келетін кісі жоқ. Хан болмай тұрып, ол сұлтан ғана болатын, оның барлық балалары да осы лауазымды алып жүр. Жоңғар қалмақтарымен болған соғыста олардың басшысы қонтайшыны өз қолымен тұтқынға алғаннан кейін… Кіші орда оны хан сайлады.''
Әскербасы Әбілқайыр халық жасақтарында қыруар істер атқарды, соғысу қабілетін жоғары деңгейге көтерді және қарулы күштерде адамгершілік рух пен патриотизмді марапаттап отырды. [[1728]] жылы қазақ әскері жеңіске қол жеткізді. Бұл шайқастар [[Ұлытау таулары]]нда, Қарасиыр жері мен [[Бұланты]] өзенінің бойында болды, мұнда қазақтар қонтайшының ұлы басқаратын экспедициялық корпусты талқандады. Бұл жеңістен кейін халық көкейінде жеңіске қол жеткізуге болады деген сенім ұялады. Басқыншыларға қарсы халық жұмыла көтерілді.
Алайда бұл жеңілістен кейін де жау әлі күшті күйінде қалды. Жағдайға қанық Әбілқайыр жаңа шабуыл бастады. [[1730]] жылы көктемде [[Балқаш]]тың оңтүстік шығысындағы [[Итішпес]] елді мекенінде Әбілқайыр бастаған қазақ әскері жауларды тағы талқандады. [[Жоңғарлар]]ға қарсы жүз жылдық соғыста қазақ халқы өзгерісті кезеңге аяқ басты, жеңіске бір табан жақындағандай болды.
Алайда дәл осы кезеңде [[Болат хан]] қаза табады. Сондықтан да басқа ханды тағайындау төңірегінде сауал туындайды. Әбілқайыр мен [[Сәмеке хан|Сәмеке]] таққа таласқанына қарамастан жоғарғы билер [[Болат хан]]ның жас ұлы [[Әбілмәмбет хан|Әбілмәмбетті]] жоғарғы хан қылып сайлайды. Болат хан өлгеннен кейін «қазақтың бас ханы болу жолы менікі» деп сеніммен жүрген қазақ әскерлерінің басты тіректері Әбілқайыр хан мен [[Сәмеке хан]] әскерлерін ертіп, өз ордаларына кетіп қалады. Осыдан соң біріккен қазақ халқының жасақтары ыдырай бастады да, Жоңғар әскерінің 1 бөлігі аман қалады. Жоңғарлардың әлі де болса қауіп төндіріп тұрғанына көзі жеткен Әбілқайыр хан өзіне одақтас іздей бастайды. Сөйтіп, ол Ресей империясына елші жіберіп, одақтас болуды ұсынады. Оның көздегені орыстардың қолдауымен қазақ жүздерінін басын қосып, сыртқы жаулары Еділ қалмақтары, башқұрттар және жоңғарларға қарсы тұру болды. Бірақ, Ресей оның бұл ұсынысын қабылдамай, тек протектораттыққа келісетінін жеткізеді. Әбілқайыр хан бұған келісімін беруге мәжбүр болады. 1731 жылы күзде Тевкелев бастаған орыс елшілері Әбілқайыр және Кіші жүз бен Орта жүздің бір бөлігінің старшындарынан ант қабылдайды. Ресейдің құйтырқы саясатын кеш сезген Әбілқайыр оларға қарсы бірнеше рет қарсы шығады. Бірақ, бұл әрекеттері нәтиже бермегендіктен қайтара бодандық антын береді (1738, 1742, 1748).
Қазақтарды әлсіретіп, бүкіл Орта Азияға жол ашар қақпаның кілтін тезірек қолға түсіру жөнінде патшасынан нұсқау алған орыстың далалық әкімдері бұл оқшалануды өз мүдделеріне пайдаланып қалуға жанталаса кіріседі. Бұл ретте отарлаудың ежелден сыналған тәсілі – «жабайыны жабайының қолымен құртуды» іске қосады. Сөйтіп олар өздерінің бодандары Еділ қалмақтарын да, башқұрттарды да, сондай-ақ Жайық казактарын да айдап салып, Кіші жүз қазақтарының тынышын кетіре бастайды. Соның аяғы Әбілқайырдың 1730 жылы өзін Ресей империясының қол астына алуына сұрап, Петербургке елшісін жіберуіне әкеп соғады. Онда ол өзінің Ресей империясына башқұрттар секілді қызмет етіп, солар сияқты алым төлейтінін айта келіп, өздеріне Ресейдің өзге бодандары тарапынан ешқандай қиянат және шабуыл болмауын талап етеді, патша тарапынан тыйым салынбаса, башқұрттардың өздігінен шабуыл жасауды тоқтатпайтынын айтады. Сондай-ақ Ресей бодандары қолдарындағы қазақ тұтқындарын қайтарса, қазақтар да өз тарапынан олардың тұтқындарын кері қайтаратынын білдіреді. Бірақ бұл бодандық Әбілқайыр ойлағандай нәтиже бермейді. Содан кейін ол Жоңғар хандығының қонтайшысы Қалдан Серенге адам салады. Іздегенге сұраған ол да мұны құп алады. Ол жоңғар тұтқынынан босатылған Абылай арқылы жіберген жарлығында Әбілқайырдың тілегін орындағанын толық көрсетеді. Арадағы достық қатынастар сенімді болу үшін Әбілқайырдың өз баласына мың қазақты ертіп, Жоңғарияға жіберуін, осыған жауап ретінде өз баласын мың ойратпен қазақтарға жіберетінін айтады. Дегенмен, Әбілқайырдың Қалдан Серенмен құда болып, оған арқа сүйеп, ойдағымды жүзеге асырам ба деген үміті де ақталмай қалады. 1745 жылдың қыркүйегінде Қалдан Серен қайтыс болады.
=== Өлімі ===
1748 жылы Орынбордан шағын жасағымен қайтып келе жатқан жолда, қарсыластарының бірі [[Барақ хан (Орта жүз)|Барақ сұлтанның]] құрған қақпанына ұрынып қалады. Барақ сұлтан жоңғар шапқыншылығы кезінде зор беделге ие болған тұлға. Әбілқайырдың Ресейді қолдағанын жақтырмай, оған қарсы шыққан. Әбілқайырдың 50 шақты адамымен келе жатқанын естіген ол, мүмкіндікті пайдаланып қалуды ойлап, тұзақ құрады. Осы шайқаста қарсыластарының күші басым екенін көріп тұрған ханның күзетшілері оған қашуды ұсынады. Бірақ, Әбілқайыр хан бұдан бас тартып, осы шайқаста қаза табады.
Әбілқайырдың моласы [[Қабырға]] өзенінің [[Өлкейек]]ке құятын тұсында, [[Торғай]] қаласынан 80 шақырым жерде. Кейін бұл жер «Хан моласы» аталды.
== Естелік ==
2000 жылы Ақтөбе қаласындағы облыстық әкімшіліктің алдында Әбілқайырханның қоладан құйылған ескерткіші орнатылды. Қаланың ең басты көшесі бұрыңғы Ленин даңғылының атауы өзгертіліп, Әбілқайыр хан есімі берілді. 2015 жылы Ақтөбе облысының Әйтеке би ауданындағы "Хан моласы" қорымында Әбілқайыр ханға арналған кесене мен мемориалдық кешен орнатылды.<ref>"Ақтөбе -құтты мекен" Энциклопедиялық анықтамалық . Алматы 2017 336 бет. 26-28беттер. ISBN 978-601--06-4493-9. Шамшырақ Ақтөбе ЖШС</ref>
== Галерея ==
[[File:Әбілхайыр ханның хаты (1731).jpg|left|thumb|Әбілхайыр ханның Анна Иоановнаға хаты (1731)]]
[[File:Kazakhstan-1993-Bill-50-Obverse.jpg|left|thumb|Әбілқайыр хан бейнеленген 1993 жылғы 50 теңге]]
== Әдебиет ==
*Абилхаир // Казахстан. Национальная энциклопедия. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2004. — Т. I. — С. 82. — ISBN 9965-9389-9-7. (CC BY-SA 3.0)
*''Ерофеева И. В.'' Хан Абулхаир: полководец, правитель, политик. — Алматы: Дайк-Пресс, 2007. — 456 с. — ISBN 9965-798-64-8.
* ''Ерофеева И.В.'' Эпистолярное наследие казахской правящей элиты 1675-1821 гг. Сборник исторических документов в 2-х томах/Автор проекта, введения, биографий ханов, научных комментариев; составитель и ответственный редактор И.В.Ерофеева. Алматы: АО «АБДИ Компани», 2014. - 696 с. + вкл. 44 с. — ISBN 978-9965-832-26-0.
*''Кадырбаев А. Ш.'' К истории взаимоотношений калмыков поволжья и ойратов джунгарии с ногайцами, туркменами и казахами в XVII–XVIII вв. // Вестник Калмыцкого университета. — 2023. — № 3 (59). — С. 6—16.
*''Темиргалиев Р. Д.'' Эпоха последних батыров. — Алматы: ОО «Казахское историческое общество», 2024. — С. 296.
[[Санат:15 тамызда қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақ хандары]]
[[Санат:Қазақ сұлтандары]]
[[Санат:Кіші жүз хандары]]
[[Санат:Башқұрт хандары]]
qb5zmyfdlmglsy7w15gk4v5w4qjt709
3693005
3693004
2026-11-07T14:15:12Z
Unknown Alash
96268
3693005
wikitext
text/x-wiki
{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = Қазақ ханы
| Қазақша есімі = Әбілқайыр хан
| Шынайы есімі =
| Суреті = Abulkhair Khan.jpg
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы = Башқұрт ханы
| Ту =
| Ту2 =
| Басқара бастады = 1708
| Басқаруын аяқтады = 1709
| Ізашары =
| Ізбасары =
| Титулы_2 = Кіші жүздің ханы
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 = 1710
| Басқаруын аяқтады_2 = 1748
| Ізашары_2 = [[Қайып хан]]
| Ізбасары_2 = [[Нұралы хан]]
| Титулы_3 = қазақ ханы
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 = 1726
| Басқаруын аяқтады_3 = 1731
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 = хиуа ханы
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Реті_4 =
| Басқара бастады_4 = 1740 жылдың 5 қарашасы
| Басқаруын аяқтады_4 = 1740 жылдың 11 қарашасы
| Ізашары_4 = [[II Елбарыс хан]]
| Ізбасары_4 =
| Туған күні = белгісіз
| Туған жері =
| Қайтыс болған күні = 1748 жылдың 15 тамызы
| Қайтыс болған жері =
| Жерленді = Хан моласы (қазіргі [[Ақтөбе облысы]])
| Діні = [[Ислам|ислам]]
| Туған кездегі есімі =
| Әкесі = Айтақ Қажы сұлтан
| Анасы =
| Жұбайы = [[Бопай Бәтима|Бопай ханым]] <br /> Баян ханым
| Балалары = '''ұлдары:''' [[Нұралы хан]], <br /> [[Ералы хан]], <br /> Жармұхамбет хан, <br /> Қожа Ахмет, <br />[[Айшуақ хан]], <br /> Әділ сұлтан, <br /> Шыңғыс сұлтан <br />'''қыздары:''' Қарашаш ханым, Намұрын ханым, Зүлейха ханым, Жәннәт ханым
| Партиясы =
| Білімі =
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons =
| Марапаттары =
}}
{{мағына|Әбілқайыр хан}}
'''Әбілқайыр хан''' (толық есімі ''Әбілқайыр-Мұхаммед Баһадүр Қазы хан'', жазба деректерде ''Абалгаир, Абдулхаир, Абуэр-хайли, Балгаир, Оболгаир, Abul-Geir, Abulkair'', туған жылы белгісіз – 1748 жылдың 15 тамызы) — [[Кіші жүз|Кіші жүздің]] сұлтаны, 1710 жылдан бастап Кіші жүз ханы. XVII ғасырдың аяғында [[Сауран]] қаласын билеген Қажы сұлтанның ортаншы ұлы, [[Өсек сұлтан]] әулетінің өкілі.
== Өмірбаяны ==
=== Жастық шағы ===
Ел аузында сақталған аңыздарға қарағанда, ата-анасы мен үлкен ағасынан ерте айырылып, жас кезінде мұқтаждық көрген. [[қалмақтар|Еділ қалмақтарымен]] орын алған қақтығыс кезінде тұтқынға түсіп, XVII ғасырдың 90-шы жылдары мен XVIII ғасырдың бас кезінде қалмақ ханы [[Аюка хан|Аюкеге]] қызмет еткен. XVIII ғасырдың алғашқы онжылдығында өзін батыл жауынгер әрі талантты қолбасшы ретінде танытты. 1707 жылдың желтоқсанында [[тархан]] Алдар Исекеев бастаған [[Башқұрт көтерілістері|башқұрт көтерілісшілермен]] бірге ресей әскеріне қарсы соғысқан. Юрактау тауының мағындағы 10 күнге созылған шайқас көтерілісшілердің жеңісімен аяқталды. 1709 жылы Алдар Исекеевтің шақыруымен Шығыс Башқұртстанға қайта оралып, башқұрт ханы атанды. Жоңғар әскерінің Сырдың бойына басып кіруіне байланысты қазақ даласына оралуға мәжбүр болды. Башқұрт тағын иеленуі, [[ойраттар|ойрат]] тайпаларына қарсы жүргізген сәтті әскери қимылдары Әбілқайырдың [[Орта жүз|Орта]] және Кіші жүздердегі беделін арттырды.
=== Кіші жүздің ханы ===
[[File:Bashkir by Castle 01.jpg|thumb|left|Әбілқайыр хан (Дж. Кэстль суреті)]]
1702–1723 жылдары аралығында қол астындағы қазақтардың еділ қалмақтарының қоныстарына, жайық казактарының станицаларына шабуылдарын басқарған. 1715 жылы казак станицасы Новошешминскті өрттеп жіберді. 1717, 1719, 1720, 1720 жылдары қалмақтарға және Қазан уезіндегі елді-мекендерге жаңа шабуылдар ұйымастырған. 1718, 1719, 1720 жылдары Әбілқайыр ханның батырлары Жайық казак қалашығын үш рет қоршауға алған. XVIII ғасырдың екінші онжылдығында Қазан және Сібір губернияларындағы жергілікті билеуші топтармен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты.
1718 жылдың аяғына дейін [[Қайып хан|Қайып ханның]] саяси одақтасы болған. 1721 жылы казактар мен қалмақтардың атаман Балмашнов басқарған тобы Ойыл өзеніне дейін шабуыл жасап, көп тұтқындармен мал айдап кеткен. 1722 жылы қаңтар айында 300 қол қазақ сарбаздары қарымта қайтару үшін казак-орыстардың Шаған жанындағы қысқы станицасына шабуыл жасап, 70 қазақ орысты айдап әкетеді. Ақпан айында қазақ-орыстардың Жайық қалашығы жанындағы жылқы табынын айдап кетіп, оларды түгелдей жаяу қалдырады.
18 ғасыр қазақ халқы үшін ел басына күн туған кезең болды, жоңғарлар тарапынан болатын шабуылдар халықты көп күйзеліске ұшыратты. Әбілқайыр бұл сұрапыл соғыста жанкештілік танытты. Ол бабаларының иелігінде болған [[Сайрам]], [[Түркістан (қала)|Түркістан]] және [[Ташкент]] қалаларын қорғау жолында ерен ерлігімен көзге түсті. Бұл қалалар [[жоңғарлар]]дың қоршауында қалған кезде, тең емес ұрыста анасы мен әйелі тұтқынға түскен соң, Әбілқайыр хан шегінуге мәжбүр болды. [[1718]] жылы [[Аякөз]]де Әбілқайыр мен [[Қайып хан|Қайып]] 30 мыңдық әскері жоңғарлармен қанды шайқас жүргізді. Бірақ осы шайқаста Әбілхайыр мен Қайыптың алауыздығы кесірінен қазақ қолы жеңіліске ұшырайды.
Ол 1723-24 жылдары Түркістан қаласында тұрып, одан жоңғар басқыншылары қуып шыққан соң, Бұқар мен Хиуа хандықтарының шекарасындағы өзіне қарайтын тайпалардың арасына кетеді.
Әбілқайыр жастайынан батылдығымен танылып, дарынды әскербасы және білгір қолбасшы болды. [[1726]] жылы үш жүздің қазақтары бас қосқан құрылтайда билер мен батырлар бірауыздан Әбілқайырды [[Қазақ хандығы]] әскерінің бас қолбасшысы етіп сайлады. Ал, Әбілқайырдың хандық дәрежеге қалай жеткендігін [[1736]] жылы оның Ордасына келген ағылшын суретшісі [[Джон Кэстль]] былайша түйіндейді:''Ол зор тұлғалы, сымбатты, аппақ жүзі қызыл шырайлы, түсі сондай жылы кісі, сонымен қатар зор денсаулық пен қайрат-күш иесі, садақ тартуға келгенде шынымен-ақ бүкіл ұлтта оған тең келетін кісі жоқ. Хан болмай тұрып, ол сұлтан ғана болатын, оның барлық балалары да осы лауазымды алып жүр. Жоңғар қалмақтарымен болған соғыста олардың басшысы қонтайшыны өз қолымен тұтқынға алғаннан кейін… Кіші орда оны хан сайлады.''
Әскербасы Әбілқайыр халық жасақтарында қыруар істер атқарды, соғысу қабілетін жоғары деңгейге көтерді және қарулы күштерде адамгершілік рух пен патриотизмді марапаттап отырды. [[1728]] жылы қазақ әскері жеңіске қол жеткізді. Бұл шайқастар [[Ұлытау таулары]]нда, Қарасиыр жері мен [[Бұланты]] өзенінің бойында болды, мұнда қазақтар қонтайшының ұлы басқаратын экспедициялық корпусты талқандады. Бұл жеңістен кейін халық көкейінде жеңіске қол жеткізуге болады деген сенім ұялады. Басқыншыларға қарсы халық жұмыла көтерілді.
Алайда бұл жеңілістен кейін де жау әлі күшті күйінде қалды. Жағдайға қанық Әбілқайыр жаңа шабуыл бастады. [[1730]] жылы көктемде [[Балқаш]]тың оңтүстік шығысындағы [[Итішпес]] елді мекенінде Әбілқайыр бастаған қазақ әскері жауларды тағы талқандады. [[Жоңғарлар]]ға қарсы жүз жылдық соғыста қазақ халқы өзгерісті кезеңге аяқ басты, жеңіске бір табан жақындағандай болды.
Алайда дәл осы кезеңде [[Болат хан]] қаза табады. Сондықтан да басқа ханды тағайындау төңірегінде сауал туындайды. Әбілқайыр мен [[Сәмеке хан|Сәмеке]] таққа таласқанына қарамастан жоғарғы билер [[Болат хан]]ның жас ұлы [[Әбілмәмбет хан|Әбілмәмбетті]] жоғарғы хан қылып сайлайды. Болат хан өлгеннен кейін «қазақтың бас ханы болу жолы менікі» деп сеніммен жүрген қазақ әскерлерінің басты тіректері Әбілқайыр хан мен [[Сәмеке хан]] әскерлерін ертіп, өз ордаларына кетіп қалады. Осыдан соң біріккен қазақ халқының жасақтары ыдырай бастады да, Жоңғар әскерінің 1 бөлігі аман қалады. Жоңғарлардың әлі де болса қауіп төндіріп тұрғанына көзі жеткен Әбілқайыр хан өзіне одақтас іздей бастайды. Сөйтіп, ол Ресей империясына елші жіберіп, одақтас болуды ұсынады. Оның көздегені орыстардың қолдауымен қазақ жүздерінін басын қосып, сыртқы жаулары Еділ қалмақтары, башқұрттар және жоңғарларға қарсы тұру болды. Бірақ, Ресей оның бұл ұсынысын қабылдамай, тек протектораттыққа келісетінін жеткізеді. Әбілқайыр хан бұған келісімін беруге мәжбүр болады. 1731 жылы күзде Тевкелев бастаған орыс елшілері Әбілқайыр және Кіші жүз бен Орта жүздің бір бөлігінің старшындарынан ант қабылдайды. Ресейдің құйтырқы саясатын кеш сезген Әбілқайыр оларға қарсы бірнеше рет қарсы шығады. Бірақ, бұл әрекеттері нәтиже бермегендіктен қайтара бодандық антын береді (1738, 1742, 1748).
Қазақтарды әлсіретіп, бүкіл Орта Азияға жол ашар қақпаның кілтін тезірек қолға түсіру жөнінде патшасынан нұсқау алған орыстың далалық әкімдері бұл оқшалануды өз мүдделеріне пайдаланып қалуға жанталаса кіріседі. Бұл ретте отарлаудың ежелден сыналған тәсілі – «жабайыны жабайының қолымен құртуды» іске қосады. Сөйтіп олар өздерінің бодандары Еділ қалмақтарын да, башқұрттарды да, сондай-ақ Жайық казактарын да айдап салып, Кіші жүз қазақтарының тынышын кетіре бастайды. Соның аяғы Әбілқайырдың 1730 жылы өзін Ресей империясының қол астына алуына сұрап, Петербургке елшісін жіберуіне әкеп соғады. Онда ол өзінің Ресей империясына башқұрттар секілді қызмет етіп, солар сияқты алым төлейтінін айта келіп, өздеріне Ресейдің өзге бодандары тарапынан ешқандай қиянат және шабуыл болмауын талап етеді, патша тарапынан тыйым салынбаса, башқұрттардың өздігінен шабуыл жасауды тоқтатпайтынын айтады. Сондай-ақ Ресей бодандары қолдарындағы қазақ тұтқындарын қайтарса, қазақтар да өз тарапынан олардың тұтқындарын кері қайтаратынын білдіреді. Бірақ бұл бодандық Әбілқайыр ойлағандай нәтиже бермейді. Содан кейін ол Жоңғар хандығының қонтайшысы Қалдан Серенге адам салады. Іздегенге сұраған ол да мұны құп алады. Ол жоңғар тұтқынынан босатылған Абылай арқылы жіберген жарлығында Әбілқайырдың тілегін орындағанын толық көрсетеді. Арадағы достық қатынастар сенімді болу үшін Әбілқайырдың өз баласына мың қазақты ертіп, Жоңғарияға жіберуін, осыған жауап ретінде өз баласын мың ойратпен қазақтарға жіберетінін айтады. Дегенмен, Әбілқайырдың Қалдан Серенмен құда болып, оған арқа сүйеп, ойдағымды жүзеге асырам ба деген үміті де ақталмай қалады. 1745 жылдың қыркүйегінде Қалдан Серен қайтыс болады.
=== Өлімі ===
1748 жылы Орынбордан шағын жасағымен қайтып келе жатқан жолда, қарсыластарының бірі [[Барақ хан (Орта жүз)|Барақ сұлтанның]] құрған қақпанына ұрынып қалады. Барақ сұлтан жоңғар шапқыншылығы кезінде зор беделге ие болған тұлға. Әбілқайырдың Ресейді қолдағанын жақтырмай, оған қарсы шыққан. Әбілқайырдың 50 шақты адамымен келе жатқанын естіген ол, мүмкіндікті пайдаланып қалуды ойлап, тұзақ құрады. Осы шайқаста қарсыластарының күші басым екенін көріп тұрған ханның күзетшілері оған қашуды ұсынады. Бірақ, Әбілқайыр хан бұдан бас тартып, осы шайқаста қаза табады.
Әбілқайырдың моласы [[Қабырға]] өзенінің [[Өлкейек]]ке құятын тұсында, [[Торғай]] қаласынан 80 шақырым жерде. Кейін бұл жер «Хан моласы» аталды.
== Естелік ==
2000 жылы Ақтөбе қаласындағы облыстық әкімшіліктің алдында Әбілқайырханның қоладан құйылған ескерткіші орнатылды. Қаланың ең басты көшесі бұрыңғы Ленин даңғылының атауы өзгертіліп, Әбілқайыр хан есімі берілді. 2015 жылы Ақтөбе облысының Әйтеке би ауданындағы "Хан моласы" қорымында Әбілқайыр ханға арналған кесене мен мемориалдық кешен орнатылды.<ref>"Ақтөбе -құтты мекен" Энциклопедиялық анықтамалық . Алматы 2017 336 бет. 26-28беттер. ISBN 978-601--06-4493-9. Шамшырақ Ақтөбе ЖШС</ref>
== Галерея ==
[[File:Әбілхайыр ханның хаты (1731).jpg|left|thumb|Әбілхайыр ханның Анна Иоановнаға хаты (1731)]]
[[File:Kazakhstan-1993-Bill-50-Obverse.jpg|left|thumb|Әбілқайыр хан бейнеленген 1993 жылғы 50 теңге]]
== Әдебиет ==
*Абилхаир // Казахстан. Национальная энциклопедия. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2004. — Т. I. — С. 82. — ISBN 9965-9389-9-7. (CC BY-SA 3.0)
*''Ерофеева И. В.'' Хан Абулхаир: полководец, правитель, политик. — Алматы: Дайк-Пресс, 2007. — 456 с. — ISBN 9965-798-64-8.
* ''Ерофеева И.В.'' Эпистолярное наследие казахской правящей элиты 1675-1821 гг. Сборник исторических документов в 2-х томах/Автор проекта, введения, биографий ханов, научных комментариев; составитель и ответственный редактор И.В.Ерофеева. Алматы: АО «АБДИ Компани», 2014. - 696 с. + вкл. 44 с. — ISBN 978-9965-832-26-0.
*''Кадырбаев А. Ш.'' К истории взаимоотношений калмыков поволжья и ойратов джунгарии с ногайцами, туркменами и казахами в XVII–XVIII вв. // Вестник Калмыцкого университета. — 2023. — № 3 (59). — С. 6—16.
*''Темиргалиев Р. Д.'' Эпоха последних батыров. — Алматы: ОО «Казахское историческое общество», 2024. — С. 296.
[[Санат:15 тамызда қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақ хандары]]
[[Санат:Қазақ сұлтандары]]
[[Санат:Кіші жүз хандары]]
[[Санат:Башқұрт хандары]]
cg3cjl6tdh6byaylnz5hlvgwo4uzi4m
3693007
3693005
2026-11-07T14:15:43Z
Unknown Alash
96268
/* Жастық шағы */
3693007
wikitext
text/x-wiki
{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = Қазақ ханы
| Қазақша есімі = Әбілқайыр хан
| Шынайы есімі =
| Суреті = Abulkhair Khan.jpg
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы = Башқұрт ханы
| Ту =
| Ту2 =
| Басқара бастады = 1708
| Басқаруын аяқтады = 1709
| Ізашары =
| Ізбасары =
| Титулы_2 = Кіші жүздің ханы
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 = 1710
| Басқаруын аяқтады_2 = 1748
| Ізашары_2 = [[Қайып хан]]
| Ізбасары_2 = [[Нұралы хан]]
| Титулы_3 = қазақ ханы
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 = 1726
| Басқаруын аяқтады_3 = 1731
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 = хиуа ханы
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Реті_4 =
| Басқара бастады_4 = 1740 жылдың 5 қарашасы
| Басқаруын аяқтады_4 = 1740 жылдың 11 қарашасы
| Ізашары_4 = [[II Елбарыс хан]]
| Ізбасары_4 =
| Туған күні = белгісіз
| Туған жері =
| Қайтыс болған күні = 1748 жылдың 15 тамызы
| Қайтыс болған жері =
| Жерленді = Хан моласы (қазіргі [[Ақтөбе облысы]])
| Діні = [[Ислам|ислам]]
| Туған кездегі есімі =
| Әкесі = Айтақ Қажы сұлтан
| Анасы =
| Жұбайы = [[Бопай Бәтима|Бопай ханым]] <br /> Баян ханым
| Балалары = '''ұлдары:''' [[Нұралы хан]], <br /> [[Ералы хан]], <br /> Жармұхамбет хан, <br /> Қожа Ахмет, <br />[[Айшуақ хан]], <br /> Әділ сұлтан, <br /> Шыңғыс сұлтан <br />'''қыздары:''' Қарашаш ханым, Намұрын ханым, Зүлейха ханым, Жәннәт ханым
| Партиясы =
| Білімі =
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons =
| Марапаттары =
}}
{{мағына|Әбілқайыр хан}}
'''Әбілқайыр хан''' (толық есімі ''Әбілқайыр-Мұхаммед Баһадүр Қазы хан'', жазба деректерде ''Абалгаир, Абдулхаир, Абуэр-хайли, Балгаир, Оболгаир, Abul-Geir, Abulkair'', туған жылы белгісіз – 1748 жылдың 15 тамызы) — [[Кіші жүз|Кіші жүздің]] сұлтаны, 1710 жылдан бастап Кіші жүз ханы. XVII ғасырдың аяғында [[Сауран]] қаласын билеген Қажы сұлтанның ортаншы ұлы, [[Өсек сұлтан]] әулетінің өкілі.
== Өмірбаяны ==
=== Жастық шағы ===
Ел аузында сақталған аңыздарға қарағанда, ата-анасы мен үлкен ағасынан ерте айырылып, жас кезінде мұқтаждық көрген. [[қалмақтар|Еділ қалмақтарымен]] орын алған қақтығыс кезінде тұтқынға түсіп, XVII ғасырдың 90-шы жылдары мен XVIII ғасырдың бас кезінде қалмақ ханы [[Аюка хан|Аюкеге]] қызмет еткен. XVIII ғасырдың алғашқы онжылдығында өзін батыл жауынгер әрі талантты қолбасшы ретінде танытты. 1707 жылдың желтоқсанында [[тархан]] Алдар Исекеев бастаған [[Башқұрт көтерілістері|башқұрт көтерілісшілермен]] бірге ресей әскеріне қарсы соғысқан. Жүректау тауының мағындағы 10 күнге созылған шайқас көтерілісшілердің жеңісімен аяқталды. 1709 жылы Алдар Исекеевтің шақыруымен Шығыс Башқұртстанға қайта оралып, башқұрт ханы атанды. Жоңғар әскерінің Сырдың бойына басып кіруіне байланысты қазақ даласына оралуға мәжбүр болды. Башқұрт тағын иеленуі, [[ойраттар|ойрат]] тайпаларына қарсы жүргізген сәтті әскери қимылдары Әбілқайырдың [[Орта жүз|Орта]] және Кіші жүздердегі беделін арттырды.
=== Кіші жүздің ханы ===
[[File:Bashkir by Castle 01.jpg|thumb|left|Әбілқайыр хан (Дж. Кэстль суреті)]]
1702–1723 жылдары аралығында қол астындағы қазақтардың еділ қалмақтарының қоныстарына, жайық казактарының станицаларына шабуылдарын басқарған. 1715 жылы казак станицасы Новошешминскті өрттеп жіберді. 1717, 1719, 1720, 1720 жылдары қалмақтарға және Қазан уезіндегі елді-мекендерге жаңа шабуылдар ұйымастырған. 1718, 1719, 1720 жылдары Әбілқайыр ханның батырлары Жайық казак қалашығын үш рет қоршауға алған. XVIII ғасырдың екінші онжылдығында Қазан және Сібір губернияларындағы жергілікті билеуші топтармен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты.
1718 жылдың аяғына дейін [[Қайып хан|Қайып ханның]] саяси одақтасы болған. 1721 жылы казактар мен қалмақтардың атаман Балмашнов басқарған тобы Ойыл өзеніне дейін шабуыл жасап, көп тұтқындармен мал айдап кеткен. 1722 жылы қаңтар айында 300 қол қазақ сарбаздары қарымта қайтару үшін казак-орыстардың Шаған жанындағы қысқы станицасына шабуыл жасап, 70 қазақ орысты айдап әкетеді. Ақпан айында қазақ-орыстардың Жайық қалашығы жанындағы жылқы табынын айдап кетіп, оларды түгелдей жаяу қалдырады.
18 ғасыр қазақ халқы үшін ел басына күн туған кезең болды, жоңғарлар тарапынан болатын шабуылдар халықты көп күйзеліске ұшыратты. Әбілқайыр бұл сұрапыл соғыста жанкештілік танытты. Ол бабаларының иелігінде болған [[Сайрам]], [[Түркістан (қала)|Түркістан]] және [[Ташкент]] қалаларын қорғау жолында ерен ерлігімен көзге түсті. Бұл қалалар [[жоңғарлар]]дың қоршауында қалған кезде, тең емес ұрыста анасы мен әйелі тұтқынға түскен соң, Әбілқайыр хан шегінуге мәжбүр болды. [[1718]] жылы [[Аякөз]]де Әбілқайыр мен [[Қайып хан|Қайып]] 30 мыңдық әскері жоңғарлармен қанды шайқас жүргізді. Бірақ осы шайқаста Әбілхайыр мен Қайыптың алауыздығы кесірінен қазақ қолы жеңіліске ұшырайды.
Ол 1723-24 жылдары Түркістан қаласында тұрып, одан жоңғар басқыншылары қуып шыққан соң, Бұқар мен Хиуа хандықтарының шекарасындағы өзіне қарайтын тайпалардың арасына кетеді.
Әбілқайыр жастайынан батылдығымен танылып, дарынды әскербасы және білгір қолбасшы болды. [[1726]] жылы үш жүздің қазақтары бас қосқан құрылтайда билер мен батырлар бірауыздан Әбілқайырды [[Қазақ хандығы]] әскерінің бас қолбасшысы етіп сайлады. Ал, Әбілқайырдың хандық дәрежеге қалай жеткендігін [[1736]] жылы оның Ордасына келген ағылшын суретшісі [[Джон Кэстль]] былайша түйіндейді:''Ол зор тұлғалы, сымбатты, аппақ жүзі қызыл шырайлы, түсі сондай жылы кісі, сонымен қатар зор денсаулық пен қайрат-күш иесі, садақ тартуға келгенде шынымен-ақ бүкіл ұлтта оған тең келетін кісі жоқ. Хан болмай тұрып, ол сұлтан ғана болатын, оның барлық балалары да осы лауазымды алып жүр. Жоңғар қалмақтарымен болған соғыста олардың басшысы қонтайшыны өз қолымен тұтқынға алғаннан кейін… Кіші орда оны хан сайлады.''
Әскербасы Әбілқайыр халық жасақтарында қыруар істер атқарды, соғысу қабілетін жоғары деңгейге көтерді және қарулы күштерде адамгершілік рух пен патриотизмді марапаттап отырды. [[1728]] жылы қазақ әскері жеңіске қол жеткізді. Бұл шайқастар [[Ұлытау таулары]]нда, Қарасиыр жері мен [[Бұланты]] өзенінің бойында болды, мұнда қазақтар қонтайшының ұлы басқаратын экспедициялық корпусты талқандады. Бұл жеңістен кейін халық көкейінде жеңіске қол жеткізуге болады деген сенім ұялады. Басқыншыларға қарсы халық жұмыла көтерілді.
Алайда бұл жеңілістен кейін де жау әлі күшті күйінде қалды. Жағдайға қанық Әбілқайыр жаңа шабуыл бастады. [[1730]] жылы көктемде [[Балқаш]]тың оңтүстік шығысындағы [[Итішпес]] елді мекенінде Әбілқайыр бастаған қазақ әскері жауларды тағы талқандады. [[Жоңғарлар]]ға қарсы жүз жылдық соғыста қазақ халқы өзгерісті кезеңге аяқ басты, жеңіске бір табан жақындағандай болды.
Алайда дәл осы кезеңде [[Болат хан]] қаза табады. Сондықтан да басқа ханды тағайындау төңірегінде сауал туындайды. Әбілқайыр мен [[Сәмеке хан|Сәмеке]] таққа таласқанына қарамастан жоғарғы билер [[Болат хан]]ның жас ұлы [[Әбілмәмбет хан|Әбілмәмбетті]] жоғарғы хан қылып сайлайды. Болат хан өлгеннен кейін «қазақтың бас ханы болу жолы менікі» деп сеніммен жүрген қазақ әскерлерінің басты тіректері Әбілқайыр хан мен [[Сәмеке хан]] әскерлерін ертіп, өз ордаларына кетіп қалады. Осыдан соң біріккен қазақ халқының жасақтары ыдырай бастады да, Жоңғар әскерінің 1 бөлігі аман қалады. Жоңғарлардың әлі де болса қауіп төндіріп тұрғанына көзі жеткен Әбілқайыр хан өзіне одақтас іздей бастайды. Сөйтіп, ол Ресей империясына елші жіберіп, одақтас болуды ұсынады. Оның көздегені орыстардың қолдауымен қазақ жүздерінін басын қосып, сыртқы жаулары Еділ қалмақтары, башқұрттар және жоңғарларға қарсы тұру болды. Бірақ, Ресей оның бұл ұсынысын қабылдамай, тек протектораттыққа келісетінін жеткізеді. Әбілқайыр хан бұған келісімін беруге мәжбүр болады. 1731 жылы күзде Тевкелев бастаған орыс елшілері Әбілқайыр және Кіші жүз бен Орта жүздің бір бөлігінің старшындарынан ант қабылдайды. Ресейдің құйтырқы саясатын кеш сезген Әбілқайыр оларға қарсы бірнеше рет қарсы шығады. Бірақ, бұл әрекеттері нәтиже бермегендіктен қайтара бодандық антын береді (1738, 1742, 1748).
Қазақтарды әлсіретіп, бүкіл Орта Азияға жол ашар қақпаның кілтін тезірек қолға түсіру жөнінде патшасынан нұсқау алған орыстың далалық әкімдері бұл оқшалануды өз мүдделеріне пайдаланып қалуға жанталаса кіріседі. Бұл ретте отарлаудың ежелден сыналған тәсілі – «жабайыны жабайының қолымен құртуды» іске қосады. Сөйтіп олар өздерінің бодандары Еділ қалмақтарын да, башқұрттарды да, сондай-ақ Жайық казактарын да айдап салып, Кіші жүз қазақтарының тынышын кетіре бастайды. Соның аяғы Әбілқайырдың 1730 жылы өзін Ресей империясының қол астына алуына сұрап, Петербургке елшісін жіберуіне әкеп соғады. Онда ол өзінің Ресей империясына башқұрттар секілді қызмет етіп, солар сияқты алым төлейтінін айта келіп, өздеріне Ресейдің өзге бодандары тарапынан ешқандай қиянат және шабуыл болмауын талап етеді, патша тарапынан тыйым салынбаса, башқұрттардың өздігінен шабуыл жасауды тоқтатпайтынын айтады. Сондай-ақ Ресей бодандары қолдарындағы қазақ тұтқындарын қайтарса, қазақтар да өз тарапынан олардың тұтқындарын кері қайтаратынын білдіреді. Бірақ бұл бодандық Әбілқайыр ойлағандай нәтиже бермейді. Содан кейін ол Жоңғар хандығының қонтайшысы Қалдан Серенге адам салады. Іздегенге сұраған ол да мұны құп алады. Ол жоңғар тұтқынынан босатылған Абылай арқылы жіберген жарлығында Әбілқайырдың тілегін орындағанын толық көрсетеді. Арадағы достық қатынастар сенімді болу үшін Әбілқайырдың өз баласына мың қазақты ертіп, Жоңғарияға жіберуін, осыған жауап ретінде өз баласын мың ойратпен қазақтарға жіберетінін айтады. Дегенмен, Әбілқайырдың Қалдан Серенмен құда болып, оған арқа сүйеп, ойдағымды жүзеге асырам ба деген үміті де ақталмай қалады. 1745 жылдың қыркүйегінде Қалдан Серен қайтыс болады.
=== Өлімі ===
1748 жылы Орынбордан шағын жасағымен қайтып келе жатқан жолда, қарсыластарының бірі [[Барақ хан (Орта жүз)|Барақ сұлтанның]] құрған қақпанына ұрынып қалады. Барақ сұлтан жоңғар шапқыншылығы кезінде зор беделге ие болған тұлға. Әбілқайырдың Ресейді қолдағанын жақтырмай, оған қарсы шыққан. Әбілқайырдың 50 шақты адамымен келе жатқанын естіген ол, мүмкіндікті пайдаланып қалуды ойлап, тұзақ құрады. Осы шайқаста қарсыластарының күші басым екенін көріп тұрған ханның күзетшілері оған қашуды ұсынады. Бірақ, Әбілқайыр хан бұдан бас тартып, осы шайқаста қаза табады.
Әбілқайырдың моласы [[Қабырға]] өзенінің [[Өлкейек]]ке құятын тұсында, [[Торғай]] қаласынан 80 шақырым жерде. Кейін бұл жер «Хан моласы» аталды.
== Естелік ==
2000 жылы Ақтөбе қаласындағы облыстық әкімшіліктің алдында Әбілқайырханның қоладан құйылған ескерткіші орнатылды. Қаланың ең басты көшесі бұрыңғы Ленин даңғылының атауы өзгертіліп, Әбілқайыр хан есімі берілді. 2015 жылы Ақтөбе облысының Әйтеке би ауданындағы "Хан моласы" қорымында Әбілқайыр ханға арналған кесене мен мемориалдық кешен орнатылды.<ref>"Ақтөбе -құтты мекен" Энциклопедиялық анықтамалық . Алматы 2017 336 бет. 26-28беттер. ISBN 978-601--06-4493-9. Шамшырақ Ақтөбе ЖШС</ref>
== Галерея ==
[[File:Әбілхайыр ханның хаты (1731).jpg|left|thumb|Әбілхайыр ханның Анна Иоановнаға хаты (1731)]]
[[File:Kazakhstan-1993-Bill-50-Obverse.jpg|left|thumb|Әбілқайыр хан бейнеленген 1993 жылғы 50 теңге]]
== Әдебиет ==
*Абилхаир // Казахстан. Национальная энциклопедия. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2004. — Т. I. — С. 82. — ISBN 9965-9389-9-7. (CC BY-SA 3.0)
*''Ерофеева И. В.'' Хан Абулхаир: полководец, правитель, политик. — Алматы: Дайк-Пресс, 2007. — 456 с. — ISBN 9965-798-64-8.
* ''Ерофеева И.В.'' Эпистолярное наследие казахской правящей элиты 1675-1821 гг. Сборник исторических документов в 2-х томах/Автор проекта, введения, биографий ханов, научных комментариев; составитель и ответственный редактор И.В.Ерофеева. Алматы: АО «АБДИ Компани», 2014. - 696 с. + вкл. 44 с. — ISBN 978-9965-832-26-0.
*''Кадырбаев А. Ш.'' К истории взаимоотношений калмыков поволжья и ойратов джунгарии с ногайцами, туркменами и казахами в XVII–XVIII вв. // Вестник Калмыцкого университета. — 2023. — № 3 (59). — С. 6—16.
*''Темиргалиев Р. Д.'' Эпоха последних батыров. — Алматы: ОО «Казахское историческое общество», 2024. — С. 296.
[[Санат:15 тамызда қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақ хандары]]
[[Санат:Қазақ сұлтандары]]
[[Санат:Кіші жүз хандары]]
[[Санат:Башқұрт хандары]]
jfd7qy6j3ktks21elzk6ln4laey8jjg
3693008
3693007
2026-11-07T14:18:10Z
Unknown Alash
96268
3693008
wikitext
text/x-wiki
{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = Қазақ ханы
| Қазақша есімі = Әбілқайыр хан
| Шынайы есімі =
| Суреті = Abulkhair Khan.jpg
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы = Башқұрт ханы
| Ту =
| Ту2 =
| Басқара бастады = 1708
| Басқаруын аяқтады = 1709
| Ізашары =
| Ізбасары =
| Титулы_2 = Кіші жүздің ханы
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 = 1710
| Басқаруын аяқтады_2 = 1748
| Ізашары_2 = [[Қайып хан]]
| Ізбасары_2 = [[Нұралы хан]]
| Титулы_3 = қазақ ханы
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 = 1726
| Басқаруын аяқтады_3 = 1731
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 = хиуа ханы
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Реті_4 =
| Басқара бастады_4 = 1740 жылдың 5 қарашасы
| Басқаруын аяқтады_4 = 1740 жылдың 11 қарашасы
| Ізашары_4 = [[II Елбарыс хан]]
| Ізбасары_4 =
| Туған күні = белгісіз
| Туған жері =
| Қайтыс болған күні = 1748 жылдың 15 тамызы
| Қайтыс болған жері =
| Жерленді = Хан моласы (қазіргі [[Ақтөбе облысы]])
| Діні = [[Ислам|ислам]]
| Туған кездегі есімі =
| Әкесі = Айтақ Қажы сұлтан
| Анасы =
| Жұбайы = [[Бопай Бәтима|Бопай ханым]] <br /> Баян ханым
| Балалары = '''ұлдары:''' [[Нұралы хан]], <br /> [[Ералы хан]], <br /> Жармұхамбет хан, <br /> Қожа Ахмет, <br />[[Айшуақ хан]], <br /> Әділ сұлтан, <br /> Шыңғыс сұлтан <br />'''қыздары:''' Қарашаш ханым, Намұрын ханым, Зүлейха ханым, Жәннәт ханым
| Партиясы =
| Білімі =
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons =
| Марапаттары =
}}
{{мағына|Әбілқайыр хан}}
'''Әбілқайыр хан''' (толық есімі ''Әбілқайыр-Мұхаммед Баһадүр Қазы хан'', жазба деректерде ''Абалгаир, Абдулхаир, Абуэр-хайли, Балгаир, Оболгаир, Abul-Geir, Abulkair'', туған жылы белгісіз – 1748 жылдың 15 тамызы) — [[Кіші жүз|Кіші жүздің]] [[сұлтан|сұлтаны]], 1710 жылдан бастап Кіші жүз ханы. XVII ғасырдың аяғында [[Сауран]] қаласын билеген Қажы сұлтанның ортаншы ұлы, [[Өсек сұлтан]] әулетінің өкілі.
== Өмірбаяны ==
=== Жастық шағы ===
Ел аузында сақталған аңыздарға қарағанда, ата-анасы мен үлкен ағасынан ерте айырылып, жас кезінде мұқтаждық көрген. [[қалмақтар|Еділ қалмақтарымен]] орын алған қақтығыс кезінде тұтқынға түсіп, XVII ғасырдың 90-шы жылдары мен XVIII ғасырдың бас кезінде қалмақ ханы [[Аюка хан|Аюкеге]] қызмет еткен. XVIII ғасырдың алғашқы онжылдығында өзін батыл жауынгер әрі талантты қолбасшы ретінде танытты. 1707 жылдың желтоқсанында [[тархан]] Алдар Исекеев бастаған [[Башқұрт көтерілістері|башқұрт көтерілісшілермен]] бірге ресей әскеріне қарсы соғысқан. Жүректау тауының мағындағы 10 күнге созылған шайқас көтерілісшілердің жеңісімен аяқталды. 1709 жылы Алдар Исекеевтің шақыруымен Шығыс Башқұртстанға қайта оралып, башқұрт ханы атанды. Жоңғар әскерінің Сырдың бойына басып кіруіне байланысты қазақ даласына оралуға мәжбүр болды. Башқұрт тағын иеленуі, [[ойраттар|ойрат]] тайпаларына қарсы жүргізген сәтті әскери қимылдары Әбілқайырдың [[Орта жүз|Орта]] және Кіші жүздердегі беделін арттырды.
=== Кіші жүздің ханы ===
[[File:Bashkir by Castle 01.jpg|thumb|left|Әбілқайыр хан (Дж. Кэстль суреті)]]
1702–1723 жылдары аралығында қол астындағы қазақтардың еділ қалмақтарының қоныстарына, жайық казактарының станицаларына шабуылдарын басқарған. 1715 жылы казак станицасы Новошешминскті өрттеп жіберді. 1717, 1719, 1720, 1720 жылдары қалмақтарға және Қазан уезіндегі елді-мекендерге жаңа шабуылдар ұйымастырған. 1718, 1719, 1720 жылдары Әбілқайыр ханның батырлары Жайық казак қалашығын үш рет қоршауға алған. XVIII ғасырдың екінші онжылдығында Қазан және Сібір губернияларындағы жергілікті билеуші топтармен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты.
1718 жылдың аяғына дейін [[Қайып хан|Қайып ханның]] саяси одақтасы болған. 1721 жылы казактар мен қалмақтардың атаман Балмашнов басқарған тобы Ойыл өзеніне дейін шабуыл жасап, көп тұтқындармен мал айдап кеткен. 1722 жылы қаңтар айында 300 қол қазақ сарбаздары қарымта қайтару үшін казак-орыстардың Шаған жанындағы қысқы станицасына шабуыл жасап, 70 қазақ орысты айдап әкетеді. Ақпан айында қазақ-орыстардың Жайық қалашығы жанындағы жылқы табынын айдап кетіп, оларды түгелдей жаяу қалдырады.
18 ғасыр қазақ халқы үшін ел басына күн туған кезең болды, жоңғарлар тарапынан болатын шабуылдар халықты көп күйзеліске ұшыратты. Әбілқайыр бұл сұрапыл соғыста жанкештілік танытты. Ол бабаларының иелігінде болған [[Сайрам]], [[Түркістан (қала)|Түркістан]] және [[Ташкент]] қалаларын қорғау жолында ерен ерлігімен көзге түсті. Бұл қалалар [[жоңғарлар]]дың қоршауында қалған кезде, тең емес ұрыста анасы мен әйелі тұтқынға түскен соң, Әбілқайыр хан шегінуге мәжбүр болды. [[1718]] жылы [[Аякөз]]де Әбілқайыр мен [[Қайып хан|Қайып]] 30 мыңдық әскері жоңғарлармен қанды шайқас жүргізді. Бірақ осы шайқаста Әбілхайыр мен Қайыптың алауыздығы кесірінен қазақ қолы жеңіліске ұшырайды.
Ол 1723-24 жылдары Түркістан қаласында тұрып, одан жоңғар басқыншылары қуып шыққан соң, Бұқар мен Хиуа хандықтарының шекарасындағы өзіне қарайтын тайпалардың арасына кетеді.
Әбілқайыр жастайынан батылдығымен танылып, дарынды әскербасы және білгір қолбасшы болды. [[1726]] жылы үш жүздің қазақтары бас қосқан құрылтайда билер мен батырлар бірауыздан Әбілқайырды [[Қазақ хандығы]] әскерінің бас қолбасшысы етіп сайлады. Ал, Әбілқайырдың хандық дәрежеге қалай жеткендігін [[1736]] жылы оның Ордасына келген ағылшын суретшісі [[Джон Кэстль]] былайша түйіндейді:''Ол зор тұлғалы, сымбатты, аппақ жүзі қызыл шырайлы, түсі сондай жылы кісі, сонымен қатар зор денсаулық пен қайрат-күш иесі, садақ тартуға келгенде шынымен-ақ бүкіл ұлтта оған тең келетін кісі жоқ. Хан болмай тұрып, ол сұлтан ғана болатын, оның барлық балалары да осы лауазымды алып жүр. Жоңғар қалмақтарымен болған соғыста олардың басшысы қонтайшыны өз қолымен тұтқынға алғаннан кейін… Кіші орда оны хан сайлады.''
Әскербасы Әбілқайыр халық жасақтарында қыруар істер атқарды, соғысу қабілетін жоғары деңгейге көтерді және қарулы күштерде адамгершілік рух пен патриотизмді марапаттап отырды. [[1728]] жылы қазақ әскері жеңіске қол жеткізді. Бұл шайқастар [[Ұлытау таулары]]нда, Қарасиыр жері мен [[Бұланты]] өзенінің бойында болды, мұнда қазақтар қонтайшының ұлы басқаратын экспедициялық корпусты талқандады. Бұл жеңістен кейін халық көкейінде жеңіске қол жеткізуге болады деген сенім ұялады. Басқыншыларға қарсы халық жұмыла көтерілді.
Алайда бұл жеңілістен кейін де жау әлі күшті күйінде қалды. Жағдайға қанық Әбілқайыр жаңа шабуыл бастады. [[1730]] жылы көктемде [[Балқаш]]тың оңтүстік шығысындағы [[Итішпес]] елді мекенінде Әбілқайыр бастаған қазақ әскері жауларды тағы талқандады. [[Жоңғарлар]]ға қарсы жүз жылдық соғыста қазақ халқы өзгерісті кезеңге аяқ басты, жеңіске бір табан жақындағандай болды.
Алайда дәл осы кезеңде [[Болат хан]] қаза табады. Сондықтан да басқа ханды тағайындау төңірегінде сауал туындайды. Әбілқайыр мен [[Сәмеке хан|Сәмеке]] таққа таласқанына қарамастан жоғарғы билер [[Болат хан]]ның жас ұлы [[Әбілмәмбет хан|Әбілмәмбетті]] жоғарғы хан қылып сайлайды. Болат хан өлгеннен кейін «қазақтың бас ханы болу жолы менікі» деп сеніммен жүрген қазақ әскерлерінің басты тіректері Әбілқайыр хан мен [[Сәмеке хан]] әскерлерін ертіп, өз ордаларына кетіп қалады. Осыдан соң біріккен қазақ халқының жасақтары ыдырай бастады да, Жоңғар әскерінің 1 бөлігі аман қалады. Жоңғарлардың әлі де болса қауіп төндіріп тұрғанына көзі жеткен Әбілқайыр хан өзіне одақтас іздей бастайды. Сөйтіп, ол Ресей империясына елші жіберіп, одақтас болуды ұсынады. Оның көздегені орыстардың қолдауымен қазақ жүздерінін басын қосып, сыртқы жаулары Еділ қалмақтары, башқұрттар және жоңғарларға қарсы тұру болды. Бірақ, Ресей оның бұл ұсынысын қабылдамай, тек протектораттыққа келісетінін жеткізеді. Әбілқайыр хан бұған келісімін беруге мәжбүр болады. 1731 жылы күзде Тевкелев бастаған орыс елшілері Әбілқайыр және Кіші жүз бен Орта жүздің бір бөлігінің старшындарынан ант қабылдайды. Ресейдің құйтырқы саясатын кеш сезген Әбілқайыр оларға қарсы бірнеше рет қарсы шығады. Бірақ, бұл әрекеттері нәтиже бермегендіктен қайтара бодандық антын береді (1738, 1742, 1748).
Қазақтарды әлсіретіп, бүкіл Орта Азияға жол ашар қақпаның кілтін тезірек қолға түсіру жөнінде патшасынан нұсқау алған орыстың далалық әкімдері бұл оқшалануды өз мүдделеріне пайдаланып қалуға жанталаса кіріседі. Бұл ретте отарлаудың ежелден сыналған тәсілі – «жабайыны жабайының қолымен құртуды» іске қосады. Сөйтіп олар өздерінің бодандары Еділ қалмақтарын да, башқұрттарды да, сондай-ақ Жайық казактарын да айдап салып, Кіші жүз қазақтарының тынышын кетіре бастайды. Соның аяғы Әбілқайырдың 1730 жылы өзін Ресей империясының қол астына алуына сұрап, Петербургке елшісін жіберуіне әкеп соғады. Онда ол өзінің Ресей империясына башқұрттар секілді қызмет етіп, солар сияқты алым төлейтінін айта келіп, өздеріне Ресейдің өзге бодандары тарапынан ешқандай қиянат және шабуыл болмауын талап етеді, патша тарапынан тыйым салынбаса, башқұрттардың өздігінен шабуыл жасауды тоқтатпайтынын айтады. Сондай-ақ Ресей бодандары қолдарындағы қазақ тұтқындарын қайтарса, қазақтар да өз тарапынан олардың тұтқындарын кері қайтаратынын білдіреді. Бірақ бұл бодандық Әбілқайыр ойлағандай нәтиже бермейді. Содан кейін ол Жоңғар хандығының қонтайшысы Қалдан Серенге адам салады. Іздегенге сұраған ол да мұны құп алады. Ол жоңғар тұтқынынан босатылған Абылай арқылы жіберген жарлығында Әбілқайырдың тілегін орындағанын толық көрсетеді. Арадағы достық қатынастар сенімді болу үшін Әбілқайырдың өз баласына мың қазақты ертіп, Жоңғарияға жіберуін, осыған жауап ретінде өз баласын мың ойратпен қазақтарға жіберетінін айтады. Дегенмен, Әбілқайырдың Қалдан Серенмен құда болып, оған арқа сүйеп, ойдағымды жүзеге асырам ба деген үміті де ақталмай қалады. 1745 жылдың қыркүйегінде Қалдан Серен қайтыс болады.
=== Өлімі ===
1748 жылы Орынбордан шағын жасағымен қайтып келе жатқан жолда, қарсыластарының бірі [[Барақ хан (Орта жүз)|Барақ сұлтанның]] құрған қақпанына ұрынып қалады. Барақ сұлтан жоңғар шапқыншылығы кезінде зор беделге ие болған тұлға. Әбілқайырдың Ресейді қолдағанын жақтырмай, оған қарсы шыққан. Әбілқайырдың 50 шақты адамымен келе жатқанын естіген ол, мүмкіндікті пайдаланып қалуды ойлап, тұзақ құрады. Осы шайқаста қарсыластарының күші басым екенін көріп тұрған ханның күзетшілері оған қашуды ұсынады. Бірақ, Әбілқайыр хан бұдан бас тартып, осы шайқаста қаза табады.
Әбілқайырдың моласы [[Қабырға]] өзенінің [[Өлкейек]]ке құятын тұсында, [[Торғай]] қаласынан 80 шақырым жерде. Кейін бұл жер «Хан моласы» аталды.
== Естелік ==
2000 жылы Ақтөбе қаласындағы облыстық әкімшіліктің алдында Әбілқайырханның қоладан құйылған ескерткіші орнатылды. Қаланың ең басты көшесі бұрыңғы Ленин даңғылының атауы өзгертіліп, Әбілқайыр хан есімі берілді. 2015 жылы Ақтөбе облысының Әйтеке би ауданындағы "Хан моласы" қорымында Әбілқайыр ханға арналған кесене мен мемориалдық кешен орнатылды.<ref>"Ақтөбе -құтты мекен" Энциклопедиялық анықтамалық . Алматы 2017 336 бет. 26-28беттер. ISBN 978-601--06-4493-9. Шамшырақ Ақтөбе ЖШС</ref>
== Галерея ==
[[File:Әбілхайыр ханның хаты (1731).jpg|left|thumb|Әбілхайыр ханның Анна Иоановнаға хаты (1731)]]
[[File:Kazakhstan-1993-Bill-50-Obverse.jpg|left|thumb|Әбілқайыр хан бейнеленген 1993 жылғы 50 теңге]]
== Әдебиет ==
*Абилхаир // Казахстан. Национальная энциклопедия. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2004. — Т. I. — С. 82. — ISBN 9965-9389-9-7. (CC BY-SA 3.0)
*''Ерофеева И. В.'' Хан Абулхаир: полководец, правитель, политик. — Алматы: Дайк-Пресс, 2007. — 456 с. — ISBN 9965-798-64-8.
* ''Ерофеева И.В.'' Эпистолярное наследие казахской правящей элиты 1675-1821 гг. Сборник исторических документов в 2-х томах/Автор проекта, введения, биографий ханов, научных комментариев; составитель и ответственный редактор И.В.Ерофеева. Алматы: АО «АБДИ Компани», 2014. - 696 с. + вкл. 44 с. — ISBN 978-9965-832-26-0.
*''Кадырбаев А. Ш.'' К истории взаимоотношений калмыков поволжья и ойратов джунгарии с ногайцами, туркменами и казахами в XVII–XVIII вв. // Вестник Калмыцкого университета. — 2023. — № 3 (59). — С. 6—16.
*''Темиргалиев Р. Д.'' Эпоха последних батыров. — Алматы: ОО «Казахское историческое общество», 2024. — С. 296.
[[Санат:15 тамызда қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақ хандары]]
[[Санат:Қазақ сұлтандары]]
[[Санат:Кіші жүз хандары]]
[[Санат:Башқұрт хандары]]
awsjk6qoj0ooof63xbvbxz3nt4srksa
3693009
3693008
2026-11-07T14:20:50Z
Unknown Alash
96268
3693009
wikitext
text/x-wiki
{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = Қазақ ханы
| Қазақша есімі = Әбілқайыр хан
| Шынайы есімі =
| Суреті = Abulkhair Khan.jpg
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы = Башқұрт ханы
| Ту =
| Ту2 =
| Басқара бастады = 1708
| Басқаруын аяқтады = 1709
| Ізашары =
| Ізбасары =
| Титулы_2 = Кіші жүздің ханы
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 = 1710
| Басқаруын аяқтады_2 = 1748
| Ізашары_2 = [[Қайып хан]]
| Ізбасары_2 = [[Нұралы хан]]
| Титулы_3 = қазақ ханы
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 = 1726
| Басқаруын аяқтады_3 = 1731
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 = хиуа ханы
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Реті_4 =
| Басқара бастады_4 = 1740 жылдың 5 қарашасы
| Басқаруын аяқтады_4 = 1740 жылдың 11 қарашасы
| Ізашары_4 = [[II Елбарыс хан]]
| Ізбасары_4 =
| Туған күні = белгісіз
| Туған жері =
| Қайтыс болған күні = 1748 жылдың 15 тамызы
| Қайтыс болған жері =
| Жерленді = Хан моласы (қазіргі [[Ақтөбе облысы]])
| Діні = [[Ислам|ислам]]
| Туған кездегі есімі =
| Әкесі = Айтақ Қажы сұлтан
| Анасы =
| Жұбайы = [[Бопай Бәтима|Бопай ханым]] <br /> Баян ханым
| Балалары = '''ұлдары:''' [[Нұралы хан]], <br /> [[Ералы хан]], <br /> Жармұхамбет хан, <br /> Қожа Ахмет, <br />[[Айшуақ хан]], <br /> Әділ сұлтан, <br /> Шыңғыс сұлтан <br />'''қыздары:''' Қарашаш ханым, Намұрын ханым, Зүлейха ханым, Жәннәт ханым
| Партиясы =
| Білімі =
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons =
| Марапаттары =
}}
{{мағына|Әбілқайыр хан}}
'''Әбілқайыр хан''' (толық есімі ''Әбілқайыр-Мұхаммед Баһадүр Қазы хан'', жазба деректерде ''Абалгаир, Абдулхаир, Абуэр-хайли, Балгаир, Оболгаир, Abul-Geir, Abulkair'', туған жылы белгісіз – 1748 жылдың 15 тамызы) — [[Кіші жүз|Кіші жүздің]] [[сұлтан|сұлтаны]], 1710 жылдан бастап Кіші жүз ханы. XVII ғасырдың аяғында [[Сауран]] қаласын билеген Қажы сұлтанның ортаншы ұлы, [[Өсек сұлтан]] әулетінің өкілі.
== Өмірбаяны ==
=== Жастық шағы ===
Ел аузында сақталған аңыздарға қарағанда, ата-анасы мен үлкен ағасынан ерте айырылып, жас кезінде мұқтаждық көрген. [[қалмақтар|Еділ қалмақтарымен]] орын алған қақтығыс кезінде тұтқынға түсіп, XVII ғасырдың 90-шы жылдары мен XVIII ғасырдың бас кезінде қалмақ ханы [[Аюка хан|Аюкеге]] қызмет еткен. XVIII ғасырдың алғашқы онжылдығында өзін батыл жауынгер әрі талантты қолбасшы ретінде танытты. 1707 жылдың желтоқсанында [[тархан]] Алдар Исекеев бастаған [[Башқұрт көтерілістері|башқұрт көтерілісшілермен]] бірге ресей әскеріне қарсы соғысқан. Жүректау тауының мағындағы 10 күнге созылған шайқас көтерілісшілердің жеңісімен аяқталды. 1709 жылы Алдар Исекеевтің шақыруымен Шығыс Башқұртстанға қайта оралып, башқұрт ханы атанды. Жоңғар әскерінің Сырдың бойына басып кіруіне байланысты қазақ даласына оралуға мәжбүр болды. Башқұрт тағын иеленуі, [[ойраттар|ойрат]] тайпаларына қарсы жүргізген сәтті әскери қимылдары Әбілқайырдың [[Орта жүз|Орта]] және Кіші жүздердегі беделін арттырды.
=== Кіші жүздің ханы ===
[[File:Bashkir by Castle 01.jpg|thumb|left|Әбілқайыр хан (Дж. Кэстль суреті)]]
1702–1723 жылдары аралығында қол астындағы қазақтардың еділ қалмақтарының қоныстарына, жайық казактарының станицаларына шабуылдарын басқарған. 1715 жылы казак станицасы Новошешминскті өрттеп жіберді. 1717, 1719, 1720, 1720 жылдары қалмақтарға және Қазан уезіндегі елді-мекендерге жаңа шабуылдар ұйымастырған. 1718, 1719, 1720 жылдары Әбілқайыр ханның батырлары Жайық казак қалашығын үш рет қоршауға алған. XVIII ғасырдың екінші онжылдығында Қазан және Сібір губернияларындағы жергілікті билеуші топтармен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты.
1718 жылдың аяғына дейін [[Қайып хан|Қайып ханның]] саяси одақтасы болған. 1721 жылы казактар мен қалмақтардың атаман Балмашнов басқарған тобы Ойыл өзеніне дейін шабуыл жасап, көп тұтқындармен мал айдап кеткен. 1722 жылы қаңтар айында 300 қол қазақ сарбаздары қарымта қайтару үшін казак-орыстардың Шаған жанындағы қысқы станицасына шабуыл жасап, 70 қазақ орысты айдап әкетеді. Ақпан айында қазақ-орыстардың Жайық қалашығы жанындағы жылқы табынын айдап кетіп, оларды түгелдей жаяу қалдырады.
18 ғасыр қазақ халқы үшін ел басына күн туған кезең болды, жоңғарлар тарапынан болатын шабуылдар халықты көп күйзеліске ұшыратты. Әбілқайыр бұл сұрапыл соғыста жанкештілік танытты. Ол бабаларының иелігінде болған [[Сайрам]], [[Түркістан (қала)|Түркістан]] және [[Ташкент]] қалаларын қорғау жолында ерен ерлігімен көзге түсті. Бұл қалалар [[жоңғарлар]]дың қоршауында қалған кезде, тең емес ұрыста анасы мен әйелі тұтқынға түскен соң, Әбілқайыр хан шегінуге мәжбүр болды. [[1718]] жылы [[Аякөз]]де Әбілқайыр мен [[Қайып хан|Қайып]] 30 мыңдық әскері жоңғарлармен қанды шайқас жүргізді. Бірақ осы шайқаста Әбілхайыр мен Қайыптың алауыздығы кесірінен қазақ қолы жеңіліске ұшырайды.
Ол 1723-24 жылдары Түркістан қаласында тұрып, одан жоңғар басқыншылары қуып шыққан соң, Бұқар мен Хиуа хандықтарының шекарасындағы өзіне қарайтын тайпалардың арасына кетеді.
Әбілқайыр жастайынан батылдығымен танылып, дарынды әскербасы және білгір қолбасшы болды. [[1726]] жылы үш жүздің қазақтары бас қосқан құрылтайда билер мен батырлар бірауыздан Әбілқайырды [[Қазақ хандығы]] әскерінің бас қолбасшысы етіп сайлады. Ал, Әбілқайырдың хандық дәрежеге қалай жеткендігін [[1736]] жылы оның Ордасына келген ағылшын суретшісі [[Джон Кэстль]] былайша түйіндейді:''Ол зор тұлғалы, сымбатты, аппақ жүзі қызыл шырайлы, түсі сондай жылы кісі, сонымен қатар зор денсаулық пен қайрат-күш иесі, садақ тартуға келгенде шынымен-ақ бүкіл ұлтта оған тең келетін кісі жоқ. Хан болмай тұрып, ол сұлтан ғана болатын, оның барлық балалары да осы лауазымды алып жүр. Жоңғар қалмақтарымен болған соғыста олардың басшысы қонтайшыны өз қолымен тұтқынға алғаннан кейін… Кіші орда оны хан сайлады.''
Әскербасы Әбілқайыр халық жасақтарында қыруар істер атқарды, соғысу қабілетін жоғары деңгейге көтерді және қарулы күштерде адамгершілік рух пен патриотизмді марапаттап отырды. [[1728]] жылы қазақ әскері жеңіске қол жеткізді. Бұл шайқастар [[Ұлытау таулары]]нда, Қарасиыр жері мен [[Бұланты]] өзенінің бойында болды, мұнда қазақтар қонтайшының ұлы басқаратын экспедициялық корпусты талқандады. Бұл жеңістен кейін халық көкейінде жеңіске қол жеткізуге болады деген сенім ұялады. Басқыншыларға қарсы халық жұмыла көтерілді.
Алайда бұл жеңілістен кейін де жау әлі күшті күйінде қалды. Жағдайға қанық Әбілқайыр жаңа шабуыл бастады. [[1730]] жылы көктемде [[Балқаш]]тың оңтүстік шығысындағы [[Итішпес]] елді мекенінде Әбілқайыр бастаған қазақ әскері жауларды тағы талқандады. [[Жоңғарлар]]ға қарсы жүз жылдық соғыста қазақ халқы өзгерісті кезеңге аяқ басты, жеңіске бір табан жақындағандай болды.
Алайда дәл осы кезеңде [[Болат хан]] қаза табады. Сондықтан да басқа ханды тағайындау төңірегінде сауал туындайды. Әбілқайыр мен [[Сәмеке хан|Сәмеке]] таққа таласқанына қарамастан жоғарғы билер [[Болат хан]]ның жас ұлы [[Әбілмәмбет хан|Әбілмәмбетті]] жоғарғы хан қылып сайлайды. Болат хан өлгеннен кейін «қазақтың бас ханы болу жолы менікі» деп сеніммен жүрген қазақ әскерлерінің басты тіректері Әбілқайыр хан мен [[Сәмеке хан]] әскерлерін ертіп, өз ордаларына кетіп қалады. Осыдан соң біріккен қазақ халқының жасақтары ыдырай бастады да, Жоңғар әскерінің 1 бөлігі аман қалады. Жоңғарлардың әлі де болса қауіп төндіріп тұрғанына көзі жеткен Әбілқайыр хан өзіне одақтас іздей бастайды. Сөйтіп, ол Ресей империясына елші жіберіп, одақтас болуды ұсынады. Оның көздегені орыстардың қолдауымен қазақ жүздерінін басын қосып, сыртқы жаулары Еділ қалмақтары, башқұрттар және жоңғарларға қарсы тұру болды. Бірақ, Ресей оның бұл ұсынысын қабылдамай, тек протектораттыққа келісетінін жеткізеді. Әбілқайыр хан бұған келісімін беруге мәжбүр болады. 1731 жылы күзде Тевкелев бастаған орыс елшілері Әбілқайыр және Кіші жүз бен Орта жүздің бір бөлігінің старшындарынан ант қабылдайды. Ресейдің құйтырқы саясатын кеш сезген Әбілқайыр оларға қарсы бірнеше рет қарсы шығады. Бірақ, бұл әрекеттері нәтиже бермегендіктен қайтара бодандық антын береді (1738, 1742, 1748).
Қазақтарды әлсіретіп, бүкіл Орта Азияға жол ашар қақпаның кілтін тезірек қолға түсіру жөнінде патшасынан нұсқау алған орыстың далалық әкімдері бұл оқшалануды өз мүдделеріне пайдаланып қалуға жанталаса кіріседі. Бұл ретте отарлаудың ежелден сыналған тәсілі – «жабайыны жабайының қолымен құртуды» іске қосады. Сөйтіп олар өздерінің бодандары Еділ қалмақтарын да, башқұрттарды да, сондай-ақ Жайық казактарын да айдап салып, Кіші жүз қазақтарының тынышын кетіре бастайды. Соның аяғы Әбілқайырдың 1730 жылы өзін Ресей империясының қол астына алуына сұрап, Петербургке елшісін жіберуіне әкеп соғады. Онда ол өзінің Ресей империясына башқұрттар секілді қызмет етіп, солар сияқты алым төлейтінін айта келіп, өздеріне Ресейдің өзге бодандары тарапынан ешқандай қиянат және шабуыл болмауын талап етеді, патша тарапынан тыйым салынбаса, башқұрттардың өздігінен шабуыл жасауды тоқтатпайтынын айтады. Сондай-ақ Ресей бодандары қолдарындағы қазақ тұтқындарын қайтарса, қазақтар да өз тарапынан олардың тұтқындарын кері қайтаратынын білдіреді. Бірақ бұл бодандық Әбілқайыр ойлағандай нәтиже бермейді. Содан кейін ол Жоңғар хандығының қонтайшысы Қалдан Серенге адам салады. Іздегенге сұраған ол да мұны құп алады. Ол жоңғар тұтқынынан босатылған Абылай арқылы жіберген жарлығында Әбілқайырдың тілегін орындағанын толық көрсетеді. Арадағы достық қатынастар сенімді болу үшін Әбілқайырдың өз баласына мың қазақты ертіп, Жоңғарияға жіберуін, осыған жауап ретінде өз баласын мың ойратпен қазақтарға жіберетінін айтады. Дегенмен, Әбілқайырдың Қалдан Серенмен құда болып, оған арқа сүйеп, ойдағымды жүзеге асырам ба деген үміті де ақталмай қалады. 1745 жылдың қыркүйегінде Қалдан Серен қайтыс болады.
=== Өлімі ===
1748 жылы Орынбордан шағын жасағымен қайтып келе жатқан жолда, қарсыластарының бірі [[Барақ хан (Орта жүз)|Барақ сұлтанның]] құрған қақпанына ұрынып қалады. Барақ сұлтан жоңғар шапқыншылығы кезінде зор беделге ие болған тұлға. Әбілқайырдың Ресейді қолдағанын жақтырмай, оған қарсы шыққан. Әбілқайырдың 50 шақты адамымен келе жатқанын естіген ол, мүмкіндікті пайдаланып қалуды ойлап, тұзақ құрады. Осы шайқаста қарсыластарының күші басым екенін көріп тұрған ханның күзетшілері оған қашуды ұсынады. Бірақ, Әбілқайыр хан бұдан бас тартып, осы шайқаста қаза табады.
Әбілқайырдың моласы [[Қабырға]] өзенінің [[Өлкейек]]ке құятын тұсында, [[Торғай]] қаласынан 80 шақырым жерде. Кейін бұл жер «Хан моласы» аталды.
== Естелік ==
2000 жылы Ақтөбе қаласындағы облыстық әкімшіліктің алдында Әбілқайырханның қоладан құйылған ескерткіші орнатылды. Қаланың ең басты көшесі бұрыңғы Ленин даңғылының атауы өзгертіліп, Әбілқайыр хан есімі берілді. 2015 жылы Ақтөбе облысының Әйтеке би ауданындағы "Хан моласы" қорымында Әбілқайыр ханға арналған кесене мен мемориалдық кешен орнатылды.<ref>"Ақтөбе -құтты мекен" Энциклопедиялық анықтамалық . Алматы 2017 336 бет. 26-28беттер. ISBN 978-601--06-4493-9. Шамшырақ Ақтөбе ЖШС</ref>
== Галерея ==
[[File:Әбілхайыр ханның хаты (1731).jpg|left|thumb|Әбілхайыр ханның Анна Иоановнаға хаты (1731)]]
[[File:Kazakhstan-1993-Bill-50-Obverse.jpg|left|thumb|Әбілқайыр хан бейнеленген 1993 жылғы 50 теңге]]
== Әдебиет ==
*Абилхаир // Казахстан. Национальная энциклопедия. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2004. — Т. I. — С. 82. — ISBN 9965-9389-9-7. (CC BY-SA 3.0)
*''Ерофеева И. В.'' Хан Абулхаир: полководец, правитель, политик. — Алматы: Дайк-Пресс, 2007. — 456 с. — ISBN 9965-798-64-8.
* ''Ерофеева И.В.'' Эпистолярное наследие казахской правящей элиты 1675-1821 гг. Сборник исторических документов в 2-х томах/Автор проекта, введения, биографий ханов, научных комментариев; составитель и ответственный редактор И.В.Ерофеева. Алматы: АО «АБДИ Компани», 2014. - 696 с. + вкл. 44 с. — ISBN 978-9965-832-26-0.
*''Кадырбаев А. Ш.'' К истории взаимоотношений калмыков поволжья и ойратов джунгарии с ногайцами, туркменами и казахами в XVII–XVIII вв. // Вестник Калмыцкого университета. — 2023. — № 3 (59). — С. 6—16.
*''Темиргалиев Р. Д.'' Эпоха последних батыров. — Алматы: ОО «Казахское историческое общество», 2024. — С. 296.
[[Санат:1748 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақ хандары]]
[[Санат:Қазақ сұлтандары]]
[[Санат:Кіші жүз хандары]]
[[Санат:Башқұрт хандары]]
[[Санат:Хиуа хандары]]
b80f4mesnoeyi13mpulqon9c4itl9le
3693015
3693009
2026-11-07T14:40:01Z
Unknown Alash
96268
/* Кіші жүздің ханы */
3693015
wikitext
text/x-wiki
{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = Қазақ ханы
| Қазақша есімі = Әбілқайыр хан
| Шынайы есімі =
| Суреті = Abulkhair Khan.jpg
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы = Башқұрт ханы
| Ту =
| Ту2 =
| Басқара бастады = 1708
| Басқаруын аяқтады = 1709
| Ізашары =
| Ізбасары =
| Титулы_2 = Кіші жүздің ханы
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 = 1710
| Басқаруын аяқтады_2 = 1748
| Ізашары_2 = [[Қайып хан]]
| Ізбасары_2 = [[Нұралы хан]]
| Титулы_3 = қазақ ханы
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 = 1726
| Басқаруын аяқтады_3 = 1731
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 = хиуа ханы
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Реті_4 =
| Басқара бастады_4 = 1740 жылдың 5 қарашасы
| Басқаруын аяқтады_4 = 1740 жылдың 11 қарашасы
| Ізашары_4 = [[II Елбарыс хан]]
| Ізбасары_4 =
| Туған күні = белгісіз
| Туған жері =
| Қайтыс болған күні = 1748 жылдың 15 тамызы
| Қайтыс болған жері =
| Жерленді = Хан моласы (қазіргі [[Ақтөбе облысы]])
| Діні = [[Ислам|ислам]]
| Туған кездегі есімі =
| Әкесі = Айтақ Қажы сұлтан
| Анасы =
| Жұбайы = [[Бопай Бәтима|Бопай ханым]] <br /> Баян ханым
| Балалары = '''ұлдары:''' [[Нұралы хан]], <br /> [[Ералы хан]], <br /> Жармұхамбет хан, <br /> Қожа Ахмет, <br />[[Айшуақ хан]], <br /> Әділ сұлтан, <br /> Шыңғыс сұлтан <br />'''қыздары:''' Қарашаш ханым, Намұрын ханым, Зүлейха ханым, Жәннәт ханым
| Партиясы =
| Білімі =
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons =
| Марапаттары =
}}
{{мағына|Әбілқайыр хан}}
'''Әбілқайыр хан''' (толық есімі ''Әбілқайыр-Мұхаммед Баһадүр Қазы хан'', жазба деректерде ''Абалгаир, Абдулхаир, Абуэр-хайли, Балгаир, Оболгаир, Abul-Geir, Abulkair'', туған жылы белгісіз – 1748 жылдың 15 тамызы) — [[Кіші жүз|Кіші жүздің]] [[сұлтан|сұлтаны]], 1710 жылдан бастап Кіші жүз ханы. XVII ғасырдың аяғында [[Сауран]] қаласын билеген Қажы сұлтанның ортаншы ұлы, [[Өсек сұлтан]] әулетінің өкілі.
== Өмірбаяны ==
=== Жастық шағы ===
Ел аузында сақталған аңыздарға қарағанда, ата-анасы мен үлкен ағасынан ерте айырылып, жас кезінде мұқтаждық көрген. [[қалмақтар|Еділ қалмақтарымен]] орын алған қақтығыс кезінде тұтқынға түсіп, XVII ғасырдың 90-шы жылдары мен XVIII ғасырдың бас кезінде қалмақ ханы [[Аюка хан|Аюкеге]] қызмет еткен. XVIII ғасырдың алғашқы онжылдығында өзін батыл жауынгер әрі талантты қолбасшы ретінде танытты. 1707 жылдың желтоқсанында [[тархан]] Алдар Исекеев бастаған [[Башқұрт көтерілістері|башқұрт көтерілісшілермен]] бірге ресей әскеріне қарсы соғысқан. Жүректау тауының мағындағы 10 күнге созылған шайқас көтерілісшілердің жеңісімен аяқталды. 1709 жылы Алдар Исекеевтің шақыруымен Шығыс Башқұртстанға қайта оралып, башқұрт ханы атанды. Жоңғар әскерінің Сырдың бойына басып кіруіне байланысты қазақ даласына оралуға мәжбүр болды. Башқұрт тағын иеленуі, [[ойраттар|ойрат]] тайпаларына қарсы жүргізген сәтті әскери қимылдары Әбілқайырдың [[Орта жүз|Орта]] және Кіші жүздердегі беделін арттырды.
=== Кіші жүздің ханы ===
[[File:Bashkir by Castle 01.jpg|thumb|left|Әбілқайыр хан (Дж. Кэстль суреті)]]
1702–1723 жылдары аралығында қол астындағы қазақтардың еділ қалмақтарының қоныстарына, жайық казактарының станицаларына шабуылдарын басқарған. 1715 жылы казак станицасы Новошешминскті өрттеп жіберді. 1717, 1719, 1720, 1720 жылдары қалмақтарға және Қазан уезіндегі елді-мекендерге жаңа шабуылдар ұйымастырған. 1718, 1719, 1720 жылдары Әбілқайыр ханның батырлары Жайық казак қалашығын үш рет қоршауға алған. XVIII ғасырдың екінші онжылдығында Қазан және Сібір губернияларындағы жергілікті билеуші топтармен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты.
Сонымен қатар, XVIII ғасырдың 30-шы және 40-шы жылдарыдығ ортасына дейін Әбілқайыр хан қарақалпақтарды Сырдария мен Қуаңдария өзендерінің жағалауларынан, ал еділ қалмақтарын Ембі және Ойыл өзендерінің орта және төменгі ағыстарындағы аумақтардан ығыстырып шығаруға барынша күш салды. Осының нәтижесінде, Кіші жүз қазақтары Сырдарияның екі жағалауы мен оның сол жағалаудағы салаларының, сондай-ақ Ембі өзенінің бүкіл ағысы бойларында көшіп-қона бастады.
Әбілқайыр Орта және Кіші жүз қазақтарымен қатар, Солтүстік Хорезмнің өзбектері арасында да саяси ықпалға ие болды. Осыған байланысты ол жергілікті тайпа көсемдерінің қолдауымен 1740 жылдың 5 қарашасында хиуа тағына отырды. Алайда 11 қараша күні ол Нәдір шах тарапынан қанды кек алу әрекетінен қауіптеніп, хандық астанасын тастап кетуге мәжбүр болды. 1741–1746 жылдар аралығында ол Иран, Бұхара және Хиуа хандықтарының билеушілерімен, жоғары лауазымды шенеуніктерімен тұрақты түрде хат алмасып, елшілер жіберіп отырған.
Ол 1723-24 жылдары Түркістан қаласында тұрып, одан жоңғар басқыншылары қуып шыққан соң, Бұқар мен Хиуа хандықтарының шекарасындағы өзіне қарайтын тайпалардың арасына кетеді.
Әбілқайыр жастайынан батылдығымен танылып, дарынды әскербасы және білгір қолбасшы болды. [[1726]] жылы үш жүздің қазақтары бас қосқан құрылтайда билер мен батырлар бірауыздан Әбілқайырды [[Қазақ хандығы]] әскерінің бас қолбасшысы етіп сайлады. Ал, Әбілқайырдың хандық дәрежеге қалай жеткендігін [[1736]] жылы оның Ордасына келген ағылшын суретшісі [[Джон Кэстль]] былайша түйіндейді:''Ол зор тұлғалы, сымбатты, аппақ жүзі қызыл шырайлы, түсі сондай жылы кісі, сонымен қатар зор денсаулық пен қайрат-күш иесі, садақ тартуға келгенде шынымен-ақ бүкіл ұлтта оған тең келетін кісі жоқ. Хан болмай тұрып, ол сұлтан ғана болатын, оның барлық балалары да осы лауазымды алып жүр. Жоңғар қалмақтарымен болған соғыста олардың басшысы қонтайшыны өз қолымен тұтқынға алғаннан кейін… Кіші орда оны хан сайлады.''
Әскербасы Әбілқайыр халық жасақтарында қыруар істер атқарды, соғысу қабілетін жоғары деңгейге көтерді және қарулы күштерде адамгершілік рух пен патриотизмді марапаттап отырды. [[1728]] жылы қазақ әскері жеңіске қол жеткізді. Бұл шайқастар [[Ұлытау таулары]]нда, Қарасиыр жері мен [[Бұланты]] өзенінің бойында болды, мұнда қазақтар қонтайшының ұлы басқаратын экспедициялық корпусты талқандады. Бұл жеңістен кейін халық көкейінде жеңіске қол жеткізуге болады деген сенім ұялады. Басқыншыларға қарсы халық жұмыла көтерілді.
Алайда бұл жеңілістен кейін де жау әлі күшті күйінде қалды. Жағдайға қанық Әбілқайыр жаңа шабуыл бастады. [[1730]] жылы көктемде [[Балқаш]]тың оңтүстік шығысындағы [[Итішпес]] елді мекенінде Әбілқайыр бастаған қазақ әскері жауларды тағы талқандады. [[Жоңғарлар]]ға қарсы жүз жылдық соғыста қазақ халқы өзгерісті кезеңге аяқ басты, жеңіске бір табан жақындағандай болды.
Алайда дәл осы кезеңде [[Болат хан]] қаза табады. Сондықтан да басқа ханды тағайындау төңірегінде сауал туындайды. Әбілқайыр мен [[Сәмеке хан|Сәмеке]] таққа таласқанына қарамастан жоғарғы билер [[Болат хан]]ның жас ұлы [[Әбілмәмбет хан|Әбілмәмбетті]] жоғарғы хан қылып сайлайды. Болат хан өлгеннен кейін «қазақтың бас ханы болу жолы менікі» деп сеніммен жүрген қазақ әскерлерінің басты тіректері Әбілқайыр хан мен [[Сәмеке хан]] әскерлерін ертіп, өз ордаларына кетіп қалады. Осыдан соң біріккен қазақ халқының жасақтары ыдырай бастады да, Жоңғар әскерінің 1 бөлігі аман қалады. Жоңғарлардың әлі де болса қауіп төндіріп тұрғанына көзі жеткен Әбілқайыр хан өзіне одақтас іздей бастайды. Сөйтіп, ол Ресей империясына елші жіберіп, одақтас болуды ұсынады. Оның көздегені орыстардың қолдауымен қазақ жүздерінін басын қосып, сыртқы жаулары Еділ қалмақтары, башқұрттар және жоңғарларға қарсы тұру болды. Бірақ, Ресей оның бұл ұсынысын қабылдамай, тек протектораттыққа келісетінін жеткізеді. Әбілқайыр хан бұған келісімін беруге мәжбүр болады. 1731 жылы күзде Тевкелев бастаған орыс елшілері Әбілқайыр және Кіші жүз бен Орта жүздің бір бөлігінің старшындарынан ант қабылдайды. Ресейдің құйтырқы саясатын кеш сезген Әбілқайыр оларға қарсы бірнеше рет қарсы шығады. Бірақ, бұл әрекеттері нәтиже бермегендіктен қайтара бодандық антын береді (1738, 1742, 1748).
Қазақтарды әлсіретіп, бүкіл Орта Азияға жол ашар қақпаның кілтін тезірек қолға түсіру жөнінде патшасынан нұсқау алған орыстың далалық әкімдері бұл оқшалануды өз мүдделеріне пайдаланып қалуға жанталаса кіріседі. Бұл ретте отарлаудың ежелден сыналған тәсілі – «жабайыны жабайының қолымен құртуды» іске қосады. Сөйтіп олар өздерінің бодандары Еділ қалмақтарын да, башқұрттарды да, сондай-ақ Жайық казактарын да айдап салып, Кіші жүз қазақтарының тынышын кетіре бастайды. Соның аяғы Әбілқайырдың 1730 жылы өзін Ресей империясының қол астына алуына сұрап, Петербургке елшісін жіберуіне әкеп соғады. Онда ол өзінің Ресей империясына башқұрттар секілді қызмет етіп, солар сияқты алым төлейтінін айта келіп, өздеріне Ресейдің өзге бодандары тарапынан ешқандай қиянат және шабуыл болмауын талап етеді, патша тарапынан тыйым салынбаса, башқұрттардың өздігінен шабуыл жасауды тоқтатпайтынын айтады. Сондай-ақ Ресей бодандары қолдарындағы қазақ тұтқындарын қайтарса, қазақтар да өз тарапынан олардың тұтқындарын кері қайтаратынын білдіреді. Бірақ бұл бодандық Әбілқайыр ойлағандай нәтиже бермейді. Содан кейін ол Жоңғар хандығының қонтайшысы Қалдан Серенге адам салады. Іздегенге сұраған ол да мұны құп алады. Ол жоңғар тұтқынынан босатылған Абылай арқылы жіберген жарлығында Әбілқайырдың тілегін орындағанын толық көрсетеді. Арадағы достық қатынастар сенімді болу үшін Әбілқайырдың өз баласына мың қазақты ертіп, Жоңғарияға жіберуін, осыған жауап ретінде өз баласын мың ойратпен қазақтарға жіберетінін айтады. Дегенмен, Әбілқайырдың Қалдан Серенмен құда болып, оған арқа сүйеп, ойдағымды жүзеге асырам ба деген үміті де ақталмай қалады. 1745 жылдың қыркүйегінде Қалдан Серен қайтыс болады.
=== Өлімі ===
1748 жылы Орынбордан шағын жасағымен қайтып келе жатқан жолда, қарсыластарының бірі [[Барақ хан (Орта жүз)|Барақ сұлтанның]] құрған қақпанына ұрынып қалады. Барақ сұлтан жоңғар шапқыншылығы кезінде зор беделге ие болған тұлға. Әбілқайырдың Ресейді қолдағанын жақтырмай, оған қарсы шыққан. Әбілқайырдың 50 шақты адамымен келе жатқанын естіген ол, мүмкіндікті пайдаланып қалуды ойлап, тұзақ құрады. Осы шайқаста қарсыластарының күші басым екенін көріп тұрған ханның күзетшілері оған қашуды ұсынады. Бірақ, Әбілқайыр хан бұдан бас тартып, осы шайқаста қаза табады.
Әбілқайырдың моласы [[Қабырға]] өзенінің [[Өлкейек]]ке құятын тұсында, [[Торғай]] қаласынан 80 шақырым жерде. Кейін бұл жер «Хан моласы» аталды.
== Естелік ==
2000 жылы Ақтөбе қаласындағы облыстық әкімшіліктің алдында Әбілқайырханның қоладан құйылған ескерткіші орнатылды. Қаланың ең басты көшесі бұрыңғы Ленин даңғылының атауы өзгертіліп, Әбілқайыр хан есімі берілді. 2015 жылы Ақтөбе облысының Әйтеке би ауданындағы "Хан моласы" қорымында Әбілқайыр ханға арналған кесене мен мемориалдық кешен орнатылды.<ref>"Ақтөбе -құтты мекен" Энциклопедиялық анықтамалық . Алматы 2017 336 бет. 26-28беттер. ISBN 978-601--06-4493-9. Шамшырақ Ақтөбе ЖШС</ref>
== Галерея ==
[[File:Әбілхайыр ханның хаты (1731).jpg|left|thumb|Әбілхайыр ханның Анна Иоановнаға хаты (1731)]]
[[File:Kazakhstan-1993-Bill-50-Obverse.jpg|left|thumb|Әбілқайыр хан бейнеленген 1993 жылғы 50 теңге]]
== Әдебиет ==
*Абилхаир // Казахстан. Национальная энциклопедия. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2004. — Т. I. — С. 82. — ISBN 9965-9389-9-7. (CC BY-SA 3.0)
*''Ерофеева И. В.'' Хан Абулхаир: полководец, правитель, политик. — Алматы: Дайк-Пресс, 2007. — 456 с. — ISBN 9965-798-64-8.
* ''Ерофеева И.В.'' Эпистолярное наследие казахской правящей элиты 1675-1821 гг. Сборник исторических документов в 2-х томах/Автор проекта, введения, биографий ханов, научных комментариев; составитель и ответственный редактор И.В.Ерофеева. Алматы: АО «АБДИ Компани», 2014. - 696 с. + вкл. 44 с. — ISBN 978-9965-832-26-0.
*''Кадырбаев А. Ш.'' К истории взаимоотношений калмыков поволжья и ойратов джунгарии с ногайцами, туркменами и казахами в XVII–XVIII вв. // Вестник Калмыцкого университета. — 2023. — № 3 (59). — С. 6—16.
*''Темиргалиев Р. Д.'' Эпоха последних батыров. — Алматы: ОО «Казахское историческое общество», 2024. — С. 296.
[[Санат:1748 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақ хандары]]
[[Санат:Қазақ сұлтандары]]
[[Санат:Кіші жүз хандары]]
[[Санат:Башқұрт хандары]]
[[Санат:Хиуа хандары]]
6jfz8a483dnpmx46vph8cdk7vsskocj
3693016
3693015
2026-11-07T14:44:27Z
Unknown Alash
96268
/* Кіші жүздің ханы */
3693016
wikitext
text/x-wiki
{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = Қазақ ханы
| Қазақша есімі = Әбілқайыр хан
| Шынайы есімі =
| Суреті = Abulkhair Khan.jpg
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы = Башқұрт ханы
| Ту =
| Ту2 =
| Басқара бастады = 1708
| Басқаруын аяқтады = 1709
| Ізашары =
| Ізбасары =
| Титулы_2 = Кіші жүздің ханы
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 = 1710
| Басқаруын аяқтады_2 = 1748
| Ізашары_2 = [[Қайып хан]]
| Ізбасары_2 = [[Нұралы хан]]
| Титулы_3 = қазақ ханы
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 = 1726
| Басқаруын аяқтады_3 = 1731
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 = хиуа ханы
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Реті_4 =
| Басқара бастады_4 = 1740 жылдың 5 қарашасы
| Басқаруын аяқтады_4 = 1740 жылдың 11 қарашасы
| Ізашары_4 = [[II Елбарыс хан]]
| Ізбасары_4 =
| Туған күні = белгісіз
| Туған жері =
| Қайтыс болған күні = 1748 жылдың 15 тамызы
| Қайтыс болған жері =
| Жерленді = Хан моласы (қазіргі [[Ақтөбе облысы]])
| Діні = [[Ислам|ислам]]
| Туған кездегі есімі =
| Әкесі = Айтақ Қажы сұлтан
| Анасы =
| Жұбайы = [[Бопай Бәтима|Бопай ханым]] <br /> Баян ханым
| Балалары = '''ұлдары:''' [[Нұралы хан]], <br /> [[Ералы хан]], <br /> Жармұхамбет хан, <br /> Қожа Ахмет, <br />[[Айшуақ хан]], <br /> Әділ сұлтан, <br /> Шыңғыс сұлтан <br />'''қыздары:''' Қарашаш ханым, Намұрын ханым, Зүлейха ханым, Жәннәт ханым
| Партиясы =
| Білімі =
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons =
| Марапаттары =
}}
{{мағына|Әбілқайыр хан}}
'''Әбілқайыр хан''' (толық есімі ''Әбілқайыр-Мұхаммед Баһадүр Қазы хан'', жазба деректерде ''Абалгаир, Абдулхаир, Абуэр-хайли, Балгаир, Оболгаир, Abul-Geir, Abulkair'', туған жылы белгісіз – 1748 жылдың 15 тамызы) — [[Кіші жүз|Кіші жүздің]] [[сұлтан|сұлтаны]], 1710 жылдан бастап Кіші жүз ханы. XVII ғасырдың аяғында [[Сауран]] қаласын билеген Қажы сұлтанның ортаншы ұлы, [[Өсек сұлтан]] әулетінің өкілі.
== Өмірбаяны ==
=== Жастық шағы ===
Ел аузында сақталған аңыздарға қарағанда, ата-анасы мен үлкен ағасынан ерте айырылып, жас кезінде мұқтаждық көрген. [[қалмақтар|Еділ қалмақтарымен]] орын алған қақтығыс кезінде тұтқынға түсіп, XVII ғасырдың 90-шы жылдары мен XVIII ғасырдың бас кезінде қалмақ ханы [[Аюка хан|Аюкеге]] қызмет еткен. XVIII ғасырдың алғашқы онжылдығында өзін батыл жауынгер әрі талантты қолбасшы ретінде танытты. 1707 жылдың желтоқсанында [[тархан]] Алдар Исекеев бастаған [[Башқұрт көтерілістері|башқұрт көтерілісшілермен]] бірге ресей әскеріне қарсы соғысқан. Жүректау тауының мағындағы 10 күнге созылған шайқас көтерілісшілердің жеңісімен аяқталды. 1709 жылы Алдар Исекеевтің шақыруымен Шығыс Башқұртстанға қайта оралып, башқұрт ханы атанды. Жоңғар әскерінің Сырдың бойына басып кіруіне байланысты қазақ даласына оралуға мәжбүр болды. Башқұрт тағын иеленуі, [[ойраттар|ойрат]] тайпаларына қарсы жүргізген сәтті әскери қимылдары Әбілқайырдың [[Орта жүз|Орта]] және Кіші жүздердегі беделін арттырды.
=== Кіші жүздің ханы ===
[[File:Bashkir by Castle 01.jpg|thumb|left|Әбілқайыр хан (Дж. Кэстль суреті)]]
1702–1723 жылдары аралығында қол астындағы қазақтардың еділ қалмақтарының қоныстарына, жайық казактарының станицаларына шабуылдарын басқарған. 1715 жылы казак станицасы Новошешминскті өрттеп жіберді. 1717, 1719, 1720, 1720 жылдары қалмақтарға және Қазан уезіндегі елді-мекендерге жаңа шабуылдар ұйымастырған. 1718, 1719, 1720 жылдары Әбілқайыр ханның батырлары Жайық казак қалашығын үш рет қоршауға алған. XVIII ғасырдың екінші онжылдығында Қазан және Сібір губернияларындағы жергілікті билеуші топтармен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты.
Сонымен қатар, XVIII ғасырдың 30-шы және 40-шы жылдарыдығ ортасына дейін Әбілқайыр хан қарақалпақтарды Сырдария мен Қуаңдария өзендерінің жағалауларынан, ал еділ қалмақтарын Ембі және Ойыл өзендерінің орта және төменгі ағыстарындағы аумақтардан ығыстырып шығаруға барынша күш салды. Осының нәтижесінде, Кіші жүз қазақтары Сырдарияның екі жағалауы мен оның сол жағалаудағы салаларының, сондай-ақ Ембі өзенінің бүкіл ағысы бойларында көшіп-қона бастады. Әбілқайырдың жер мәселесін сәтті шешуінің нәтижесінде, XVIII ғасырдың 40-шы жылдарына қарай оның қазақ даласындағы саяси ықпалы тұрақталып, едәуір нығайды.
Әбілқайыр Орта және Кіші жүз қазақтарымен қатар, Солтүстік Хорезмнің өзбектері арасында да саяси ықпалға ие болды. Осыған байланысты ол жергілікті тайпа көсемдерінің қолдауымен 1740 жылдың 5 қарашасында хиуа тағына отырды. Алайда 11 қараша күні ол Нәдір шах тарапынан қанды кек алу әрекетінен қауіптеніп, хандық астанасын тастап кетуге мәжбүр болды. 1741–1746 жылдар аралығында ол Иран, Бұхара және Хиуа хандықтарының билеушілерімен, жоғары лауазымды шенеуніктерімен тұрақты түрде хат алмасып, елшілер жіберіп отырған.
Әбілқайыр жастайынан батылдығымен танылып, дарынды әскербасы және білгір қолбасшы болды. [[1726]] жылы үш жүздің қазақтары бас қосқан құрылтайда билер мен батырлар бірауыздан Әбілқайырды [[Қазақ хандығы]] әскерінің бас қолбасшысы етіп сайлады. Ал, Әбілқайырдың хандық дәрежеге қалай жеткендігін [[1736]] жылы оның Ордасына келген ағылшын суретшісі [[Джон Кэстль]] былайша түйіндейді:''Ол зор тұлғалы, сымбатты, аппақ жүзі қызыл шырайлы, түсі сондай жылы кісі, сонымен қатар зор денсаулық пен қайрат-күш иесі, садақ тартуға келгенде шынымен-ақ бүкіл ұлтта оған тең келетін кісі жоқ. Хан болмай тұрып, ол сұлтан ғана болатын, оның барлық балалары да осы лауазымды алып жүр. Жоңғар қалмақтарымен болған соғыста олардың басшысы қонтайшыны өз қолымен тұтқынға алғаннан кейін… Кіші орда оны хан сайлады.''
Әскербасы Әбілқайыр халық жасақтарында қыруар істер атқарды, соғысу қабілетін жоғары деңгейге көтерді және қарулы күштерде адамгершілік рух пен патриотизмді марапаттап отырды. [[1728]] жылы қазақ әскері жеңіске қол жеткізді. Бұл шайқастар [[Ұлытау таулары]]нда, Қарасиыр жері мен [[Бұланты]] өзенінің бойында болды, мұнда қазақтар қонтайшының ұлы басқаратын экспедициялық корпусты талқандады. Бұл жеңістен кейін халық көкейінде жеңіске қол жеткізуге болады деген сенім ұялады. Басқыншыларға қарсы халық жұмыла көтерілді.
Алайда бұл жеңілістен кейін де жау әлі күшті күйінде қалды. Жағдайға қанық Әбілқайыр жаңа шабуыл бастады. [[1730]] жылы көктемде [[Балқаш]]тың оңтүстік шығысындағы [[Итішпес]] елді мекенінде Әбілқайыр бастаған қазақ әскері жауларды тағы талқандады. [[Жоңғарлар]]ға қарсы жүз жылдық соғыста қазақ халқы өзгерісті кезеңге аяқ басты, жеңіске бір табан жақындағандай болды.
Алайда дәл осы кезеңде [[Болат хан]] қаза табады. Сондықтан да басқа ханды тағайындау төңірегінде сауал туындайды. Әбілқайыр мен [[Сәмеке хан|Сәмеке]] таққа таласқанына қарамастан жоғарғы билер [[Болат хан]]ның жас ұлы [[Әбілмәмбет хан|Әбілмәмбетті]] жоғарғы хан қылып сайлайды. Болат хан өлгеннен кейін «қазақтың бас ханы болу жолы менікі» деп сеніммен жүрген қазақ әскерлерінің басты тіректері Әбілқайыр хан мен [[Сәмеке хан]] әскерлерін ертіп, өз ордаларына кетіп қалады. Осыдан соң біріккен қазақ халқының жасақтары ыдырай бастады да, Жоңғар әскерінің 1 бөлігі аман қалады. Жоңғарлардың әлі де болса қауіп төндіріп тұрғанына көзі жеткен Әбілқайыр хан өзіне одақтас іздей бастайды. Сөйтіп, ол Ресей империясына елші жіберіп, одақтас болуды ұсынады. Оның көздегені орыстардың қолдауымен қазақ жүздерінін басын қосып, сыртқы жаулары Еділ қалмақтары, башқұрттар және жоңғарларға қарсы тұру болды. Бірақ, Ресей оның бұл ұсынысын қабылдамай, тек протектораттыққа келісетінін жеткізеді. Әбілқайыр хан бұған келісімін беруге мәжбүр болады. 1731 жылы күзде Тевкелев бастаған орыс елшілері Әбілқайыр және Кіші жүз бен Орта жүздің бір бөлігінің старшындарынан ант қабылдайды. Ресейдің құйтырқы саясатын кеш сезген Әбілқайыр оларға қарсы бірнеше рет қарсы шығады. Бірақ, бұл әрекеттері нәтиже бермегендіктен қайтара бодандық антын береді (1738, 1742, 1748).
Қазақтарды әлсіретіп, бүкіл Орта Азияға жол ашар қақпаның кілтін тезірек қолға түсіру жөнінде патшасынан нұсқау алған орыстың далалық әкімдері бұл оқшалануды өз мүдделеріне пайдаланып қалуға жанталаса кіріседі. Бұл ретте отарлаудың ежелден сыналған тәсілі – «жабайыны жабайының қолымен құртуды» іске қосады. Сөйтіп олар өздерінің бодандары Еділ қалмақтарын да, башқұрттарды да, сондай-ақ Жайық казактарын да айдап салып, Кіші жүз қазақтарының тынышын кетіре бастайды. Соның аяғы Әбілқайырдың 1730 жылы өзін Ресей империясының қол астына алуына сұрап, Петербургке елшісін жіберуіне әкеп соғады. Онда ол өзінің Ресей империясына башқұрттар секілді қызмет етіп, солар сияқты алым төлейтінін айта келіп, өздеріне Ресейдің өзге бодандары тарапынан ешқандай қиянат және шабуыл болмауын талап етеді, патша тарапынан тыйым салынбаса, башқұрттардың өздігінен шабуыл жасауды тоқтатпайтынын айтады. Сондай-ақ Ресей бодандары қолдарындағы қазақ тұтқындарын қайтарса, қазақтар да өз тарапынан олардың тұтқындарын кері қайтаратынын білдіреді. Бірақ бұл бодандық Әбілқайыр ойлағандай нәтиже бермейді. Содан кейін ол Жоңғар хандығының қонтайшысы Қалдан Серенге адам салады. Іздегенге сұраған ол да мұны құп алады. Ол жоңғар тұтқынынан босатылған Абылай арқылы жіберген жарлығында Әбілқайырдың тілегін орындағанын толық көрсетеді. Арадағы достық қатынастар сенімді болу үшін Әбілқайырдың өз баласына мың қазақты ертіп, Жоңғарияға жіберуін, осыған жауап ретінде өз баласын мың ойратпен қазақтарға жіберетінін айтады. Дегенмен, Әбілқайырдың Қалдан Серенмен құда болып, оған арқа сүйеп, ойдағымды жүзеге асырам ба деген үміті де ақталмай қалады. 1745 жылдың қыркүйегінде Қалдан Серен қайтыс болады.
=== Өлімі ===
1748 жылы Орынбордан шағын жасағымен қайтып келе жатқан жолда, қарсыластарының бірі [[Барақ хан (Орта жүз)|Барақ сұлтанның]] құрған қақпанына ұрынып қалады. Барақ сұлтан жоңғар шапқыншылығы кезінде зор беделге ие болған тұлға. Әбілқайырдың Ресейді қолдағанын жақтырмай, оған қарсы шыққан. Әбілқайырдың 50 шақты адамымен келе жатқанын естіген ол, мүмкіндікті пайдаланып қалуды ойлап, тұзақ құрады. Осы шайқаста қарсыластарының күші басым екенін көріп тұрған ханның күзетшілері оған қашуды ұсынады. Бірақ, Әбілқайыр хан бұдан бас тартып, осы шайқаста қаза табады.
Әбілқайырдың моласы [[Қабырға]] өзенінің [[Өлкейек]]ке құятын тұсында, [[Торғай]] қаласынан 80 шақырым жерде. Кейін бұл жер «Хан моласы» аталды.
== Естелік ==
2000 жылы Ақтөбе қаласындағы облыстық әкімшіліктің алдында Әбілқайырханның қоладан құйылған ескерткіші орнатылды. Қаланың ең басты көшесі бұрыңғы Ленин даңғылының атауы өзгертіліп, Әбілқайыр хан есімі берілді. 2015 жылы Ақтөбе облысының Әйтеке би ауданындағы "Хан моласы" қорымында Әбілқайыр ханға арналған кесене мен мемориалдық кешен орнатылды.<ref>"Ақтөбе -құтты мекен" Энциклопедиялық анықтамалық . Алматы 2017 336 бет. 26-28беттер. ISBN 978-601--06-4493-9. Шамшырақ Ақтөбе ЖШС</ref>
== Галерея ==
[[File:Әбілхайыр ханның хаты (1731).jpg|left|thumb|Әбілхайыр ханның Анна Иоановнаға хаты (1731)]]
[[File:Kazakhstan-1993-Bill-50-Obverse.jpg|left|thumb|Әбілқайыр хан бейнеленген 1993 жылғы 50 теңге]]
== Әдебиет ==
*Абилхаир // Казахстан. Национальная энциклопедия. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2004. — Т. I. — С. 82. — ISBN 9965-9389-9-7. (CC BY-SA 3.0)
*''Ерофеева И. В.'' Хан Абулхаир: полководец, правитель, политик. — Алматы: Дайк-Пресс, 2007. — 456 с. — ISBN 9965-798-64-8.
* ''Ерофеева И.В.'' Эпистолярное наследие казахской правящей элиты 1675-1821 гг. Сборник исторических документов в 2-х томах/Автор проекта, введения, биографий ханов, научных комментариев; составитель и ответственный редактор И.В.Ерофеева. Алматы: АО «АБДИ Компани», 2014. - 696 с. + вкл. 44 с. — ISBN 978-9965-832-26-0.
*''Кадырбаев А. Ш.'' К истории взаимоотношений калмыков поволжья и ойратов джунгарии с ногайцами, туркменами и казахами в XVII–XVIII вв. // Вестник Калмыцкого университета. — 2023. — № 3 (59). — С. 6—16.
*''Темиргалиев Р. Д.'' Эпоха последних батыров. — Алматы: ОО «Казахское историческое общество», 2024. — С. 296.
[[Санат:1748 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақ хандары]]
[[Санат:Қазақ сұлтандары]]
[[Санат:Кіші жүз хандары]]
[[Санат:Башқұрт хандары]]
[[Санат:Хиуа хандары]]
e4awfrecpn5insmsryek3i5omajj7po
3693017
3693016
2026-11-07T14:55:44Z
Unknown Alash
96268
/* Кіші жүздің ханы */
3693017
wikitext
text/x-wiki
{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = Қазақ ханы
| Қазақша есімі = Әбілқайыр хан
| Шынайы есімі =
| Суреті = Abulkhair Khan.jpg
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы = Башқұрт ханы
| Ту =
| Ту2 =
| Басқара бастады = 1708
| Басқаруын аяқтады = 1709
| Ізашары =
| Ізбасары =
| Титулы_2 = Кіші жүздің ханы
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 = 1710
| Басқаруын аяқтады_2 = 1748
| Ізашары_2 = [[Қайып хан]]
| Ізбасары_2 = [[Нұралы хан]]
| Титулы_3 = қазақ ханы
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 = 1726
| Басқаруын аяқтады_3 = 1731
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 = хиуа ханы
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Реті_4 =
| Басқара бастады_4 = 1740 жылдың 5 қарашасы
| Басқаруын аяқтады_4 = 1740 жылдың 11 қарашасы
| Ізашары_4 = [[II Елбарыс хан]]
| Ізбасары_4 =
| Туған күні = белгісіз
| Туған жері =
| Қайтыс болған күні = 1748 жылдың 15 тамызы
| Қайтыс болған жері =
| Жерленді = Хан моласы (қазіргі [[Ақтөбе облысы]])
| Діні = [[Ислам|ислам]]
| Туған кездегі есімі =
| Әкесі = Айтақ Қажы сұлтан
| Анасы =
| Жұбайы = [[Бопай Бәтима|Бопай ханым]] <br /> Баян ханым
| Балалары = '''ұлдары:''' [[Нұралы хан]], <br /> [[Ералы хан]], <br /> Жармұхамбет хан, <br /> Қожа Ахмет, <br />[[Айшуақ хан]], <br /> Әділ сұлтан, <br /> Шыңғыс сұлтан <br />'''қыздары:''' Қарашаш ханым, Намұрын ханым, Зүлейха ханым, Жәннәт ханым
| Партиясы =
| Білімі =
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons =
| Марапаттары =
}}
{{мағына|Әбілқайыр хан}}
'''Әбілқайыр хан''' (толық есімі ''Әбілқайыр-Мұхаммед Баһадүр Қазы хан'', жазба деректерде ''Абалгаир, Абдулхаир, Абуэр-хайли, Балгаир, Оболгаир, Abul-Geir, Abulkair'', туған жылы белгісіз – 1748 жылдың 15 тамызы) — [[Кіші жүз|Кіші жүздің]] [[сұлтан|сұлтаны]], 1710 жылдан бастап Кіші жүз ханы. XVII ғасырдың аяғында [[Сауран]] қаласын билеген Қажы сұлтанның ортаншы ұлы, [[Өсек сұлтан]] әулетінің өкілі.
== Өмірбаяны ==
=== Жастық шағы ===
Ел аузында сақталған аңыздарға қарағанда, ата-анасы мен үлкен ағасынан ерте айырылып, жас кезінде мұқтаждық көрген. [[қалмақтар|Еділ қалмақтарымен]] орын алған қақтығыс кезінде тұтқынға түсіп, XVII ғасырдың 90-шы жылдары мен XVIII ғасырдың бас кезінде қалмақ ханы [[Аюка хан|Аюкеге]] қызмет еткен. XVIII ғасырдың алғашқы онжылдығында өзін батыл жауынгер әрі талантты қолбасшы ретінде танытты. 1707 жылдың желтоқсанында [[тархан]] Алдар Исекеев бастаған [[Башқұрт көтерілістері|башқұрт көтерілісшілермен]] бірге ресей әскеріне қарсы соғысқан. Жүректау тауының мағындағы 10 күнге созылған шайқас көтерілісшілердің жеңісімен аяқталды. 1709 жылы Алдар Исекеевтің шақыруымен Шығыс Башқұртстанға қайта оралып, башқұрт ханы атанды. Жоңғар әскерінің Сырдың бойына басып кіруіне байланысты қазақ даласына оралуға мәжбүр болды. Башқұрт тағын иеленуі, [[ойраттар|ойрат]] тайпаларына қарсы жүргізген сәтті әскери қимылдары Әбілқайырдың [[Орта жүз|Орта]] және Кіші жүздердегі беделін арттырды.
=== Кіші жүздің ханы ===
[[File:Bashkir by Castle 01.jpg|thumb|left|Әбілқайыр хан (Дж. Кэстль суреті)]]
1702–1723 жылдары аралығында қол астындағы қазақтардың еділ қалмақтарының қоныстарына, жайық казактарының станицаларына шабуылдарын басқарған. 1715 жылы казак станицасы Новошешминскті өрттеп жіберді. 1717, 1719, 1720, 1720 жылдары қалмақтарға және Қазан уезіндегі елді-мекендерге жаңа шабуылдар ұйымастырған. 1718, 1719, 1720 жылдары Әбілқайыр ханның батырлары Жайық казак қалашығын үш рет қоршауға алған. XVIII ғасырдың екінші онжылдығында Қазан және Сібір губернияларындағы жергілікті билеуші топтармен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты.
Сонымен қатар, XVIII ғасырдың 30-шы және 40-шы жылдарыдығ ортасына дейін Әбілқайыр хан қарақалпақтарды Сырдария мен Қуаңдария өзендерінің жағалауларынан, ал еділ қалмақтарын Ембі және Ойыл өзендерінің орта және төменгі ағыстарындағы аумақтардан ығыстырып шығаруға барынша күш салды. Осының нәтижесінде, Кіші жүз қазақтары Сырдарияның екі жағалауы мен оның сол жағалаудағы салаларының, сондай-ақ Ембі өзенінің бүкіл ағысы бойларында көшіп-қона бастады. Әбілқайырдың жер мәселесін сәтті шешуінің нәтижесінде, XVIII ғасырдың 40-шы жылдарына қарай оның қазақ даласындағы саяси ықпалы тұрақталып, едәуір нығайды. Ол кезде ханның негізгі әлеуметтік тірегін Кіші жүздегі саны көп шөмекей руы, сондай-ақ Мұғалжар таулары мен Сырдарияның төменгі ағысын мекендеген шекті руының құрамындағы бірлестіктердің басым бөлігі құрады.
Әбілқайыр Орта және Кіші жүз қазақтарымен қатар, Солтүстік Хорезмнің өзбектері арасында да саяси ықпалға ие болды. Осыған байланысты ол жергілікті тайпа көсемдерінің қолдауымен 1740 жылдың 5 қарашасында хиуа тағына отырды. Алайда 11 қараша күні ол Нәдір шах тарапынан қанды кек алу әрекетінен қауіптеніп, хандық астанасын тастап кетуге мәжбүр болды. 1741–1746 жылдар аралығында ол Иран, Бұхара және Хиуа хандықтарының билеушілерімен, жоғары лауазымды шенеуніктерімен тұрақты түрде хат алмасып, елшілер жіберіп отырған.
Әбілқайыр жастайынан батылдығымен танылып, дарынды әскербасы және білгір қолбасшы болды. [[1726]] жылы үш жүздің қазақтары бас қосқан құрылтайда билер мен батырлар бірауыздан Әбілқайырды [[Қазақ хандығы]] әскерінің бас қолбасшысы етіп сайлады. Ал, Әбілқайырдың хандық дәрежеге қалай жеткендігін [[1736]] жылы оның Ордасына келген ағылшын суретшісі [[Джон Кэстль]] былайша түйіндейді:''Ол зор тұлғалы, сымбатты, аппақ жүзі қызыл шырайлы, түсі сондай жылы кісі, сонымен қатар зор денсаулық пен қайрат-күш иесі, садақ тартуға келгенде шынымен-ақ бүкіл ұлтта оған тең келетін кісі жоқ. Хан болмай тұрып, ол сұлтан ғана болатын, оның барлық балалары да осы лауазымды алып жүр. Жоңғар қалмақтарымен болған соғыста олардың басшысы қонтайшыны өз қолымен тұтқынға алғаннан кейін… Кіші орда оны хан сайлады.''
Әскербасы Әбілқайыр халық жасақтарында қыруар істер атқарды, соғысу қабілетін жоғары деңгейге көтерді және қарулы күштерде адамгершілік рух пен патриотизмді марапаттап отырды. [[1728]] жылы қазақ әскері жеңіске қол жеткізді. Бұл шайқастар [[Ұлытау таулары]]нда, Қарасиыр жері мен [[Бұланты]] өзенінің бойында болды, мұнда қазақтар қонтайшының ұлы басқаратын экспедициялық корпусты талқандады. Бұл жеңістен кейін халық көкейінде жеңіске қол жеткізуге болады деген сенім ұялады. Басқыншыларға қарсы халық жұмыла көтерілді.
Алайда бұл жеңілістен кейін де жау әлі күшті күйінде қалды. Жағдайға қанық Әбілқайыр жаңа шабуыл бастады. [[1730]] жылы көктемде [[Балқаш]]тың оңтүстік шығысындағы [[Итішпес]] елді мекенінде Әбілқайыр бастаған қазақ әскері жауларды тағы талқандады. [[Жоңғарлар]]ға қарсы жүз жылдық соғыста қазақ халқы өзгерісті кезеңге аяқ басты, жеңіске бір табан жақындағандай болды.
Алайда дәл осы кезеңде [[Болат хан]] қаза табады. Сондықтан да басқа ханды тағайындау төңірегінде сауал туындайды. Әбілқайыр мен [[Сәмеке хан|Сәмеке]] таққа таласқанына қарамастан жоғарғы билер [[Болат хан]]ның жас ұлы [[Әбілмәмбет хан|Әбілмәмбетті]] жоғарғы хан қылып сайлайды. Болат хан өлгеннен кейін «қазақтың бас ханы болу жолы менікі» деп сеніммен жүрген қазақ әскерлерінің басты тіректері Әбілқайыр хан мен [[Сәмеке хан]] әскерлерін ертіп, өз ордаларына кетіп қалады. Осыдан соң біріккен қазақ халқының жасақтары ыдырай бастады да, Жоңғар әскерінің 1 бөлігі аман қалады. Жоңғарлардың әлі де болса қауіп төндіріп тұрғанына көзі жеткен Әбілқайыр хан өзіне одақтас іздей бастайды. Сөйтіп, ол Ресей империясына елші жіберіп, одақтас болуды ұсынады. Оның көздегені орыстардың қолдауымен қазақ жүздерінін басын қосып, сыртқы жаулары Еділ қалмақтары, башқұрттар және жоңғарларға қарсы тұру болды. Бірақ, Ресей оның бұл ұсынысын қабылдамай, тек протектораттыққа келісетінін жеткізеді. Әбілқайыр хан бұған келісімін беруге мәжбүр болады. 1731 жылы күзде Тевкелев бастаған орыс елшілері Әбілқайыр және Кіші жүз бен Орта жүздің бір бөлігінің старшындарынан ант қабылдайды. Ресейдің құйтырқы саясатын кеш сезген Әбілқайыр оларға қарсы бірнеше рет қарсы шығады. Бірақ, бұл әрекеттері нәтиже бермегендіктен қайтара бодандық антын береді (1738, 1742, 1748).
Қазақтарды әлсіретіп, бүкіл Орта Азияға жол ашар қақпаның кілтін тезірек қолға түсіру жөнінде патшасынан нұсқау алған орыстың далалық әкімдері бұл оқшалануды өз мүдделеріне пайдаланып қалуға жанталаса кіріседі. Бұл ретте отарлаудың ежелден сыналған тәсілі – «жабайыны жабайының қолымен құртуды» іске қосады. Сөйтіп олар өздерінің бодандары Еділ қалмақтарын да, башқұрттарды да, сондай-ақ Жайық казактарын да айдап салып, Кіші жүз қазақтарының тынышын кетіре бастайды. Соның аяғы Әбілқайырдың 1730 жылы өзін Ресей империясының қол астына алуына сұрап, Петербургке елшісін жіберуіне әкеп соғады. Онда ол өзінің Ресей империясына башқұрттар секілді қызмет етіп, солар сияқты алым төлейтінін айта келіп, өздеріне Ресейдің өзге бодандары тарапынан ешқандай қиянат және шабуыл болмауын талап етеді, патша тарапынан тыйым салынбаса, башқұрттардың өздігінен шабуыл жасауды тоқтатпайтынын айтады. Сондай-ақ Ресей бодандары қолдарындағы қазақ тұтқындарын қайтарса, қазақтар да өз тарапынан олардың тұтқындарын кері қайтаратынын білдіреді. Бірақ бұл бодандық Әбілқайыр ойлағандай нәтиже бермейді. Содан кейін ол Жоңғар хандығының қонтайшысы Қалдан Серенге адам салады. Іздегенге сұраған ол да мұны құп алады. Ол жоңғар тұтқынынан босатылған Абылай арқылы жіберген жарлығында Әбілқайырдың тілегін орындағанын толық көрсетеді. Арадағы достық қатынастар сенімді болу үшін Әбілқайырдың өз баласына мың қазақты ертіп, Жоңғарияға жіберуін, осыған жауап ретінде өз баласын мың ойратпен қазақтарға жіберетінін айтады. Дегенмен, Әбілқайырдың Қалдан Серенмен құда болып, оған арқа сүйеп, ойдағымды жүзеге асырам ба деген үміті де ақталмай қалады. 1745 жылдың қыркүйегінде Қалдан Серен қайтыс болады.
=== Өлімі ===
1748 жылы Орынбордан шағын жасағымен қайтып келе жатқан жолда, қарсыластарының бірі [[Барақ хан (Орта жүз)|Барақ сұлтанның]] құрған қақпанына ұрынып қалады. Барақ сұлтан жоңғар шапқыншылығы кезінде зор беделге ие болған тұлға. Әбілқайырдың Ресейді қолдағанын жақтырмай, оған қарсы шыққан. Әбілқайырдың 50 шақты адамымен келе жатқанын естіген ол, мүмкіндікті пайдаланып қалуды ойлап, тұзақ құрады. Осы шайқаста қарсыластарының күші басым екенін көріп тұрған ханның күзетшілері оған қашуды ұсынады. Бірақ, Әбілқайыр хан бұдан бас тартып, осы шайқаста қаза табады.
Әбілқайырдың моласы [[Қабырға]] өзенінің [[Өлкейек]]ке құятын тұсында, [[Торғай]] қаласынан 80 шақырым жерде. Кейін бұл жер «Хан моласы» аталды.
== Естелік ==
2000 жылы Ақтөбе қаласындағы облыстық әкімшіліктің алдында Әбілқайырханның қоладан құйылған ескерткіші орнатылды. Қаланың ең басты көшесі бұрыңғы Ленин даңғылының атауы өзгертіліп, Әбілқайыр хан есімі берілді. 2015 жылы Ақтөбе облысының Әйтеке би ауданындағы "Хан моласы" қорымында Әбілқайыр ханға арналған кесене мен мемориалдық кешен орнатылды.<ref>"Ақтөбе -құтты мекен" Энциклопедиялық анықтамалық . Алматы 2017 336 бет. 26-28беттер. ISBN 978-601--06-4493-9. Шамшырақ Ақтөбе ЖШС</ref>
== Галерея ==
[[File:Әбілхайыр ханның хаты (1731).jpg|left|thumb|Әбілхайыр ханның Анна Иоановнаға хаты (1731)]]
[[File:Kazakhstan-1993-Bill-50-Obverse.jpg|left|thumb|Әбілқайыр хан бейнеленген 1993 жылғы 50 теңге]]
== Әдебиет ==
*Абилхаир // Казахстан. Национальная энциклопедия. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2004. — Т. I. — С. 82. — ISBN 9965-9389-9-7. (CC BY-SA 3.0)
*''Ерофеева И. В.'' Хан Абулхаир: полководец, правитель, политик. — Алматы: Дайк-Пресс, 2007. — 456 с. — ISBN 9965-798-64-8.
* ''Ерофеева И.В.'' Эпистолярное наследие казахской правящей элиты 1675-1821 гг. Сборник исторических документов в 2-х томах/Автор проекта, введения, биографий ханов, научных комментариев; составитель и ответственный редактор И.В.Ерофеева. Алматы: АО «АБДИ Компани», 2014. - 696 с. + вкл. 44 с. — ISBN 978-9965-832-26-0.
*''Кадырбаев А. Ш.'' К истории взаимоотношений калмыков поволжья и ойратов джунгарии с ногайцами, туркменами и казахами в XVII–XVIII вв. // Вестник Калмыцкого университета. — 2023. — № 3 (59). — С. 6—16.
*''Темиргалиев Р. Д.'' Эпоха последних батыров. — Алматы: ОО «Казахское историческое общество», 2024. — С. 296.
[[Санат:1748 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақ хандары]]
[[Санат:Қазақ сұлтандары]]
[[Санат:Кіші жүз хандары]]
[[Санат:Башқұрт хандары]]
[[Санат:Хиуа хандары]]
l504bpn81ouzm6jvu00ss7bf0e8lqnh
3693020
3693017
2026-11-07T15:12:23Z
Unknown Alash
96268
/* Кіші жүздің ханы */
3693020
wikitext
text/x-wiki
{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = Қазақ ханы
| Қазақша есімі = Әбілқайыр хан
| Шынайы есімі =
| Суреті = Abulkhair Khan.jpg
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы = Башқұрт ханы
| Ту =
| Ту2 =
| Басқара бастады = 1708
| Басқаруын аяқтады = 1709
| Ізашары =
| Ізбасары =
| Титулы_2 = Кіші жүздің ханы
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 = 1710
| Басқаруын аяқтады_2 = 1748
| Ізашары_2 = [[Қайып хан]]
| Ізбасары_2 = [[Нұралы хан]]
| Титулы_3 = қазақ ханы
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 = 1726
| Басқаруын аяқтады_3 = 1731
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 = хиуа ханы
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Реті_4 =
| Басқара бастады_4 = 1740 жылдың 5 қарашасы
| Басқаруын аяқтады_4 = 1740 жылдың 11 қарашасы
| Ізашары_4 = [[II Елбарыс хан]]
| Ізбасары_4 =
| Туған күні = белгісіз
| Туған жері =
| Қайтыс болған күні = 1748 жылдың 15 тамызы
| Қайтыс болған жері =
| Жерленді = Хан моласы (қазіргі [[Ақтөбе облысы]])
| Діні = [[Ислам|ислам]]
| Туған кездегі есімі =
| Әкесі = Айтақ Қажы сұлтан
| Анасы =
| Жұбайы = [[Бопай Бәтима|Бопай ханым]] <br /> Баян ханым
| Балалары = '''ұлдары:''' [[Нұралы хан]], <br /> [[Ералы хан]], <br /> Жармұхамбет хан, <br /> Қожа Ахмет, <br />[[Айшуақ хан]], <br /> Әділ сұлтан, <br /> Шыңғыс сұлтан <br />'''қыздары:''' Қарашаш ханым, Намұрын ханым, Зүлейха ханым, Жәннәт ханым
| Партиясы =
| Білімі =
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons =
| Марапаттары =
}}
{{мағына|Әбілқайыр хан}}
'''Әбілқайыр хан''' (толық есімі ''Әбілқайыр-Мұхаммед Баһадүр Қазы хан'', жазба деректерде ''Абалгаир, Абдулхаир, Абуэр-хайли, Балгаир, Оболгаир, Abul-Geir, Abulkair'', туған жылы белгісіз – 1748 жылдың 15 тамызы) — [[Кіші жүз|Кіші жүздің]] [[сұлтан|сұлтаны]], 1710 жылдан бастап Кіші жүз ханы. XVII ғасырдың аяғында [[Сауран]] қаласын билеген Қажы сұлтанның ортаншы ұлы, [[Өсек сұлтан]] әулетінің өкілі.
== Өмірбаяны ==
=== Жастық шағы ===
Ел аузында сақталған аңыздарға қарағанда, ата-анасы мен үлкен ағасынан ерте айырылып, жас кезінде мұқтаждық көрген. [[қалмақтар|Еділ қалмақтарымен]] орын алған қақтығыс кезінде тұтқынға түсіп, XVII ғасырдың 90-шы жылдары мен XVIII ғасырдың бас кезінде қалмақ ханы [[Аюка хан|Аюкеге]] қызмет еткен. XVIII ғасырдың алғашқы онжылдығында өзін батыл жауынгер әрі талантты қолбасшы ретінде танытты. 1707 жылдың желтоқсанында [[тархан]] Алдар Исекеев бастаған [[Башқұрт көтерілістері|башқұрт көтерілісшілермен]] бірге ресей әскеріне қарсы соғысқан. Жүректау тауының мағындағы 10 күнге созылған шайқас көтерілісшілердің жеңісімен аяқталды. 1709 жылы Алдар Исекеевтің шақыруымен Шығыс Башқұртстанға қайта оралып, башқұрт ханы атанды. Жоңғар әскерінің Сырдың бойына басып кіруіне байланысты қазақ даласына оралуға мәжбүр болды. Башқұрт тағын иеленуі, [[ойраттар|ойрат]] тайпаларына қарсы жүргізген сәтті әскери қимылдары Әбілқайырдың [[Орта жүз|Орта]] және Кіші жүздердегі беделін арттырды.
=== Кіші жүздің ханы ===
[[File:Bashkir by Castle 01.jpg|thumb|left|Әбілқайыр хан (Дж. Кэстль суреті)]]
1702–1723 жылдары аралығында қол астындағы қазақтардың еділ қалмақтарының қоныстарына, жайық казактарының станицаларына шабуылдарын басқарған. 1715 жылы казак станицасы Новошешминскті өрттеп жіберді. 1717, 1719, 1720, 1720 жылдары қалмақтарға және Қазан уезіндегі елді-мекендерге жаңа шабуылдар ұйымастырған. 1718, 1719, 1720 жылдары Әбілқайыр ханның батырлары Жайық казак қалашығын үш рет қоршауға алған. XVIII ғасырдың екінші онжылдығында Қазан және Сібір губернияларындағы жергілікті билеуші топтармен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты.
Сонымен қатар, XVIII ғасырдың 30-шы және 40-шы жылдарыдың ортасына дейін Әбілқайыр хан қарақалпақтарды Сырдария мен Қуаңдария өзендерінің жағалауларынан, ал еділ қалмақтарын Ембі және Ойыл өзендерінің орта және төменгі ағыстарындағы аумақтардан ығыстырып шығаруға барынша күш салды. Осының нәтижесінде, Кіші жүз қазақтары Сырдарияның екі жағалауы мен оның сол жағалаудағы салаларының, сондай-ақ Ембі өзенінің бүкіл ағысы бойларында көшіп-қона бастады. Әбілқайырдың жер мәселесін сәтті шешуінің нәтижесінде, XVIII ғасырдың 40-шы жылдарына қарай оның қазақ даласындағы саяси ықпалы тұрақталып, едәуір нығайды. Ол кезде ханның негізгі әлеуметтік тірегін Кіші жүздегі саны көп шөмекей руы, сондай-ақ Мұғалжар таулары мен Сырдарияның төменгі ағысын мекендеген шекті руының құрамындағы бірлестіктердің басым бөлігі құрады. Бұлардан бөлек, Әбілқайырдың қол астында келесі рулық-тайпалық бірлестіктер болды: үлкен ұлы Нұралы басқарған байұлы, батысқазақ батырларының ішіндегі ең көрнектісі Есет Көкіұлы бастаған жетіру рулық одақтары, екінші ұлы Ералының қолбасшылығындағы керейлер, Әбілқайырға адал, әрі «барша қазақ старшындарының ішіндегі ең мәртебелісі» саналатын Жәнібек батыр басқарды арғын және қыпшақ тайпаларындағы рулардың басым бөлігі.
Әбілқайыр Орта және Кіші жүз қазақтарымен қатар, Солтүстік Хорезмнің өзбектері арасында да саяси ықпалға ие болды. Осыған байланысты ол жергілікті тайпа көсемдерінің қолдауымен 1740 жылдың 5 қарашасында хиуа тағына отырды. Алайда 11 қараша күні ол Нәдір шах тарапынан қанды кек алу әрекетінен қауіптеніп, хандық астанасын тастап кетуге мәжбүр болды. 1741–1746 жылдар аралығында ол Иран, Бұхара және Хиуа хандықтарының билеушілерімен, жоғары лауазымды шенеуніктерімен тұрақты түрде хат алмасып, елшілер жіберіп отырған.
Әбілқайыр жастайынан батылдығымен танылып, дарынды әскербасы және білгір қолбасшы болды. [[1726]] жылы үш жүздің қазақтары бас қосқан құрылтайда билер мен батырлар бірауыздан Әбілқайырды [[Қазақ хандығы]] әскерінің бас қолбасшысы етіп сайлады. Ал, Әбілқайырдың хандық дәрежеге қалай жеткендігін [[1736]] жылы оның Ордасына келген ағылшын суретшісі [[Джон Кэстль]] былайша түйіндейді:''Ол зор тұлғалы, сымбатты, аппақ жүзі қызыл шырайлы, түсі сондай жылы кісі, сонымен қатар зор денсаулық пен қайрат-күш иесі, садақ тартуға келгенде шынымен-ақ бүкіл ұлтта оған тең келетін кісі жоқ. Хан болмай тұрып, ол сұлтан ғана болатын, оның барлық балалары да осы лауазымды алып жүр. Жоңғар қалмақтарымен болған соғыста олардың басшысы қонтайшыны өз қолымен тұтқынға алғаннан кейін… Кіші орда оны хан сайлады.''
Әскербасы Әбілқайыр халық жасақтарында қыруар істер атқарды, соғысу қабілетін жоғары деңгейге көтерді және қарулы күштерде адамгершілік рух пен патриотизмді марапаттап отырды. [[1728]] жылы қазақ әскері жеңіске қол жеткізді. Бұл шайқастар [[Ұлытау таулары]]нда, Қарасиыр жері мен [[Бұланты]] өзенінің бойында болды, мұнда қазақтар қонтайшының ұлы басқаратын экспедициялық корпусты талқандады. Бұл жеңістен кейін халық көкейінде жеңіске қол жеткізуге болады деген сенім ұялады. Басқыншыларға қарсы халық жұмыла көтерілді.
Алайда бұл жеңілістен кейін де жау әлі күшті күйінде қалды. Жағдайға қанық Әбілқайыр жаңа шабуыл бастады. [[1730]] жылы көктемде [[Балқаш]]тың оңтүстік шығысындағы [[Итішпес]] елді мекенінде Әбілқайыр бастаған қазақ әскері жауларды тағы талқандады. [[Жоңғарлар]]ға қарсы жүз жылдық соғыста қазақ халқы өзгерісті кезеңге аяқ басты, жеңіске бір табан жақындағандай болды.
Алайда дәл осы кезеңде [[Болат хан]] қаза табады. Сондықтан да басқа ханды тағайындау төңірегінде сауал туындайды. Әбілқайыр мен [[Сәмеке хан|Сәмеке]] таққа таласқанына қарамастан жоғарғы билер [[Болат хан]]ның жас ұлы [[Әбілмәмбет хан|Әбілмәмбетті]] жоғарғы хан қылып сайлайды. Болат хан өлгеннен кейін «қазақтың бас ханы болу жолы менікі» деп сеніммен жүрген қазақ әскерлерінің басты тіректері Әбілқайыр хан мен [[Сәмеке хан]] әскерлерін ертіп, өз ордаларына кетіп қалады. Осыдан соң біріккен қазақ халқының жасақтары ыдырай бастады да, Жоңғар әскерінің 1 бөлігі аман қалады. Жоңғарлардың әлі де болса қауіп төндіріп тұрғанына көзі жеткен Әбілқайыр хан өзіне одақтас іздей бастайды. Сөйтіп, ол Ресей империясына елші жіберіп, одақтас болуды ұсынады. Оның көздегені орыстардың қолдауымен қазақ жүздерінін басын қосып, сыртқы жаулары Еділ қалмақтары, башқұрттар және жоңғарларға қарсы тұру болды. Бірақ, Ресей оның бұл ұсынысын қабылдамай, тек протектораттыққа келісетінін жеткізеді. Әбілқайыр хан бұған келісімін беруге мәжбүр болады. 1731 жылы күзде Тевкелев бастаған орыс елшілері Әбілқайыр және Кіші жүз бен Орта жүздің бір бөлігінің старшындарынан ант қабылдайды. Ресейдің құйтырқы саясатын кеш сезген Әбілқайыр оларға қарсы бірнеше рет қарсы шығады. Бірақ, бұл әрекеттері нәтиже бермегендіктен қайтара бодандық антын береді (1738, 1742, 1748).
Қазақтарды әлсіретіп, бүкіл Орта Азияға жол ашар қақпаның кілтін тезірек қолға түсіру жөнінде патшасынан нұсқау алған орыстың далалық әкімдері бұл оқшалануды өз мүдделеріне пайдаланып қалуға жанталаса кіріседі. Бұл ретте отарлаудың ежелден сыналған тәсілі – «жабайыны жабайының қолымен құртуды» іске қосады. Сөйтіп олар өздерінің бодандары Еділ қалмақтарын да, башқұрттарды да, сондай-ақ Жайық казактарын да айдап салып, Кіші жүз қазақтарының тынышын кетіре бастайды. Соның аяғы Әбілқайырдың 1730 жылы өзін Ресей империясының қол астына алуына сұрап, Петербургке елшісін жіберуіне әкеп соғады. Онда ол өзінің Ресей империясына башқұрттар секілді қызмет етіп, солар сияқты алым төлейтінін айта келіп, өздеріне Ресейдің өзге бодандары тарапынан ешқандай қиянат және шабуыл болмауын талап етеді, патша тарапынан тыйым салынбаса, башқұрттардың өздігінен шабуыл жасауды тоқтатпайтынын айтады. Сондай-ақ Ресей бодандары қолдарындағы қазақ тұтқындарын қайтарса, қазақтар да өз тарапынан олардың тұтқындарын кері қайтаратынын білдіреді. Бірақ бұл бодандық Әбілқайыр ойлағандай нәтиже бермейді. Содан кейін ол Жоңғар хандығының қонтайшысы Қалдан Серенге адам салады. Іздегенге сұраған ол да мұны құп алады. Ол жоңғар тұтқынынан босатылған Абылай арқылы жіберген жарлығында Әбілқайырдың тілегін орындағанын толық көрсетеді. Арадағы достық қатынастар сенімді болу үшін Әбілқайырдың өз баласына мың қазақты ертіп, Жоңғарияға жіберуін, осыған жауап ретінде өз баласын мың ойратпен қазақтарға жіберетінін айтады. Дегенмен, Әбілқайырдың Қалдан Серенмен құда болып, оған арқа сүйеп, ойдағымды жүзеге асырам ба деген үміті де ақталмай қалады. 1745 жылдың қыркүйегінде Қалдан Серен қайтыс болады.
=== Өлімі ===
1748 жылы Орынбордан шағын жасағымен қайтып келе жатқан жолда, қарсыластарының бірі [[Барақ хан (Орта жүз)|Барақ сұлтанның]] құрған қақпанына ұрынып қалады. Барақ сұлтан жоңғар шапқыншылығы кезінде зор беделге ие болған тұлға. Әбілқайырдың Ресейді қолдағанын жақтырмай, оған қарсы шыққан. Әбілқайырдың 50 шақты адамымен келе жатқанын естіген ол, мүмкіндікті пайдаланып қалуды ойлап, тұзақ құрады. Осы шайқаста қарсыластарының күші басым екенін көріп тұрған ханның күзетшілері оған қашуды ұсынады. Бірақ, Әбілқайыр хан бұдан бас тартып, осы шайқаста қаза табады.
Әбілқайырдың моласы [[Қабырға]] өзенінің [[Өлкейек]]ке құятын тұсында, [[Торғай]] қаласынан 80 шақырым жерде. Кейін бұл жер «Хан моласы» аталды.
== Естелік ==
2000 жылы Ақтөбе қаласындағы облыстық әкімшіліктің алдында Әбілқайырханның қоладан құйылған ескерткіші орнатылды. Қаланың ең басты көшесі бұрыңғы Ленин даңғылының атауы өзгертіліп, Әбілқайыр хан есімі берілді. 2015 жылы Ақтөбе облысының Әйтеке би ауданындағы "Хан моласы" қорымында Әбілқайыр ханға арналған кесене мен мемориалдық кешен орнатылды.<ref>"Ақтөбе -құтты мекен" Энциклопедиялық анықтамалық . Алматы 2017 336 бет. 26-28беттер. ISBN 978-601--06-4493-9. Шамшырақ Ақтөбе ЖШС</ref>
== Галерея ==
[[File:Әбілхайыр ханның хаты (1731).jpg|left|thumb|Әбілхайыр ханның Анна Иоановнаға хаты (1731)]]
[[File:Kazakhstan-1993-Bill-50-Obverse.jpg|left|thumb|Әбілқайыр хан бейнеленген 1993 жылғы 50 теңге]]
== Әдебиет ==
*Абилхаир // Казахстан. Национальная энциклопедия. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2004. — Т. I. — С. 82. — ISBN 9965-9389-9-7. (CC BY-SA 3.0)
*''Ерофеева И. В.'' Хан Абулхаир: полководец, правитель, политик. — Алматы: Дайк-Пресс, 2007. — 456 с. — ISBN 9965-798-64-8.
* ''Ерофеева И.В.'' Эпистолярное наследие казахской правящей элиты 1675-1821 гг. Сборник исторических документов в 2-х томах/Автор проекта, введения, биографий ханов, научных комментариев; составитель и ответственный редактор И.В.Ерофеева. Алматы: АО «АБДИ Компани», 2014. - 696 с. + вкл. 44 с. — ISBN 978-9965-832-26-0.
*''Кадырбаев А. Ш.'' К истории взаимоотношений калмыков поволжья и ойратов джунгарии с ногайцами, туркменами и казахами в XVII–XVIII вв. // Вестник Калмыцкого университета. — 2023. — № 3 (59). — С. 6—16.
*''Темиргалиев Р. Д.'' Эпоха последних батыров. — Алматы: ОО «Казахское историческое общество», 2024. — С. 296.
[[Санат:1748 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақ хандары]]
[[Санат:Қазақ сұлтандары]]
[[Санат:Кіші жүз хандары]]
[[Санат:Башқұрт хандары]]
[[Санат:Хиуа хандары]]
2cgxq77aainra1g8x0qc0g5kh0lp2ld
3693021
3693020
2026-11-07T15:13:37Z
Unknown Alash
96268
/* Кіші жүздің ханы */
3693021
wikitext
text/x-wiki
{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = Қазақ ханы
| Қазақша есімі = Әбілқайыр хан
| Шынайы есімі =
| Суреті = Abulkhair Khan.jpg
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы = Башқұрт ханы
| Ту =
| Ту2 =
| Басқара бастады = 1708
| Басқаруын аяқтады = 1709
| Ізашары =
| Ізбасары =
| Титулы_2 = Кіші жүздің ханы
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 = 1710
| Басқаруын аяқтады_2 = 1748
| Ізашары_2 = [[Қайып хан]]
| Ізбасары_2 = [[Нұралы хан]]
| Титулы_3 = қазақ ханы
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 = 1726
| Басқаруын аяқтады_3 = 1731
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 = хиуа ханы
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Реті_4 =
| Басқара бастады_4 = 1740 жылдың 5 қарашасы
| Басқаруын аяқтады_4 = 1740 жылдың 11 қарашасы
| Ізашары_4 = [[II Елбарыс хан]]
| Ізбасары_4 =
| Туған күні = белгісіз
| Туған жері =
| Қайтыс болған күні = 1748 жылдың 15 тамызы
| Қайтыс болған жері =
| Жерленді = Хан моласы (қазіргі [[Ақтөбе облысы]])
| Діні = [[Ислам|ислам]]
| Туған кездегі есімі =
| Әкесі = Айтақ Қажы сұлтан
| Анасы =
| Жұбайы = [[Бопай Бәтима|Бопай ханым]] <br /> Баян ханым
| Балалары = '''ұлдары:''' [[Нұралы хан]], <br /> [[Ералы хан]], <br /> Жармұхамбет хан, <br /> Қожа Ахмет, <br />[[Айшуақ хан]], <br /> Әділ сұлтан, <br /> Шыңғыс сұлтан <br />'''қыздары:''' Қарашаш ханым, Намұрын ханым, Зүлейха ханым, Жәннәт ханым
| Партиясы =
| Білімі =
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons =
| Марапаттары =
}}
{{мағына|Әбілқайыр хан}}
'''Әбілқайыр хан''' (толық есімі ''Әбілқайыр-Мұхаммед Баһадүр Қазы хан'', жазба деректерде ''Абалгаир, Абдулхаир, Абуэр-хайли, Балгаир, Оболгаир, Abul-Geir, Abulkair'', туған жылы белгісіз – 1748 жылдың 15 тамызы) — [[Кіші жүз|Кіші жүздің]] [[сұлтан|сұлтаны]], 1710 жылдан бастап Кіші жүз ханы. XVII ғасырдың аяғында [[Сауран]] қаласын билеген Қажы сұлтанның ортаншы ұлы, [[Өсек сұлтан]] әулетінің өкілі.
== Өмірбаяны ==
=== Жастық шағы ===
Ел аузында сақталған аңыздарға қарағанда, ата-анасы мен үлкен ағасынан ерте айырылып, жас кезінде мұқтаждық көрген. [[қалмақтар|Еділ қалмақтарымен]] орын алған қақтығыс кезінде тұтқынға түсіп, XVII ғасырдың 90-шы жылдары мен XVIII ғасырдың бас кезінде қалмақ ханы [[Аюка хан|Аюкеге]] қызмет еткен. XVIII ғасырдың алғашқы онжылдығында өзін батыл жауынгер әрі талантты қолбасшы ретінде танытты. 1707 жылдың желтоқсанында [[тархан]] Алдар Исекеев бастаған [[Башқұрт көтерілістері|башқұрт көтерілісшілермен]] бірге ресей әскеріне қарсы соғысқан. Жүректау тауының мағындағы 10 күнге созылған шайқас көтерілісшілердің жеңісімен аяқталды. 1709 жылы Алдар Исекеевтің шақыруымен Шығыс Башқұртстанға қайта оралып, башқұрт ханы атанды. Жоңғар әскерінің Сырдың бойына басып кіруіне байланысты қазақ даласына оралуға мәжбүр болды. Башқұрт тағын иеленуі, [[ойраттар|ойрат]] тайпаларына қарсы жүргізген сәтті әскери қимылдары Әбілқайырдың [[Орта жүз|Орта]] және Кіші жүздердегі беделін арттырды.
=== Кіші жүздің ханы ===
[[File:Bashkir by Castle 01.jpg|thumb|left|Әбілқайыр хан (Дж. Кэстль суреті)]]
1702–1723 жылдары аралығында қол астындағы қазақтардың еділ қалмақтарының қоныстарына, жайық казактарының станицаларына шабуылдарын басқарған. 1715 жылы казак станицасы Новошешминскті өрттеп жіберді. 1717, 1719, 1720, 1720 жылдары қалмақтарға және Қазан уезіндегі елді-мекендерге жаңа шабуылдар ұйымастырған. 1718, 1719, 1720 жылдары Әбілқайыр ханның батырлары Жайық казак қалашығын үш рет қоршауға алған. XVIII ғасырдың екінші онжылдығында Қазан және Сібір губернияларындағы жергілікті билеуші топтармен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты.
Сонымен қатар, XVIII ғасырдың 30-шы және 40-шы жылдарыдың ортасына дейін Әбілқайыр хан қарақалпақтарды Сырдария мен Қуаңдария өзендерінің жағалауларынан, ал еділ қалмақтарын Ембі және Ойыл өзендерінің орта және төменгі ағыстарындағы аумақтардан ығыстырып шығаруға барынша күш салды. Осының нәтижесінде, Кіші жүз қазақтары Сырдарияның екі жағалауы мен оның сол жағалаудағы салаларының, сондай-ақ Ембі өзенінің бүкіл ағысы бойларында көшіп-қона бастады. Әбілқайырдың жер мәселесін сәтті шешуінің нәтижесінде, XVIII ғасырдың 40-шы жылдарына қарай оның қазақ даласындағы саяси ықпалы тұрақталып, едәуір нығайды. Ол кезде ханның негізгі әлеуметтік тірегін Кіші жүздегі саны көп шөмекей руы, сондай-ақ Мұғалжар таулары мен Сырдарияның төменгі ағысын мекендеген шекті руының құрамындағы бірлестіктердің басым бөлігі құрады. Бұлардан бөлек, Әбілқайырдың қол астында келесі рулық-тайпалық бірлестіктер болды: үлкен ұлы Нұралы басқарған байұлы, батысқазақ батырларының ішіндегі ең көрнектісі Есет Көкіұлы бастаған жетіру рулық одақтары, екінші ұлы Ералының қолбасшылығындағы керейлер, Әбілқайырға адал, әрі «барша қазақ старшындарының ішіндегі ең мәртебелісі» саналатын Жәнібек батыр басқарды арғын және қыпшақ тайпаларындағы рулардың басым бөлігі.
Әбілқайыр Орта және Кіші жүз қазақтарымен қатар, Солтүстік Хорезмнің өзбектері арасында да саяси ықпалға ие болды. Осыған байланысты ол жергілікті тайпа көсемдерінің қолдауымен 1740 жылдың 5 қарашасында хиуа тағына отырды. Алайда 11 қараша күні ол Нәдір шах тарапынан қанды кек алу әрекетінен қауіптеніп, хандық астанасын тастап кетуге мәжбүр болды. 1741–1746 жылдар аралығында ол Иран, Бұхара және Хиуа хандықтарының билеушілерімен, жоғары лауазымды шенеуніктерімен тұрақты түрде хат алмасып, елшілер жіберіп отырған.
Әбілқайыр жастайынан батылдығымен танылып, дарынды әскербасы және білгір қолбасшы болды. [[1726]] жылы үш жүздің қазақтары бас қосқан құрылтайда билер мен батырлар бірауыздан Әбілқайырды [[Қазақ хандығы]] әскерінің бас қолбасшысы етіп сайлады. Ал, Әбілқайырдың хандық дәрежеге қалай жеткендігін [[1736]] жылы оның Ордасына келген ағылшын суретшісі [[Джон Кэстль]] былайша түйіндейді:''Ол зор тұлғалы, сымбатты, аппақ жүзі қызыл шырайлы, түсі сондай жылы кісі, сонымен қатар зор денсаулық пен қайрат-күш иесі, садақ тартуға келгенде шынымен-ақ бүкіл ұлтта оған тең келетін кісі жоқ. Хан болмай тұрып, ол сұлтан ғана болатын, оның барлық балалары да осы лауазымды алып жүр. Жоңғар қалмақтарымен болған соғыста олардың басшысы қонтайшыны өз қолымен тұтқынға алғаннан кейін… Кіші орда оны хан сайлады.''
Алайда дәл осы кезеңде [[Болат хан]] қаза табады. Сондықтан да басқа ханды тағайындау төңірегінде сауал туындайды. Әбілқайыр мен [[Сәмеке хан|Сәмеке]] таққа таласқанына қарамастан жоғарғы билер [[Болат хан]]ның жас ұлы [[Әбілмәмбет хан|Әбілмәмбетті]] жоғарғы хан қылып сайлайды. Болат хан өлгеннен кейін «қазақтың бас ханы болу жолы менікі» деп сеніммен жүрген қазақ әскерлерінің басты тіректері Әбілқайыр хан мен [[Сәмеке хан]] әскерлерін ертіп, өз ордаларына кетіп қалады. Осыдан соң біріккен қазақ халқының жасақтары ыдырай бастады да, Жоңғар әскерінің 1 бөлігі аман қалады. Жоңғарлардың әлі де болса қауіп төндіріп тұрғанына көзі жеткен Әбілқайыр хан өзіне одақтас іздей бастайды. Сөйтіп, ол Ресей империясына елші жіберіп, одақтас болуды ұсынады. Оның көздегені орыстардың қолдауымен қазақ жүздерінін басын қосып, сыртқы жаулары Еділ қалмақтары, башқұрттар және жоңғарларға қарсы тұру болды. Бірақ, Ресей оның бұл ұсынысын қабылдамай, тек протектораттыққа келісетінін жеткізеді. Әбілқайыр хан бұған келісімін беруге мәжбүр болады. 1731 жылы күзде Тевкелев бастаған орыс елшілері Әбілқайыр және Кіші жүз бен Орта жүздің бір бөлігінің старшындарынан ант қабылдайды. Ресейдің құйтырқы саясатын кеш сезген Әбілқайыр оларға қарсы бірнеше рет қарсы шығады. Бірақ, бұл әрекеттері нәтиже бермегендіктен қайтара бодандық антын береді (1738, 1742, 1748).
Қазақтарды әлсіретіп, бүкіл Орта Азияға жол ашар қақпаның кілтін тезірек қолға түсіру жөнінде патшасынан нұсқау алған орыстың далалық әкімдері бұл оқшалануды өз мүдделеріне пайдаланып қалуға жанталаса кіріседі. Бұл ретте отарлаудың ежелден сыналған тәсілі – «жабайыны жабайының қолымен құртуды» іске қосады. Сөйтіп олар өздерінің бодандары Еділ қалмақтарын да, башқұрттарды да, сондай-ақ Жайық казактарын да айдап салып, Кіші жүз қазақтарының тынышын кетіре бастайды. Соның аяғы Әбілқайырдың 1730 жылы өзін Ресей империясының қол астына алуына сұрап, Петербургке елшісін жіберуіне әкеп соғады. Онда ол өзінің Ресей империясына башқұрттар секілді қызмет етіп, солар сияқты алым төлейтінін айта келіп, өздеріне Ресейдің өзге бодандары тарапынан ешқандай қиянат және шабуыл болмауын талап етеді, патша тарапынан тыйым салынбаса, башқұрттардың өздігінен шабуыл жасауды тоқтатпайтынын айтады. Сондай-ақ Ресей бодандары қолдарындағы қазақ тұтқындарын қайтарса, қазақтар да өз тарапынан олардың тұтқындарын кері қайтаратынын білдіреді. Бірақ бұл бодандық Әбілқайыр ойлағандай нәтиже бермейді. Содан кейін ол Жоңғар хандығының қонтайшысы Қалдан Серенге адам салады. Іздегенге сұраған ол да мұны құп алады. Ол жоңғар тұтқынынан босатылған Абылай арқылы жіберген жарлығында Әбілқайырдың тілегін орындағанын толық көрсетеді. Арадағы достық қатынастар сенімді болу үшін Әбілқайырдың өз баласына мың қазақты ертіп, Жоңғарияға жіберуін, осыған жауап ретінде өз баласын мың ойратпен қазақтарға жіберетінін айтады. Дегенмен, Әбілқайырдың Қалдан Серенмен құда болып, оған арқа сүйеп, ойдағымды жүзеге асырам ба деген үміті де ақталмай қалады. 1745 жылдың қыркүйегінде Қалдан Серен қайтыс болады.
=== Өлімі ===
1748 жылы Орынбордан шағын жасағымен қайтып келе жатқан жолда, қарсыластарының бірі [[Барақ хан (Орта жүз)|Барақ сұлтанның]] құрған қақпанына ұрынып қалады. Барақ сұлтан жоңғар шапқыншылығы кезінде зор беделге ие болған тұлға. Әбілқайырдың Ресейді қолдағанын жақтырмай, оған қарсы шыққан. Әбілқайырдың 50 шақты адамымен келе жатқанын естіген ол, мүмкіндікті пайдаланып қалуды ойлап, тұзақ құрады. Осы шайқаста қарсыластарының күші басым екенін көріп тұрған ханның күзетшілері оған қашуды ұсынады. Бірақ, Әбілқайыр хан бұдан бас тартып, осы шайқаста қаза табады.
Әбілқайырдың моласы [[Қабырға]] өзенінің [[Өлкейек]]ке құятын тұсында, [[Торғай]] қаласынан 80 шақырым жерде. Кейін бұл жер «Хан моласы» аталды.
== Естелік ==
2000 жылы Ақтөбе қаласындағы облыстық әкімшіліктің алдында Әбілқайырханның қоладан құйылған ескерткіші орнатылды. Қаланың ең басты көшесі бұрыңғы Ленин даңғылының атауы өзгертіліп, Әбілқайыр хан есімі берілді. 2015 жылы Ақтөбе облысының Әйтеке би ауданындағы "Хан моласы" қорымында Әбілқайыр ханға арналған кесене мен мемориалдық кешен орнатылды.<ref>"Ақтөбе -құтты мекен" Энциклопедиялық анықтамалық . Алматы 2017 336 бет. 26-28беттер. ISBN 978-601--06-4493-9. Шамшырақ Ақтөбе ЖШС</ref>
== Галерея ==
[[File:Әбілхайыр ханның хаты (1731).jpg|left|thumb|Әбілхайыр ханның Анна Иоановнаға хаты (1731)]]
[[File:Kazakhstan-1993-Bill-50-Obverse.jpg|left|thumb|Әбілқайыр хан бейнеленген 1993 жылғы 50 теңге]]
== Әдебиет ==
*Абилхаир // Казахстан. Национальная энциклопедия. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2004. — Т. I. — С. 82. — ISBN 9965-9389-9-7. (CC BY-SA 3.0)
*''Ерофеева И. В.'' Хан Абулхаир: полководец, правитель, политик. — Алматы: Дайк-Пресс, 2007. — 456 с. — ISBN 9965-798-64-8.
* ''Ерофеева И.В.'' Эпистолярное наследие казахской правящей элиты 1675-1821 гг. Сборник исторических документов в 2-х томах/Автор проекта, введения, биографий ханов, научных комментариев; составитель и ответственный редактор И.В.Ерофеева. Алматы: АО «АБДИ Компани», 2014. - 696 с. + вкл. 44 с. — ISBN 978-9965-832-26-0.
*''Кадырбаев А. Ш.'' К истории взаимоотношений калмыков поволжья и ойратов джунгарии с ногайцами, туркменами и казахами в XVII–XVIII вв. // Вестник Калмыцкого университета. — 2023. — № 3 (59). — С. 6—16.
*''Темиргалиев Р. Д.'' Эпоха последних батыров. — Алматы: ОО «Казахское историческое общество», 2024. — С. 296.
[[Санат:1748 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақ хандары]]
[[Санат:Қазақ сұлтандары]]
[[Санат:Кіші жүз хандары]]
[[Санат:Башқұрт хандары]]
[[Санат:Хиуа хандары]]
atgrs6ui0ajfl9y09z24u30xg2fe1ee
3693023
3693021
2026-11-07T15:28:36Z
Unknown Alash
96268
/* Кіші жүздің ханы */
3693023
wikitext
text/x-wiki
{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = Қазақ ханы
| Қазақша есімі = Әбілқайыр хан
| Шынайы есімі =
| Суреті = Abulkhair Khan.jpg
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы = Башқұрт ханы
| Ту =
| Ту2 =
| Басқара бастады = 1708
| Басқаруын аяқтады = 1709
| Ізашары =
| Ізбасары =
| Титулы_2 = Кіші жүздің ханы
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 = 1710
| Басқаруын аяқтады_2 = 1748
| Ізашары_2 = [[Қайып хан]]
| Ізбасары_2 = [[Нұралы хан]]
| Титулы_3 = қазақ ханы
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 = 1726
| Басқаруын аяқтады_3 = 1731
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 = хиуа ханы
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Реті_4 =
| Басқара бастады_4 = 1740 жылдың 5 қарашасы
| Басқаруын аяқтады_4 = 1740 жылдың 11 қарашасы
| Ізашары_4 = [[II Елбарыс хан]]
| Ізбасары_4 =
| Туған күні = белгісіз
| Туған жері =
| Қайтыс болған күні = 1748 жылдың 15 тамызы
| Қайтыс болған жері =
| Жерленді = Хан моласы (қазіргі [[Ақтөбе облысы]])
| Діні = [[Ислам|ислам]]
| Туған кездегі есімі =
| Әкесі = Айтақ Қажы сұлтан
| Анасы =
| Жұбайы = [[Бопай Бәтима|Бопай ханым]] <br /> Баян ханым
| Балалары = '''ұлдары:''' [[Нұралы хан]], <br /> [[Ералы хан]], <br /> Жармұхамбет хан, <br /> Қожа Ахмет, <br />[[Айшуақ хан]], <br /> Әділ сұлтан, <br /> Шыңғыс сұлтан <br />'''қыздары:''' Қарашаш ханым, Намұрын ханым, Зүлейха ханым, Жәннәт ханым
| Партиясы =
| Білімі =
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons =
| Марапаттары =
}}
{{мағына|Әбілқайыр хан}}
'''Әбілқайыр хан''' (толық есімі ''Әбілқайыр-Мұхаммед Баһадүр Қазы хан'', жазба деректерде ''Абалгаир, Абдулхаир, Абуэр-хайли, Балгаир, Оболгаир, Abul-Geir, Abulkair'', туған жылы белгісіз – 1748 жылдың 15 тамызы) — [[Кіші жүз|Кіші жүздің]] [[сұлтан|сұлтаны]], 1710 жылдан бастап Кіші жүз ханы. XVII ғасырдың аяғында [[Сауран]] қаласын билеген Қажы сұлтанның ортаншы ұлы, [[Өсек сұлтан]] әулетінің өкілі.
== Өмірбаяны ==
=== Жастық шағы ===
Ел аузында сақталған аңыздарға қарағанда, ата-анасы мен үлкен ағасынан ерте айырылып, жас кезінде мұқтаждық көрген. [[қалмақтар|Еділ қалмақтарымен]] орын алған қақтығыс кезінде тұтқынға түсіп, XVII ғасырдың 90-шы жылдары мен XVIII ғасырдың бас кезінде қалмақ ханы [[Аюка хан|Аюкеге]] қызмет еткен. XVIII ғасырдың алғашқы онжылдығында өзін батыл жауынгер әрі талантты қолбасшы ретінде танытты. 1707 жылдың желтоқсанында [[тархан]] Алдар Исекеев бастаған [[Башқұрт көтерілістері|башқұрт көтерілісшілермен]] бірге ресей әскеріне қарсы соғысқан. Жүректау тауының мағындағы 10 күнге созылған шайқас көтерілісшілердің жеңісімен аяқталды. 1709 жылы Алдар Исекеевтің шақыруымен Шығыс Башқұртстанға қайта оралып, башқұрт ханы атанды. Жоңғар әскерінің Сырдың бойына басып кіруіне байланысты қазақ даласына оралуға мәжбүр болды. Башқұрт тағын иеленуі, [[ойраттар|ойрат]] тайпаларына қарсы жүргізген сәтті әскери қимылдары Әбілқайырдың [[Орта жүз|Орта]] және Кіші жүздердегі беделін арттырды.
=== Кіші жүздің ханы ===
[[File:Bashkir by Castle 01.jpg|thumb|left|Әбілқайыр хан (Дж. Кэстль суреті)]]
1702–1723 жылдары аралығында қол астындағы қазақтардың еділ қалмақтарының қоныстарына, жайық казактарының станицаларына шабуылдарын басқарған. 1715 жылы казак станицасы Новошешминскті өрттеп жіберді. 1717, 1719, 1720, 1720 жылдары қалмақтарға және Қазан уезіндегі елді-мекендерге жаңа шабуылдар ұйымастырған. 1718, 1719, 1720 жылдары Әбілқайыр ханның батырлары Жайық казак қалашығын үш рет қоршауға алған. XVIII ғасырдың екінші онжылдығында Қазан және Сібір губернияларындағы жергілікті билеуші топтармен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты.
XVIII ғасырдың 30-шы жылдардың басында басында Әбілхайыр патша үкіметімен келісімге келіп, Еділ-Жайық өңіріндегі қазақтар, башқұрттар және қалмақтар арасындағы даулы жайылым жерлерді бөлу мәселесін өз халқының мүддесіне сай шеше алды. Екі тарап арасындағы бұл ауызша келісімдер Анна Иоанновнаның Кабинеті мен Сыртқы істер алқасы тарапынан 1738 жылдың 18 мамырында және 13 тамызында, 1738 жылдың 15 ақпанында және т.б. қабылданған жер мәселесіне қатысты нормативтік актілерге негіз болды. Бұл келісімдер қазақтардың 1725–1726 жылдары Жайықтың сол жағалауының орта және төменгі ағысындағы иемденген жайылымдарына құқығын заң жүзінде бекітті.
Сонымен қатар, XVIII ғасырдың 30-шы және 40-шы жылдарыдың ортасына дейін Әбілқайыр хан қарақалпақтарды Сырдария мен Қуаңдария өзендерінің жағалауларынан, ал еділ қалмақтарын Ембі және Ойыл өзендерінің орта және төменгі ағыстарындағы аумақтардан ығыстырып шығаруға барынша күш салды. Осының нәтижесінде, Кіші жүз қазақтары Сырдарияның екі жағалауы мен оның сол жағалаудағы салаларының, сондай-ақ Ембі өзенінің бүкіл ағысы бойларында көшіп-қона бастады. Әбілқайырдың жер мәселесін сәтті шешуінің нәтижесінде, XVIII ғасырдың 40-шы жылдарына қарай оның қазақ даласындағы саяси ықпалы тұрақталып, едәуір нығайды. Ол кезде ханның негізгі әлеуметтік тірегін Кіші жүздегі саны көп шөмекей руы, сондай-ақ Мұғалжар таулары мен Сырдарияның төменгі ағысын мекендеген шекті руының құрамындағы бірлестіктердің басым бөлігі құрады. Бұлардан бөлек, Әбілқайырдың қол астында келесі рулық-тайпалық бірлестіктер болды: үлкен ұлы Нұралы басқарған байұлы, батысқазақ батырларының ішіндегі ең көрнектісі Есет Көкіұлы бастаған жетіру рулық одақтары, екінші ұлы Ералының қолбасшылығындағы керейлер, Әбілқайырға адал, әрі «барша қазақ старшындарының ішіндегі ең мәртебелісі» саналатын Жәнібек батыр басқарды арғын және қыпшақ тайпаларындағы рулардың басым бөлігі.
Әбілқайыр Орта және Кіші жүз қазақтарымен қатар, Солтүстік Хорезмнің өзбектері арасында да саяси ықпалға ие болды. Осыған байланысты ол жергілікті тайпа көсемдерінің қолдауымен 1740 жылдың 5 қарашасында хиуа тағына отырды. Алайда 11 қараша күні ол Нәдір шах тарапынан қанды кек алу әрекетінен қауіптеніп, хандық астанасын тастап кетуге мәжбүр болды. 1741–1746 жылдар аралығында ол Иран, Бұхара және Хиуа хандықтарының билеушілерімен, жоғары лауазымды шенеуніктерімен тұрақты түрде хат алмасып, елшілер жіберіп отырған.
Әбілқайыр жастайынан батылдығымен танылып, дарынды әскербасы және білгір қолбасшы болды. [[1726]] жылы үш жүздің қазақтары бас қосқан құрылтайда билер мен батырлар бірауыздан Әбілқайырды [[Қазақ хандығы]] әскерінің бас қолбасшысы етіп сайлады. Ал, Әбілқайырдың хандық дәрежеге қалай жеткендігін [[1736]] жылы оның Ордасына келген ағылшын суретшісі [[Джон Кэстль]] былайша түйіндейді:''Ол зор тұлғалы, сымбатты, аппақ жүзі қызыл шырайлы, түсі сондай жылы кісі, сонымен қатар зор денсаулық пен қайрат-күш иесі, садақ тартуға келгенде шынымен-ақ бүкіл ұлтта оған тең келетін кісі жоқ. Хан болмай тұрып, ол сұлтан ғана болатын, оның барлық балалары да осы лауазымды алып жүр. Жоңғар қалмақтарымен болған соғыста олардың басшысы қонтайшыны өз қолымен тұтқынға алғаннан кейін… Кіші орда оны хан сайлады.''
Алайда дәл осы кезеңде [[Болат хан]] қаза табады. Сондықтан да басқа ханды тағайындау төңірегінде сауал туындайды. Әбілқайыр мен [[Сәмеке хан|Сәмеке]] таққа таласқанына қарамастан жоғарғы билер [[Болат хан]]ның жас ұлы [[Әбілмәмбет хан|Әбілмәмбетті]] жоғарғы хан қылып сайлайды. Болат хан өлгеннен кейін «қазақтың бас ханы болу жолы менікі» деп сеніммен жүрген қазақ әскерлерінің басты тіректері Әбілқайыр хан мен [[Сәмеке хан]] әскерлерін ертіп, өз ордаларына кетіп қалады. Осыдан соң біріккен қазақ халқының жасақтары ыдырай бастады да, Жоңғар әскерінің 1 бөлігі аман қалады. Жоңғарлардың әлі де болса қауіп төндіріп тұрғанына көзі жеткен Әбілқайыр хан өзіне одақтас іздей бастайды. Сөйтіп, ол Ресей империясына елші жіберіп, одақтас болуды ұсынады. Оның көздегені орыстардың қолдауымен қазақ жүздерінін басын қосып, сыртқы жаулары Еділ қалмақтары, башқұрттар және жоңғарларға қарсы тұру болды. Бірақ, Ресей оның бұл ұсынысын қабылдамай, тек протектораттыққа келісетінін жеткізеді. Әбілқайыр хан бұған келісімін беруге мәжбүр болады. 1731 жылы күзде Тевкелев бастаған орыс елшілері Әбілқайыр және Кіші жүз бен Орта жүздің бір бөлігінің старшындарынан ант қабылдайды. Ресейдің құйтырқы саясатын кеш сезген Әбілқайыр оларға қарсы бірнеше рет қарсы шығады. Бірақ, бұл әрекеттері нәтиже бермегендіктен қайтара бодандық антын береді (1738, 1742, 1748).
Қазақтарды әлсіретіп, бүкіл Орта Азияға жол ашар қақпаның кілтін тезірек қолға түсіру жөнінде патшасынан нұсқау алған орыстың далалық әкімдері бұл оқшалануды өз мүдделеріне пайдаланып қалуға жанталаса кіріседі. Бұл ретте отарлаудың ежелден сыналған тәсілі – «жабайыны жабайының қолымен құртуды» іске қосады. Сөйтіп олар өздерінің бодандары Еділ қалмақтарын да, башқұрттарды да, сондай-ақ Жайық казактарын да айдап салып, Кіші жүз қазақтарының тынышын кетіре бастайды. Соның аяғы Әбілқайырдың 1730 жылы өзін Ресей империясының қол астына алуына сұрап, Петербургке елшісін жіберуіне әкеп соғады. Онда ол өзінің Ресей империясына башқұрттар секілді қызмет етіп, солар сияқты алым төлейтінін айта келіп, өздеріне Ресейдің өзге бодандары тарапынан ешқандай қиянат және шабуыл болмауын талап етеді, патша тарапынан тыйым салынбаса, башқұрттардың өздігінен шабуыл жасауды тоқтатпайтынын айтады. Сондай-ақ Ресей бодандары қолдарындағы қазақ тұтқындарын қайтарса, қазақтар да өз тарапынан олардың тұтқындарын кері қайтаратынын білдіреді. Бірақ бұл бодандық Әбілқайыр ойлағандай нәтиже бермейді. Содан кейін ол Жоңғар хандығының қонтайшысы Қалдан Серенге адам салады. Іздегенге сұраған ол да мұны құп алады. Ол жоңғар тұтқынынан босатылған Абылай арқылы жіберген жарлығында Әбілқайырдың тілегін орындағанын толық көрсетеді. Арадағы достық қатынастар сенімді болу үшін Әбілқайырдың өз баласына мың қазақты ертіп, Жоңғарияға жіберуін, осыған жауап ретінде өз баласын мың ойратпен қазақтарға жіберетінін айтады. Дегенмен, Әбілқайырдың Қалдан Серенмен құда болып, оған арқа сүйеп, ойдағымды жүзеге асырам ба деген үміті де ақталмай қалады. 1745 жылдың қыркүйегінде Қалдан Серен қайтыс болады.
=== Өлімі ===
1748 жылы Орынбордан шағын жасағымен қайтып келе жатқан жолда, қарсыластарының бірі [[Барақ хан (Орта жүз)|Барақ сұлтанның]] құрған қақпанына ұрынып қалады. Барақ сұлтан жоңғар шапқыншылығы кезінде зор беделге ие болған тұлға. Әбілқайырдың Ресейді қолдағанын жақтырмай, оған қарсы шыққан. Әбілқайырдың 50 шақты адамымен келе жатқанын естіген ол, мүмкіндікті пайдаланып қалуды ойлап, тұзақ құрады. Осы шайқаста қарсыластарының күші басым екенін көріп тұрған ханның күзетшілері оған қашуды ұсынады. Бірақ, Әбілқайыр хан бұдан бас тартып, осы шайқаста қаза табады.
Әбілқайырдың моласы [[Қабырға]] өзенінің [[Өлкейек]]ке құятын тұсында, [[Торғай]] қаласынан 80 шақырым жерде. Кейін бұл жер «Хан моласы» аталды.
== Естелік ==
2000 жылы Ақтөбе қаласындағы облыстық әкімшіліктің алдында Әбілқайырханның қоладан құйылған ескерткіші орнатылды. Қаланың ең басты көшесі бұрыңғы Ленин даңғылының атауы өзгертіліп, Әбілқайыр хан есімі берілді. 2015 жылы Ақтөбе облысының Әйтеке би ауданындағы "Хан моласы" қорымында Әбілқайыр ханға арналған кесене мен мемориалдық кешен орнатылды.<ref>"Ақтөбе -құтты мекен" Энциклопедиялық анықтамалық . Алматы 2017 336 бет. 26-28беттер. ISBN 978-601--06-4493-9. Шамшырақ Ақтөбе ЖШС</ref>
== Галерея ==
[[File:Әбілхайыр ханның хаты (1731).jpg|left|thumb|Әбілхайыр ханның Анна Иоановнаға хаты (1731)]]
[[File:Kazakhstan-1993-Bill-50-Obverse.jpg|left|thumb|Әбілқайыр хан бейнеленген 1993 жылғы 50 теңге]]
== Әдебиет ==
*Абилхаир // Казахстан. Национальная энциклопедия. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2004. — Т. I. — С. 82. — ISBN 9965-9389-9-7. (CC BY-SA 3.0)
*''Ерофеева И. В.'' Хан Абулхаир: полководец, правитель, политик. — Алматы: Дайк-Пресс, 2007. — 456 с. — ISBN 9965-798-64-8.
* ''Ерофеева И.В.'' Эпистолярное наследие казахской правящей элиты 1675-1821 гг. Сборник исторических документов в 2-х томах/Автор проекта, введения, биографий ханов, научных комментариев; составитель и ответственный редактор И.В.Ерофеева. Алматы: АО «АБДИ Компани», 2014. - 696 с. + вкл. 44 с. — ISBN 978-9965-832-26-0.
*''Кадырбаев А. Ш.'' К истории взаимоотношений калмыков поволжья и ойратов джунгарии с ногайцами, туркменами и казахами в XVII–XVIII вв. // Вестник Калмыцкого университета. — 2023. — № 3 (59). — С. 6—16.
*''Темиргалиев Р. Д.'' Эпоха последних батыров. — Алматы: ОО «Казахское историческое общество», 2024. — С. 296.
[[Санат:1748 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақ хандары]]
[[Санат:Қазақ сұлтандары]]
[[Санат:Кіші жүз хандары]]
[[Санат:Башқұрт хандары]]
[[Санат:Хиуа хандары]]
4m0mmh9o4jxzqs1j684dpz7abqh05zh
3693024
3693023
2026-11-07T15:29:18Z
Unknown Alash
96268
/* Кіші жүздің ханы */
3693024
wikitext
text/x-wiki
{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = Қазақ ханы
| Қазақша есімі = Әбілқайыр хан
| Шынайы есімі =
| Суреті = Abulkhair Khan.jpg
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы = Башқұрт ханы
| Ту =
| Ту2 =
| Басқара бастады = 1708
| Басқаруын аяқтады = 1709
| Ізашары =
| Ізбасары =
| Титулы_2 = Кіші жүздің ханы
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 = 1710
| Басқаруын аяқтады_2 = 1748
| Ізашары_2 = [[Қайып хан]]
| Ізбасары_2 = [[Нұралы хан]]
| Титулы_3 = қазақ ханы
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 = 1726
| Басқаруын аяқтады_3 = 1731
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 = хиуа ханы
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Реті_4 =
| Басқара бастады_4 = 1740 жылдың 5 қарашасы
| Басқаруын аяқтады_4 = 1740 жылдың 11 қарашасы
| Ізашары_4 = [[II Елбарыс хан]]
| Ізбасары_4 =
| Туған күні = белгісіз
| Туған жері =
| Қайтыс болған күні = 1748 жылдың 15 тамызы
| Қайтыс болған жері =
| Жерленді = Хан моласы (қазіргі [[Ақтөбе облысы]])
| Діні = [[Ислам|ислам]]
| Туған кездегі есімі =
| Әкесі = Айтақ Қажы сұлтан
| Анасы =
| Жұбайы = [[Бопай Бәтима|Бопай ханым]] <br /> Баян ханым
| Балалары = '''ұлдары:''' [[Нұралы хан]], <br /> [[Ералы хан]], <br /> Жармұхамбет хан, <br /> Қожа Ахмет, <br />[[Айшуақ хан]], <br /> Әділ сұлтан, <br /> Шыңғыс сұлтан <br />'''қыздары:''' Қарашаш ханым, Намұрын ханым, Зүлейха ханым, Жәннәт ханым
| Партиясы =
| Білімі =
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons =
| Марапаттары =
}}
{{мағына|Әбілқайыр хан}}
'''Әбілқайыр хан''' (толық есімі ''Әбілқайыр-Мұхаммед Баһадүр Қазы хан'', жазба деректерде ''Абалгаир, Абдулхаир, Абуэр-хайли, Балгаир, Оболгаир, Abul-Geir, Abulkair'', туған жылы белгісіз – 1748 жылдың 15 тамызы) — [[Кіші жүз|Кіші жүздің]] [[сұлтан|сұлтаны]], 1710 жылдан бастап Кіші жүз ханы. XVII ғасырдың аяғында [[Сауран]] қаласын билеген Қажы сұлтанның ортаншы ұлы, [[Өсек сұлтан]] әулетінің өкілі.
== Өмірбаяны ==
=== Жастық шағы ===
Ел аузында сақталған аңыздарға қарағанда, ата-анасы мен үлкен ағасынан ерте айырылып, жас кезінде мұқтаждық көрген. [[қалмақтар|Еділ қалмақтарымен]] орын алған қақтығыс кезінде тұтқынға түсіп, XVII ғасырдың 90-шы жылдары мен XVIII ғасырдың бас кезінде қалмақ ханы [[Аюка хан|Аюкеге]] қызмет еткен. XVIII ғасырдың алғашқы онжылдығында өзін батыл жауынгер әрі талантты қолбасшы ретінде танытты. 1707 жылдың желтоқсанында [[тархан]] Алдар Исекеев бастаған [[Башқұрт көтерілістері|башқұрт көтерілісшілермен]] бірге ресей әскеріне қарсы соғысқан. Жүректау тауының мағындағы 10 күнге созылған шайқас көтерілісшілердің жеңісімен аяқталды. 1709 жылы Алдар Исекеевтің шақыруымен Шығыс Башқұртстанға қайта оралып, башқұрт ханы атанды. Жоңғар әскерінің Сырдың бойына басып кіруіне байланысты қазақ даласына оралуға мәжбүр болды. Башқұрт тағын иеленуі, [[ойраттар|ойрат]] тайпаларына қарсы жүргізген сәтті әскери қимылдары Әбілқайырдың [[Орта жүз|Орта]] және Кіші жүздердегі беделін арттырды.
=== Кіші жүздің ханы ===
[[File:Bashkir by Castle 01.jpg|thumb|left|Әбілқайыр хан (Дж. Кэстль суреті)]]
1702–1723 жылдары аралығында қол астындағы қазақтардың еділ қалмақтарының қоныстарына, жайық казактарының станицаларына шабуылдарын басқарған. 1715 жылы казак станицасы Новошешминскті өрттеп жіберді. 1717, 1719, 1720, 1720 жылдары қалмақтарға және Қазан уезіндегі елді-мекендерге жаңа шабуылдар ұйымастырған. 1718, 1719, 1720 жылдары Әбілқайыр ханның батырлары Жайық казак қалашығын үш рет қоршауға алған. XVIII ғасырдың екінші онжылдығында Қазан және Сібір губернияларындағы жергілікті билеуші топтармен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты.
XVIII ғасырдың 30-шы жылдардың басында басында Әбілхайыр патша үкіметімен келісімге келіп, Еділ-Жайық өңіріндегі қазақтар, башқұрттар және қалмақтар арасындағы даулы жайылым жерлерді бөлу мәселесін өз халқының мүддесіне сай шеше алды. Екі тарап арасындағы бұл ауызша келісімдер Анна Иоанновнаның Кабинеті мен Сыртқы істер алқасы тарапынан 1738 жылдың 18 мамырында және 13 тамызында, 1738 жылдың 15 ақпанында және т.б. қабылданған жер мәселесіне қатысты нормативтік актілерге негіз болды. Бұл келісімдер қазақтардың 1725–1726 жылдары Жайықтың сол жағалауының орта және төменгі ағысындағы иеленген жайылымдарына құқығын заң жүзінде бекітті.
Сонымен қатар, XVIII ғасырдың 30-шы және 40-шы жылдарыдың ортасына дейін Әбілқайыр хан қарақалпақтарды Сырдария мен Қуаңдария өзендерінің жағалауларынан, ал еділ қалмақтарын Ембі және Ойыл өзендерінің орта және төменгі ағыстарындағы аумақтардан ығыстырып шығаруға барынша күш салды. Осының нәтижесінде, Кіші жүз қазақтары Сырдарияның екі жағалауы мен оның сол жағалаудағы салаларының, сондай-ақ Ембі өзенінің бүкіл ағысы бойларында көшіп-қона бастады. Әбілқайырдың жер мәселесін сәтті шешуінің нәтижесінде, XVIII ғасырдың 40-шы жылдарына қарай оның қазақ даласындағы саяси ықпалы тұрақталып, едәуір нығайды. Ол кезде ханның негізгі әлеуметтік тірегін Кіші жүздегі саны көп шөмекей руы, сондай-ақ Мұғалжар таулары мен Сырдарияның төменгі ағысын мекендеген шекті руының құрамындағы бірлестіктердің басым бөлігі құрады. Бұлардан бөлек, Әбілқайырдың қол астында келесі рулық-тайпалық бірлестіктер болды: үлкен ұлы Нұралы басқарған байұлы, батысқазақ батырларының ішіндегі ең көрнектісі Есет Көкіұлы бастаған жетіру рулық одақтары, екінші ұлы Ералының қолбасшылығындағы керейлер, Әбілқайырға адал, әрі «барша қазақ старшындарының ішіндегі ең мәртебелісі» саналатын Жәнібек батыр басқарды арғын және қыпшақ тайпаларындағы рулардың басым бөлігі.
Әбілқайыр Орта және Кіші жүз қазақтарымен қатар, Солтүстік Хорезмнің өзбектері арасында да саяси ықпалға ие болды. Осыған байланысты ол жергілікті тайпа көсемдерінің қолдауымен 1740 жылдың 5 қарашасында хиуа тағына отырды. Алайда 11 қараша күні ол Нәдір шах тарапынан қанды кек алу әрекетінен қауіптеніп, хандық астанасын тастап кетуге мәжбүр болды. 1741–1746 жылдар аралығында ол Иран, Бұхара және Хиуа хандықтарының билеушілерімен, жоғары лауазымды шенеуніктерімен тұрақты түрде хат алмасып, елшілер жіберіп отырған.
Әбілқайыр жастайынан батылдығымен танылып, дарынды әскербасы және білгір қолбасшы болды. [[1726]] жылы үш жүздің қазақтары бас қосқан құрылтайда билер мен батырлар бірауыздан Әбілқайырды [[Қазақ хандығы]] әскерінің бас қолбасшысы етіп сайлады. Ал, Әбілқайырдың хандық дәрежеге қалай жеткендігін [[1736]] жылы оның Ордасына келген ағылшын суретшісі [[Джон Кэстль]] былайша түйіндейді:''Ол зор тұлғалы, сымбатты, аппақ жүзі қызыл шырайлы, түсі сондай жылы кісі, сонымен қатар зор денсаулық пен қайрат-күш иесі, садақ тартуға келгенде шынымен-ақ бүкіл ұлтта оған тең келетін кісі жоқ. Хан болмай тұрып, ол сұлтан ғана болатын, оның барлық балалары да осы лауазымды алып жүр. Жоңғар қалмақтарымен болған соғыста олардың басшысы қонтайшыны өз қолымен тұтқынға алғаннан кейін… Кіші орда оны хан сайлады.''
Алайда дәл осы кезеңде [[Болат хан]] қаза табады. Сондықтан да басқа ханды тағайындау төңірегінде сауал туындайды. Әбілқайыр мен [[Сәмеке хан|Сәмеке]] таққа таласқанына қарамастан жоғарғы билер [[Болат хан]]ның жас ұлы [[Әбілмәмбет хан|Әбілмәмбетті]] жоғарғы хан қылып сайлайды. Болат хан өлгеннен кейін «қазақтың бас ханы болу жолы менікі» деп сеніммен жүрген қазақ әскерлерінің басты тіректері Әбілқайыр хан мен [[Сәмеке хан]] әскерлерін ертіп, өз ордаларына кетіп қалады. Осыдан соң біріккен қазақ халқының жасақтары ыдырай бастады да, Жоңғар әскерінің 1 бөлігі аман қалады. Жоңғарлардың әлі де болса қауіп төндіріп тұрғанына көзі жеткен Әбілқайыр хан өзіне одақтас іздей бастайды. Сөйтіп, ол Ресей империясына елші жіберіп, одақтас болуды ұсынады. Оның көздегені орыстардың қолдауымен қазақ жүздерінін басын қосып, сыртқы жаулары Еділ қалмақтары, башқұрттар және жоңғарларға қарсы тұру болды. Бірақ, Ресей оның бұл ұсынысын қабылдамай, тек протектораттыққа келісетінін жеткізеді. Әбілқайыр хан бұған келісімін беруге мәжбүр болады. 1731 жылы күзде Тевкелев бастаған орыс елшілері Әбілқайыр және Кіші жүз бен Орта жүздің бір бөлігінің старшындарынан ант қабылдайды. Ресейдің құйтырқы саясатын кеш сезген Әбілқайыр оларға қарсы бірнеше рет қарсы шығады. Бірақ, бұл әрекеттері нәтиже бермегендіктен қайтара бодандық антын береді (1738, 1742, 1748).
Қазақтарды әлсіретіп, бүкіл Орта Азияға жол ашар қақпаның кілтін тезірек қолға түсіру жөнінде патшасынан нұсқау алған орыстың далалық әкімдері бұл оқшалануды өз мүдделеріне пайдаланып қалуға жанталаса кіріседі. Бұл ретте отарлаудың ежелден сыналған тәсілі – «жабайыны жабайының қолымен құртуды» іске қосады. Сөйтіп олар өздерінің бодандары Еділ қалмақтарын да, башқұрттарды да, сондай-ақ Жайық казактарын да айдап салып, Кіші жүз қазақтарының тынышын кетіре бастайды. Соның аяғы Әбілқайырдың 1730 жылы өзін Ресей империясының қол астына алуына сұрап, Петербургке елшісін жіберуіне әкеп соғады. Онда ол өзінің Ресей империясына башқұрттар секілді қызмет етіп, солар сияқты алым төлейтінін айта келіп, өздеріне Ресейдің өзге бодандары тарапынан ешқандай қиянат және шабуыл болмауын талап етеді, патша тарапынан тыйым салынбаса, башқұрттардың өздігінен шабуыл жасауды тоқтатпайтынын айтады. Сондай-ақ Ресей бодандары қолдарындағы қазақ тұтқындарын қайтарса, қазақтар да өз тарапынан олардың тұтқындарын кері қайтаратынын білдіреді. Бірақ бұл бодандық Әбілқайыр ойлағандай нәтиже бермейді. Содан кейін ол Жоңғар хандығының қонтайшысы Қалдан Серенге адам салады. Іздегенге сұраған ол да мұны құп алады. Ол жоңғар тұтқынынан босатылған Абылай арқылы жіберген жарлығында Әбілқайырдың тілегін орындағанын толық көрсетеді. Арадағы достық қатынастар сенімді болу үшін Әбілқайырдың өз баласына мың қазақты ертіп, Жоңғарияға жіберуін, осыған жауап ретінде өз баласын мың ойратпен қазақтарға жіберетінін айтады. Дегенмен, Әбілқайырдың Қалдан Серенмен құда болып, оған арқа сүйеп, ойдағымды жүзеге асырам ба деген үміті де ақталмай қалады. 1745 жылдың қыркүйегінде Қалдан Серен қайтыс болады.
=== Өлімі ===
1748 жылы Орынбордан шағын жасағымен қайтып келе жатқан жолда, қарсыластарының бірі [[Барақ хан (Орта жүз)|Барақ сұлтанның]] құрған қақпанына ұрынып қалады. Барақ сұлтан жоңғар шапқыншылығы кезінде зор беделге ие болған тұлға. Әбілқайырдың Ресейді қолдағанын жақтырмай, оған қарсы шыққан. Әбілқайырдың 50 шақты адамымен келе жатқанын естіген ол, мүмкіндікті пайдаланып қалуды ойлап, тұзақ құрады. Осы шайқаста қарсыластарының күші басым екенін көріп тұрған ханның күзетшілері оған қашуды ұсынады. Бірақ, Әбілқайыр хан бұдан бас тартып, осы шайқаста қаза табады.
Әбілқайырдың моласы [[Қабырға]] өзенінің [[Өлкейек]]ке құятын тұсында, [[Торғай]] қаласынан 80 шақырым жерде. Кейін бұл жер «Хан моласы» аталды.
== Естелік ==
2000 жылы Ақтөбе қаласындағы облыстық әкімшіліктің алдында Әбілқайырханның қоладан құйылған ескерткіші орнатылды. Қаланың ең басты көшесі бұрыңғы Ленин даңғылының атауы өзгертіліп, Әбілқайыр хан есімі берілді. 2015 жылы Ақтөбе облысының Әйтеке би ауданындағы "Хан моласы" қорымында Әбілқайыр ханға арналған кесене мен мемориалдық кешен орнатылды.<ref>"Ақтөбе -құтты мекен" Энциклопедиялық анықтамалық . Алматы 2017 336 бет. 26-28беттер. ISBN 978-601--06-4493-9. Шамшырақ Ақтөбе ЖШС</ref>
== Галерея ==
[[File:Әбілхайыр ханның хаты (1731).jpg|left|thumb|Әбілхайыр ханның Анна Иоановнаға хаты (1731)]]
[[File:Kazakhstan-1993-Bill-50-Obverse.jpg|left|thumb|Әбілқайыр хан бейнеленген 1993 жылғы 50 теңге]]
== Әдебиет ==
*Абилхаир // Казахстан. Национальная энциклопедия. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2004. — Т. I. — С. 82. — ISBN 9965-9389-9-7. (CC BY-SA 3.0)
*''Ерофеева И. В.'' Хан Абулхаир: полководец, правитель, политик. — Алматы: Дайк-Пресс, 2007. — 456 с. — ISBN 9965-798-64-8.
* ''Ерофеева И.В.'' Эпистолярное наследие казахской правящей элиты 1675-1821 гг. Сборник исторических документов в 2-х томах/Автор проекта, введения, биографий ханов, научных комментариев; составитель и ответственный редактор И.В.Ерофеева. Алматы: АО «АБДИ Компани», 2014. - 696 с. + вкл. 44 с. — ISBN 978-9965-832-26-0.
*''Кадырбаев А. Ш.'' К истории взаимоотношений калмыков поволжья и ойратов джунгарии с ногайцами, туркменами и казахами в XVII–XVIII вв. // Вестник Калмыцкого университета. — 2023. — № 3 (59). — С. 6—16.
*''Темиргалиев Р. Д.'' Эпоха последних батыров. — Алматы: ОО «Казахское историческое общество», 2024. — С. 296.
[[Санат:1748 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақ хандары]]
[[Санат:Қазақ сұлтандары]]
[[Санат:Кіші жүз хандары]]
[[Санат:Башқұрт хандары]]
[[Санат:Хиуа хандары]]
78glbwqai0nu58x85lnrh79egqkmzfe
3693025
3693024
2026-11-07T15:35:11Z
Unknown Alash
96268
/* Кіші жүздің ханы */
3693025
wikitext
text/x-wiki
{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = Қазақ ханы
| Қазақша есімі = Әбілқайыр хан
| Шынайы есімі =
| Суреті = Abulkhair Khan.jpg
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы = Башқұрт ханы
| Ту =
| Ту2 =
| Басқара бастады = 1708
| Басқаруын аяқтады = 1709
| Ізашары =
| Ізбасары =
| Титулы_2 = Кіші жүздің ханы
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 = 1710
| Басқаруын аяқтады_2 = 1748
| Ізашары_2 = [[Қайып хан]]
| Ізбасары_2 = [[Нұралы хан]]
| Титулы_3 = қазақ ханы
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 = 1726
| Басқаруын аяқтады_3 = 1731
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 = хиуа ханы
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Реті_4 =
| Басқара бастады_4 = 1740 жылдың 5 қарашасы
| Басқаруын аяқтады_4 = 1740 жылдың 11 қарашасы
| Ізашары_4 = [[II Елбарыс хан]]
| Ізбасары_4 =
| Туған күні = белгісіз
| Туған жері =
| Қайтыс болған күні = 1748 жылдың 15 тамызы
| Қайтыс болған жері =
| Жерленді = Хан моласы (қазіргі [[Ақтөбе облысы]])
| Діні = [[Ислам|ислам]]
| Туған кездегі есімі =
| Әкесі = Айтақ Қажы сұлтан
| Анасы =
| Жұбайы = [[Бопай Бәтима|Бопай ханым]] <br /> Баян ханым
| Балалары = '''ұлдары:''' [[Нұралы хан]], <br /> [[Ералы хан]], <br /> Жармұхамбет хан, <br /> Қожа Ахмет, <br />[[Айшуақ хан]], <br /> Әділ сұлтан, <br /> Шыңғыс сұлтан <br />'''қыздары:''' Қарашаш ханым, Намұрын ханым, Зүлейха ханым, Жәннәт ханым
| Партиясы =
| Білімі =
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons =
| Марапаттары =
}}
{{мағына|Әбілқайыр хан}}
'''Әбілқайыр хан''' (толық есімі ''Әбілқайыр-Мұхаммед Баһадүр Қазы хан'', жазба деректерде ''Абалгаир, Абдулхаир, Абуэр-хайли, Балгаир, Оболгаир, Abul-Geir, Abulkair'', туған жылы белгісіз – 1748 жылдың 15 тамызы) — [[Кіші жүз|Кіші жүздің]] [[сұлтан|сұлтаны]], 1710 жылдан бастап Кіші жүз ханы. XVII ғасырдың аяғында [[Сауран]] қаласын билеген Қажы сұлтанның ортаншы ұлы, [[Өсек сұлтан]] әулетінің өкілі.
== Өмірбаяны ==
=== Жастық шағы ===
Ел аузында сақталған аңыздарға қарағанда, ата-анасы мен үлкен ағасынан ерте айырылып, жас кезінде мұқтаждық көрген. [[қалмақтар|Еділ қалмақтарымен]] орын алған қақтығыс кезінде тұтқынға түсіп, XVII ғасырдың 90-шы жылдары мен XVIII ғасырдың бас кезінде қалмақ ханы [[Аюка хан|Аюкеге]] қызмет еткен. XVIII ғасырдың алғашқы онжылдығында өзін батыл жауынгер әрі талантты қолбасшы ретінде танытты. 1707 жылдың желтоқсанында [[тархан]] Алдар Исекеев бастаған [[Башқұрт көтерілістері|башқұрт көтерілісшілермен]] бірге ресей әскеріне қарсы соғысқан. Жүректау тауының мағындағы 10 күнге созылған шайқас көтерілісшілердің жеңісімен аяқталды. 1709 жылы Алдар Исекеевтің шақыруымен Шығыс Башқұртстанға қайта оралып, башқұрт ханы атанды. Жоңғар әскерінің Сырдың бойына басып кіруіне байланысты қазақ даласына оралуға мәжбүр болды. Башқұрт тағын иеленуі, [[ойраттар|ойрат]] тайпаларына қарсы жүргізген сәтті әскери қимылдары Әбілқайырдың [[Орта жүз|Орта]] және Кіші жүздердегі беделін арттырды.
=== Кіші жүздің ханы ===
[[File:Bashkir by Castle 01.jpg|thumb|left|Әбілқайыр хан (Дж. Кэстль суреті)]]
1702–1723 жылдары аралығында қол астындағы қазақтардың еділ қалмақтарының қоныстарына, жайық казактарының станицаларына шабуылдарын басқарған. 1715 жылы казак станицасы Новошешминскті өрттеп жіберді. 1717, 1719, 1720, 1720 жылдары қалмақтарға және Қазан уезіндегі елді-мекендерге жаңа шабуылдар ұйымастырған. 1718, 1719, 1720 жылдары Әбілқайыр ханның батырлары Жайық казак қалашығын үш рет қоршауға алған. XVIII ғасырдың екінші онжылдығында Қазан және Сібір губернияларындағы жергілікті билеуші топтармен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты.
XVIII ғасырдың 30-шы жылдардың басында басында Әбілхайыр патша үкіметімен келісімге келіп, Еділ-Жайық өңіріндегі қазақтар, башқұрттар және қалмақтар арасындағы даулы жайылым жерлерді бөлу мәселесін өз халқының мүддесіне сай шеше алды. Екі тарап арасындағы бұл ауызша келісімдер Анна Иоанновнаның Кабинеті мен Сыртқы істер алқасы тарапынан 1738 жылдың 18 мамырында және 13 тамызында, 1738 жылдың 15 ақпанында және т.б. қабылданған жер мәселесіне қатысты нормативтік актілерге негіз болды. Бұл келісімдер қазақтардың 1725–1726 жылдары Жайықтың сол жағалауының орта және төменгі ағысындағы иеленген жайылымдарына құқығын заң жүзінде бекітті. Қазақ билеуші топтары Кіші және Орта жүздің көшпелі халқы үшін аса маңызды саналатын «солтүстік аумақтар» мәселесінің сәтті шешілуін Әбілқайырдың саяси қызметіндегі басты жетістіктерінің бірі ретінде санаған.
Сонымен қатар, XVIII ғасырдың 30-шы және 40-шы жылдарыдың ортасына дейін Әбілқайыр хан қарақалпақтарды Сырдария мен Қуаңдария өзендерінің жағалауларынан, ал еділ қалмақтарын Ембі және Ойыл өзендерінің орта және төменгі ағыстарындағы аумақтардан ығыстырып шығаруға барынша күш салды. Осының нәтижесінде, Кіші жүз қазақтары Сырдарияның екі жағалауы мен оның сол жағалаудағы салаларының, сондай-ақ Ембі өзенінің бүкіл ағысы бойларында көшіп-қона бастады. Әбілқайырдың жер мәселесін сәтті шешуінің нәтижесінде, XVIII ғасырдың 40-шы жылдарына қарай оның қазақ даласындағы саяси ықпалы тұрақталып, едәуір нығайды. Ол кезде ханның негізгі әлеуметтік тірегін Кіші жүздегі саны көп шөмекей руы, сондай-ақ Мұғалжар таулары мен Сырдарияның төменгі ағысын мекендеген шекті руының құрамындағы бірлестіктердің басым бөлігі құрады. Бұлардан бөлек, Әбілқайырдың қол астында келесі рулық-тайпалық бірлестіктер болды: үлкен ұлы Нұралы басқарған байұлы, батысқазақ батырларының ішіндегі ең көрнектісі Есет Көкіұлы бастаған жетіру рулық одақтары, екінші ұлы Ералының қолбасшылығындағы керейлер, Әбілқайырға адал, әрі «барша қазақ старшындарының ішіндегі ең мәртебелісі» саналатын Жәнібек батыр басқарды арғын және қыпшақ тайпаларындағы рулардың басым бөлігі.
Әбілқайыр Орта және Кіші жүз қазақтарымен қатар, Солтүстік Хорезмнің өзбектері арасында да саяси ықпалға ие болды. Осыған байланысты ол жергілікті тайпа көсемдерінің қолдауымен 1740 жылдың 5 қарашасында хиуа тағына отырды. Алайда 11 қараша күні ол Нәдір шах тарапынан қанды кек алу әрекетінен қауіптеніп, хандық астанасын тастап кетуге мәжбүр болды. 1741–1746 жылдар аралығында ол Иран, Бұхара және Хиуа хандықтарының билеушілерімен, жоғары лауазымды шенеуніктерімен тұрақты түрде хат алмасып, елшілер жіберіп отырған.
Әбілқайыр жастайынан батылдығымен танылып, дарынды әскербасы және білгір қолбасшы болды. [[1726]] жылы үш жүздің қазақтары бас қосқан құрылтайда билер мен батырлар бірауыздан Әбілқайырды [[Қазақ хандығы]] әскерінің бас қолбасшысы етіп сайлады. Ал, Әбілқайырдың хандық дәрежеге қалай жеткендігін [[1736]] жылы оның Ордасына келген ағылшын суретшісі [[Джон Кэстль]] былайша түйіндейді:''Ол зор тұлғалы, сымбатты, аппақ жүзі қызыл шырайлы, түсі сондай жылы кісі, сонымен қатар зор денсаулық пен қайрат-күш иесі, садақ тартуға келгенде шынымен-ақ бүкіл ұлтта оған тең келетін кісі жоқ. Хан болмай тұрып, ол сұлтан ғана болатын, оның барлық балалары да осы лауазымды алып жүр. Жоңғар қалмақтарымен болған соғыста олардың басшысы қонтайшыны өз қолымен тұтқынға алғаннан кейін… Кіші орда оны хан сайлады.''
Алайда дәл осы кезеңде [[Болат хан]] қаза табады. Сондықтан да басқа ханды тағайындау төңірегінде сауал туындайды. Әбілқайыр мен [[Сәмеке хан|Сәмеке]] таққа таласқанына қарамастан жоғарғы билер [[Болат хан]]ның жас ұлы [[Әбілмәмбет хан|Әбілмәмбетті]] жоғарғы хан қылып сайлайды. Болат хан өлгеннен кейін «қазақтың бас ханы болу жолы менікі» деп сеніммен жүрген қазақ әскерлерінің басты тіректері Әбілқайыр хан мен [[Сәмеке хан]] әскерлерін ертіп, өз ордаларына кетіп қалады. Осыдан соң біріккен қазақ халқының жасақтары ыдырай бастады да, Жоңғар әскерінің 1 бөлігі аман қалады. Жоңғарлардың әлі де болса қауіп төндіріп тұрғанына көзі жеткен Әбілқайыр хан өзіне одақтас іздей бастайды. Сөйтіп, ол Ресей империясына елші жіберіп, одақтас болуды ұсынады. Оның көздегені орыстардың қолдауымен қазақ жүздерінін басын қосып, сыртқы жаулары Еділ қалмақтары, башқұрттар және жоңғарларға қарсы тұру болды. Бірақ, Ресей оның бұл ұсынысын қабылдамай, тек протектораттыққа келісетінін жеткізеді. Әбілқайыр хан бұған келісімін беруге мәжбүр болады. 1731 жылы күзде Тевкелев бастаған орыс елшілері Әбілқайыр және Кіші жүз бен Орта жүздің бір бөлігінің старшындарынан ант қабылдайды. Ресейдің құйтырқы саясатын кеш сезген Әбілқайыр оларға қарсы бірнеше рет қарсы шығады. Бірақ, бұл әрекеттері нәтиже бермегендіктен қайтара бодандық антын береді (1738, 1742, 1748).
Қазақтарды әлсіретіп, бүкіл Орта Азияға жол ашар қақпаның кілтін тезірек қолға түсіру жөнінде патшасынан нұсқау алған орыстың далалық әкімдері бұл оқшалануды өз мүдделеріне пайдаланып қалуға жанталаса кіріседі. Бұл ретте отарлаудың ежелден сыналған тәсілі – «жабайыны жабайының қолымен құртуды» іске қосады. Сөйтіп олар өздерінің бодандары Еділ қалмақтарын да, башқұрттарды да, сондай-ақ Жайық казактарын да айдап салып, Кіші жүз қазақтарының тынышын кетіре бастайды. Соның аяғы Әбілқайырдың 1730 жылы өзін Ресей империясының қол астына алуына сұрап, Петербургке елшісін жіберуіне әкеп соғады. Онда ол өзінің Ресей империясына башқұрттар секілді қызмет етіп, солар сияқты алым төлейтінін айта келіп, өздеріне Ресейдің өзге бодандары тарапынан ешқандай қиянат және шабуыл болмауын талап етеді, патша тарапынан тыйым салынбаса, башқұрттардың өздігінен шабуыл жасауды тоқтатпайтынын айтады. Сондай-ақ Ресей бодандары қолдарындағы қазақ тұтқындарын қайтарса, қазақтар да өз тарапынан олардың тұтқындарын кері қайтаратынын білдіреді. Бірақ бұл бодандық Әбілқайыр ойлағандай нәтиже бермейді. Содан кейін ол Жоңғар хандығының қонтайшысы Қалдан Серенге адам салады. Іздегенге сұраған ол да мұны құп алады. Ол жоңғар тұтқынынан босатылған Абылай арқылы жіберген жарлығында Әбілқайырдың тілегін орындағанын толық көрсетеді. Арадағы достық қатынастар сенімді болу үшін Әбілқайырдың өз баласына мың қазақты ертіп, Жоңғарияға жіберуін, осыған жауап ретінде өз баласын мың ойратпен қазақтарға жіберетінін айтады. Дегенмен, Әбілқайырдың Қалдан Серенмен құда болып, оған арқа сүйеп, ойдағымды жүзеге асырам ба деген үміті де ақталмай қалады. 1745 жылдың қыркүйегінде Қалдан Серен қайтыс болады.
=== Өлімі ===
1748 жылы Орынбордан шағын жасағымен қайтып келе жатқан жолда, қарсыластарының бірі [[Барақ хан (Орта жүз)|Барақ сұлтанның]] құрған қақпанына ұрынып қалады. Барақ сұлтан жоңғар шапқыншылығы кезінде зор беделге ие болған тұлға. Әбілқайырдың Ресейді қолдағанын жақтырмай, оған қарсы шыққан. Әбілқайырдың 50 шақты адамымен келе жатқанын естіген ол, мүмкіндікті пайдаланып қалуды ойлап, тұзақ құрады. Осы шайқаста қарсыластарының күші басым екенін көріп тұрған ханның күзетшілері оған қашуды ұсынады. Бірақ, Әбілқайыр хан бұдан бас тартып, осы шайқаста қаза табады.
Әбілқайырдың моласы [[Қабырға]] өзенінің [[Өлкейек]]ке құятын тұсында, [[Торғай]] қаласынан 80 шақырым жерде. Кейін бұл жер «Хан моласы» аталды.
== Естелік ==
2000 жылы Ақтөбе қаласындағы облыстық әкімшіліктің алдында Әбілқайырханның қоладан құйылған ескерткіші орнатылды. Қаланың ең басты көшесі бұрыңғы Ленин даңғылының атауы өзгертіліп, Әбілқайыр хан есімі берілді. 2015 жылы Ақтөбе облысының Әйтеке би ауданындағы "Хан моласы" қорымында Әбілқайыр ханға арналған кесене мен мемориалдық кешен орнатылды.<ref>"Ақтөбе -құтты мекен" Энциклопедиялық анықтамалық . Алматы 2017 336 бет. 26-28беттер. ISBN 978-601--06-4493-9. Шамшырақ Ақтөбе ЖШС</ref>
== Галерея ==
[[File:Әбілхайыр ханның хаты (1731).jpg|left|thumb|Әбілхайыр ханның Анна Иоановнаға хаты (1731)]]
[[File:Kazakhstan-1993-Bill-50-Obverse.jpg|left|thumb|Әбілқайыр хан бейнеленген 1993 жылғы 50 теңге]]
== Әдебиет ==
*Абилхаир // Казахстан. Национальная энциклопедия. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2004. — Т. I. — С. 82. — ISBN 9965-9389-9-7. (CC BY-SA 3.0)
*''Ерофеева И. В.'' Хан Абулхаир: полководец, правитель, политик. — Алматы: Дайк-Пресс, 2007. — 456 с. — ISBN 9965-798-64-8.
* ''Ерофеева И.В.'' Эпистолярное наследие казахской правящей элиты 1675-1821 гг. Сборник исторических документов в 2-х томах/Автор проекта, введения, биографий ханов, научных комментариев; составитель и ответственный редактор И.В.Ерофеева. Алматы: АО «АБДИ Компани», 2014. - 696 с. + вкл. 44 с. — ISBN 978-9965-832-26-0.
*''Кадырбаев А. Ш.'' К истории взаимоотношений калмыков поволжья и ойратов джунгарии с ногайцами, туркменами и казахами в XVII–XVIII вв. // Вестник Калмыцкого университета. — 2023. — № 3 (59). — С. 6—16.
*''Темиргалиев Р. Д.'' Эпоха последних батыров. — Алматы: ОО «Казахское историческое общество», 2024. — С. 296.
[[Санат:1748 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақ хандары]]
[[Санат:Қазақ сұлтандары]]
[[Санат:Кіші жүз хандары]]
[[Санат:Башқұрт хандары]]
[[Санат:Хиуа хандары]]
axnxelq6wmux8yyuza0risbw87hg4u3
3693027
3693025
2026-11-07T16:06:18Z
Unknown Alash
96268
/* Кіші жүздің ханы */
3693027
wikitext
text/x-wiki
{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = Қазақ ханы
| Қазақша есімі = Әбілқайыр хан
| Шынайы есімі =
| Суреті = Abulkhair Khan.jpg
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы = Башқұрт ханы
| Ту =
| Ту2 =
| Басқара бастады = 1708
| Басқаруын аяқтады = 1709
| Ізашары =
| Ізбасары =
| Титулы_2 = Кіші жүздің ханы
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 = 1710
| Басқаруын аяқтады_2 = 1748
| Ізашары_2 = [[Қайып хан]]
| Ізбасары_2 = [[Нұралы хан]]
| Титулы_3 = қазақ ханы
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 = 1726
| Басқаруын аяқтады_3 = 1731
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 = хиуа ханы
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Реті_4 =
| Басқара бастады_4 = 1740 жылдың 5 қарашасы
| Басқаруын аяқтады_4 = 1740 жылдың 11 қарашасы
| Ізашары_4 = [[II Елбарыс хан]]
| Ізбасары_4 =
| Туған күні = белгісіз
| Туған жері =
| Қайтыс болған күні = 1748 жылдың 15 тамызы
| Қайтыс болған жері =
| Жерленді = Хан моласы (қазіргі [[Ақтөбе облысы]])
| Діні = [[Ислам|ислам]]
| Туған кездегі есімі =
| Әкесі = Айтақ Қажы сұлтан
| Анасы =
| Жұбайы = [[Бопай Бәтима|Бопай ханым]] <br /> Баян ханым
| Балалары = '''ұлдары:''' [[Нұралы хан]], <br /> [[Ералы хан]], <br /> Жармұхамбет хан, <br /> Қожа Ахмет, <br />[[Айшуақ хан]], <br /> Әділ сұлтан, <br /> Шыңғыс сұлтан <br />'''қыздары:''' Қарашаш ханым, Намұрын ханым, Зүлейха ханым, Жәннәт ханым
| Партиясы =
| Білімі =
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons =
| Марапаттары =
}}
{{мағына|Әбілқайыр хан}}
'''Әбілқайыр хан''' (толық есімі ''Әбілқайыр-Мұхаммед Баһадүр Қазы хан'', жазба деректерде ''Абалгаир, Абдулхаир, Абуэр-хайли, Балгаир, Оболгаир, Abul-Geir, Abulkair'', туған жылы белгісіз – 1748 жылдың 15 тамызы) — [[Кіші жүз|Кіші жүздің]] [[сұлтан|сұлтаны]], 1710 жылдан бастап Кіші жүз ханы. XVII ғасырдың аяғында [[Сауран]] қаласын билеген Қажы сұлтанның ортаншы ұлы, [[Өсек сұлтан]] әулетінің өкілі.
== Өмірбаяны ==
=== Жастық шағы ===
Ел аузында сақталған аңыздарға қарағанда, ата-анасы мен үлкен ағасынан ерте айырылып, жас кезінде мұқтаждық көрген. [[қалмақтар|Еділ қалмақтарымен]] орын алған қақтығыс кезінде тұтқынға түсіп, XVII ғасырдың 90-шы жылдары мен XVIII ғасырдың бас кезінде қалмақ ханы [[Аюка хан|Аюкеге]] қызмет еткен. XVIII ғасырдың алғашқы онжылдығында өзін батыл жауынгер әрі талантты қолбасшы ретінде танытты. 1707 жылдың желтоқсанында [[тархан]] Алдар Исекеев бастаған [[Башқұрт көтерілістері|башқұрт көтерілісшілермен]] бірге ресей әскеріне қарсы соғысқан. Жүректау тауының мағындағы 10 күнге созылған шайқас көтерілісшілердің жеңісімен аяқталды. 1709 жылы Алдар Исекеевтің шақыруымен Шығыс Башқұртстанға қайта оралып, башқұрт ханы атанды. Жоңғар әскерінің Сырдың бойына басып кіруіне байланысты қазақ даласына оралуға мәжбүр болды. Башқұрт тағын иеленуі, [[ойраттар|ойрат]] тайпаларына қарсы жүргізген сәтті әскери қимылдары Әбілқайырдың [[Орта жүз|Орта]] және Кіші жүздердегі беделін арттырды.
=== Кіші жүздің ханы ===
[[File:Bashkir by Castle 01.jpg|thumb|left|Әбілқайыр хан (Дж. Кэстль суреті)]]
1702–1723 жылдары аралығында қол астындағы қазақтардың еділ қалмақтарының қоныстарына, жайық казактарының станицаларына шабуылдарын басқарған. 1715 жылы казак станицасы Новошешминскті өрттеп жіберді. 1717, 1719, 1720, 1720 жылдары қалмақтарға және Қазан уезіндегі елді-мекендерге жаңа шабуылдар ұйымастырған. 1718, 1719, 1720 жылдары Әбілқайыр ханның батырлары Жайық казак қалашығын үш рет қоршауға алған. XVIII ғасырдың екінші онжылдығында Қазан және Сібір губернияларындағы жергілікті билеуші топтармен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты.
XVIII ғасырдың 30-шы жылдардың басында басында Әбілхайыр патша үкіметімен келісімге келіп, Еділ-Жайық өңіріндегі қазақтар, башқұрттар және қалмақтар арасындағы даулы жайылым жерлерді бөлу мәселесін өз халқының мүддесіне сай шеше алды. Екі тарап арасындағы бұл ауызша келісімдер Анна Иоанновнаның Кабинеті мен Сыртқы істер алқасы тарапынан 1738 жылдың 18 мамырында және 13 тамызында, 1738 жылдың 15 ақпанында және т.б. қабылданған жер мәселесіне қатысты нормативтік актілерге негіз болды. Бұл келісімдер қазақтардың 1725–1726 жылдары Жайықтың сол жағалауының орта және төменгі ағысындағы иеленген жайылымдарына құқығын заң жүзінде бекітті. Қазақ билеуші топтары Кіші және Орта жүздің көшпелі халқы үшін аса маңызды саналатын «солтүстік аумақтар» мәселесінің сәтті шешілуін Әбілқайырдың саяси қызметіндегі басты жетістіктерінің бірі ретінде санаған.
Сонымен қатар, XVIII ғасырдың 30-шы және 40-шы жылдарыдың ортасына дейін Әбілқайыр хан қарақалпақтарды Сырдария мен Қуаңдария өзендерінің жағалауларынан, ал еділ қалмақтарын Ембі және Ойыл өзендерінің орта және төменгі ағыстарындағы аумақтардан ығыстырып шығаруға барынша күш салды. Осының нәтижесінде, Кіші жүз қазақтары Сырдарияның екі жағалауы мен оның сол жағалаудағы салаларының, сондай-ақ Ембі өзенінің бүкіл ағысы бойларында көшіп-қона бастады. Әбілқайырдың жер мәселесін сәтті шешуінің нәтижесінде, XVIII ғасырдың 40-шы жылдарына қарай оның қазақ даласындағы саяси ықпалы тұрақталып, едәуір нығайды. Ол кезде ханның негізгі әлеуметтік тірегін Кіші жүздегі саны көп шөмекей руы, сондай-ақ Мұғалжар таулары мен Сырдарияның төменгі ағысын мекендеген шекті руының құрамындағы бірлестіктердің басым бөлігі құрады. Бұлардан бөлек, Әбілқайырдың қол астында келесі рулық-тайпалық бірлестіктер болды: үлкен ұлы Нұралы басқарған байұлы, батысқазақ батырларының ішіндегі ең көрнектісі Есет Көкіұлы бастаған жетіру рулық одақтары, екінші ұлы Ералының қолбасшылығындағы керейлер, Әбілқайырға адал, әрі «барша қазақ старшындарының ішіндегі ең мәртебелісі» саналатын Жәнібек батыр басқарды арғын және қыпшақ тайпаларындағы рулардың басым бөлігі.
Әбілқайыр Орта және Кіші жүз қазақтарымен қатар, Солтүстік Хорезмнің өзбектері арасында да саяси ықпалға ие болды. Осыған байланысты ол жергілікті тайпа көсемдерінің қолдауымен 1740 жылдың 5 қарашасында хиуа тағына отырды. Алайда 11 қараша күні ол Нәдір шах тарапынан қанды кек алу әрекетінен қауіптеніп, хандық астанасын тастап кетуге мәжбүр болды. 1741–1746 жылдар аралығында ол Иран, Бұхара және Хиуа хандықтарының билеушілерімен, жоғары лауазымды шенеуніктерімен тұрақты түрде хат алмасып, елшілер жіберіп отырған. Сонымен қатар, ол Жоңғар хандығымен тұрақты дипломатиялық байланыс орнатты. Алайда, Көшек, Әбілмәмбет, Жаубасар хандардан және беделді Барақ, Батыр сұлтандардан айырмашылығы, ол «алман» (салық) төлеуден және жоңғар билеушісінің ордасына аманат жіберуден үзілді-кесілді бас тартты.
Әбілқайыр жастайынан батылдығымен танылып, дарынды әскербасы және білгір қолбасшы болды. [[1726]] жылы үш жүздің қазақтары бас қосқан құрылтайда билер мен батырлар бірауыздан Әбілқайырды [[Қазақ хандығы]] әскерінің бас қолбасшысы етіп сайлады. Ал, Әбілқайырдың хандық дәрежеге қалай жеткендігін [[1736]] жылы оның Ордасына келген ағылшын суретшісі [[Джон Кэстль]] былайша түйіндейді:''Ол зор тұлғалы, сымбатты, аппақ жүзі қызыл шырайлы, түсі сондай жылы кісі, сонымен қатар зор денсаулық пен қайрат-күш иесі, садақ тартуға келгенде шынымен-ақ бүкіл ұлтта оған тең келетін кісі жоқ. Хан болмай тұрып, ол сұлтан ғана болатын, оның барлық балалары да осы лауазымды алып жүр. Жоңғар қалмақтарымен болған соғыста олардың басшысы қонтайшыны өз қолымен тұтқынға алғаннан кейін… Кіші орда оны хан сайлады.''
Алайда дәл осы кезеңде [[Болат хан]] қаза табады. Сондықтан да басқа ханды тағайындау төңірегінде сауал туындайды. Әбілқайыр мен [[Сәмеке хан|Сәмеке]] таққа таласқанына қарамастан жоғарғы билер [[Болат хан]]ның жас ұлы [[Әбілмәмбет хан|Әбілмәмбетті]] жоғарғы хан қылып сайлайды. Болат хан өлгеннен кейін «қазақтың бас ханы болу жолы менікі» деп сеніммен жүрген қазақ әскерлерінің басты тіректері Әбілқайыр хан мен [[Сәмеке хан]] әскерлерін ертіп, өз ордаларына кетіп қалады. Осыдан соң біріккен қазақ халқының жасақтары ыдырай бастады да, Жоңғар әскерінің 1 бөлігі аман қалады. Жоңғарлардың әлі де болса қауіп төндіріп тұрғанына көзі жеткен Әбілқайыр хан өзіне одақтас іздей бастайды. Сөйтіп, ол Ресей империясына елші жіберіп, одақтас болуды ұсынады. Оның көздегені орыстардың қолдауымен қазақ жүздерінін басын қосып, сыртқы жаулары Еділ қалмақтары, башқұрттар және жоңғарларға қарсы тұру болды. Бірақ, Ресей оның бұл ұсынысын қабылдамай, тек протектораттыққа келісетінін жеткізеді. Әбілқайыр хан бұған келісімін беруге мәжбүр болады. 1731 жылы күзде Тевкелев бастаған орыс елшілері Әбілқайыр және Кіші жүз бен Орта жүздің бір бөлігінің старшындарынан ант қабылдайды. Ресейдің құйтырқы саясатын кеш сезген Әбілқайыр оларға қарсы бірнеше рет қарсы шығады. Бірақ, бұл әрекеттері нәтиже бермегендіктен қайтара бодандық антын береді (1738, 1742, 1748).
Қазақтарды әлсіретіп, бүкіл Орта Азияға жол ашар қақпаның кілтін тезірек қолға түсіру жөнінде патшасынан нұсқау алған орыстың далалық әкімдері бұл оқшалануды өз мүдделеріне пайдаланып қалуға жанталаса кіріседі. Бұл ретте отарлаудың ежелден сыналған тәсілі – «жабайыны жабайының қолымен құртуды» іске қосады. Сөйтіп олар өздерінің бодандары Еділ қалмақтарын да, башқұрттарды да, сондай-ақ Жайық казактарын да айдап салып, Кіші жүз қазақтарының тынышын кетіре бастайды. Соның аяғы Әбілқайырдың 1730 жылы өзін Ресей империясының қол астына алуына сұрап, Петербургке елшісін жіберуіне әкеп соғады. Онда ол өзінің Ресей империясына башқұрттар секілді қызмет етіп, солар сияқты алым төлейтінін айта келіп, өздеріне Ресейдің өзге бодандары тарапынан ешқандай қиянат және шабуыл болмауын талап етеді, патша тарапынан тыйым салынбаса, башқұрттардың өздігінен шабуыл жасауды тоқтатпайтынын айтады. Сондай-ақ Ресей бодандары қолдарындағы қазақ тұтқындарын қайтарса, қазақтар да өз тарапынан олардың тұтқындарын кері қайтаратынын білдіреді. Бірақ бұл бодандық Әбілқайыр ойлағандай нәтиже бермейді. Содан кейін ол Жоңғар хандығының қонтайшысы Қалдан Серенге адам салады. Іздегенге сұраған ол да мұны құп алады. Ол жоңғар тұтқынынан босатылған Абылай арқылы жіберген жарлығында Әбілқайырдың тілегін орындағанын толық көрсетеді. Арадағы достық қатынастар сенімді болу үшін Әбілқайырдың өз баласына мың қазақты ертіп, Жоңғарияға жіберуін, осыған жауап ретінде өз баласын мың ойратпен қазақтарға жіберетінін айтады. Дегенмен, Әбілқайырдың Қалдан Серенмен құда болып, оған арқа сүйеп, ойдағымды жүзеге асырам ба деген үміті де ақталмай қалады. 1745 жылдың қыркүйегінде Қалдан Серен қайтыс болады.
=== Өлімі ===
1748 жылы Орынбордан шағын жасағымен қайтып келе жатқан жолда, қарсыластарының бірі [[Барақ хан (Орта жүз)|Барақ сұлтанның]] құрған қақпанына ұрынып қалады. Барақ сұлтан жоңғар шапқыншылығы кезінде зор беделге ие болған тұлға. Әбілқайырдың Ресейді қолдағанын жақтырмай, оған қарсы шыққан. Әбілқайырдың 50 шақты адамымен келе жатқанын естіген ол, мүмкіндікті пайдаланып қалуды ойлап, тұзақ құрады. Осы шайқаста қарсыластарының күші басым екенін көріп тұрған ханның күзетшілері оған қашуды ұсынады. Бірақ, Әбілқайыр хан бұдан бас тартып, осы шайқаста қаза табады.
Әбілқайырдың моласы [[Қабырға]] өзенінің [[Өлкейек]]ке құятын тұсында, [[Торғай]] қаласынан 80 шақырым жерде. Кейін бұл жер «Хан моласы» аталды.
== Естелік ==
2000 жылы Ақтөбе қаласындағы облыстық әкімшіліктің алдында Әбілқайырханның қоладан құйылған ескерткіші орнатылды. Қаланың ең басты көшесі бұрыңғы Ленин даңғылының атауы өзгертіліп, Әбілқайыр хан есімі берілді. 2015 жылы Ақтөбе облысының Әйтеке би ауданындағы "Хан моласы" қорымында Әбілқайыр ханға арналған кесене мен мемориалдық кешен орнатылды.<ref>"Ақтөбе -құтты мекен" Энциклопедиялық анықтамалық . Алматы 2017 336 бет. 26-28беттер. ISBN 978-601--06-4493-9. Шамшырақ Ақтөбе ЖШС</ref>
== Галерея ==
[[File:Әбілхайыр ханның хаты (1731).jpg|left|thumb|Әбілхайыр ханның Анна Иоановнаға хаты (1731)]]
[[File:Kazakhstan-1993-Bill-50-Obverse.jpg|left|thumb|Әбілқайыр хан бейнеленген 1993 жылғы 50 теңге]]
== Әдебиет ==
*Абилхаир // Казахстан. Национальная энциклопедия. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2004. — Т. I. — С. 82. — ISBN 9965-9389-9-7. (CC BY-SA 3.0)
*''Ерофеева И. В.'' Хан Абулхаир: полководец, правитель, политик. — Алматы: Дайк-Пресс, 2007. — 456 с. — ISBN 9965-798-64-8.
* ''Ерофеева И.В.'' Эпистолярное наследие казахской правящей элиты 1675-1821 гг. Сборник исторических документов в 2-х томах/Автор проекта, введения, биографий ханов, научных комментариев; составитель и ответственный редактор И.В.Ерофеева. Алматы: АО «АБДИ Компани», 2014. - 696 с. + вкл. 44 с. — ISBN 978-9965-832-26-0.
*''Кадырбаев А. Ш.'' К истории взаимоотношений калмыков поволжья и ойратов джунгарии с ногайцами, туркменами и казахами в XVII–XVIII вв. // Вестник Калмыцкого университета. — 2023. — № 3 (59). — С. 6—16.
*''Темиргалиев Р. Д.'' Эпоха последних батыров. — Алматы: ОО «Казахское историческое общество», 2024. — С. 296.
[[Санат:1748 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақ хандары]]
[[Санат:Қазақ сұлтандары]]
[[Санат:Кіші жүз хандары]]
[[Санат:Башқұрт хандары]]
[[Санат:Хиуа хандары]]
7rqybpkkfvzkmhg6j8cl30923cly0j9
3693032
3693027
2026-11-07T16:21:06Z
Unknown Alash
96268
/* Кіші жүздің ханы */
3693032
wikitext
text/x-wiki
{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = Қазақ ханы
| Қазақша есімі = Әбілқайыр хан
| Шынайы есімі =
| Суреті = Abulkhair Khan.jpg
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы = Башқұрт ханы
| Ту =
| Ту2 =
| Басқара бастады = 1708
| Басқаруын аяқтады = 1709
| Ізашары =
| Ізбасары =
| Титулы_2 = Кіші жүздің ханы
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 = 1710
| Басқаруын аяқтады_2 = 1748
| Ізашары_2 = [[Қайып хан]]
| Ізбасары_2 = [[Нұралы хан]]
| Титулы_3 = қазақ ханы
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 = 1726
| Басқаруын аяқтады_3 = 1731
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 = хиуа ханы
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Реті_4 =
| Басқара бастады_4 = 1740 жылдың 5 қарашасы
| Басқаруын аяқтады_4 = 1740 жылдың 11 қарашасы
| Ізашары_4 = [[II Елбарыс хан]]
| Ізбасары_4 =
| Туған күні = белгісіз
| Туған жері =
| Қайтыс болған күні = 1748 жылдың 15 тамызы
| Қайтыс болған жері =
| Жерленді = Хан моласы (қазіргі [[Ақтөбе облысы]])
| Діні = [[Ислам|ислам]]
| Туған кездегі есімі =
| Әкесі = Айтақ Қажы сұлтан
| Анасы =
| Жұбайы = [[Бопай Бәтима|Бопай ханым]] <br /> Баян ханым
| Балалары = '''ұлдары:''' [[Нұралы хан]], <br /> [[Ералы хан]], <br /> Жармұхамбет хан, <br /> Қожа Ахмет, <br />[[Айшуақ хан]], <br /> Әділ сұлтан, <br /> Шыңғыс сұлтан <br />'''қыздары:''' Қарашаш ханым, Намұрын ханым, Зүлейха ханым, Жәннәт ханым
| Партиясы =
| Білімі =
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons =
| Марапаттары =
}}
{{мағына|Әбілқайыр хан}}
'''Әбілқайыр хан''' (толық есімі ''Әбілқайыр-Мұхаммед Баһадүр Қазы хан'', жазба деректерде ''Абалгаир, Абдулхаир, Абуэр-хайли, Балгаир, Оболгаир, Abul-Geir, Abulkair'', туған жылы белгісіз – 1748 жылдың 15 тамызы) — [[Кіші жүз|Кіші жүздің]] [[сұлтан|сұлтаны]], 1710 жылдан бастап Кіші жүз ханы. XVII ғасырдың аяғында [[Сауран]] қаласын билеген Қажы сұлтанның ортаншы ұлы, [[Өсек сұлтан]] әулетінің өкілі.
== Өмірбаяны ==
=== Жастық шағы ===
Ел аузында сақталған аңыздарға қарағанда, ата-анасы мен үлкен ағасынан ерте айырылып, жас кезінде мұқтаждық көрген. [[қалмақтар|Еділ қалмақтарымен]] орын алған қақтығыс кезінде тұтқынға түсіп, XVII ғасырдың 90-шы жылдары мен XVIII ғасырдың бас кезінде қалмақ ханы [[Аюка хан|Аюкеге]] қызмет еткен. XVIII ғасырдың алғашқы онжылдығында өзін батыл жауынгер әрі талантты қолбасшы ретінде танытты. 1707 жылдың желтоқсанында [[тархан]] Алдар Исекеев бастаған [[Башқұрт көтерілістері|башқұрт көтерілісшілермен]] бірге ресей әскеріне қарсы соғысқан. Жүректау тауының мағындағы 10 күнге созылған шайқас көтерілісшілердің жеңісімен аяқталды. 1709 жылы Алдар Исекеевтің шақыруымен Шығыс Башқұртстанға қайта оралып, башқұрт ханы атанды. Жоңғар әскерінің Сырдың бойына басып кіруіне байланысты қазақ даласына оралуға мәжбүр болды. Башқұрт тағын иеленуі, [[ойраттар|ойрат]] тайпаларына қарсы жүргізген сәтті әскери қимылдары Әбілқайырдың [[Орта жүз|Орта]] және Кіші жүздердегі беделін арттырды.
=== Кіші жүздің ханы ===
[[File:Bashkir by Castle 01.jpg|thumb|left|Әбілқайыр хан (Дж. Кэстль суреті)]]
1702–1723 жылдары аралығында қол астындағы қазақтардың еділ қалмақтарының қоныстарына, жайық казактарының станицаларына шабуылдарын басқарған. 1715 жылы казак станицасы Новошешминскті өрттеп жіберді. 1717, 1719, 1720, 1720 жылдары қалмақтарға және Қазан уезіндегі елді-мекендерге жаңа шабуылдар ұйымастырған. 1718, 1719, 1720 жылдары Әбілқайыр ханның батырлары Жайық казак қалашығын үш рет қоршауға алған. XVIII ғасырдың екінші онжылдығында Қазан және Сібір губернияларындағы жергілікті билеуші топтармен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты.
XVIII ғасырдың 30-шы жылдардың басында басында Әбілхайыр патша үкіметімен келісімге келіп, Еділ-Жайық өңіріндегі қазақтар, башқұрттар және қалмақтар арасындағы даулы жайылым жерлерді бөлу мәселесін өз халқының мүддесіне сай шеше алды. Екі тарап арасындағы бұл ауызша келісімдер Анна Иоанновнаның Кабинеті мен Сыртқы істер алқасы тарапынан 1738 жылдың 18 мамырында және 13 тамызында, 1738 жылдың 15 ақпанында және т.б. қабылданған жер мәселесіне қатысты нормативтік актілерге негіз болды. Бұл келісімдер қазақтардың 1725–1726 жылдары Жайықтың сол жағалауының орта және төменгі ағысындағы иеленген жайылымдарына құқығын заң жүзінде бекітті. Қазақ билеуші топтары Кіші және Орта жүздің көшпелі халқы үшін аса маңызды саналатын «солтүстік аумақтар» мәселесінің сәтті шешілуін Әбілқайырдың саяси қызметіндегі басты жетістіктерінің бірі ретінде санаған.
Сонымен қатар XVIII ғасырдың 30-шы және 40-шы жылдарыдың ортасына дейін Әбілқайыр хан қарақалпақтарды Сырдария мен Қуаңдария өзендерінің жағалауларынан, ал еділ қалмақтарын Ембі және Ойыл өзендерінің орта және төменгі ағыстарындағы аумақтардан ығыстырып шығаруға барынша күш салды. Осының нәтижесінде, Кіші жүз қазақтары Сырдарияның екі жағалауы мен оның сол жағалаудағы салаларының, сондай-ақ Ембі өзенінің бүкіл ағысы бойларында көшіп-қона бастады. Әбілқайырдың жер мәселесін сәтті шешуінің нәтижесінде, XVIII ғасырдың 40-шы жылдарына қарай оның қазақ даласындағы саяси ықпалы тұрақталып, едәуір нығайды. Ол кезде ханның негізгі әлеуметтік тірегін Кіші жүздегі саны көп шөмекей руы, сондай-ақ Мұғалжар таулары мен Сырдарияның төменгі ағысын мекендеген шекті руының құрамындағы бірлестіктердің басым бөлігі құрады. Бұлардан бөлек, Әбілқайырдың қол астында келесі рулық-тайпалық бірлестіктер болды: үлкен ұлы Нұралы басқарған байұлы, батысқазақ батырларының ішіндегі ең көрнектісі Есет Көкіұлы бастаған жетіру рулық одақтары, екінші ұлы Ералының қолбасшылығындағы керейлер, Әбілқайырға адал, әрі «барша қазақ старшындарының ішіндегі ең мәртебелісі» саналатын Жәнібек батыр басқарды арғын және қыпшақ тайпаларындағы рулардың басым бөлігі.
Әбілқайыр Орта және Кіші жүз қазақтарымен қатар, Солтүстік Хорезмнің өзбектері арасында да саяси ықпалға ие болды. Осыған байланысты ол жергілікті тайпа көсемдерінің қолдауымен 1740 жылдың 5 қарашасында хиуа тағына отырды. Бірақ 11 қараша күні ол Нәдір шах тарапынан қанды кек алу әрекетінен қауіптеніп, хандық астанасын тастап кетуге мәжбүр болды. 1741–1746 жылдар аралығында ол Иран, Бұхара және Хиуа хандықтарының билеушілерімен, жоғары лауазымды шенеуніктерімен тұрақты түрде хат алмасып, елшілер жіберіп отырған. Сонымен қатар ол Жоңғар хандығымен тұрақты дипломатиялық байланыс орнатты. Алайда, Көшек, Әбілмәмбет, Жаубасар хандардан және беделді Барақ, Батыр сұлтандардан айырмашылығы, ол «алман» (салық) төлеуден және жоңғар билеушісінің ордасына аманат жіберуден үзілді-кесілді бас тартты. Сондай-ақ Әбілқайыр Жоңғар хандығының билеушісі әулеттік одақ құруды ұсынған жалғыз қазақ ханы болды. Қалдан-Сереннің екі ұсынысына қарамастан, жоңғар тағының ресми мұрагері Цеван-Доржи мен Әбілқайырдың қызы арасындағы әулеттік одақтың жүзеге асқан жоқ.
Әбілқайыр жастайынан батылдығымен танылып, дарынды әскербасы және білгір қолбасшы болды. [[1726]] жылы үш жүздің қазақтары бас қосқан құрылтайда билер мен батырлар бірауыздан Әбілқайырды [[Қазақ хандығы]] әскерінің бас қолбасшысы етіп сайлады. Ал, Әбілқайырдың хандық дәрежеге қалай жеткендігін [[1736]] жылы оның Ордасына келген ағылшын суретшісі [[Джон Кэстль]] былайша түйіндейді:''Ол зор тұлғалы, сымбатты, аппақ жүзі қызыл шырайлы, түсі сондай жылы кісі, сонымен қатар зор денсаулық пен қайрат-күш иесі, садақ тартуға келгенде шынымен-ақ бүкіл ұлтта оған тең келетін кісі жоқ. Хан болмай тұрып, ол сұлтан ғана болатын, оның барлық балалары да осы лауазымды алып жүр. Жоңғар қалмақтарымен болған соғыста олардың басшысы қонтайшыны өз қолымен тұтқынға алғаннан кейін… Кіші орда оны хан сайлады.''
Алайда дәл осы кезеңде [[Болат хан]] қаза табады. Сондықтан да басқа ханды тағайындау төңірегінде сауал туындайды. Әбілқайыр мен [[Сәмеке хан|Сәмеке]] таққа таласқанына қарамастан жоғарғы билер [[Болат хан]]ның жас ұлы [[Әбілмәмбет хан|Әбілмәмбетті]] жоғарғы хан қылып сайлайды. Болат хан өлгеннен кейін «қазақтың бас ханы болу жолы менікі» деп сеніммен жүрген қазақ әскерлерінің басты тіректері Әбілқайыр хан мен [[Сәмеке хан]] әскерлерін ертіп, өз ордаларына кетіп қалады. Осыдан соң біріккен қазақ халқының жасақтары ыдырай бастады да, Жоңғар әскерінің 1 бөлігі аман қалады. Жоңғарлардың әлі де болса қауіп төндіріп тұрғанына көзі жеткен Әбілқайыр хан өзіне одақтас іздей бастайды. Сөйтіп, ол Ресей империясына елші жіберіп, одақтас болуды ұсынады. Оның көздегені орыстардың қолдауымен қазақ жүздерінін басын қосып, сыртқы жаулары Еділ қалмақтары, башқұрттар және жоңғарларға қарсы тұру болды. Бірақ, Ресей оның бұл ұсынысын қабылдамай, тек протектораттыққа келісетінін жеткізеді. Әбілқайыр хан бұған келісімін беруге мәжбүр болады. 1731 жылы күзде Тевкелев бастаған орыс елшілері Әбілқайыр және Кіші жүз бен Орта жүздің бір бөлігінің старшындарынан ант қабылдайды. Ресейдің құйтырқы саясатын кеш сезген Әбілқайыр оларға қарсы бірнеше рет қарсы шығады. Бірақ, бұл әрекеттері нәтиже бермегендіктен қайтара бодандық антын береді (1738, 1742, 1748).
Қазақтарды әлсіретіп, бүкіл Орта Азияға жол ашар қақпаның кілтін тезірек қолға түсіру жөнінде патшасынан нұсқау алған орыстың далалық әкімдері бұл оқшалануды өз мүдделеріне пайдаланып қалуға жанталаса кіріседі. Бұл ретте отарлаудың ежелден сыналған тәсілі – «жабайыны жабайының қолымен құртуды» іске қосады. Сөйтіп олар өздерінің бодандары Еділ қалмақтарын да, башқұрттарды да, сондай-ақ Жайық казактарын да айдап салып, Кіші жүз қазақтарының тынышын кетіре бастайды. Соның аяғы Әбілқайырдың 1730 жылы өзін Ресей империясының қол астына алуына сұрап, Петербургке елшісін жіберуіне әкеп соғады. Онда ол өзінің Ресей империясына башқұрттар секілді қызмет етіп, солар сияқты алым төлейтінін айта келіп, өздеріне Ресейдің өзге бодандары тарапынан ешқандай қиянат және шабуыл болмауын талап етеді, патша тарапынан тыйым салынбаса, башқұрттардың өздігінен шабуыл жасауды тоқтатпайтынын айтады. Сондай-ақ Ресей бодандары қолдарындағы қазақ тұтқындарын қайтарса, қазақтар да өз тарапынан олардың тұтқындарын кері қайтаратынын білдіреді. Бірақ бұл бодандық Әбілқайыр ойлағандай нәтиже бермейді. Содан кейін ол Жоңғар хандығының қонтайшысы Қалдан Серенге адам салады. Іздегенге сұраған ол да мұны құп алады. Ол жоңғар тұтқынынан босатылған Абылай арқылы жіберген жарлығында Әбілқайырдың тілегін орындағанын толық көрсетеді. Арадағы достық қатынастар сенімді болу үшін Әбілқайырдың өз баласына мың қазақты ертіп, Жоңғарияға жіберуін, осыған жауап ретінде өз баласын мың ойратпен қазақтарға жіберетінін айтады. Дегенмен, Әбілқайырдың Қалдан Серенмен құда болып, оған арқа сүйеп, ойдағымды жүзеге асырам ба деген үміті де ақталмай қалады. 1745 жылдың қыркүйегінде Қалдан Серен қайтыс болады.
=== Өлімі ===
1748 жылы Орынбордан шағын жасағымен қайтып келе жатқан жолда, қарсыластарының бірі [[Барақ хан (Орта жүз)|Барақ сұлтанның]] құрған қақпанына ұрынып қалады. Барақ сұлтан жоңғар шапқыншылығы кезінде зор беделге ие болған тұлға. Әбілқайырдың Ресейді қолдағанын жақтырмай, оған қарсы шыққан. Әбілқайырдың 50 шақты адамымен келе жатқанын естіген ол, мүмкіндікті пайдаланып қалуды ойлап, тұзақ құрады. Осы шайқаста қарсыластарының күші басым екенін көріп тұрған ханның күзетшілері оған қашуды ұсынады. Бірақ, Әбілқайыр хан бұдан бас тартып, осы шайқаста қаза табады.
Әбілқайырдың моласы [[Қабырға]] өзенінің [[Өлкейек]]ке құятын тұсында, [[Торғай]] қаласынан 80 шақырым жерде. Кейін бұл жер «Хан моласы» аталды.
== Естелік ==
2000 жылы Ақтөбе қаласындағы облыстық әкімшіліктің алдында Әбілқайырханның қоладан құйылған ескерткіші орнатылды. Қаланың ең басты көшесі бұрыңғы Ленин даңғылының атауы өзгертіліп, Әбілқайыр хан есімі берілді. 2015 жылы Ақтөбе облысының Әйтеке би ауданындағы "Хан моласы" қорымында Әбілқайыр ханға арналған кесене мен мемориалдық кешен орнатылды.<ref>"Ақтөбе -құтты мекен" Энциклопедиялық анықтамалық . Алматы 2017 336 бет. 26-28беттер. ISBN 978-601--06-4493-9. Шамшырақ Ақтөбе ЖШС</ref>
== Галерея ==
[[File:Әбілхайыр ханның хаты (1731).jpg|left|thumb|Әбілхайыр ханның Анна Иоановнаға хаты (1731)]]
[[File:Kazakhstan-1993-Bill-50-Obverse.jpg|left|thumb|Әбілқайыр хан бейнеленген 1993 жылғы 50 теңге]]
== Әдебиет ==
*Абилхаир // Казахстан. Национальная энциклопедия. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2004. — Т. I. — С. 82. — ISBN 9965-9389-9-7. (CC BY-SA 3.0)
*''Ерофеева И. В.'' Хан Абулхаир: полководец, правитель, политик. — Алматы: Дайк-Пресс, 2007. — 456 с. — ISBN 9965-798-64-8.
* ''Ерофеева И.В.'' Эпистолярное наследие казахской правящей элиты 1675-1821 гг. Сборник исторических документов в 2-х томах/Автор проекта, введения, биографий ханов, научных комментариев; составитель и ответственный редактор И.В.Ерофеева. Алматы: АО «АБДИ Компани», 2014. - 696 с. + вкл. 44 с. — ISBN 978-9965-832-26-0.
*''Кадырбаев А. Ш.'' К истории взаимоотношений калмыков поволжья и ойратов джунгарии с ногайцами, туркменами и казахами в XVII–XVIII вв. // Вестник Калмыцкого университета. — 2023. — № 3 (59). — С. 6—16.
*''Темиргалиев Р. Д.'' Эпоха последних батыров. — Алматы: ОО «Казахское историческое общество», 2024. — С. 296.
[[Санат:1748 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақ хандары]]
[[Санат:Қазақ сұлтандары]]
[[Санат:Кіші жүз хандары]]
[[Санат:Башқұрт хандары]]
[[Санат:Хиуа хандары]]
2tujgntrpyfjp8zxplm8em44yn126rx
3693034
3693032
2026-11-07T16:22:19Z
Unknown Alash
96268
/* Кіші жүздің ханы */
3693034
wikitext
text/x-wiki
{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = Қазақ ханы
| Қазақша есімі = Әбілқайыр хан
| Шынайы есімі =
| Суреті = Abulkhair Khan.jpg
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы = Башқұрт ханы
| Ту =
| Ту2 =
| Басқара бастады = 1708
| Басқаруын аяқтады = 1709
| Ізашары =
| Ізбасары =
| Титулы_2 = Кіші жүздің ханы
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 = 1710
| Басқаруын аяқтады_2 = 1748
| Ізашары_2 = [[Қайып хан]]
| Ізбасары_2 = [[Нұралы хан]]
| Титулы_3 = қазақ ханы
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 = 1726
| Басқаруын аяқтады_3 = 1731
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 = хиуа ханы
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Реті_4 =
| Басқара бастады_4 = 1740 жылдың 5 қарашасы
| Басқаруын аяқтады_4 = 1740 жылдың 11 қарашасы
| Ізашары_4 = [[II Елбарыс хан]]
| Ізбасары_4 =
| Туған күні = белгісіз
| Туған жері =
| Қайтыс болған күні = 1748 жылдың 15 тамызы
| Қайтыс болған жері =
| Жерленді = Хан моласы (қазіргі [[Ақтөбе облысы]])
| Діні = [[Ислам|ислам]]
| Туған кездегі есімі =
| Әкесі = Айтақ Қажы сұлтан
| Анасы =
| Жұбайы = [[Бопай Бәтима|Бопай ханым]] <br /> Баян ханым
| Балалары = '''ұлдары:''' [[Нұралы хан]], <br /> [[Ералы хан]], <br /> Жармұхамбет хан, <br /> Қожа Ахмет, <br />[[Айшуақ хан]], <br /> Әділ сұлтан, <br /> Шыңғыс сұлтан <br />'''қыздары:''' Қарашаш ханым, Намұрын ханым, Зүлейха ханым, Жәннәт ханым
| Партиясы =
| Білімі =
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons =
| Марапаттары =
}}
{{мағына|Әбілқайыр хан}}
'''Әбілқайыр хан''' (толық есімі ''Әбілқайыр-Мұхаммед Баһадүр Қазы хан'', жазба деректерде ''Абалгаир, Абдулхаир, Абуэр-хайли, Балгаир, Оболгаир, Abul-Geir, Abulkair'', туған жылы белгісіз – 1748 жылдың 15 тамызы) — [[Кіші жүз|Кіші жүздің]] [[сұлтан|сұлтаны]], 1710 жылдан бастап Кіші жүз ханы. XVII ғасырдың аяғында [[Сауран]] қаласын билеген Қажы сұлтанның ортаншы ұлы, [[Өсек сұлтан]] әулетінің өкілі.
== Өмірбаяны ==
=== Жастық шағы ===
Ел аузында сақталған аңыздарға қарағанда, ата-анасы мен үлкен ағасынан ерте айырылып, жас кезінде мұқтаждық көрген. [[қалмақтар|Еділ қалмақтарымен]] орын алған қақтығыс кезінде тұтқынға түсіп, XVII ғасырдың 90-шы жылдары мен XVIII ғасырдың бас кезінде қалмақ ханы [[Аюка хан|Аюкеге]] қызмет еткен. XVIII ғасырдың алғашқы онжылдығында өзін батыл жауынгер әрі талантты қолбасшы ретінде танытты. 1707 жылдың желтоқсанында [[тархан]] Алдар Исекеев бастаған [[Башқұрт көтерілістері|башқұрт көтерілісшілермен]] бірге ресей әскеріне қарсы соғысқан. Жүректау тауының мағындағы 10 күнге созылған шайқас көтерілісшілердің жеңісімен аяқталды. 1709 жылы Алдар Исекеевтің шақыруымен Шығыс Башқұртстанға қайта оралып, башқұрт ханы атанды. Жоңғар әскерінің Сырдың бойына басып кіруіне байланысты қазақ даласына оралуға мәжбүр болды. Башқұрт тағын иеленуі, [[ойраттар|ойрат]] тайпаларына қарсы жүргізген сәтті әскери қимылдары Әбілқайырдың [[Орта жүз|Орта]] және Кіші жүздердегі беделін арттырды.
=== Кіші жүздің ханы ===
[[File:Bashkir by Castle 01.jpg|thumb|left|Әбілқайыр хан (Дж. Кэстль суреті)]]
1702–1723 жылдары аралығында қол астындағы қазақтардың еділ қалмақтарының қоныстарына, жайық казактарының станицаларына шабуылдарын басқарған. 1715 жылы казак станицасы Новошешминскті өрттеп жіберді. 1717, 1719, 1720, 1720 жылдары қалмақтарға және Қазан уезіндегі елді-мекендерге жаңа шабуылдар ұйымастырған. 1718, 1719, 1720 жылдары Әбілқайыр ханның батырлары Жайық казак қалашығын үш рет қоршауға алған. XVIII ғасырдың екінші онжылдығында Қазан және Сібір губернияларындағы жергілікті билеуші топтармен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты.
XVIII ғасырдың 30-шы жылдардың басында басында Әбілхайыр патша үкіметімен келісімге келіп, Еділ-Жайық өңіріндегі қазақтар, башқұрттар және қалмақтар арасындағы даулы жайылым жерлерді бөлу мәселесін өз халқының мүддесіне сай шеше алды. Екі тарап арасындағы бұл ауызша келісімдер Анна Иоанновнаның Кабинеті мен Сыртқы істер алқасы тарапынан 1738 жылдың 18 мамырында және 13 тамызында, 1738 жылдың 15 ақпанында және т.б. қабылданған жер мәселесіне қатысты нормативтік актілерге негіз болды. Бұл келісімдер қазақтардың 1725–1726 жылдары Жайықтың сол жағалауының орта және төменгі ағысындағы иеленген жайылымдарына құқығын заң жүзінде бекітті. Қазақ билеуші топтары Кіші және Орта жүздің көшпелі халқы үшін аса маңызды саналатын «солтүстік аумақтар» мәселесінің сәтті шешілуін Әбілқайырдың саяси қызметіндегі басты жетістіктерінің бірі ретінде санаған.
Сонымен қатар XVIII ғасырдың 30-шы және 40-шы жылдарыдың ортасына дейін Әбілқайыр хан қарақалпақтарды Сырдария мен Қуаңдария өзендерінің жағалауларынан, ал еділ қалмақтарын Ембі және Ойыл өзендерінің орта және төменгі ағыстарындағы аумақтардан ығыстырып шығаруға барынша күш салды. Осының нәтижесінде, Кіші жүз қазақтары Сырдарияның екі жағалауы мен оның сол жағалаудағы салаларының, сондай-ақ Ембі өзенінің бүкіл ағысы бойларында көшіп-қона бастады. Әбілқайырдың жер мәселесін сәтті шешуінің нәтижесінде, XVIII ғасырдың 40-шы жылдарына қарай оның қазақ даласындағы саяси ықпалы тұрақталып, едәуір нығайды. Ол кезде ханның негізгі әлеуметтік тірегін Кіші жүздегі саны көп шөмекей руы, сондай-ақ Мұғалжар таулары мен Сырдарияның төменгі ағысын мекендеген шекті руының құрамындағы бірлестіктердің басым бөлігі құрады. Бұлардан бөлек, Әбілқайырдың қол астында келесі рулық-тайпалық бірлестіктер болды: үлкен ұлы Нұралы басқарған байұлы, батысқазақ батырларының ішіндегі ең көрнектісі Есет Көкіұлы бастаған жетіру рулық одақтары, екінші ұлы Ералының қолбасшылығындағы керейлер, Әбілқайырға адал, әрі «барша қазақ старшындарының ішіндегі ең мәртебелісі» саналатын Жәнібек батыр басқарды арғын және қыпшақ тайпаларындағы рулардың басым бөлігі.
Әбілқайыр Орта және Кіші жүз қазақтарымен қатар, Солтүстік Хорезмнің өзбектері арасында да саяси ықпалға ие болды. Осыған байланысты ол жергілікті тайпа көсемдерінің қолдауымен 1740 жылдың 5 қарашасында хиуа тағына отырды. Бірақ 11 қараша күні ол Нәдір шах тарапынан қанды кек алу әрекетінен қауіптеніп, хандық астанасын тастап кетуге мәжбүр болды. 1741–1746 жылдар аралығында ол Иран, Бұхара және Хиуа хандықтарының билеушілерімен, жоғары лауазымды шенеуніктерімен тұрақты түрде хат алмасып, елшілер жіберіп отырған. Сонымен қатар ол Жоңғар хандығымен тұрақты дипломатиялық байланыс орнатты. Алайда, Көшек, Әбілмәмбет, Жаубасар хандардан және беделді Барақ, Батыр сұлтандардан айырмашылығы, ол «алман» (салық) төлеуден және жоңғар билеушісінің ордасына аманат жіберуден үзілді-кесілді бас тартты. Сондай-ақ Әбілқайыр Жоңғар хандығының билеушісі әулеттік одақ құруды ұсынған жалғыз қазақ ханы болды. Қалдан-Сереннің екі ұсынысына қарамастан, жоңғар тағының ресми мұрагері Цеван-Доржи мен Әбілқайырдың қызы арасындағы әулеттік одақтың жүзеге асқан жоқ.
Әбілқайыр жастайынан батылдығымен танылып, дарынды әскербасы және білгір қолбасшы болды. [[1726]] жылы үш жүздің қазақтары бас қосқан құрылтайда билер мен батырлар бірауыздан Әбілқайырды [[Қазақ хандығы]] әскерінің бас қолбасшысы етіп сайлады. Ал, Әбілқайырдың хандық дәрежеге қалай жеткендігін [[1736]] жылы оның Ордасына келген ағылшын суретшісі [[Джон Кэстль]] былайша түйіндейді:''Ол зор тұлғалы, сымбатты, аппақ жүзі қызыл шырайлы, түсі сондай жылы кісі, сонымен қатар зор денсаулық пен қайрат-күш иесі, садақ тартуға келгенде шынымен-ақ бүкіл ұлтта оған тең келетін кісі жоқ. Хан болмай тұрып, ол сұлтан ғана болатын, оның барлық балалары да осы лауазымды алып жүр. Жоңғар қалмақтарымен болған соғыста олардың басшысы қонтайшыны өз қолымен тұтқынға алғаннан кейін… Кіші орда оны хан сайлады.''
Болат хан өлгеннен кейін «қазақтың бас ханы болу жолы менікі» деп сеніммен жүрген қазақ әскерлерінің басты тіректері Әбілқайыр хан мен [[Сәмеке хан]] әскерлерін ертіп, өз ордаларына кетіп қалады. Осыдан соң біріккен қазақ халқының жасақтары ыдырай бастады да, Жоңғар әскерінің 1 бөлігі аман қалады. Жоңғарлардың әлі де болса қауіп төндіріп тұрғанына көзі жеткен Әбілқайыр хан өзіне одақтас іздей бастайды. Сөйтіп, ол Ресей империясына елші жіберіп, одақтас болуды ұсынады. Оның көздегені орыстардың қолдауымен қазақ жүздерінін басын қосып, сыртқы жаулары Еділ қалмақтары, башқұрттар және жоңғарларға қарсы тұру болды. Бірақ, Ресей оның бұл ұсынысын қабылдамай, тек протектораттыққа келісетінін жеткізеді. Әбілқайыр хан бұған келісімін беруге мәжбүр болады. 1731 жылы күзде Тевкелев бастаған орыс елшілері Әбілқайыр және Кіші жүз бен Орта жүздің бір бөлігінің старшындарынан ант қабылдайды. Ресейдің құйтырқы саясатын кеш сезген Әбілқайыр оларға қарсы бірнеше рет қарсы шығады. Бірақ, бұл әрекеттері нәтиже бермегендіктен қайтара бодандық антын береді (1738, 1742, 1748).
Қазақтарды әлсіретіп, бүкіл Орта Азияға жол ашар қақпаның кілтін тезірек қолға түсіру жөнінде патшасынан нұсқау алған орыстың далалық әкімдері бұл оқшалануды өз мүдделеріне пайдаланып қалуға жанталаса кіріседі. Бұл ретте отарлаудың ежелден сыналған тәсілі – «жабайыны жабайының қолымен құртуды» іске қосады. Сөйтіп олар өздерінің бодандары Еділ қалмақтарын да, башқұрттарды да, сондай-ақ Жайық казактарын да айдап салып, Кіші жүз қазақтарының тынышын кетіре бастайды. Соның аяғы Әбілқайырдың 1730 жылы өзін Ресей империясының қол астына алуына сұрап, Петербургке елшісін жіберуіне әкеп соғады. Онда ол өзінің Ресей империясына башқұрттар секілді қызмет етіп, солар сияқты алым төлейтінін айта келіп, өздеріне Ресейдің өзге бодандары тарапынан ешқандай қиянат және шабуыл болмауын талап етеді, патша тарапынан тыйым салынбаса, башқұрттардың өздігінен шабуыл жасауды тоқтатпайтынын айтады. Сондай-ақ Ресей бодандары қолдарындағы қазақ тұтқындарын қайтарса, қазақтар да өз тарапынан олардың тұтқындарын кері қайтаратынын білдіреді. Бірақ бұл бодандық Әбілқайыр ойлағандай нәтиже бермейді. Содан кейін ол Жоңғар хандығының қонтайшысы Қалдан Серенге адам салады. Іздегенге сұраған ол да мұны құп алады. Ол жоңғар тұтқынынан босатылған Абылай арқылы жіберген жарлығында Әбілқайырдың тілегін орындағанын толық көрсетеді. Арадағы достық қатынастар сенімді болу үшін Әбілқайырдың өз баласына мың қазақты ертіп, Жоңғарияға жіберуін, осыған жауап ретінде өз баласын мың ойратпен қазақтарға жіберетінін айтады. Дегенмен, Әбілқайырдың Қалдан Серенмен құда болып, оған арқа сүйеп, ойдағымды жүзеге асырам ба деген үміті де ақталмай қалады. 1745 жылдың қыркүйегінде Қалдан Серен қайтыс болады.
=== Өлімі ===
1748 жылы Орынбордан шағын жасағымен қайтып келе жатқан жолда, қарсыластарының бірі [[Барақ хан (Орта жүз)|Барақ сұлтанның]] құрған қақпанына ұрынып қалады. Барақ сұлтан жоңғар шапқыншылығы кезінде зор беделге ие болған тұлға. Әбілқайырдың Ресейді қолдағанын жақтырмай, оған қарсы шыққан. Әбілқайырдың 50 шақты адамымен келе жатқанын естіген ол, мүмкіндікті пайдаланып қалуды ойлап, тұзақ құрады. Осы шайқаста қарсыластарының күші басым екенін көріп тұрған ханның күзетшілері оған қашуды ұсынады. Бірақ, Әбілқайыр хан бұдан бас тартып, осы шайқаста қаза табады.
Әбілқайырдың моласы [[Қабырға]] өзенінің [[Өлкейек]]ке құятын тұсында, [[Торғай]] қаласынан 80 шақырым жерде. Кейін бұл жер «Хан моласы» аталды.
== Естелік ==
2000 жылы Ақтөбе қаласындағы облыстық әкімшіліктің алдында Әбілқайырханның қоладан құйылған ескерткіші орнатылды. Қаланың ең басты көшесі бұрыңғы Ленин даңғылының атауы өзгертіліп, Әбілқайыр хан есімі берілді. 2015 жылы Ақтөбе облысының Әйтеке би ауданындағы "Хан моласы" қорымында Әбілқайыр ханға арналған кесене мен мемориалдық кешен орнатылды.<ref>"Ақтөбе -құтты мекен" Энциклопедиялық анықтамалық . Алматы 2017 336 бет. 26-28беттер. ISBN 978-601--06-4493-9. Шамшырақ Ақтөбе ЖШС</ref>
== Галерея ==
[[File:Әбілхайыр ханның хаты (1731).jpg|left|thumb|Әбілхайыр ханның Анна Иоановнаға хаты (1731)]]
[[File:Kazakhstan-1993-Bill-50-Obverse.jpg|left|thumb|Әбілқайыр хан бейнеленген 1993 жылғы 50 теңге]]
== Әдебиет ==
*Абилхаир // Казахстан. Национальная энциклопедия. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2004. — Т. I. — С. 82. — ISBN 9965-9389-9-7. (CC BY-SA 3.0)
*''Ерофеева И. В.'' Хан Абулхаир: полководец, правитель, политик. — Алматы: Дайк-Пресс, 2007. — 456 с. — ISBN 9965-798-64-8.
* ''Ерофеева И.В.'' Эпистолярное наследие казахской правящей элиты 1675-1821 гг. Сборник исторических документов в 2-х томах/Автор проекта, введения, биографий ханов, научных комментариев; составитель и ответственный редактор И.В.Ерофеева. Алматы: АО «АБДИ Компани», 2014. - 696 с. + вкл. 44 с. — ISBN 978-9965-832-26-0.
*''Кадырбаев А. Ш.'' К истории взаимоотношений калмыков поволжья и ойратов джунгарии с ногайцами, туркменами и казахами в XVII–XVIII вв. // Вестник Калмыцкого университета. — 2023. — № 3 (59). — С. 6—16.
*''Темиргалиев Р. Д.'' Эпоха последних батыров. — Алматы: ОО «Казахское историческое общество», 2024. — С. 296.
[[Санат:1748 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақ хандары]]
[[Санат:Қазақ сұлтандары]]
[[Санат:Кіші жүз хандары]]
[[Санат:Башқұрт хандары]]
[[Санат:Хиуа хандары]]
oj246gmehc67ullu1nn6ph5jlm9x6ea
3693044
3693034
2026-11-07T16:49:08Z
Unknown Alash
96268
/* Кіші жүздің ханы */
3693044
wikitext
text/x-wiki
{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = Қазақ ханы
| Қазақша есімі = Әбілқайыр хан
| Шынайы есімі =
| Суреті = Abulkhair Khan.jpg
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы = Башқұрт ханы
| Ту =
| Ту2 =
| Басқара бастады = 1708
| Басқаруын аяқтады = 1709
| Ізашары =
| Ізбасары =
| Титулы_2 = Кіші жүздің ханы
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 = 1710
| Басқаруын аяқтады_2 = 1748
| Ізашары_2 = [[Қайып хан]]
| Ізбасары_2 = [[Нұралы хан]]
| Титулы_3 = қазақ ханы
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 = 1726
| Басқаруын аяқтады_3 = 1731
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 = хиуа ханы
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Реті_4 =
| Басқара бастады_4 = 1740 жылдың 5 қарашасы
| Басқаруын аяқтады_4 = 1740 жылдың 11 қарашасы
| Ізашары_4 = [[II Елбарыс хан]]
| Ізбасары_4 =
| Туған күні = белгісіз
| Туған жері =
| Қайтыс болған күні = 1748 жылдың 15 тамызы
| Қайтыс болған жері =
| Жерленді = Хан моласы (қазіргі [[Ақтөбе облысы]])
| Діні = [[Ислам|ислам]]
| Туған кездегі есімі =
| Әкесі = Айтақ Қажы сұлтан
| Анасы =
| Жұбайы = [[Бопай Бәтима|Бопай ханым]] <br /> Баян ханым
| Балалары = '''ұлдары:''' [[Нұралы хан]], <br /> [[Ералы хан]], <br /> Жармұхамбет хан, <br /> Қожа Ахмет, <br />[[Айшуақ хан]], <br /> Әділ сұлтан, <br /> Шыңғыс сұлтан <br />'''қыздары:''' Қарашаш ханым, Намұрын ханым, Зүлейха ханым, Жәннәт ханым
| Партиясы =
| Білімі =
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons =
| Марапаттары =
}}
{{мағына|Әбілқайыр хан}}
'''Әбілқайыр хан''' (толық есімі ''Әбілқайыр-Мұхаммед Баһадүр Қазы хан'', жазба деректерде ''Абалгаир, Абдулхаир, Абуэр-хайли, Балгаир, Оболгаир, Abul-Geir, Abulkair'', туған жылы белгісіз – 1748 жылдың 15 тамызы) — [[Кіші жүз|Кіші жүздің]] [[сұлтан|сұлтаны]], 1710 жылдан бастап Кіші жүз ханы. XVII ғасырдың аяғында [[Сауран]] қаласын билеген Қажы сұлтанның ортаншы ұлы, [[Өсек сұлтан]] әулетінің өкілі.
== Өмірбаяны ==
=== Жастық шағы ===
Ел аузында сақталған аңыздарға қарағанда, ата-анасы мен үлкен ағасынан ерте айырылып, жас кезінде мұқтаждық көрген. [[қалмақтар|Еділ қалмақтарымен]] орын алған қақтығыс кезінде тұтқынға түсіп, XVII ғасырдың 90-шы жылдары мен XVIII ғасырдың бас кезінде қалмақ ханы [[Аюка хан|Аюкеге]] қызмет еткен. XVIII ғасырдың алғашқы онжылдығында өзін батыл жауынгер әрі талантты қолбасшы ретінде танытты. 1707 жылдың желтоқсанында [[тархан]] Алдар Исекеев бастаған [[Башқұрт көтерілістері|башқұрт көтерілісшілермен]] бірге ресей әскеріне қарсы соғысқан. Жүректау тауының мағындағы 10 күнге созылған шайқас көтерілісшілердің жеңісімен аяқталды. 1709 жылы Алдар Исекеевтің шақыруымен Шығыс Башқұртстанға қайта оралып, башқұрт ханы атанды. Жоңғар әскерінің Сырдың бойына басып кіруіне байланысты қазақ даласына оралуға мәжбүр болды. Башқұрт тағын иеленуі, [[ойраттар|ойрат]] тайпаларына қарсы жүргізген сәтті әскери қимылдары Әбілқайырдың [[Орта жүз|Орта]] және Кіші жүздердегі беделін арттырды.
=== Кіші жүздің ханы ===
[[File:Bashkir by Castle 01.jpg|thumb|left|Әбілқайыр хан (Дж. Кэстль суреті)]]
1702–1723 жылдары аралығында қол астындағы қазақтардың еділ қалмақтарының қоныстарына, жайық казактарының станицаларына шабуылдарын басқарған. 1715 жылы казак станицасы Новошешминскті өрттеп жіберді. 1717, 1719, 1720, 1720 жылдары қалмақтарға және Қазан уезіндегі елді-мекендерге жаңа шабуылдар ұйымастырған. 1718, 1719, 1720 жылдары Әбілқайыр ханның батырлары Жайық казак қалашығын үш рет қоршауға алған. XVIII ғасырдың екінші онжылдығында Қазан және Сібір губернияларындағы жергілікті билеуші топтармен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты.
XVIII ғасырдың 30-шы жылдардың басында басында Әбілхайыр патша үкіметімен келісімге келіп, Еділ-Жайық өңіріндегі қазақтар, башқұрттар және қалмақтар арасындағы даулы жайылым жерлерді бөлу мәселесін өз халқының мүддесіне сай шеше алды. Екі тарап арасындағы бұл ауызша келісімдер Анна Иоанновнаның Кабинеті мен Сыртқы істер алқасы тарапынан 1738 жылдың 18 мамырында және 13 тамызында, 1738 жылдың 15 ақпанында және т.б. қабылданған жер мәселесіне қатысты нормативтік актілерге негіз болды. Бұл келісімдер қазақтардың 1725–1726 жылдары Жайықтың сол жағалауының орта және төменгі ағысындағы иеленген жайылымдарына құқығын заң жүзінде бекітті. Қазақ билеуші топтары Кіші және Орта жүздің көшпелі халқы үшін аса маңызды саналатын «солтүстік аумақтар» мәселесінің сәтті шешілуін Әбілқайырдың саяси қызметіндегі басты жетістіктерінің бірі ретінде санаған.
Сонымен қатар XVIII ғасырдың 30-шы және 40-шы жылдарыдың ортасына дейін Әбілқайыр хан қарақалпақтарды Сырдария мен Қуаңдария өзендерінің жағалауларынан, ал еділ қалмақтарын Ембі және Ойыл өзендерінің орта және төменгі ағыстарындағы аумақтардан ығыстырып шығаруға барынша күш салды. Осының нәтижесінде, Кіші жүз қазақтары Сырдарияның екі жағалауы мен оның сол жағалаудағы салаларының, сондай-ақ Ембі өзенінің бүкіл ағысы бойларында көшіп-қона бастады. Әбілқайырдың жер мәселесін сәтті шешуінің нәтижесінде, XVIII ғасырдың 40-шы жылдарына қарай оның қазақ даласындағы саяси ықпалы тұрақталып, едәуір нығайды. Ол кезде ханның негізгі әлеуметтік тірегін Кіші жүздегі саны көп шөмекей руы, сондай-ақ Мұғалжар таулары мен Сырдарияның төменгі ағысын мекендеген шекті руының құрамындағы бірлестіктердің басым бөлігі құрады. Бұлардан бөлек, Әбілқайырдың қол астында келесі рулық-тайпалық бірлестіктер болды: үлкен ұлы Нұралы басқарған байұлы, батысқазақ батырларының ішіндегі ең көрнектісі Есет Көкіұлы бастаған жетіру рулық одақтары, екінші ұлы Ералының қолбасшылығындағы керейлер, Әбілқайырға адал, әрі «барша қазақ старшындарының ішіндегі ең мәртебелісі» саналатын Жәнібек батыр басқарды арғын және қыпшақ тайпаларындағы рулардың басым бөлігі.
Әбілқайыр Орта және Кіші жүз қазақтарымен қатар, Солтүстік Хорезмнің өзбектері арасында да саяси ықпалға ие болды. Осыған байланысты ол жергілікті тайпа көсемдерінің қолдауымен 1740 жылдың 5 қарашасында хиуа тағына отырды. Бірақ 11 қараша күні ол Нәдір шах тарапынан қанды кек алу әрекетінен қауіптеніп, хандық астанасын тастап кетуге мәжбүр болды. 1741–1746 жылдар аралығында ол Иран, Бұхара және Хиуа хандықтарының билеушілерімен, жоғары лауазымды шенеуніктерімен тұрақты түрде хат алмасып, елшілер жіберіп отырған. Сонымен қатар ол Жоңғар хандығымен тұрақты дипломатиялық байланыс орнатты. Алайда, Көшек, Әбілмәмбет, Жаубасар хандардан және беделді Барақ, Батыр сұлтандардан айырмашылығы, ол «алман» (салық) төлеуден және жоңғар билеушісінің ордасына аманат жіберуден үзілді-кесілді бас тартты. Сондай-ақ Әбілқайыр Жоңғар хандығының билеушісі әулеттік одақ құруды ұсынған жалғыз қазақ ханы болды. Қалдан-Сереннің екі ұсынысына қарамастан, жоңғар тағының ресми мұрагері Цеван-Доржи мен Әбілқайырдың қызы арасындағы әулеттік одақ жүзеге асқан жоқ.
Әбілқайыр ханның 4 әйелі болған. Тұңғыш әйелінің есімі және шыққан тегі белгісіз. Екінші әйелі Бопай ханым Дербісалы сұлтанның қарындасы немесе адай руынан шыққан старшынның қызы болған. Бопайдан Нұралы, Ералы, Кожахмет, Айшуақ, Әділ және Зүлейха туған. Үшінші әйелі Баян (Баяна) Әбілқайырдың XVIII ғасырдың бірінші ширегінде еділ қалмақтарына бағытталған жорығы кезінде тұтқынға түскен белгісіз қалмақ тайшысының қызы. Төртінші әйелі - танымал башқұрт батыры Отнохарттың қарындасы. Әбілқайыр оған саяси себептерге байланысты үйленді.
Әбілқайыр жастайынан батылдығымен танылып, дарынды әскербасы және білгір қолбасшы болды. [[1726]] жылы үш жүздің қазақтары бас қосқан құрылтайда билер мен батырлар бірауыздан Әбілқайырды [[Қазақ хандығы]] әскерінің бас қолбасшысы етіп сайлады. Ал, Әбілқайырдың хандық дәрежеге қалай жеткендігін [[1736]] жылы оның Ордасына келген ағылшын суретшісі [[Джон Кэстль]] былайша түйіндейді:''Ол зор тұлғалы, сымбатты, аппақ жүзі қызыл шырайлы, түсі сондай жылы кісі, сонымен қатар зор денсаулық пен қайрат-күш иесі, садақ тартуға келгенде шынымен-ақ бүкіл ұлтта оған тең келетін кісі жоқ. Хан болмай тұрып, ол сұлтан ғана болатын, оның барлық балалары да осы лауазымды алып жүр. Жоңғар қалмақтарымен болған соғыста олардың басшысы қонтайшыны өз қолымен тұтқынға алғаннан кейін… Кіші орда оны хан сайлады.''
Болат хан өлгеннен кейін «қазақтың бас ханы болу жолы менікі» деп сеніммен жүрген қазақ әскерлерінің басты тіректері Әбілқайыр хан мен [[Сәмеке хан]] әскерлерін ертіп, өз ордаларына кетіп қалады. Осыдан соң біріккен қазақ халқының жасақтары ыдырай бастады да, Жоңғар әскерінің 1 бөлігі аман қалады. Жоңғарлардың әлі де болса қауіп төндіріп тұрғанына көзі жеткен Әбілқайыр хан өзіне одақтас іздей бастайды. Сөйтіп, ол Ресей империясына елші жіберіп, одақтас болуды ұсынады. Оның көздегені орыстардың қолдауымен қазақ жүздерінін басын қосып, сыртқы жаулары Еділ қалмақтары, башқұрттар және жоңғарларға қарсы тұру болды. Бірақ, Ресей оның бұл ұсынысын қабылдамай, тек протектораттыққа келісетінін жеткізеді. Әбілқайыр хан бұған келісімін беруге мәжбүр болады. 1731 жылы күзде Тевкелев бастаған орыс елшілері Әбілқайыр және Кіші жүз бен Орта жүздің бір бөлігінің старшындарынан ант қабылдайды. Ресейдің құйтырқы саясатын кеш сезген Әбілқайыр оларға қарсы бірнеше рет қарсы шығады. Бірақ, бұл әрекеттері нәтиже бермегендіктен қайтара бодандық антын береді (1738, 1742, 1748).
Қазақтарды әлсіретіп, бүкіл Орта Азияға жол ашар қақпаның кілтін тезірек қолға түсіру жөнінде патшасынан нұсқау алған орыстың далалық әкімдері бұл оқшалануды өз мүдделеріне пайдаланып қалуға жанталаса кіріседі. Бұл ретте отарлаудың ежелден сыналған тәсілі – «жабайыны жабайының қолымен құртуды» іске қосады. Сөйтіп олар өздерінің бодандары Еділ қалмақтарын да, башқұрттарды да, сондай-ақ Жайық казактарын да айдап салып, Кіші жүз қазақтарының тынышын кетіре бастайды. Соның аяғы Әбілқайырдың 1730 жылы өзін Ресей империясының қол астына алуына сұрап, Петербургке елшісін жіберуіне әкеп соғады. Онда ол өзінің Ресей империясына башқұрттар секілді қызмет етіп, солар сияқты алым төлейтінін айта келіп, өздеріне Ресейдің өзге бодандары тарапынан ешқандай қиянат және шабуыл болмауын талап етеді, патша тарапынан тыйым салынбаса, башқұрттардың өздігінен шабуыл жасауды тоқтатпайтынын айтады. Сондай-ақ Ресей бодандары қолдарындағы қазақ тұтқындарын қайтарса, қазақтар да өз тарапынан олардың тұтқындарын кері қайтаратынын білдіреді. Бірақ бұл бодандық Әбілқайыр ойлағандай нәтиже бермейді. Содан кейін ол Жоңғар хандығының қонтайшысы Қалдан Серенге адам салады. Іздегенге сұраған ол да мұны құп алады. Ол жоңғар тұтқынынан босатылған Абылай арқылы жіберген жарлығында Әбілқайырдың тілегін орындағанын толық көрсетеді. Арадағы достық қатынастар сенімді болу үшін Әбілқайырдың өз баласына мың қазақты ертіп, Жоңғарияға жіберуін, осыған жауап ретінде өз баласын мың ойратпен қазақтарға жіберетінін айтады. Дегенмен, Әбілқайырдың Қалдан Серенмен құда болып, оған арқа сүйеп, ойдағымды жүзеге асырам ба деген үміті де ақталмай қалады. 1745 жылдың қыркүйегінде Қалдан Серен қайтыс болады.
=== Өлімі ===
1748 жылы Орынбордан шағын жасағымен қайтып келе жатқан жолда, қарсыластарының бірі [[Барақ хан (Орта жүз)|Барақ сұлтанның]] құрған қақпанына ұрынып қалады. Барақ сұлтан жоңғар шапқыншылығы кезінде зор беделге ие болған тұлға. Әбілқайырдың Ресейді қолдағанын жақтырмай, оған қарсы шыққан. Әбілқайырдың 50 шақты адамымен келе жатқанын естіген ол, мүмкіндікті пайдаланып қалуды ойлап, тұзақ құрады. Осы шайқаста қарсыластарының күші басым екенін көріп тұрған ханның күзетшілері оған қашуды ұсынады. Бірақ, Әбілқайыр хан бұдан бас тартып, осы шайқаста қаза табады.
Әбілқайырдың моласы [[Қабырға]] өзенінің [[Өлкейек]]ке құятын тұсында, [[Торғай]] қаласынан 80 шақырым жерде. Кейін бұл жер «Хан моласы» аталды.
== Естелік ==
2000 жылы Ақтөбе қаласындағы облыстық әкімшіліктің алдында Әбілқайырханның қоладан құйылған ескерткіші орнатылды. Қаланың ең басты көшесі бұрыңғы Ленин даңғылының атауы өзгертіліп, Әбілқайыр хан есімі берілді. 2015 жылы Ақтөбе облысының Әйтеке би ауданындағы "Хан моласы" қорымында Әбілқайыр ханға арналған кесене мен мемориалдық кешен орнатылды.<ref>"Ақтөбе -құтты мекен" Энциклопедиялық анықтамалық . Алматы 2017 336 бет. 26-28беттер. ISBN 978-601--06-4493-9. Шамшырақ Ақтөбе ЖШС</ref>
== Галерея ==
[[File:Әбілхайыр ханның хаты (1731).jpg|left|thumb|Әбілхайыр ханның Анна Иоановнаға хаты (1731)]]
[[File:Kazakhstan-1993-Bill-50-Obverse.jpg|left|thumb|Әбілқайыр хан бейнеленген 1993 жылғы 50 теңге]]
== Әдебиет ==
*Абилхаир // Казахстан. Национальная энциклопедия. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2004. — Т. I. — С. 82. — ISBN 9965-9389-9-7. (CC BY-SA 3.0)
*''Ерофеева И. В.'' Хан Абулхаир: полководец, правитель, политик. — Алматы: Дайк-Пресс, 2007. — 456 с. — ISBN 9965-798-64-8.
* ''Ерофеева И.В.'' Эпистолярное наследие казахской правящей элиты 1675-1821 гг. Сборник исторических документов в 2-х томах/Автор проекта, введения, биографий ханов, научных комментариев; составитель и ответственный редактор И.В.Ерофеева. Алматы: АО «АБДИ Компани», 2014. - 696 с. + вкл. 44 с. — ISBN 978-9965-832-26-0.
*''Кадырбаев А. Ш.'' К истории взаимоотношений калмыков поволжья и ойратов джунгарии с ногайцами, туркменами и казахами в XVII–XVIII вв. // Вестник Калмыцкого университета. — 2023. — № 3 (59). — С. 6—16.
*''Темиргалиев Р. Д.'' Эпоха последних батыров. — Алматы: ОО «Казахское историческое общество», 2024. — С. 296.
[[Санат:1748 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақ хандары]]
[[Санат:Қазақ сұлтандары]]
[[Санат:Кіші жүз хандары]]
[[Санат:Башқұрт хандары]]
[[Санат:Хиуа хандары]]
s3wdagyc46wk7mvt2dk65whongj2k31
3693045
3693044
2026-11-07T16:50:48Z
Unknown Alash
96268
3693045
wikitext
text/x-wiki
{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = Қазақ ханы
| Қазақша есімі = Әбілқайыр хан
| Шынайы есімі =
| Суреті = Abulkhair Khan.jpg
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы = Башқұрт ханы
| Ту =
| Ту2 =
| Басқара бастады = 1708
| Басқаруын аяқтады = 1709
| Ізашары =
| Ізбасары =
| Титулы_2 = Кіші жүздің ханы
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 = 1710
| Басқаруын аяқтады_2 = 1748
| Ізашары_2 = [[Қайып хан]]
| Ізбасары_2 = [[Нұралы хан]]
| Титулы_3 = қазақ ханы
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 = 1726
| Басқаруын аяқтады_3 = 1731
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 = хиуа ханы
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Реті_4 =
| Басқара бастады_4 = 1740 жылдың 5 қарашасы
| Басқаруын аяқтады_4 = 1740 жылдың 11 қарашасы
| Ізашары_4 = [[II Елбарыс хан]]
| Ізбасары_4 =
| Туған күні = белгісіз
| Туған жері =
| Қайтыс болған күні = 1748 жылдың 15 тамызы
| Қайтыс болған жері =
| Жерленді = Хан моласы (қазіргі [[Ақтөбе облысы]])
| Діні = [[Ислам|ислам]]
| Туған кездегі есімі =
| Әкесі = Айтақ Қажы сұлтан
| Анасы =
| Жұбайы = 1. есімі белгісіз <br />2. [[Бопай Бәтима|Бопай ханым]] <br />3. Баян ханым <br />4. Отнохарт батырдың қарындасы
| Балалары = '''ұлдары:''' [[Нұралы хан]], <br /> [[Ералы хан]], <br /> Жармұхамбет хан, <br /> Қожа Ахмет, <br />[[Айшуақ хан]], <br /> Әділ сұлтан, <br /> Шыңғыс сұлтан <br />'''қыздары:''' Қарашаш ханым, Намұрын ханым, Зүлейха ханым, Жәннәт ханым
| Партиясы =
| Білімі =
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons =
| Марапаттары =
}}
{{мағына|Әбілқайыр хан}}
'''Әбілқайыр хан''' (толық есімі ''Әбілқайыр-Мұхаммед Баһадүр Қазы хан'', жазба деректерде ''Абалгаир, Абдулхаир, Абуэр-хайли, Балгаир, Оболгаир, Abul-Geir, Abulkair'', туған жылы белгісіз – 1748 жылдың 15 тамызы) — [[Кіші жүз|Кіші жүздің]] [[сұлтан|сұлтаны]], 1710 жылдан бастап Кіші жүз ханы. XVII ғасырдың аяғында [[Сауран]] қаласын билеген Қажы сұлтанның ортаншы ұлы, [[Өсек сұлтан]] әулетінің өкілі.
== Өмірбаяны ==
=== Жастық шағы ===
Ел аузында сақталған аңыздарға қарағанда, ата-анасы мен үлкен ағасынан ерте айырылып, жас кезінде мұқтаждық көрген. [[қалмақтар|Еділ қалмақтарымен]] орын алған қақтығыс кезінде тұтқынға түсіп, XVII ғасырдың 90-шы жылдары мен XVIII ғасырдың бас кезінде қалмақ ханы [[Аюка хан|Аюкеге]] қызмет еткен. XVIII ғасырдың алғашқы онжылдығында өзін батыл жауынгер әрі талантты қолбасшы ретінде танытты. 1707 жылдың желтоқсанында [[тархан]] Алдар Исекеев бастаған [[Башқұрт көтерілістері|башқұрт көтерілісшілермен]] бірге ресей әскеріне қарсы соғысқан. Жүректау тауының мағындағы 10 күнге созылған шайқас көтерілісшілердің жеңісімен аяқталды. 1709 жылы Алдар Исекеевтің шақыруымен Шығыс Башқұртстанға қайта оралып, башқұрт ханы атанды. Жоңғар әскерінің Сырдың бойына басып кіруіне байланысты қазақ даласына оралуға мәжбүр болды. Башқұрт тағын иеленуі, [[ойраттар|ойрат]] тайпаларына қарсы жүргізген сәтті әскери қимылдары Әбілқайырдың [[Орта жүз|Орта]] және Кіші жүздердегі беделін арттырды.
=== Кіші жүздің ханы ===
[[File:Bashkir by Castle 01.jpg|thumb|left|Әбілқайыр хан (Дж. Кэстль суреті)]]
1702–1723 жылдары аралығында қол астындағы қазақтардың еділ қалмақтарының қоныстарына, жайық казактарының станицаларына шабуылдарын басқарған. 1715 жылы казак станицасы Новошешминскті өрттеп жіберді. 1717, 1719, 1720, 1720 жылдары қалмақтарға және Қазан уезіндегі елді-мекендерге жаңа шабуылдар ұйымастырған. 1718, 1719, 1720 жылдары Әбілқайыр ханның батырлары Жайық казак қалашығын үш рет қоршауға алған. XVIII ғасырдың екінші онжылдығында Қазан және Сібір губернияларындағы жергілікті билеуші топтармен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты.
XVIII ғасырдың 30-шы жылдардың басында басында Әбілхайыр патша үкіметімен келісімге келіп, Еділ-Жайық өңіріндегі қазақтар, башқұрттар және қалмақтар арасындағы даулы жайылым жерлерді бөлу мәселесін өз халқының мүддесіне сай шеше алды. Екі тарап арасындағы бұл ауызша келісімдер Анна Иоанновнаның Кабинеті мен Сыртқы істер алқасы тарапынан 1738 жылдың 18 мамырында және 13 тамызында, 1738 жылдың 15 ақпанында және т.б. қабылданған жер мәселесіне қатысты нормативтік актілерге негіз болды. Бұл келісімдер қазақтардың 1725–1726 жылдары Жайықтың сол жағалауының орта және төменгі ағысындағы иеленген жайылымдарына құқығын заң жүзінде бекітті. Қазақ билеуші топтары Кіші және Орта жүздің көшпелі халқы үшін аса маңызды саналатын «солтүстік аумақтар» мәселесінің сәтті шешілуін Әбілқайырдың саяси қызметіндегі басты жетістіктерінің бірі ретінде санаған.
Сонымен қатар XVIII ғасырдың 30-шы және 40-шы жылдарыдың ортасына дейін Әбілқайыр хан қарақалпақтарды Сырдария мен Қуаңдария өзендерінің жағалауларынан, ал еділ қалмақтарын Ембі және Ойыл өзендерінің орта және төменгі ағыстарындағы аумақтардан ығыстырып шығаруға барынша күш салды. Осының нәтижесінде, Кіші жүз қазақтары Сырдарияның екі жағалауы мен оның сол жағалаудағы салаларының, сондай-ақ Ембі өзенінің бүкіл ағысы бойларында көшіп-қона бастады. Әбілқайырдың жер мәселесін сәтті шешуінің нәтижесінде, XVIII ғасырдың 40-шы жылдарына қарай оның қазақ даласындағы саяси ықпалы тұрақталып, едәуір нығайды. Ол кезде ханның негізгі әлеуметтік тірегін Кіші жүздегі саны көп шөмекей руы, сондай-ақ Мұғалжар таулары мен Сырдарияның төменгі ағысын мекендеген шекті руының құрамындағы бірлестіктердің басым бөлігі құрады. Бұлардан бөлек, Әбілқайырдың қол астында келесі рулық-тайпалық бірлестіктер болды: үлкен ұлы Нұралы басқарған байұлы, батысқазақ батырларының ішіндегі ең көрнектісі Есет Көкіұлы бастаған жетіру рулық одақтары, екінші ұлы Ералының қолбасшылығындағы керейлер, Әбілқайырға адал, әрі «барша қазақ старшындарының ішіндегі ең мәртебелісі» саналатын Жәнібек батыр басқарды арғын және қыпшақ тайпаларындағы рулардың басым бөлігі.
Әбілқайыр Орта және Кіші жүз қазақтарымен қатар, Солтүстік Хорезмнің өзбектері арасында да саяси ықпалға ие болды. Осыған байланысты ол жергілікті тайпа көсемдерінің қолдауымен 1740 жылдың 5 қарашасында хиуа тағына отырды. Бірақ 11 қараша күні ол Нәдір шах тарапынан қанды кек алу әрекетінен қауіптеніп, хандық астанасын тастап кетуге мәжбүр болды. 1741–1746 жылдар аралығында ол Иран, Бұхара және Хиуа хандықтарының билеушілерімен, жоғары лауазымды шенеуніктерімен тұрақты түрде хат алмасып, елшілер жіберіп отырған. Сонымен қатар ол Жоңғар хандығымен тұрақты дипломатиялық байланыс орнатты. Алайда, Көшек, Әбілмәмбет, Жаубасар хандардан және беделді Барақ, Батыр сұлтандардан айырмашылығы, ол «алман» (салық) төлеуден және жоңғар билеушісінің ордасына аманат жіберуден үзілді-кесілді бас тартты. Сондай-ақ Әбілқайыр Жоңғар хандығының билеушісі әулеттік одақ құруды ұсынған жалғыз қазақ ханы болды. Қалдан-Сереннің екі ұсынысына қарамастан, жоңғар тағының ресми мұрагері Цеван-Доржи мен Әбілқайырдың қызы арасындағы әулеттік одақ жүзеге асқан жоқ.
Әбілқайыр ханның 4 әйелі болған. Тұңғыш әйелінің есімі және шыққан тегі белгісіз. Екінші әйелі Бопай ханым Дербісалы сұлтанның қарындасы немесе адай руынан шыққан старшынның қызы болған. Бопайдан Нұралы, Ералы, Кожахмет, Айшуақ, Әділ және Зүлейха туған. Үшінші әйелі Баян (Баяна) Әбілқайырдың XVIII ғасырдың бірінші ширегінде еділ қалмақтарына бағытталған жорығы кезінде тұтқынға түскен белгісіз қалмақ тайшысының қызы. Төртінші әйелі - танымал башқұрт батыры Отнохарттың қарындасы. Әбілқайыр оған саяси себептерге байланысты үйленді.
Әбілқайыр жастайынан батылдығымен танылып, дарынды әскербасы және білгір қолбасшы болды. [[1726]] жылы үш жүздің қазақтары бас қосқан құрылтайда билер мен батырлар бірауыздан Әбілқайырды [[Қазақ хандығы]] әскерінің бас қолбасшысы етіп сайлады. Ал, Әбілқайырдың хандық дәрежеге қалай жеткендігін [[1736]] жылы оның Ордасына келген ағылшын суретшісі [[Джон Кэстль]] былайша түйіндейді:''Ол зор тұлғалы, сымбатты, аппақ жүзі қызыл шырайлы, түсі сондай жылы кісі, сонымен қатар зор денсаулық пен қайрат-күш иесі, садақ тартуға келгенде шынымен-ақ бүкіл ұлтта оған тең келетін кісі жоқ. Хан болмай тұрып, ол сұлтан ғана болатын, оның барлық балалары да осы лауазымды алып жүр. Жоңғар қалмақтарымен болған соғыста олардың басшысы қонтайшыны өз қолымен тұтқынға алғаннан кейін… Кіші орда оны хан сайлады.''
Болат хан өлгеннен кейін «қазақтың бас ханы болу жолы менікі» деп сеніммен жүрген қазақ әскерлерінің басты тіректері Әбілқайыр хан мен [[Сәмеке хан]] әскерлерін ертіп, өз ордаларына кетіп қалады. Осыдан соң біріккен қазақ халқының жасақтары ыдырай бастады да, Жоңғар әскерінің 1 бөлігі аман қалады. Жоңғарлардың әлі де болса қауіп төндіріп тұрғанына көзі жеткен Әбілқайыр хан өзіне одақтас іздей бастайды. Сөйтіп, ол Ресей империясына елші жіберіп, одақтас болуды ұсынады. Оның көздегені орыстардың қолдауымен қазақ жүздерінін басын қосып, сыртқы жаулары Еділ қалмақтары, башқұрттар және жоңғарларға қарсы тұру болды. Бірақ, Ресей оның бұл ұсынысын қабылдамай, тек протектораттыққа келісетінін жеткізеді. Әбілқайыр хан бұған келісімін беруге мәжбүр болады. 1731 жылы күзде Тевкелев бастаған орыс елшілері Әбілқайыр және Кіші жүз бен Орта жүздің бір бөлігінің старшындарынан ант қабылдайды. Ресейдің құйтырқы саясатын кеш сезген Әбілқайыр оларға қарсы бірнеше рет қарсы шығады. Бірақ, бұл әрекеттері нәтиже бермегендіктен қайтара бодандық антын береді (1738, 1742, 1748).
Қазақтарды әлсіретіп, бүкіл Орта Азияға жол ашар қақпаның кілтін тезірек қолға түсіру жөнінде патшасынан нұсқау алған орыстың далалық әкімдері бұл оқшалануды өз мүдделеріне пайдаланып қалуға жанталаса кіріседі. Бұл ретте отарлаудың ежелден сыналған тәсілі – «жабайыны жабайының қолымен құртуды» іске қосады. Сөйтіп олар өздерінің бодандары Еділ қалмақтарын да, башқұрттарды да, сондай-ақ Жайық казактарын да айдап салып, Кіші жүз қазақтарының тынышын кетіре бастайды. Соның аяғы Әбілқайырдың 1730 жылы өзін Ресей империясының қол астына алуына сұрап, Петербургке елшісін жіберуіне әкеп соғады. Онда ол өзінің Ресей империясына башқұрттар секілді қызмет етіп, солар сияқты алым төлейтінін айта келіп, өздеріне Ресейдің өзге бодандары тарапынан ешқандай қиянат және шабуыл болмауын талап етеді, патша тарапынан тыйым салынбаса, башқұрттардың өздігінен шабуыл жасауды тоқтатпайтынын айтады. Сондай-ақ Ресей бодандары қолдарындағы қазақ тұтқындарын қайтарса, қазақтар да өз тарапынан олардың тұтқындарын кері қайтаратынын білдіреді. Бірақ бұл бодандық Әбілқайыр ойлағандай нәтиже бермейді. Содан кейін ол Жоңғар хандығының қонтайшысы Қалдан Серенге адам салады. Іздегенге сұраған ол да мұны құп алады. Ол жоңғар тұтқынынан босатылған Абылай арқылы жіберген жарлығында Әбілқайырдың тілегін орындағанын толық көрсетеді. Арадағы достық қатынастар сенімді болу үшін Әбілқайырдың өз баласына мың қазақты ертіп, Жоңғарияға жіберуін, осыған жауап ретінде өз баласын мың ойратпен қазақтарға жіберетінін айтады. Дегенмен, Әбілқайырдың Қалдан Серенмен құда болып, оған арқа сүйеп, ойдағымды жүзеге асырам ба деген үміті де ақталмай қалады. 1745 жылдың қыркүйегінде Қалдан Серен қайтыс болады.
=== Өлімі ===
1748 жылы Орынбордан шағын жасағымен қайтып келе жатқан жолда, қарсыластарының бірі [[Барақ хан (Орта жүз)|Барақ сұлтанның]] құрған қақпанына ұрынып қалады. Барақ сұлтан жоңғар шапқыншылығы кезінде зор беделге ие болған тұлға. Әбілқайырдың Ресейді қолдағанын жақтырмай, оған қарсы шыққан. Әбілқайырдың 50 шақты адамымен келе жатқанын естіген ол, мүмкіндікті пайдаланып қалуды ойлап, тұзақ құрады. Осы шайқаста қарсыластарының күші басым екенін көріп тұрған ханның күзетшілері оған қашуды ұсынады. Бірақ, Әбілқайыр хан бұдан бас тартып, осы шайқаста қаза табады.
Әбілқайырдың моласы [[Қабырға]] өзенінің [[Өлкейек]]ке құятын тұсында, [[Торғай]] қаласынан 80 шақырым жерде. Кейін бұл жер «Хан моласы» аталды.
== Естелік ==
2000 жылы Ақтөбе қаласындағы облыстық әкімшіліктің алдында Әбілқайырханның қоладан құйылған ескерткіші орнатылды. Қаланың ең басты көшесі бұрыңғы Ленин даңғылының атауы өзгертіліп, Әбілқайыр хан есімі берілді. 2015 жылы Ақтөбе облысының Әйтеке би ауданындағы "Хан моласы" қорымында Әбілқайыр ханға арналған кесене мен мемориалдық кешен орнатылды.<ref>"Ақтөбе -құтты мекен" Энциклопедиялық анықтамалық . Алматы 2017 336 бет. 26-28беттер. ISBN 978-601--06-4493-9. Шамшырақ Ақтөбе ЖШС</ref>
== Галерея ==
[[File:Әбілхайыр ханның хаты (1731).jpg|left|thumb|Әбілхайыр ханның Анна Иоановнаға хаты (1731)]]
[[File:Kazakhstan-1993-Bill-50-Obverse.jpg|left|thumb|Әбілқайыр хан бейнеленген 1993 жылғы 50 теңге]]
== Әдебиет ==
*Абилхаир // Казахстан. Национальная энциклопедия. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2004. — Т. I. — С. 82. — ISBN 9965-9389-9-7. (CC BY-SA 3.0)
*''Ерофеева И. В.'' Хан Абулхаир: полководец, правитель, политик. — Алматы: Дайк-Пресс, 2007. — 456 с. — ISBN 9965-798-64-8.
* ''Ерофеева И.В.'' Эпистолярное наследие казахской правящей элиты 1675-1821 гг. Сборник исторических документов в 2-х томах/Автор проекта, введения, биографий ханов, научных комментариев; составитель и ответственный редактор И.В.Ерофеева. Алматы: АО «АБДИ Компани», 2014. - 696 с. + вкл. 44 с. — ISBN 978-9965-832-26-0.
*''Кадырбаев А. Ш.'' К истории взаимоотношений калмыков поволжья и ойратов джунгарии с ногайцами, туркменами и казахами в XVII–XVIII вв. // Вестник Калмыцкого университета. — 2023. — № 3 (59). — С. 6—16.
*''Темиргалиев Р. Д.'' Эпоха последних батыров. — Алматы: ОО «Казахское историческое общество», 2024. — С. 296.
[[Санат:1748 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақ хандары]]
[[Санат:Қазақ сұлтандары]]
[[Санат:Кіші жүз хандары]]
[[Санат:Башқұрт хандары]]
[[Санат:Хиуа хандары]]
cmtkfaq4tpalr1il6i8n2y4fthqcb6c
3693046
3693045
2026-11-07T16:57:33Z
Unknown Alash
96268
/* Кіші жүздің ханы */
3693046
wikitext
text/x-wiki
{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = Қазақ ханы
| Қазақша есімі = Әбілқайыр хан
| Шынайы есімі =
| Суреті = Abulkhair Khan.jpg
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы = Башқұрт ханы
| Ту =
| Ту2 =
| Басқара бастады = 1708
| Басқаруын аяқтады = 1709
| Ізашары =
| Ізбасары =
| Титулы_2 = Кіші жүздің ханы
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 = 1710
| Басқаруын аяқтады_2 = 1748
| Ізашары_2 = [[Қайып хан]]
| Ізбасары_2 = [[Нұралы хан]]
| Титулы_3 = қазақ ханы
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 = 1726
| Басқаруын аяқтады_3 = 1731
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 = хиуа ханы
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Реті_4 =
| Басқара бастады_4 = 1740 жылдың 5 қарашасы
| Басқаруын аяқтады_4 = 1740 жылдың 11 қарашасы
| Ізашары_4 = [[II Елбарыс хан]]
| Ізбасары_4 =
| Туған күні = белгісіз
| Туған жері =
| Қайтыс болған күні = 1748 жылдың 15 тамызы
| Қайтыс болған жері =
| Жерленді = Хан моласы (қазіргі [[Ақтөбе облысы]])
| Діні = [[Ислам|ислам]]
| Туған кездегі есімі =
| Әкесі = Айтақ Қажы сұлтан
| Анасы =
| Жұбайы = 1. есімі белгісіз <br />2. [[Бопай Бәтима|Бопай ханым]] <br />3. Баян ханым <br />4. Отнохарт батырдың қарындасы
| Балалары = '''ұлдары:''' [[Нұралы хан]], <br /> [[Ералы хан]], <br /> Жармұхамбет хан, <br /> Қожа Ахмет, <br />[[Айшуақ хан]], <br /> Әділ сұлтан, <br /> Шыңғыс сұлтан <br />'''қыздары:''' Қарашаш ханым, Намұрын ханым, Зүлейха ханым, Жәннәт ханым
| Партиясы =
| Білімі =
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons =
| Марапаттары =
}}
{{мағына|Әбілқайыр хан}}
'''Әбілқайыр хан''' (толық есімі ''Әбілқайыр-Мұхаммед Баһадүр Қазы хан'', жазба деректерде ''Абалгаир, Абдулхаир, Абуэр-хайли, Балгаир, Оболгаир, Abul-Geir, Abulkair'', туған жылы белгісіз – 1748 жылдың 15 тамызы) — [[Кіші жүз|Кіші жүздің]] [[сұлтан|сұлтаны]], 1710 жылдан бастап Кіші жүз ханы. XVII ғасырдың аяғында [[Сауран]] қаласын билеген Қажы сұлтанның ортаншы ұлы, [[Өсек сұлтан]] әулетінің өкілі.
== Өмірбаяны ==
=== Жастық шағы ===
Ел аузында сақталған аңыздарға қарағанда, ата-анасы мен үлкен ағасынан ерте айырылып, жас кезінде мұқтаждық көрген. [[қалмақтар|Еділ қалмақтарымен]] орын алған қақтығыс кезінде тұтқынға түсіп, XVII ғасырдың 90-шы жылдары мен XVIII ғасырдың бас кезінде қалмақ ханы [[Аюка хан|Аюкеге]] қызмет еткен. XVIII ғасырдың алғашқы онжылдығында өзін батыл жауынгер әрі талантты қолбасшы ретінде танытты. 1707 жылдың желтоқсанында [[тархан]] Алдар Исекеев бастаған [[Башқұрт көтерілістері|башқұрт көтерілісшілермен]] бірге ресей әскеріне қарсы соғысқан. Жүректау тауының мағындағы 10 күнге созылған шайқас көтерілісшілердің жеңісімен аяқталды. 1709 жылы Алдар Исекеевтің шақыруымен Шығыс Башқұртстанға қайта оралып, башқұрт ханы атанды. Жоңғар әскерінің Сырдың бойына басып кіруіне байланысты қазақ даласына оралуға мәжбүр болды. Башқұрт тағын иеленуі, [[ойраттар|ойрат]] тайпаларына қарсы жүргізген сәтті әскери қимылдары Әбілқайырдың [[Орта жүз|Орта]] және Кіші жүздердегі беделін арттырды.
=== Кіші жүздің ханы ===
[[File:Bashkir by Castle 01.jpg|thumb|left|Әбілқайыр хан (Дж. Кэстль суреті)]]
1702–1723 жылдары аралығында қол астындағы қазақтардың еділ қалмақтарының қоныстарына, жайық казактарының станицаларына шабуылдарын басқарған. 1715 жылы казак станицасы Новошешминскті өрттеп жіберді. 1717, 1719, 1720, 1720 жылдары қалмақтарға және Қазан уезіндегі елді-мекендерге жаңа шабуылдар ұйымастырған. 1718, 1719, 1720 жылдары Әбілқайыр ханның батырлары Жайық казак қалашығын үш рет қоршауға алған. XVIII ғасырдың екінші онжылдығында Қазан және Сібір губернияларындағы жергілікті билеуші топтармен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты.
XVIII ғасырдың 30-шы жылдардың басында басында Әбілхайыр патша үкіметімен келісімге келіп, Еділ-Жайық өңіріндегі қазақтар, башқұрттар және қалмақтар арасындағы даулы жайылым жерлерді бөлу мәселесін өз халқының мүддесіне сай шеше алды. Екі тарап арасындағы бұл ауызша келісімдер Анна Иоанновнаның Кабинеті мен Сыртқы істер алқасы тарапынан 1738 жылдың 18 мамырында және 13 тамызында, 1738 жылдың 15 ақпанында және т.б. қабылданған жер мәселесіне қатысты нормативтік актілерге негіз болды. Бұл келісімдер қазақтардың 1725–1726 жылдары Жайықтың сол жағалауының орта және төменгі ағысындағы иеленген жайылымдарына құқығын заң жүзінде бекітті. Қазақ билеуші топтары Кіші және Орта жүздің көшпелі халқы үшін аса маңызды саналатын «солтүстік аумақтар» мәселесінің сәтті шешілуін Әбілқайырдың саяси қызметіндегі басты жетістіктерінің бірі ретінде санаған.
Сонымен қатар XVIII ғасырдың 30-шы және 40-шы жылдарыдың ортасына дейін Әбілқайыр хан қарақалпақтарды Сырдария мен Қуаңдария өзендерінің жағалауларынан, ал еділ қалмақтарын Ембі және Ойыл өзендерінің орта және төменгі ағыстарындағы аумақтардан ығыстырып шығаруға барынша күш салды. Осының нәтижесінде, Кіші жүз қазақтары Сырдарияның екі жағалауы мен оның сол жағалаудағы салаларының, сондай-ақ Ембі өзенінің бүкіл ағысы бойларында көшіп-қона бастады. Әбілқайырдың жер мәселесін сәтті шешуінің нәтижесінде, XVIII ғасырдың 40-шы жылдарына қарай оның қазақ даласындағы саяси ықпалы тұрақталып, едәуір нығайды. Ол кезде ханның негізгі әлеуметтік тірегін Кіші жүздегі саны көп шөмекей руы, сондай-ақ Мұғалжар таулары мен Сырдарияның төменгі ағысын мекендеген шекті руының құрамындағы бірлестіктердің басым бөлігі құрады. Бұлардан бөлек, Әбілқайырдың қол астында келесі рулық-тайпалық бірлестіктер болды: үлкен ұлы Нұралы басқарған байұлы, батысқазақ батырларының ішіндегі ең көрнектісі Есет Көкіұлы бастаған жетіру рулық одақтары, екінші ұлы Ералының қолбасшылығындағы керейлер, Әбілқайырға адал, әрі «барша қазақ старшындарының ішіндегі ең мәртебелісі» саналатын Жәнібек батыр басқарды арғын және қыпшақ тайпаларындағы рулардың басым бөлігі.
Әбілқайыр Орта және Кіші жүз қазақтарымен қатар, Солтүстік Хорезмнің өзбектері арасында да саяси ықпалға ие болды. Осыған байланысты ол жергілікті тайпа көсемдерінің қолдауымен 1740 жылдың 5 қарашасында хиуа тағына отырды. Бірақ 11 қараша күні ол Нәдір шах тарапынан қанды кек алу әрекетінен қауіптеніп, хандық астанасын тастап кетуге мәжбүр болды. 1741–1746 жылдар аралығында ол Иран, Бұхара және Хиуа хандықтарының билеушілерімен, жоғары лауазымды шенеуніктерімен тұрақты түрде хат алмасып, елшілер жіберіп отырған. Сонымен қатар ол Жоңғар хандығымен тұрақты дипломатиялық байланыс орнатты. Алайда, Көшек, Әбілмәмбет, Жаубасар хандардан және беделді Барақ, Батыр сұлтандардан айырмашылығы, ол «алман» (салық) төлеуден және жоңғар билеушісінің ордасына аманат жіберуден үзілді-кесілді бас тартты. Сондай-ақ Әбілқайыр Жоңғар хандығының билеушісі әулеттік одақ құруды ұсынған жалғыз қазақ ханы болды. Қалдан-Сереннің екі ұсынысына қарамастан, жоңғар тағының ресми мұрагері Цеван-Доржи мен Әбілқайырдың қызы арасындағы әулеттік одақ жүзеге асқан жоқ.
Әбілқайыр ханның 4 әйелі болған. Тұңғыш әйелінің есімі және шыққан тегі белгісіз. Екінші әйелі Бопай ханым Дербісалы сұлтанның қарындасы немесе адай руынан шыққан старшынның қызы болған. Бопайдан Нұралы, Ералы, Кожахмет, Айшуақ, Әділ және Зүлейха туған. Үшінші әйелі Баян (Баяна) Әбілқайырдың XVIII ғасырдың бірінші ширегінде еділ қалмақтарына бағытталған жорығы кезінде тұтқынға түскен белгісіз қалмақ тайшысының қызы. Төртінші әйелі - танымал башқұрт батыры Отнохарттың қарындасы. Әбілқайыр оған саяси себептерге байланысты үйленді. Ол төрт әйелінен бөлек, 1745 жылы еділ қалмақтарының қоныстарына жасаған жорықтарының бірінде тайшы Санжилан-Цереннің қызы Цойрошиді тұтқынға алған.
Әбілқайыр жастайынан батылдығымен танылып, дарынды әскербасы және білгір қолбасшы болды. [[1726]] жылы үш жүздің қазақтары бас қосқан құрылтайда билер мен батырлар бірауыздан Әбілқайырды [[Қазақ хандығы]] әскерінің бас қолбасшысы етіп сайлады. Ал, Әбілқайырдың хандық дәрежеге қалай жеткендігін [[1736]] жылы оның Ордасына келген ағылшын суретшісі [[Джон Кэстль]] былайша түйіндейді:''Ол зор тұлғалы, сымбатты, аппақ жүзі қызыл шырайлы, түсі сондай жылы кісі, сонымен қатар зор денсаулық пен қайрат-күш иесі, садақ тартуға келгенде шынымен-ақ бүкіл ұлтта оған тең келетін кісі жоқ. Хан болмай тұрып, ол сұлтан ғана болатын, оның барлық балалары да осы лауазымды алып жүр. Жоңғар қалмақтарымен болған соғыста олардың басшысы қонтайшыны өз қолымен тұтқынға алғаннан кейін… Кіші орда оны хан сайлады.''
Қазақтарды әлсіретіп, бүкіл Орта Азияға жол ашар қақпаның кілтін тезірек қолға түсіру жөнінде патшасынан нұсқау алған орыстың далалық әкімдері бұл оқшалануды өз мүдделеріне пайдаланып қалуға жанталаса кіріседі. Бұл ретте отарлаудың ежелден сыналған тәсілі – «жабайыны жабайының қолымен құртуды» іске қосады. Сөйтіп олар өздерінің бодандары Еділ қалмақтарын да, башқұрттарды да, сондай-ақ Жайық казактарын да айдап салып, Кіші жүз қазақтарының тынышын кетіре бастайды. Соның аяғы Әбілқайырдың 1730 жылы өзін Ресей империясының қол астына алуына сұрап, Петербургке елшісін жіберуіне әкеп соғады. Онда ол өзінің Ресей империясына башқұрттар секілді қызмет етіп, солар сияқты алым төлейтінін айта келіп, өздеріне Ресейдің өзге бодандары тарапынан ешқандай қиянат және шабуыл болмауын талап етеді, патша тарапынан тыйым салынбаса, башқұрттардың өздігінен шабуыл жасауды тоқтатпайтынын айтады. Сондай-ақ Ресей бодандары қолдарындағы қазақ тұтқындарын қайтарса, қазақтар да өз тарапынан олардың тұтқындарын кері қайтаратынын білдіреді. Бірақ бұл бодандық Әбілқайыр ойлағандай нәтиже бермейді. Содан кейін ол Жоңғар хандығының қонтайшысы Қалдан Серенге адам салады. Іздегенге сұраған ол да мұны құп алады. Ол жоңғар тұтқынынан босатылған Абылай арқылы жіберген жарлығында Әбілқайырдың тілегін орындағанын толық көрсетеді. Арадағы достық қатынастар сенімді болу үшін Әбілқайырдың өз баласына мың қазақты ертіп, Жоңғарияға жіберуін, осыған жауап ретінде өз баласын мың ойратпен қазақтарға жіберетінін айтады. Дегенмен, Әбілқайырдың Қалдан Серенмен құда болып, оған арқа сүйеп, ойдағымды жүзеге асырам ба деген үміті де ақталмай қалады. 1745 жылдың қыркүйегінде Қалдан Серен қайтыс болады.
=== Өлімі ===
1748 жылы Орынбордан шағын жасағымен қайтып келе жатқан жолда, қарсыластарының бірі [[Барақ хан (Орта жүз)|Барақ сұлтанның]] құрған қақпанына ұрынып қалады. Барақ сұлтан жоңғар шапқыншылығы кезінде зор беделге ие болған тұлға. Әбілқайырдың Ресейді қолдағанын жақтырмай, оған қарсы шыққан. Әбілқайырдың 50 шақты адамымен келе жатқанын естіген ол, мүмкіндікті пайдаланып қалуды ойлап, тұзақ құрады. Осы шайқаста қарсыластарының күші басым екенін көріп тұрған ханның күзетшілері оған қашуды ұсынады. Бірақ, Әбілқайыр хан бұдан бас тартып, осы шайқаста қаза табады.
Әбілқайырдың моласы [[Қабырға]] өзенінің [[Өлкейек]]ке құятын тұсында, [[Торғай]] қаласынан 80 шақырым жерде. Кейін бұл жер «Хан моласы» аталды.
== Естелік ==
2000 жылы Ақтөбе қаласындағы облыстық әкімшіліктің алдында Әбілқайырханның қоладан құйылған ескерткіші орнатылды. Қаланың ең басты көшесі бұрыңғы Ленин даңғылының атауы өзгертіліп, Әбілқайыр хан есімі берілді. 2015 жылы Ақтөбе облысының Әйтеке би ауданындағы "Хан моласы" қорымында Әбілқайыр ханға арналған кесене мен мемориалдық кешен орнатылды.<ref>"Ақтөбе -құтты мекен" Энциклопедиялық анықтамалық . Алматы 2017 336 бет. 26-28беттер. ISBN 978-601--06-4493-9. Шамшырақ Ақтөбе ЖШС</ref>
== Галерея ==
[[File:Әбілхайыр ханның хаты (1731).jpg|left|thumb|Әбілхайыр ханның Анна Иоановнаға хаты (1731)]]
[[File:Kazakhstan-1993-Bill-50-Obverse.jpg|left|thumb|Әбілқайыр хан бейнеленген 1993 жылғы 50 теңге]]
== Әдебиет ==
*Абилхаир // Казахстан. Национальная энциклопедия. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2004. — Т. I. — С. 82. — ISBN 9965-9389-9-7. (CC BY-SA 3.0)
*''Ерофеева И. В.'' Хан Абулхаир: полководец, правитель, политик. — Алматы: Дайк-Пресс, 2007. — 456 с. — ISBN 9965-798-64-8.
* ''Ерофеева И.В.'' Эпистолярное наследие казахской правящей элиты 1675-1821 гг. Сборник исторических документов в 2-х томах/Автор проекта, введения, биографий ханов, научных комментариев; составитель и ответственный редактор И.В.Ерофеева. Алматы: АО «АБДИ Компани», 2014. - 696 с. + вкл. 44 с. — ISBN 978-9965-832-26-0.
*''Кадырбаев А. Ш.'' К истории взаимоотношений калмыков поволжья и ойратов джунгарии с ногайцами, туркменами и казахами в XVII–XVIII вв. // Вестник Калмыцкого университета. — 2023. — № 3 (59). — С. 6—16.
*''Темиргалиев Р. Д.'' Эпоха последних батыров. — Алматы: ОО «Казахское историческое общество», 2024. — С. 296.
[[Санат:1748 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақ хандары]]
[[Санат:Қазақ сұлтандары]]
[[Санат:Кіші жүз хандары]]
[[Санат:Башқұрт хандары]]
[[Санат:Хиуа хандары]]
6ifke6saqw71maz4x4hk57lc0wl4sa0
3693163
3693046
2026-11-08T04:16:48Z
Unknown Alash
96268
/* Өмірбаяны */
3693163
wikitext
text/x-wiki
{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = Қазақ ханы
| Қазақша есімі = Әбілқайыр хан
| Шынайы есімі =
| Суреті = Abulkhair Khan.jpg
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы = Башқұрт ханы
| Ту =
| Ту2 =
| Басқара бастады = 1708
| Басқаруын аяқтады = 1709
| Ізашары =
| Ізбасары =
| Титулы_2 = Кіші жүздің ханы
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 = 1710
| Басқаруын аяқтады_2 = 1748
| Ізашары_2 = [[Қайып хан]]
| Ізбасары_2 = [[Нұралы хан]]
| Титулы_3 = қазақ ханы
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 = 1726
| Басқаруын аяқтады_3 = 1731
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 = хиуа ханы
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Реті_4 =
| Басқара бастады_4 = 1740 жылдың 5 қарашасы
| Басқаруын аяқтады_4 = 1740 жылдың 11 қарашасы
| Ізашары_4 = [[II Елбарыс хан]]
| Ізбасары_4 =
| Туған күні = белгісіз
| Туған жері =
| Қайтыс болған күні = 1748 жылдың 15 тамызы
| Қайтыс болған жері =
| Жерленді = Хан моласы (қазіргі [[Ақтөбе облысы]])
| Діні = [[Ислам|ислам]]
| Туған кездегі есімі =
| Әкесі = Айтақ Қажы сұлтан
| Анасы =
| Жұбайы = 1. есімі белгісіз <br />2. [[Бопай Бәтима|Бопай ханым]] <br />3. Баян ханым <br />4. Отнохарт батырдың қарындасы
| Балалары = '''ұлдары:''' [[Нұралы хан]], <br /> [[Ералы хан]], <br /> Жармұхамбет хан, <br /> Қожа Ахмет, <br />[[Айшуақ хан]], <br /> Әділ сұлтан, <br /> Шыңғыс сұлтан <br />'''қыздары:''' Қарашаш ханым, Намұрын ханым, Зүлейха ханым, Жәннәт ханым
| Партиясы =
| Білімі =
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons =
| Марапаттары =
}}
{{мағына|Әбілқайыр хан}}
'''Әбілқайыр хан''' (толық есімі ''Әбілқайыр-Мұхаммед Баһадүр Қазы хан'', жазба деректерде ''Абалгаир, Абдулхаир, Абуэр-хайли, Балгаир, Оболгаир, Abul-Geir, Abulkair'', туған жылы белгісіз – 1748 жылдың 15 тамызы) — [[Кіші жүз|Кіші жүздің]] [[сұлтан|сұлтаны]], 1710 жылдан бастап Кіші жүз ханы. XVII ғасырдың аяғында [[Сауран]] қаласын билеген Қажы сұлтанның ортаншы ұлы, [[Өсек сұлтан]] әулетінің өкілі.
== Өмірбаяны ==
А.И. Тевкелевтің жазып алған мәліметіне сәйкес Әбілқайыр ханның шыққан тегі келесідей: Ұрыс хан — Қойыршақ хан — Барақ хан — Жәнібек хан — Өсек сұлтан — Бөлекей-Қоян сұлтан — Айшуақ сұлтан — Ырыс сұлтан — Қажы сұлтан — Әбілқайыр хан
Ел аузында сақталған аңыздарға қарағанда, ата-анасы мен үлкен ағасынан ерте айырылып, жас кезінде мұқтаждық көрген. [[қалмақтар|Еділ қалмақтарымен]] орын алған қақтығыс кезінде тұтқынға түсіп, XVII ғасырдың 90-шы жылдары мен XVIII ғасырдың бас кезінде қалмақ ханы [[Аюка хан|Аюкеге]] қызмет еткен. XVIII ғасырдың алғашқы онжылдығында өзін батыл жауынгер әрі талантты қолбасшы ретінде танытты. 1707 жылдың желтоқсанында [[тархан]] Алдар Исекеев бастаған [[Башқұрт көтерілістері|башқұрт көтерілісшілермен]] бірге ресей әскеріне қарсы соғысқан. Жүректау тауының мағындағы 10 күнге созылған шайқас көтерілісшілердің жеңісімен аяқталды. 1709 жылы Алдар Исекеевтің шақыруымен Шығыс Башқұртстанға қайта оралып, башқұрт ханы атанды. Жоңғар әскерінің Сырдың бойына басып кіруіне байланысты қазақ даласына оралуға мәжбүр болды. Башқұрт тағын иеленуі, [[ойраттар|ойрат]] тайпаларына қарсы жүргізген сәтті әскери қимылдары Әбілқайырдың [[Орта жүз|Орта]] және Кіші жүздердегі беделін арттырды.
[[File:Bashkir by Castle 01.jpg|thumb|left|Әбілқайыр хан (Дж. Кэстль суреті)]]
1702–1723 жылдары аралығында қол астындағы қазақтардың еділ қалмақтарының қоныстарына, жайық казактарының станицаларына шабуылдарын басқарған. 1715 жылы казак станицасы Новошешминскті өрттеп жіберді. 1717, 1719, 1720, 1720 жылдары қалмақтарға және Қазан уезіндегі елді-мекендерге жаңа шабуылдар ұйымастырған. 1718, 1719, 1720 жылдары Әбілқайыр ханның батырлары Жайық казак қалашығын үш рет қоршауға алған. XVIII ғасырдың екінші онжылдығында Қазан және Сібір губернияларындағы жергілікті билеуші топтармен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты.
XVIII ғасырдың 30-шы жылдардың басында басында Әбілхайыр патша үкіметімен келісімге келіп, Еділ-Жайық өңіріндегі қазақтар, башқұрттар және қалмақтар арасындағы даулы жайылым жерлерді бөлу мәселесін өз халқының мүддесіне сай шеше алды. Екі тарап арасындағы бұл ауызша келісімдер Анна Иоанновнаның Кабинеті мен Сыртқы істер алқасы тарапынан 1738 жылдың 18 мамырында және 13 тамызында, 1738 жылдың 15 ақпанында және т.б. қабылданған жер мәселесіне қатысты нормативтік актілерге негіз болды. Бұл келісімдер қазақтардың 1725–1726 жылдары Жайықтың сол жағалауының орта және төменгі ағысындағы иеленген жайылымдарына құқығын заң жүзінде бекітті. Қазақ билеуші топтары Кіші және Орта жүздің көшпелі халқы үшін аса маңызды саналатын «солтүстік аумақтар» мәселесінің сәтті шешілуін Әбілқайырдың саяси қызметіндегі басты жетістіктерінің бірі ретінде санаған.
Сонымен қатар XVIII ғасырдың 30-шы және 40-шы жылдарыдың ортасына дейін Әбілқайыр хан қарақалпақтарды Сырдария мен Қуаңдария өзендерінің жағалауларынан, ал еділ қалмақтарын Ембі және Ойыл өзендерінің орта және төменгі ағыстарындағы аумақтардан ығыстырып шығаруға барынша күш салды. Осының нәтижесінде, Кіші жүз қазақтары Сырдарияның екі жағалауы мен оның сол жағалаудағы салаларының, сондай-ақ Ембі өзенінің бүкіл ағысы бойларында көшіп-қона бастады. Әбілқайырдың жер мәселесін сәтті шешуінің нәтижесінде, XVIII ғасырдың 40-шы жылдарына қарай оның қазақ даласындағы саяси ықпалы тұрақталып, едәуір нығайды. Ол кезде ханның негізгі әлеуметтік тірегін Кіші жүздегі саны көп шөмекей руы, сондай-ақ Мұғалжар таулары мен Сырдарияның төменгі ағысын мекендеген шекті руының құрамындағы бірлестіктердің басым бөлігі құрады. Бұлардан бөлек, Әбілқайырдың қол астында келесі рулық-тайпалық бірлестіктер болды: үлкен ұлы Нұралы басқарған байұлы, батысқазақ батырларының ішіндегі ең көрнектісі Есет Көкіұлы бастаған жетіру рулық одақтары, екінші ұлы Ералының қолбасшылығындағы керейлер, Әбілқайырға адал, әрі «барша қазақ старшындарының ішіндегі ең мәртебелісі» саналатын Жәнібек батыр басқарды арғын және қыпшақ тайпаларындағы рулардың басым бөлігі.
Әбілқайыр Орта және Кіші жүз қазақтарымен қатар, Солтүстік Хорезмнің өзбектері арасында да саяси ықпалға ие болды. Осыған байланысты ол жергілікті тайпа көсемдерінің қолдауымен 1740 жылдың 5 қарашасында хиуа тағына отырды. Бірақ 11 қараша күні ол Нәдір шах тарапынан қанды кек алу әрекетінен қауіптеніп, хандық астанасын тастап кетуге мәжбүр болды. 1741–1746 жылдар аралығында ол Иран, Бұхара және Хиуа хандықтарының билеушілерімен, жоғары лауазымды шенеуніктерімен тұрақты түрде хат алмасып, елшілер жіберіп отырған. Сонымен қатар ол Жоңғар хандығымен тұрақты дипломатиялық байланыс орнатты. Алайда, Көшек, Әбілмәмбет, Жаубасар хандардан және беделді Барақ, Батыр сұлтандардан айырмашылығы, ол «алман» (салық) төлеуден және жоңғар билеушісінің ордасына аманат жіберуден үзілді-кесілді бас тартты. Сондай-ақ Әбілқайыр Жоңғар хандығының билеушісі әулеттік одақ құруды ұсынған жалғыз қазақ ханы болды. Қалдан-Сереннің екі ұсынысына қарамастан, жоңғар тағының ресми мұрагері Цеван-Доржи мен Әбілқайырдың қызы арасындағы әулеттік одақ жүзеге асқан жоқ.
Әбілқайыр ханның 4 әйелі болған. Тұңғыш әйелінің есімі және шыққан тегі белгісіз. Екінші әйелі Бопай ханым Дербісалы сұлтанның қарындасы немесе адай руынан шыққан старшынның қызы болған. Бопайдан Нұралы, Ералы, Кожахмет, Айшуақ, Әділ және Зүлейха туған. Үшінші әйелі Баян (Баяна) Әбілқайырдың XVIII ғасырдың бірінші ширегінде еділ қалмақтарына бағытталған жорығы кезінде тұтқынға түскен белгісіз қалмақ тайшысының қызы. Төртінші әйелі - танымал башқұрт батыры Отнохарттың қарындасы. Әбілқайыр оған саяси себептерге байланысты үйленді. Ол төрт әйелінен бөлек, 1745 жылы еділ қалмақтарының қоныстарына жасаған жорықтарының бірінде тайшы Санжилан-Цереннің қызы Цойрошиді тұтқынға алған.
Әбілқайыр жастайынан батылдығымен танылып, дарынды әскербасы және білгір қолбасшы болды. [[1726]] жылы үш жүздің қазақтары бас қосқан құрылтайда билер мен батырлар бірауыздан Әбілқайырды [[Қазақ хандығы]] әскерінің бас қолбасшысы етіп сайлады. Ал, Әбілқайырдың хандық дәрежеге қалай жеткендігін [[1736]] жылы оның Ордасына келген ағылшын суретшісі [[Джон Кэстль]] былайша түйіндейді:''Ол зор тұлғалы, сымбатты, аппақ жүзі қызыл шырайлы, түсі сондай жылы кісі, сонымен қатар зор денсаулық пен қайрат-күш иесі, садақ тартуға келгенде шынымен-ақ бүкіл ұлтта оған тең келетін кісі жоқ. Хан болмай тұрып, ол сұлтан ғана болатын, оның барлық балалары да осы лауазымды алып жүр. Жоңғар қалмақтарымен болған соғыста олардың басшысы қонтайшыны өз қолымен тұтқынға алғаннан кейін… Кіші орда оны хан сайлады.''
Қазақтарды әлсіретіп, бүкіл Орта Азияға жол ашар қақпаның кілтін тезірек қолға түсіру жөнінде патшасынан нұсқау алған орыстың далалық әкімдері бұл оқшалануды өз мүдделеріне пайдаланып қалуға жанталаса кіріседі. Бұл ретте отарлаудың ежелден сыналған тәсілі – «жабайыны жабайының қолымен құртуды» іске қосады. Сөйтіп олар өздерінің бодандары Еділ қалмақтарын да, башқұрттарды да, сондай-ақ Жайық казактарын да айдап салып, Кіші жүз қазақтарының тынышын кетіре бастайды. Соның аяғы Әбілқайырдың 1730 жылы өзін Ресей империясының қол астына алуына сұрап, Петербургке елшісін жіберуіне әкеп соғады. Онда ол өзінің Ресей империясына башқұрттар секілді қызмет етіп, солар сияқты алым төлейтінін айта келіп, өздеріне Ресейдің өзге бодандары тарапынан ешқандай қиянат және шабуыл болмауын талап етеді, патша тарапынан тыйым салынбаса, башқұрттардың өздігінен шабуыл жасауды тоқтатпайтынын айтады. Сондай-ақ Ресей бодандары қолдарындағы қазақ тұтқындарын қайтарса, қазақтар да өз тарапынан олардың тұтқындарын кері қайтаратынын білдіреді. Бірақ бұл бодандық Әбілқайыр ойлағандай нәтиже бермейді. Содан кейін ол Жоңғар хандығының қонтайшысы Қалдан Серенге адам салады. Іздегенге сұраған ол да мұны құп алады. Ол жоңғар тұтқынынан босатылған Абылай арқылы жіберген жарлығында Әбілқайырдың тілегін орындағанын толық көрсетеді. Арадағы достық қатынастар сенімді болу үшін Әбілқайырдың өз баласына мың қазақты ертіп, Жоңғарияға жіберуін, осыған жауап ретінде өз баласын мың ойратпен қазақтарға жіберетінін айтады. Дегенмен, Әбілқайырдың Қалдан Серенмен құда болып, оған арқа сүйеп, ойдағымды жүзеге асырам ба деген үміті де ақталмай қалады. 1745 жылдың қыркүйегінде Қалдан Серен қайтыс болады.
=== Өлімі ===
1748 жылы Орынбордан шағын жасағымен қайтып келе жатқан жолда, қарсыластарының бірі [[Барақ хан (Орта жүз)|Барақ сұлтанның]] құрған қақпанына ұрынып қалады. Барақ сұлтан жоңғар шапқыншылығы кезінде зор беделге ие болған тұлға. Әбілқайырдың Ресейді қолдағанын жақтырмай, оған қарсы шыққан. Әбілқайырдың 50 шақты адамымен келе жатқанын естіген ол, мүмкіндікті пайдаланып қалуды ойлап, тұзақ құрады. Осы шайқаста қарсыластарының күші басым екенін көріп тұрған ханның күзетшілері оған қашуды ұсынады. Бірақ, Әбілқайыр хан бұдан бас тартып, осы шайқаста қаза табады.
Әбілқайырдың моласы [[Қабырға]] өзенінің [[Өлкейек]]ке құятын тұсында, [[Торғай]] қаласынан 80 шақырым жерде. Кейін бұл жер «Хан моласы» аталды.
== Естелік ==
2000 жылы Ақтөбе қаласындағы облыстық әкімшіліктің алдында Әбілқайырханның қоладан құйылған ескерткіші орнатылды. Қаланың ең басты көшесі бұрыңғы Ленин даңғылының атауы өзгертіліп, Әбілқайыр хан есімі берілді. 2015 жылы Ақтөбе облысының Әйтеке би ауданындағы "Хан моласы" қорымында Әбілқайыр ханға арналған кесене мен мемориалдық кешен орнатылды.<ref>"Ақтөбе -құтты мекен" Энциклопедиялық анықтамалық . Алматы 2017 336 бет. 26-28беттер. ISBN 978-601--06-4493-9. Шамшырақ Ақтөбе ЖШС</ref>
== Галерея ==
[[File:Әбілхайыр ханның хаты (1731).jpg|left|thumb|Әбілхайыр ханның Анна Иоановнаға хаты (1731)]]
[[File:Kazakhstan-1993-Bill-50-Obverse.jpg|left|thumb|Әбілқайыр хан бейнеленген 1993 жылғы 50 теңге]]
== Әдебиет ==
*Абилхаир // Казахстан. Национальная энциклопедия. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2004. — Т. I. — С. 82. — ISBN 9965-9389-9-7. (CC BY-SA 3.0)
*''Ерофеева И. В.'' Хан Абулхаир: полководец, правитель, политик. — Алматы: Дайк-Пресс, 2007. — 456 с. — ISBN 9965-798-64-8.
* ''Ерофеева И.В.'' Эпистолярное наследие казахской правящей элиты 1675-1821 гг. Сборник исторических документов в 2-х томах/Автор проекта, введения, биографий ханов, научных комментариев; составитель и ответственный редактор И.В.Ерофеева. Алматы: АО «АБДИ Компани», 2014. - 696 с. + вкл. 44 с. — ISBN 978-9965-832-26-0.
*''Кадырбаев А. Ш.'' К истории взаимоотношений калмыков поволжья и ойратов джунгарии с ногайцами, туркменами и казахами в XVII–XVIII вв. // Вестник Калмыцкого университета. — 2023. — № 3 (59). — С. 6—16.
*''Темиргалиев Р. Д.'' Эпоха последних батыров. — Алматы: ОО «Казахское историческое общество», 2024. — С. 296.
[[Санат:1748 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақ хандары]]
[[Санат:Қазақ сұлтандары]]
[[Санат:Кіші жүз хандары]]
[[Санат:Башқұрт хандары]]
[[Санат:Хиуа хандары]]
dwkvugc0wcfqwbmd2xl6cyc8dyj7c1n
3693164
3693163
2026-11-08T04:17:28Z
Unknown Alash
96268
/* Өмірбаяны */
3693164
wikitext
text/x-wiki
{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = Қазақ ханы
| Қазақша есімі = Әбілқайыр хан
| Шынайы есімі =
| Суреті = Abulkhair Khan.jpg
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы = Башқұрт ханы
| Ту =
| Ту2 =
| Басқара бастады = 1708
| Басқаруын аяқтады = 1709
| Ізашары =
| Ізбасары =
| Титулы_2 = Кіші жүздің ханы
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 = 1710
| Басқаруын аяқтады_2 = 1748
| Ізашары_2 = [[Қайып хан]]
| Ізбасары_2 = [[Нұралы хан]]
| Титулы_3 = қазақ ханы
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 = 1726
| Басқаруын аяқтады_3 = 1731
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 = хиуа ханы
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Реті_4 =
| Басқара бастады_4 = 1740 жылдың 5 қарашасы
| Басқаруын аяқтады_4 = 1740 жылдың 11 қарашасы
| Ізашары_4 = [[II Елбарыс хан]]
| Ізбасары_4 =
| Туған күні = белгісіз
| Туған жері =
| Қайтыс болған күні = 1748 жылдың 15 тамызы
| Қайтыс болған жері =
| Жерленді = Хан моласы (қазіргі [[Ақтөбе облысы]])
| Діні = [[Ислам|ислам]]
| Туған кездегі есімі =
| Әкесі = Айтақ Қажы сұлтан
| Анасы =
| Жұбайы = 1. есімі белгісіз <br />2. [[Бопай Бәтима|Бопай ханым]] <br />3. Баян ханым <br />4. Отнохарт батырдың қарындасы
| Балалары = '''ұлдары:''' [[Нұралы хан]], <br /> [[Ералы хан]], <br /> Жармұхамбет хан, <br /> Қожа Ахмет, <br />[[Айшуақ хан]], <br /> Әділ сұлтан, <br /> Шыңғыс сұлтан <br />'''қыздары:''' Қарашаш ханым, Намұрын ханым, Зүлейха ханым, Жәннәт ханым
| Партиясы =
| Білімі =
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons =
| Марапаттары =
}}
{{мағына|Әбілқайыр хан}}
'''Әбілқайыр хан''' (толық есімі ''Әбілқайыр-Мұхаммед Баһадүр Қазы хан'', жазба деректерде ''Абалгаир, Абдулхаир, Абуэр-хайли, Балгаир, Оболгаир, Abul-Geir, Abulkair'', туған жылы белгісіз – 1748 жылдың 15 тамызы) — [[Кіші жүз|Кіші жүздің]] [[сұлтан|сұлтаны]], 1710 жылдан бастап Кіші жүз ханы. XVII ғасырдың аяғында [[Сауран]] қаласын билеген Қажы сұлтанның ортаншы ұлы, [[Өсек сұлтан]] әулетінің өкілі.
== Өмірбаяны ==
А.И. Тевкелевтің жазып алған мәліметіне сәйкес Әбілқайыр ханның шыққан тегі келесідей: [[Ұрыс хан]] — [[Қойыршақ хан]] — [[Барақ хан]] — [[Жәнібек хан]] — [[Өсек сұлтан]] — Бөлекей-Қоян сұлтан — Айшуақ сұлтан — Ырыс сұлтан — Қажы сұлтан — Әбілқайыр хан.
Ел аузында сақталған аңыздарға қарағанда, ата-анасы мен үлкен ағасынан ерте айырылып, жас кезінде мұқтаждық көрген. [[қалмақтар|Еділ қалмақтарымен]] орын алған қақтығыс кезінде тұтқынға түсіп, XVII ғасырдың 90-шы жылдары мен XVIII ғасырдың бас кезінде қалмақ ханы [[Аюка хан|Аюкеге]] қызмет еткен. XVIII ғасырдың алғашқы онжылдығында өзін батыл жауынгер әрі талантты қолбасшы ретінде танытты. 1707 жылдың желтоқсанында [[тархан]] Алдар Исекеев бастаған [[Башқұрт көтерілістері|башқұрт көтерілісшілермен]] бірге ресей әскеріне қарсы соғысқан. Жүректау тауының мағындағы 10 күнге созылған шайқас көтерілісшілердің жеңісімен аяқталды. 1709 жылы Алдар Исекеевтің шақыруымен Шығыс Башқұртстанға қайта оралып, башқұрт ханы атанды. Жоңғар әскерінің Сырдың бойына басып кіруіне байланысты қазақ даласына оралуға мәжбүр болды. Башқұрт тағын иеленуі, [[ойраттар|ойрат]] тайпаларына қарсы жүргізген сәтті әскери қимылдары Әбілқайырдың [[Орта жүз|Орта]] және Кіші жүздердегі беделін арттырды.
[[File:Bashkir by Castle 01.jpg|thumb|left|Әбілқайыр хан (Дж. Кэстль суреті)]]
1702–1723 жылдары аралығында қол астындағы қазақтардың еділ қалмақтарының қоныстарына, жайық казактарының станицаларына шабуылдарын басқарған. 1715 жылы казак станицасы Новошешминскті өрттеп жіберді. 1717, 1719, 1720, 1720 жылдары қалмақтарға және Қазан уезіндегі елді-мекендерге жаңа шабуылдар ұйымастырған. 1718, 1719, 1720 жылдары Әбілқайыр ханның батырлары Жайық казак қалашығын үш рет қоршауға алған. XVIII ғасырдың екінші онжылдығында Қазан және Сібір губернияларындағы жергілікті билеуші топтармен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты.
XVIII ғасырдың 30-шы жылдардың басында басында Әбілхайыр патша үкіметімен келісімге келіп, Еділ-Жайық өңіріндегі қазақтар, башқұрттар және қалмақтар арасындағы даулы жайылым жерлерді бөлу мәселесін өз халқының мүддесіне сай шеше алды. Екі тарап арасындағы бұл ауызша келісімдер Анна Иоанновнаның Кабинеті мен Сыртқы істер алқасы тарапынан 1738 жылдың 18 мамырында және 13 тамызында, 1738 жылдың 15 ақпанында және т.б. қабылданған жер мәселесіне қатысты нормативтік актілерге негіз болды. Бұл келісімдер қазақтардың 1725–1726 жылдары Жайықтың сол жағалауының орта және төменгі ағысындағы иеленген жайылымдарына құқығын заң жүзінде бекітті. Қазақ билеуші топтары Кіші және Орта жүздің көшпелі халқы үшін аса маңызды саналатын «солтүстік аумақтар» мәселесінің сәтті шешілуін Әбілқайырдың саяси қызметіндегі басты жетістіктерінің бірі ретінде санаған.
Сонымен қатар XVIII ғасырдың 30-шы және 40-шы жылдарыдың ортасына дейін Әбілқайыр хан қарақалпақтарды Сырдария мен Қуаңдария өзендерінің жағалауларынан, ал еділ қалмақтарын Ембі және Ойыл өзендерінің орта және төменгі ағыстарындағы аумақтардан ығыстырып шығаруға барынша күш салды. Осының нәтижесінде, Кіші жүз қазақтары Сырдарияның екі жағалауы мен оның сол жағалаудағы салаларының, сондай-ақ Ембі өзенінің бүкіл ағысы бойларында көшіп-қона бастады. Әбілқайырдың жер мәселесін сәтті шешуінің нәтижесінде, XVIII ғасырдың 40-шы жылдарына қарай оның қазақ даласындағы саяси ықпалы тұрақталып, едәуір нығайды. Ол кезде ханның негізгі әлеуметтік тірегін Кіші жүздегі саны көп шөмекей руы, сондай-ақ Мұғалжар таулары мен Сырдарияның төменгі ағысын мекендеген шекті руының құрамындағы бірлестіктердің басым бөлігі құрады. Бұлардан бөлек, Әбілқайырдың қол астында келесі рулық-тайпалық бірлестіктер болды: үлкен ұлы Нұралы басқарған байұлы, батысқазақ батырларының ішіндегі ең көрнектісі Есет Көкіұлы бастаған жетіру рулық одақтары, екінші ұлы Ералының қолбасшылығындағы керейлер, Әбілқайырға адал, әрі «барша қазақ старшындарының ішіндегі ең мәртебелісі» саналатын Жәнібек батыр басқарды арғын және қыпшақ тайпаларындағы рулардың басым бөлігі.
Әбілқайыр Орта және Кіші жүз қазақтарымен қатар, Солтүстік Хорезмнің өзбектері арасында да саяси ықпалға ие болды. Осыған байланысты ол жергілікті тайпа көсемдерінің қолдауымен 1740 жылдың 5 қарашасында хиуа тағына отырды. Бірақ 11 қараша күні ол Нәдір шах тарапынан қанды кек алу әрекетінен қауіптеніп, хандық астанасын тастап кетуге мәжбүр болды. 1741–1746 жылдар аралығында ол Иран, Бұхара және Хиуа хандықтарының билеушілерімен, жоғары лауазымды шенеуніктерімен тұрақты түрде хат алмасып, елшілер жіберіп отырған. Сонымен қатар ол Жоңғар хандығымен тұрақты дипломатиялық байланыс орнатты. Алайда, Көшек, Әбілмәмбет, Жаубасар хандардан және беделді Барақ, Батыр сұлтандардан айырмашылығы, ол «алман» (салық) төлеуден және жоңғар билеушісінің ордасына аманат жіберуден үзілді-кесілді бас тартты. Сондай-ақ Әбілқайыр Жоңғар хандығының билеушісі әулеттік одақ құруды ұсынған жалғыз қазақ ханы болды. Қалдан-Сереннің екі ұсынысына қарамастан, жоңғар тағының ресми мұрагері Цеван-Доржи мен Әбілқайырдың қызы арасындағы әулеттік одақ жүзеге асқан жоқ.
Әбілқайыр ханның 4 әйелі болған. Тұңғыш әйелінің есімі және шыққан тегі белгісіз. Екінші әйелі Бопай ханым Дербісалы сұлтанның қарындасы немесе адай руынан шыққан старшынның қызы болған. Бопайдан Нұралы, Ералы, Кожахмет, Айшуақ, Әділ және Зүлейха туған. Үшінші әйелі Баян (Баяна) Әбілқайырдың XVIII ғасырдың бірінші ширегінде еділ қалмақтарына бағытталған жорығы кезінде тұтқынға түскен белгісіз қалмақ тайшысының қызы. Төртінші әйелі - танымал башқұрт батыры Отнохарттың қарындасы. Әбілқайыр оған саяси себептерге байланысты үйленді. Ол төрт әйелінен бөлек, 1745 жылы еділ қалмақтарының қоныстарына жасаған жорықтарының бірінде тайшы Санжилан-Цереннің қызы Цойрошиді тұтқынға алған.
Әбілқайыр жастайынан батылдығымен танылып, дарынды әскербасы және білгір қолбасшы болды. [[1726]] жылы үш жүздің қазақтары бас қосқан құрылтайда билер мен батырлар бірауыздан Әбілқайырды [[Қазақ хандығы]] әскерінің бас қолбасшысы етіп сайлады. Ал, Әбілқайырдың хандық дәрежеге қалай жеткендігін [[1736]] жылы оның Ордасына келген ағылшын суретшісі [[Джон Кэстль]] былайша түйіндейді:''Ол зор тұлғалы, сымбатты, аппақ жүзі қызыл шырайлы, түсі сондай жылы кісі, сонымен қатар зор денсаулық пен қайрат-күш иесі, садақ тартуға келгенде шынымен-ақ бүкіл ұлтта оған тең келетін кісі жоқ. Хан болмай тұрып, ол сұлтан ғана болатын, оның барлық балалары да осы лауазымды алып жүр. Жоңғар қалмақтарымен болған соғыста олардың басшысы қонтайшыны өз қолымен тұтқынға алғаннан кейін… Кіші орда оны хан сайлады.''
Қазақтарды әлсіретіп, бүкіл Орта Азияға жол ашар қақпаның кілтін тезірек қолға түсіру жөнінде патшасынан нұсқау алған орыстың далалық әкімдері бұл оқшалануды өз мүдделеріне пайдаланып қалуға жанталаса кіріседі. Бұл ретте отарлаудың ежелден сыналған тәсілі – «жабайыны жабайының қолымен құртуды» іске қосады. Сөйтіп олар өздерінің бодандары Еділ қалмақтарын да, башқұрттарды да, сондай-ақ Жайық казактарын да айдап салып, Кіші жүз қазақтарының тынышын кетіре бастайды. Соның аяғы Әбілқайырдың 1730 жылы өзін Ресей империясының қол астына алуына сұрап, Петербургке елшісін жіберуіне әкеп соғады. Онда ол өзінің Ресей империясына башқұрттар секілді қызмет етіп, солар сияқты алым төлейтінін айта келіп, өздеріне Ресейдің өзге бодандары тарапынан ешқандай қиянат және шабуыл болмауын талап етеді, патша тарапынан тыйым салынбаса, башқұрттардың өздігінен шабуыл жасауды тоқтатпайтынын айтады. Сондай-ақ Ресей бодандары қолдарындағы қазақ тұтқындарын қайтарса, қазақтар да өз тарапынан олардың тұтқындарын кері қайтаратынын білдіреді. Бірақ бұл бодандық Әбілқайыр ойлағандай нәтиже бермейді. Содан кейін ол Жоңғар хандығының қонтайшысы Қалдан Серенге адам салады. Іздегенге сұраған ол да мұны құп алады. Ол жоңғар тұтқынынан босатылған Абылай арқылы жіберген жарлығында Әбілқайырдың тілегін орындағанын толық көрсетеді. Арадағы достық қатынастар сенімді болу үшін Әбілқайырдың өз баласына мың қазақты ертіп, Жоңғарияға жіберуін, осыған жауап ретінде өз баласын мың ойратпен қазақтарға жіберетінін айтады. Дегенмен, Әбілқайырдың Қалдан Серенмен құда болып, оған арқа сүйеп, ойдағымды жүзеге асырам ба деген үміті де ақталмай қалады. 1745 жылдың қыркүйегінде Қалдан Серен қайтыс болады.
=== Өлімі ===
1748 жылы Орынбордан шағын жасағымен қайтып келе жатқан жолда, қарсыластарының бірі [[Барақ хан (Орта жүз)|Барақ сұлтанның]] құрған қақпанына ұрынып қалады. Барақ сұлтан жоңғар шапқыншылығы кезінде зор беделге ие болған тұлға. Әбілқайырдың Ресейді қолдағанын жақтырмай, оған қарсы шыққан. Әбілқайырдың 50 шақты адамымен келе жатқанын естіген ол, мүмкіндікті пайдаланып қалуды ойлап, тұзақ құрады. Осы шайқаста қарсыластарының күші басым екенін көріп тұрған ханның күзетшілері оған қашуды ұсынады. Бірақ, Әбілқайыр хан бұдан бас тартып, осы шайқаста қаза табады.
Әбілқайырдың моласы [[Қабырға]] өзенінің [[Өлкейек]]ке құятын тұсында, [[Торғай]] қаласынан 80 шақырым жерде. Кейін бұл жер «Хан моласы» аталды.
== Естелік ==
2000 жылы Ақтөбе қаласындағы облыстық әкімшіліктің алдында Әбілқайырханның қоладан құйылған ескерткіші орнатылды. Қаланың ең басты көшесі бұрыңғы Ленин даңғылының атауы өзгертіліп, Әбілқайыр хан есімі берілді. 2015 жылы Ақтөбе облысының Әйтеке би ауданындағы "Хан моласы" қорымында Әбілқайыр ханға арналған кесене мен мемориалдық кешен орнатылды.<ref>"Ақтөбе -құтты мекен" Энциклопедиялық анықтамалық . Алматы 2017 336 бет. 26-28беттер. ISBN 978-601--06-4493-9. Шамшырақ Ақтөбе ЖШС</ref>
== Галерея ==
[[File:Әбілхайыр ханның хаты (1731).jpg|left|thumb|Әбілхайыр ханның Анна Иоановнаға хаты (1731)]]
[[File:Kazakhstan-1993-Bill-50-Obverse.jpg|left|thumb|Әбілқайыр хан бейнеленген 1993 жылғы 50 теңге]]
== Әдебиет ==
*Абилхаир // Казахстан. Национальная энциклопедия. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2004. — Т. I. — С. 82. — ISBN 9965-9389-9-7. (CC BY-SA 3.0)
*''Ерофеева И. В.'' Хан Абулхаир: полководец, правитель, политик. — Алматы: Дайк-Пресс, 2007. — 456 с. — ISBN 9965-798-64-8.
* ''Ерофеева И.В.'' Эпистолярное наследие казахской правящей элиты 1675-1821 гг. Сборник исторических документов в 2-х томах/Автор проекта, введения, биографий ханов, научных комментариев; составитель и ответственный редактор И.В.Ерофеева. Алматы: АО «АБДИ Компани», 2014. - 696 с. + вкл. 44 с. — ISBN 978-9965-832-26-0.
*''Кадырбаев А. Ш.'' К истории взаимоотношений калмыков поволжья и ойратов джунгарии с ногайцами, туркменами и казахами в XVII–XVIII вв. // Вестник Калмыцкого университета. — 2023. — № 3 (59). — С. 6—16.
*''Темиргалиев Р. Д.'' Эпоха последних батыров. — Алматы: ОО «Казахское историческое общество», 2024. — С. 296.
[[Санат:1748 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақ хандары]]
[[Санат:Қазақ сұлтандары]]
[[Санат:Кіші жүз хандары]]
[[Санат:Башқұрт хандары]]
[[Санат:Хиуа хандары]]
0uspmsn4xfo9ddv021tg4qphrzm9wdr
3693166
3693164
2026-11-08T04:43:25Z
Unknown Alash
96268
/* Өмірбаяны */
3693166
wikitext
text/x-wiki
{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = Қазақ ханы
| Қазақша есімі = Әбілқайыр хан
| Шынайы есімі =
| Суреті = Abulkhair Khan.jpg
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы = Башқұрт ханы
| Ту =
| Ту2 =
| Басқара бастады = 1708
| Басқаруын аяқтады = 1709
| Ізашары =
| Ізбасары =
| Титулы_2 = Кіші жүздің ханы
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 = 1710
| Басқаруын аяқтады_2 = 1748
| Ізашары_2 = [[Қайып хан]]
| Ізбасары_2 = [[Нұралы хан]]
| Титулы_3 = қазақ ханы
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 = 1726
| Басқаруын аяқтады_3 = 1731
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 = хиуа ханы
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Реті_4 =
| Басқара бастады_4 = 1740 жылдың 5 қарашасы
| Басқаруын аяқтады_4 = 1740 жылдың 11 қарашасы
| Ізашары_4 = [[II Елбарыс хан]]
| Ізбасары_4 =
| Туған күні = белгісіз
| Туған жері =
| Қайтыс болған күні = 1748 жылдың 15 тамызы
| Қайтыс болған жері =
| Жерленді = Хан моласы (қазіргі [[Ақтөбе облысы]])
| Діні = [[Ислам|ислам]]
| Туған кездегі есімі =
| Әкесі = Айтақ Қажы сұлтан
| Анасы =
| Жұбайы = 1. есімі белгісіз <br />2. [[Бопай Бәтима|Бопай ханым]] <br />3. Баян ханым <br />4. Отнохарт батырдың қарындасы
| Балалары = '''ұлдары:''' [[Нұралы хан]], <br /> [[Ералы хан]], <br /> Жармұхамбет хан, <br /> Қожа Ахмет, <br />[[Айшуақ хан]], <br /> Әділ сұлтан, <br /> Шыңғыс сұлтан <br />'''қыздары:''' Қарашаш ханым, Намұрын ханым, Зүлейха ханым, Жәннәт ханым
| Партиясы =
| Білімі =
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons =
| Марапаттары =
}}
{{мағына|Әбілқайыр хан}}
'''Әбілқайыр хан''' (толық есімі ''Әбілқайыр-Мұхаммед Баһадүр Қазы хан'', жазба деректерде ''Абалгаир, Абдулхаир, Абуэр-хайли, Балгаир, Оболгаир, Abul-Geir, Abulkair'', туған жылы белгісіз – 1748 жылдың 15 тамызы) — [[Кіші жүз|Кіші жүздің]] [[сұлтан|сұлтаны]], 1710 жылдан бастап Кіші жүз ханы. XVII ғасырдың аяғында [[Сауран]] қаласын билеген Қажы сұлтанның ортаншы ұлы, [[Өсек сұлтан]] әулетінің өкілі.
== Өмірбаяны ==
А.И. Тевкелевтің жазып алған мәліметіне сәйкес Әбілқайыр ханның шыққан тегі келесідей: [[Ұрыс хан]] — [[Қойыршақ хан]] — [[Барақ хан]] — [[Жәнібек хан]] — [[Өсек сұлтан]] — Бөлекей-Қоян сұлтан — Айшуақ сұлтан — Ырыс сұлтан — Қажы сұлтан — Әбілқайыр хан.
Ел аузында сақталған аңыздарға қарағанда, ата-анасы мен үлкен ағасынан ерте айырылып, жас кезінде мұқтаждық көрген. [[қалмақтар|Еділ қалмақтарымен]] орын алған қақтығыс кезінде тұтқынға түсіп, XVII ғасырдың 90-шы жылдары мен XVIII ғасырдың бас кезінде қалмақ ханы [[Аюка хан|Аюкеге]] қызмет еткен. XVIII ғасырдың алғашқы онжылдығында өзін батыл жауынгер әрі талантты қолбасшы ретінде танытты. 1707 жылдың желтоқсанында [[тархан]] Алдар Исекеев бастаған [[Башқұрт көтерілістері|башқұрт көтерілісшілермен]] бірге ресей әскеріне қарсы соғысқан. Жүректау тауының мағындағы 10 күнге созылған шайқас көтерілісшілердің жеңісімен аяқталды. 1709 жылы Алдар Исекеевтің шақыруымен Шығыс Башқұртстанға қайта оралып, башқұрт ханы атанды. Жоңғар әскерінің Сырдың бойына басып кіруіне байланысты қазақ даласына оралуға мәжбүр болды. Башқұрт тағын иеленуі, [[ойраттар|ойрат]] тайпаларына қарсы жүргізген сәтті әскери қимылдары Әбілқайырдың [[Орта жүз|Орта]] және Кіші жүздердегі беделін арттырды.
[[File:Bashkir by Castle 01.jpg|thumb|left|Әбілқайыр хан (Дж. Кэстль суреті)]]
1702–1723 жылдары аралығында қол астындағы қазақтардың еділ қалмақтарының қоныстарына, жайық казактарының станицаларына шабуылдарын басқарған. 1715 жылы казак станицасы Новошешминскті өрттеп жіберді. 1717, 1719, 1720, 1720 жылдары қалмақтарға және Қазан уезіндегі елді-мекендерге жаңа шабуылдар ұйымастырған. 1718, 1719, 1720 жылдары Әбілқайыр ханның батырлары Жайық казак қалашығын үш рет қоршауға алған. XVIII ғасырдың екінші онжылдығында Қазан және Сібір губернияларындағы жергілікті билеуші топтармен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты.
XVIII ғасырдың 30-шы жылдардың басында басында Әбілхайыр патша үкіметімен келісімге келіп, Еділ-Жайық өңіріндегі қазақтар, башқұрттар және қалмақтар арасындағы даулы жайылым жерлерді бөлу мәселесін өз халқының мүддесіне сай шеше алды. Екі тарап арасындағы бұл ауызша келісімдер Анна Иоанновнаның Кабинеті мен Сыртқы істер алқасы тарапынан 1738 жылдың 18 мамырында және 13 тамызында, 1738 жылдың 15 ақпанында және т.б. қабылданған жер мәселесіне қатысты нормативтік актілерге негіз болды. Бұл келісімдер қазақтардың 1725–1726 жылдары Жайықтың сол жағалауының орта және төменгі ағысындағы иеленген жайылымдарына құқығын заң жүзінде бекітті. Қазақ билеуші топтары Кіші және Орта жүздің көшпелі халқы үшін аса маңызды саналатын «солтүстік аумақтар» мәселесінің сәтті шешілуін Әбілқайырдың саяси қызметіндегі басты жетістіктерінің бірі ретінде санаған.
Сонымен қатар XVIII ғасырдың 30-шы және 40-шы жылдарыдың ортасына дейін Әбілқайыр хан қарақалпақтарды Сырдария мен Қуаңдария өзендерінің жағалауларынан, ал еділ қалмақтарын Ембі және Ойыл өзендерінің орта және төменгі ағыстарындағы аумақтардан ығыстырып шығаруға барынша күш салды. Осының нәтижесінде, Кіші жүз қазақтары Сырдарияның екі жағалауы мен оның сол жағалаудағы салаларының, сондай-ақ Ембі өзенінің бүкіл ағысы бойларында көшіп-қона бастады. Әбілқайырдың жер мәселесін сәтті шешуінің нәтижесінде, XVIII ғасырдың 40-шы жылдарына қарай оның қазақ даласындағы саяси ықпалы тұрақталып, едәуір нығайды. Ол кезде ханның негізгі әлеуметтік тірегін Кіші жүздегі саны көп шөмекей руы, сондай-ақ Мұғалжар таулары мен Сырдарияның төменгі ағысын мекендеген шекті руының құрамындағы бірлестіктердің басым бөлігі құрады. Бұлардан бөлек, Әбілқайырдың қол астында келесі рулық-тайпалық бірлестіктер болды: үлкен ұлы Нұралы басқарған байұлы, батысқазақ батырларының ішіндегі ең көрнектісі Есет Көкіұлы бастаған жетіру рулық одақтары, екінші ұлы Ералының қолбасшылығындағы керейлер, Әбілқайырға адал, әрі «барша қазақ старшындарының ішіндегі ең мәртебелісі» саналатын Жәнібек батыр басқарды арғын және қыпшақ тайпаларындағы рулардың басым бөлігі.
Әбілқайыр Орта және Кіші жүз қазақтарымен қатар, Солтүстік Хорезмнің өзбектері арасында да саяси ықпалға ие болды. Осыған байланысты ол жергілікті тайпа көсемдерінің қолдауымен 1740 жылдың 5 қарашасында хиуа тағына отырды. Бірақ 11 қараша күні ол Нәдір шах тарапынан қанды кек алу әрекетінен қауіптеніп, хандық астанасын тастап кетуге мәжбүр болды. 1741–1746 жылдар аралығында ол Иран, Бұхара және Хиуа хандықтарының билеушілерімен, жоғары лауазымды шенеуніктерімен тұрақты түрде хат алмасып, елшілер жіберіп отырған. Сонымен қатар ол Жоңғар хандығымен тұрақты дипломатиялық байланыс орнатты. Алайда, Көшек, Әбілмәмбет, Жаубасар хандардан және беделді Барақ, Батыр сұлтандардан айырмашылығы, ол «алман» (салық) төлеуден және жоңғар билеушісінің ордасына аманат жіберуден үзілді-кесілді бас тартты. Сондай-ақ Әбілқайыр Жоңғар хандығының билеушісі әулеттік одақ құруды ұсынған жалғыз қазақ ханы болды. Қалдан-Сереннің екі ұсынысына қарамастан, жоңғар тағының ресми мұрагері Цеван-Доржи мен Әбілқайырдың қызы арасындағы әулеттік одақ жүзеге асқан жоқ.
Әбілқайыр ханды туыстары Өлкейек пен Қабырға өзендерінің қосылған жерінен батысқа қарай 4 шақырым жерде, қазіргі Ақтөбе облысының Әйтеке би ауданы мен Қостанай облысының Жанкелді ауданының шекарасында жерлеген.
Әбілқайыр ханның 4 әйелі болған. Тұңғыш әйелінің есімі және шыққан тегі белгісіз. Екінші әйелі Бопай ханым Дербісалы сұлтанның қарындасы немесе адай руынан шыққан старшынның қызы болған. Бопайдан Нұралы, Ералы, Кожахмет, Айшуақ, Әділ және Зүлейха туған. Үшінші әйелі Баян (Баяна) Әбілқайырдың XVIII ғасырдың бірінші ширегінде еділ қалмақтарына бағытталған жорығы кезінде тұтқынға түскен белгісіз қалмақ тайшысының қызы. Төртінші әйелі - танымал башқұрт батыры Отнохарттың қарындасы. Әбілқайыр оған саяси себептерге байланысты үйленді. Ол төрт әйелінен бөлек, 1745 жылы еділ қалмақтарының қоныстарына жасаған жорықтарының бірінде тайшы Санжилан-Цереннің қызы Цойрошиді тұтқынға алған.
Әбілқайыр жастайынан батылдығымен танылып, дарынды әскербасы және білгір қолбасшы болды. [[1726]] жылы үш жүздің қазақтары бас қосқан құрылтайда билер мен батырлар бірауыздан Әбілқайырды [[Қазақ хандығы]] әскерінің бас қолбасшысы етіп сайлады. Ал, Әбілқайырдың хандық дәрежеге қалай жеткендігін [[1736]] жылы оның Ордасына келген ағылшын суретшісі [[Джон Кэстль]] былайша түйіндейді:''Ол зор тұлғалы, сымбатты, аппақ жүзі қызыл шырайлы, түсі сондай жылы кісі, сонымен қатар зор денсаулық пен қайрат-күш иесі, садақ тартуға келгенде шынымен-ақ бүкіл ұлтта оған тең келетін кісі жоқ. Хан болмай тұрып, ол сұлтан ғана болатын, оның барлық балалары да осы лауазымды алып жүр. Жоңғар қалмақтарымен болған соғыста олардың басшысы қонтайшыны өз қолымен тұтқынға алғаннан кейін… Кіші орда оны хан сайлады.''
Қазақтарды әлсіретіп, бүкіл Орта Азияға жол ашар қақпаның кілтін тезірек қолға түсіру жөнінде патшасынан нұсқау алған орыстың далалық әкімдері бұл оқшалануды өз мүдделеріне пайдаланып қалуға жанталаса кіріседі. Бұл ретте отарлаудың ежелден сыналған тәсілі – «жабайыны жабайының қолымен құртуды» іске қосады. Сөйтіп олар өздерінің бодандары Еділ қалмақтарын да, башқұрттарды да, сондай-ақ Жайық казактарын да айдап салып, Кіші жүз қазақтарының тынышын кетіре бастайды. Соның аяғы Әбілқайырдың 1730 жылы өзін Ресей империясының қол астына алуына сұрап, Петербургке елшісін жіберуіне әкеп соғады. Онда ол өзінің Ресей империясына башқұрттар секілді қызмет етіп, солар сияқты алым төлейтінін айта келіп, өздеріне Ресейдің өзге бодандары тарапынан ешқандай қиянат және шабуыл болмауын талап етеді, патша тарапынан тыйым салынбаса, башқұрттардың өздігінен шабуыл жасауды тоқтатпайтынын айтады. Сондай-ақ Ресей бодандары қолдарындағы қазақ тұтқындарын қайтарса, қазақтар да өз тарапынан олардың тұтқындарын кері қайтаратынын білдіреді. Бірақ бұл бодандық Әбілқайыр ойлағандай нәтиже бермейді. Содан кейін ол Жоңғар хандығының қонтайшысы Қалдан Серенге адам салады. Іздегенге сұраған ол да мұны құп алады. Ол жоңғар тұтқынынан босатылған Абылай арқылы жіберген жарлығында Әбілқайырдың тілегін орындағанын толық көрсетеді. Арадағы достық қатынастар сенімді болу үшін Әбілқайырдың өз баласына мың қазақты ертіп, Жоңғарияға жіберуін, осыған жауап ретінде өз баласын мың ойратпен қазақтарға жіберетінін айтады. Дегенмен, Әбілқайырдың Қалдан Серенмен құда болып, оған арқа сүйеп, ойдағымды жүзеге асырам ба деген үміті де ақталмай қалады. 1745 жылдың қыркүйегінде Қалдан Серен қайтыс болады.
=== Өлімі ===
1748 жылы Орынбордан шағын жасағымен қайтып келе жатқан жолда, қарсыластарының бірі [[Барақ хан (Орта жүз)|Барақ сұлтанның]] құрған қақпанына ұрынып қалады. Барақ сұлтан жоңғар шапқыншылығы кезінде зор беделге ие болған тұлға. Әбілқайырдың Ресейді қолдағанын жақтырмай, оған қарсы шыққан. Әбілқайырдың 50 шақты адамымен келе жатқанын естіген ол, мүмкіндікті пайдаланып қалуды ойлап, тұзақ құрады. Осы шайқаста қарсыластарының күші басым екенін көріп тұрған ханның күзетшілері оған қашуды ұсынады. Бірақ, Әбілқайыр хан бұдан бас тартып, осы шайқаста қаза табады.
Әбілқайырдың моласы [[Қабырға]] өзенінің [[Өлкейек]]ке құятын тұсында, [[Торғай]] қаласынан 80 шақырым жерде. Кейін бұл жер «Хан моласы» аталды.
== Естелік ==
2000 жылы Ақтөбе қаласындағы облыстық әкімшіліктің алдында Әбілқайырханның қоладан құйылған ескерткіші орнатылды. Қаланың ең басты көшесі бұрыңғы Ленин даңғылының атауы өзгертіліп, Әбілқайыр хан есімі берілді. 2015 жылы Ақтөбе облысының Әйтеке би ауданындағы "Хан моласы" қорымында Әбілқайыр ханға арналған кесене мен мемориалдық кешен орнатылды.<ref>"Ақтөбе -құтты мекен" Энциклопедиялық анықтамалық . Алматы 2017 336 бет. 26-28беттер. ISBN 978-601--06-4493-9. Шамшырақ Ақтөбе ЖШС</ref>
== Галерея ==
[[File:Әбілхайыр ханның хаты (1731).jpg|left|thumb|Әбілхайыр ханның Анна Иоановнаға хаты (1731)]]
[[File:Kazakhstan-1993-Bill-50-Obverse.jpg|left|thumb|Әбілқайыр хан бейнеленген 1993 жылғы 50 теңге]]
== Әдебиет ==
*Абилхаир // Казахстан. Национальная энциклопедия. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2004. — Т. I. — С. 82. — ISBN 9965-9389-9-7. (CC BY-SA 3.0)
*''Ерофеева И. В.'' Хан Абулхаир: полководец, правитель, политик. — Алматы: Дайк-Пресс, 2007. — 456 с. — ISBN 9965-798-64-8.
* ''Ерофеева И.В.'' Эпистолярное наследие казахской правящей элиты 1675-1821 гг. Сборник исторических документов в 2-х томах/Автор проекта, введения, биографий ханов, научных комментариев; составитель и ответственный редактор И.В.Ерофеева. Алматы: АО «АБДИ Компани», 2014. - 696 с. + вкл. 44 с. — ISBN 978-9965-832-26-0.
*''Кадырбаев А. Ш.'' К истории взаимоотношений калмыков поволжья и ойратов джунгарии с ногайцами, туркменами и казахами в XVII–XVIII вв. // Вестник Калмыцкого университета. — 2023. — № 3 (59). — С. 6—16.
*''Темиргалиев Р. Д.'' Эпоха последних батыров. — Алматы: ОО «Казахское историческое общество», 2024. — С. 296.
[[Санат:1748 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақ хандары]]
[[Санат:Қазақ сұлтандары]]
[[Санат:Кіші жүз хандары]]
[[Санат:Башқұрт хандары]]
[[Санат:Хиуа хандары]]
j8apedzr834o18jevkkywphrqlyugvg
3693167
3693166
2026-11-08T04:49:28Z
Unknown Alash
96268
3693167
wikitext
text/x-wiki
{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = Қазақ ханы
| Қазақша есімі = Әбілқайыр хан
| Шынайы есімі =
| Суреті = Abulkhair Khan.jpg
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы = Башқұрт ханы
| Ту =
| Ту2 =
| Басқара бастады = 1708
| Басқаруын аяқтады = 1709
| Ізашары =
| Ізбасары =
| Титулы_2 = Кіші жүздің ханы
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 = 1710
| Басқаруын аяқтады_2 = 1748
| Ізашары_2 = [[Қайып хан]]
| Ізбасары_2 = [[Нұралы хан]]
| Титулы_3 = қазақ ханы
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 = 1726
| Басқаруын аяқтады_3 = 1731
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 = хиуа ханы
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Реті_4 =
| Басқара бастады_4 = 1740 жылдың 5 қарашасы
| Басқаруын аяқтады_4 = 1740 жылдың 11 қарашасы
| Ізашары_4 = [[II Елбарыс хан]]
| Ізбасары_4 =
| Туған күні = белгісіз
| Туған жері =
| Қайтыс болған күні = 1748 жылдың 15 тамызы
| Қайтыс болған жері =
| Жерленді = Хан моласы (қазіргі [[Ақтөбе облысы]])
| Діні = [[Ислам|ислам]]
| Туған кездегі есімі =
| Әкесі = Айтақ Қажы сұлтан
| Анасы =
| Жұбайы = 1. есімі белгісіз <br />2. [[Бопай Бәтима|Бопай ханым]] <br />3. Баян ханым <br />4. Отнохарт батырдың қарындасы
| Балалары = '''ұлдары:''' [[Нұралы хан]], <br /> [[Ералы хан]], <br /> Жармұхамбет хан, <br /> Қожа Ахмет, <br />[[Айшуақ хан]], <br /> Әділ сұлтан, <br /> Шыңғыс сұлтан <br />'''қыздары:''' Қарашаш ханым, Намұрын ханым, Зүлейха ханым, Жәннәт ханым
| Партиясы =
| Білімі =
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons =
| Марапаттары =
}}
{{мағына|Әбілқайыр хан}}
'''Әбілқайыр хан''' (толық есімі ''Әбілқайыр-Мұхаммед Баһадүр Қазы хан'', жазба деректерде ''Абалгаир, Абдулхаир, Абуэр-хайли, Балгаир, Оболгаир, Abul-Geir, Abulkair'', туған жылы белгісіз – 1748 жылдың 15 тамызы) — [[Кіші жүз|Кіші жүздің]] [[сұлтан|сұлтаны]], 1710 жылдан бастап Кіші жүз ханы. XVII ғасырдың аяғында [[Сауран]] қаласын билеген Қажы сұлтанның ортаншы ұлы, [[Өсек сұлтан]] әулетінің өкілі.
== Өмірбаяны ==
А.И. Тевкелевтің жазып алған мәліметіне сәйкес Әбілқайыр ханның шыққан тегі келесідей: [[Ұрыс хан]] — [[Қойыршақ хан]] — [[Барақ хан]] — [[Жәнібек хан]] — [[Өсек сұлтан]] — Бөлекей-Қоян сұлтан — Айшуақ сұлтан — Ырыс сұлтан — Қажы сұлтан — Әбілқайыр хан.
Ел аузында сақталған аңыздарға қарағанда, ата-анасы мен үлкен ағасынан ерте айырылып, жас кезінде мұқтаждық көрген. [[қалмақтар|Еділ қалмақтарымен]] орын алған қақтығыс кезінде тұтқынға түсіп, XVII ғасырдың 90-шы жылдары мен XVIII ғасырдың бас кезінде қалмақ ханы [[Аюка хан|Аюкеге]] қызмет еткен. XVIII ғасырдың алғашқы онжылдығында өзін батыл жауынгер әрі талантты қолбасшы ретінде танытты. 1707 жылдың желтоқсанында [[тархан]] Алдар Исекеев бастаған [[Башқұрт көтерілістері|башқұрт көтерілісшілермен]] бірге ресей әскеріне қарсы соғысқан. Жүректау тауының мағындағы 10 күнге созылған шайқас көтерілісшілердің жеңісімен аяқталды. 1709 жылы Алдар Исекеевтің шақыруымен Шығыс Башқұртстанға қайта оралып, башқұрт ханы атанды. Жоңғар әскерінің Сырдың бойына басып кіруіне байланысты қазақ даласына оралуға мәжбүр болды. Башқұрт тағын иеленуі, [[ойраттар|ойрат]] тайпаларына қарсы жүргізген сәтті әскери қимылдары Әбілқайырдың [[Орта жүз|Орта]] және Кіші жүздердегі беделін арттырды.
[[File:Bashkir by Castle 01.jpg|thumb|left|Әбілқайыр хан (Дж. Кэстль суреті)]]
1702–1723 жылдары аралығында қол астындағы қазақтардың еділ қалмақтарының қоныстарына, жайық казактарының станицаларына шабуылдарын басқарған. 1715 жылы казак станицасы Новошешминскті өрттеп жіберді. 1717, 1719, 1720, 1720 жылдары қалмақтарға және Қазан уезіндегі елді-мекендерге жаңа шабуылдар ұйымастырған. 1718, 1719, 1720 жылдары Әбілқайыр ханның батырлары Жайық казак қалашығын үш рет қоршауға алған. XVIII ғасырдың екінші онжылдығында Қазан және Сібір губернияларындағы жергілікті билеуші топтармен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты.
XVIII ғасырдың 30-шы жылдардың басында басында Әбілхайыр патша үкіметімен келісімге келіп, Еділ-Жайық өңіріндегі қазақтар, башқұрттар және қалмақтар арасындағы даулы жайылым жерлерді бөлу мәселесін өз халқының мүддесіне сай шеше алды. Екі тарап арасындағы бұл ауызша келісімдер Анна Иоанновнаның Кабинеті мен Сыртқы істер алқасы тарапынан 1738 жылдың 18 мамырында және 13 тамызында, 1738 жылдың 15 ақпанында және т.б. қабылданған жер мәселесіне қатысты нормативтік актілерге негіз болды. Бұл келісімдер қазақтардың 1725–1726 жылдары Жайықтың сол жағалауының орта және төменгі ағысындағы иеленген жайылымдарына құқығын заң жүзінде бекітті. Қазақ билеуші топтары Кіші және Орта жүздің көшпелі халқы үшін аса маңызды саналатын «солтүстік аумақтар» мәселесінің сәтті шешілуін Әбілқайырдың саяси қызметіндегі басты жетістіктерінің бірі ретінде санаған.
Сонымен қатар XVIII ғасырдың 30-шы және 40-шы жылдарыдың ортасына дейін Әбілқайыр хан қарақалпақтарды Сырдария мен Қуаңдария өзендерінің жағалауларынан, ал еділ қалмақтарын Ембі және Ойыл өзендерінің орта және төменгі ағыстарындағы аумақтардан ығыстырып шығаруға барынша күш салды. Осының нәтижесінде, Кіші жүз қазақтары Сырдарияның екі жағалауы мен оның сол жағалаудағы салаларының, сондай-ақ Ембі өзенінің бүкіл ағысы бойларында көшіп-қона бастады. Әбілқайырдың жер мәселесін сәтті шешуінің нәтижесінде, XVIII ғасырдың 40-шы жылдарына қарай оның қазақ даласындағы саяси ықпалы тұрақталып, едәуір нығайды. Ол кезде ханның негізгі әлеуметтік тірегін Кіші жүздегі саны көп шөмекей руы, сондай-ақ Мұғалжар таулары мен Сырдарияның төменгі ағысын мекендеген шекті руының құрамындағы бірлестіктердің басым бөлігі құрады. Бұлардан бөлек, Әбілқайырдың қол астында келесі рулық-тайпалық бірлестіктер болды: үлкен ұлы Нұралы басқарған байұлы, батысқазақ батырларының ішіндегі ең көрнектісі Есет Көкіұлы бастаған жетіру рулық одақтары, екінші ұлы Ералының қолбасшылығындағы керейлер, Әбілқайырға адал, әрі «барша қазақ старшындарының ішіндегі ең мәртебелісі» саналатын Жәнібек батыр басқарды арғын және қыпшақ тайпаларындағы рулардың басым бөлігі.
Әбілқайыр Орта және Кіші жүз қазақтарымен қатар, Солтүстік Хорезмнің өзбектері арасында да саяси ықпалға ие болды. Осыған байланысты ол жергілікті тайпа көсемдерінің қолдауымен 1740 жылдың 5 қарашасында хиуа тағына отырды. Бірақ 11 қараша күні ол Нәдір шах тарапынан қанды кек алу әрекетінен қауіптеніп, хандық астанасын тастап кетуге мәжбүр болды. 1741–1746 жылдар аралығында ол Иран, Бұхара және Хиуа хандықтарының билеушілерімен, жоғары лауазымды шенеуніктерімен тұрақты түрде хат алмасып, елшілер жіберіп отырған. Сонымен қатар ол Жоңғар хандығымен тұрақты дипломатиялық байланыс орнатты. Алайда, Көшек, Әбілмәмбет, Жаубасар хандардан және беделді Барақ, Батыр сұлтандардан айырмашылығы, ол «алман» (салық) төлеуден және жоңғар билеушісінің ордасына аманат жіберуден үзілді-кесілді бас тартты. Сондай-ақ Әбілқайыр Жоңғар хандығының билеушісі әулеттік одақ құруды ұсынған жалғыз қазақ ханы болды. Қалдан-Сереннің екі ұсынысына қарамастан, жоңғар тағының ресми мұрагері Цеван-Доржи мен Әбілқайырдың қызы арасындағы әулеттік одақ жүзеге асқан жоқ.
Әбілқайыр ханды туыстары Өлкейек пен Қабырға өзендерінің қосылған жерінен батысқа қарай 4 шақырым жерде, қазіргі Ақтөбе облысының Әйтеке би ауданы мен Қостанай облысының Жанкелді ауданының шекарасында жерлеген. 1752 жылдың жазында марқұмның ұлы Ералы әкесінің қабірінің үстіне шикі кірпіштен қаланған тікбұрышты кесене тұрғызды.
Әбілқайыр ханның 4 әйелі болған. Тұңғыш әйелінің есімі және шыққан тегі белгісіз. Екінші әйелі Бопай ханым Дербісалы сұлтанның қарындасы немесе адай руынан шыққан старшынның қызы болған. Бопайдан Нұралы, Ералы, Кожахмет, Айшуақ, Әділ және Зүлейха туған. Үшінші әйелі Баян (Баяна) Әбілқайырдың XVIII ғасырдың бірінші ширегінде еділ қалмақтарына бағытталған жорығы кезінде тұтқынға түскен белгісіз қалмақ тайшысының қызы. Төртінші әйелі - танымал башқұрт батыры Отнохарттың қарындасы. Әбілқайыр оған саяси себептерге байланысты үйленді. Ол төрт әйелінен бөлек, 1745 жылы еділ қалмақтарының қоныстарына жасаған жорықтарының бірінде тайшы Санжилан-Цереннің қызы Цойрошиді тұтқынға алған.
Әбілқайыр жастайынан батылдығымен танылып, дарынды әскербасы және білгір қолбасшы болды. [[1726]] жылы үш жүздің қазақтары бас қосқан құрылтайда билер мен батырлар бірауыздан Әбілқайырды [[Қазақ хандығы]] әскерінің бас қолбасшысы етіп сайлады. Ал, Әбілқайырдың хандық дәрежеге қалай жеткендігін [[1736]] жылы оның Ордасына келген ағылшын суретшісі [[Джон Кэстль]] былайша түйіндейді:''Ол зор тұлғалы, сымбатты, аппақ жүзі қызыл шырайлы, түсі сондай жылы кісі, сонымен қатар зор денсаулық пен қайрат-күш иесі, садақ тартуға келгенде шынымен-ақ бүкіл ұлтта оған тең келетін кісі жоқ. Хан болмай тұрып, ол сұлтан ғана болатын, оның барлық балалары да осы лауазымды алып жүр. Жоңғар қалмақтарымен болған соғыста олардың басшысы қонтайшыны өз қолымен тұтқынға алғаннан кейін… Кіші орда оны хан сайлады.''
Қазақтарды әлсіретіп, бүкіл Орта Азияға жол ашар қақпаның кілтін тезірек қолға түсіру жөнінде патшасынан нұсқау алған орыстың далалық әкімдері бұл оқшалануды өз мүдделеріне пайдаланып қалуға жанталаса кіріседі. Бұл ретте отарлаудың ежелден сыналған тәсілі – «жабайыны жабайының қолымен құртуды» іске қосады. Сөйтіп олар өздерінің бодандары Еділ қалмақтарын да, башқұрттарды да, сондай-ақ Жайық казактарын да айдап салып, Кіші жүз қазақтарының тынышын кетіре бастайды. Соның аяғы Әбілқайырдың 1730 жылы өзін Ресей империясының қол астына алуына сұрап, Петербургке елшісін жіберуіне әкеп соғады. Онда ол өзінің Ресей империясына башқұрттар секілді қызмет етіп, солар сияқты алым төлейтінін айта келіп, өздеріне Ресейдің өзге бодандары тарапынан ешқандай қиянат және шабуыл болмауын талап етеді, патша тарапынан тыйым салынбаса, башқұрттардың өздігінен шабуыл жасауды тоқтатпайтынын айтады. Сондай-ақ Ресей бодандары қолдарындағы қазақ тұтқындарын қайтарса, қазақтар да өз тарапынан олардың тұтқындарын кері қайтаратынын білдіреді. Бірақ бұл бодандық Әбілқайыр ойлағандай нәтиже бермейді. Содан кейін ол Жоңғар хандығының қонтайшысы Қалдан Серенге адам салады. Іздегенге сұраған ол да мұны құп алады. Ол жоңғар тұтқынынан босатылған Абылай арқылы жіберген жарлығында Әбілқайырдың тілегін орындағанын толық көрсетеді. Арадағы достық қатынастар сенімді болу үшін Әбілқайырдың өз баласына мың қазақты ертіп, Жоңғарияға жіберуін, осыған жауап ретінде өз баласын мың ойратпен қазақтарға жіберетінін айтады. Дегенмен, Әбілқайырдың Қалдан Серенмен құда болып, оған арқа сүйеп, ойдағымды жүзеге асырам ба деген үміті де ақталмай қалады. 1745 жылдың қыркүйегінде Қалдан Серен қайтыс болады.
=== Өлімі ===
1748 жылы Орынбордан шағын жасағымен қайтып келе жатқан жолда, қарсыластарының бірі [[Барақ хан (Орта жүз)|Барақ сұлтанның]] құрған қақпанына ұрынып қалады. Барақ сұлтан жоңғар шапқыншылығы кезінде зор беделге ие болған тұлға. Әбілқайырдың Ресейді қолдағанын жақтырмай, оған қарсы шыққан. Әбілқайырдың 50 шақты адамымен келе жатқанын естіген ол, мүмкіндікті пайдаланып қалуды ойлап, тұзақ құрады. Осы шайқаста қарсыластарының күші басым екенін көріп тұрған ханның күзетшілері оған қашуды ұсынады. Бірақ, Әбілқайыр хан бұдан бас тартып, осы шайқаста қаза табады.
Әбілқайырдың моласы [[Қабырға]] өзенінің [[Өлкейек]]ке құятын тұсында, [[Торғай]] қаласынан 80 шақырым жерде. Кейін бұл жер «Хан моласы» аталды.
== Естелік ==
2000 жылы Ақтөбе қаласындағы облыстық әкімшіліктің алдында Әбілқайырханның қоладан құйылған ескерткіші орнатылды. Қаланың ең басты көшесі бұрыңғы Ленин даңғылының атауы өзгертіліп, Әбілқайыр хан есімі берілді. 2015 жылы Ақтөбе облысының Әйтеке би ауданындағы "Хан моласы" қорымында Әбілқайыр ханға арналған кесене мен мемориалдық кешен орнатылды.<ref>"Ақтөбе -құтты мекен" Энциклопедиялық анықтамалық . Алматы 2017 336 бет. 26-28беттер. ISBN 978-601--06-4493-9. Шамшырақ Ақтөбе ЖШС</ref>
== Галерея ==
[[File:Әбілхайыр ханның хаты (1731).jpg|left|thumb|Әбілхайыр ханның Анна Иоановнаға хаты (1731)]]
[[File:Kazakhstan-1993-Bill-50-Obverse.jpg|left|thumb|Әбілқайыр хан бейнеленген 1993 жылғы 50 теңге]]
== Әдебиет ==
*Абилхаир // Казахстан. Национальная энциклопедия. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2004. — Т. I. — С. 82. — ISBN 9965-9389-9-7. (CC BY-SA 3.0)
*''Ерофеева И. В.'' Хан Абулхаир: полководец, правитель, политик. — Алматы: Дайк-Пресс, 2007. — 456 с. — ISBN 9965-798-64-8.
* ''Ерофеева И.В.'' Эпистолярное наследие казахской правящей элиты 1675-1821 гг. Сборник исторических документов в 2-х томах/Автор проекта, введения, биографий ханов, научных комментариев; составитель и ответственный редактор И.В.Ерофеева. Алматы: АО «АБДИ Компани», 2014. - 696 с. + вкл. 44 с. — ISBN 978-9965-832-26-0.
*''Кадырбаев А. Ш.'' К истории взаимоотношений калмыков поволжья и ойратов джунгарии с ногайцами, туркменами и казахами в XVII–XVIII вв. // Вестник Калмыцкого университета. — 2023. — № 3 (59). — С. 6—16.
*''Темиргалиев Р. Д.'' Эпоха последних батыров. — Алматы: ОО «Казахское историческое общество», 2024. — С. 296.
[[Санат:1748 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақ хандары]]
[[Санат:Қазақ сұлтандары]]
[[Санат:Кіші жүз хандары]]
[[Санат:Башқұрт хандары]]
[[Санат:Хиуа хандары]]
juccvxzbuj2pau8cowxu75x7g1cjlty
3693168
3693167
2026-11-08T04:50:16Z
Unknown Alash
96268
3693168
wikitext
text/x-wiki
{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = Қазақ ханы
| Қазақша есімі = Әбілқайыр хан
| Шынайы есімі =
| Суреті = Abulkhair Khan.jpg
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы = Башқұрт ханы
| Ту =
| Ту2 =
| Басқара бастады = 1708
| Басқаруын аяқтады = 1709
| Ізашары =
| Ізбасары =
| Титулы_2 = Кіші жүздің ханы
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 = 1710
| Басқаруын аяқтады_2 = 1748
| Ізашары_2 = [[Қайып хан]]
| Ізбасары_2 = [[Нұралы хан]]
| Титулы_3 = қазақ ханы
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 = 1726
| Басқаруын аяқтады_3 = 1731
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 = хиуа ханы
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Реті_4 =
| Басқара бастады_4 = 1740 жылдың 5 қарашасы
| Басқаруын аяқтады_4 = 1740 жылдың 11 қарашасы
| Ізашары_4 = [[II Елбарыс хан]]
| Ізбасары_4 =
| Туған күні = белгісіз
| Туған жері =
| Қайтыс болған күні = 1748 жылдың 15 тамызы
| Қайтыс болған жері =
| Жерленді = Хан моласы (қазіргі [[Ақтөбе облысы]])
| Діні = [[Ислам|ислам]]
| Туған кездегі есімі =
| Әкесі = Айтақ Қажы сұлтан
| Анасы =
| Жұбайы = 1. есімі белгісіз <br />2. [[Бопай Бәтима|Бопай ханым]] <br />3. Баян ханым <br />4. Отнохарт батырдың қарындасы
| Балалары = '''ұлдары:''' [[Нұралы хан]], <br /> [[Ералы хан]], <br /> Жармұхамбет хан, <br /> Қожа Ахмет, <br />[[Айшуақ хан]], <br /> Әділ сұлтан, <br /> Шыңғыс сұлтан <br />'''қыздары:''' Қарашаш ханым, Намұрын ханым, Зүлейха ханым, Жәннәт ханым
| Партиясы =
| Білімі =
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons =
| Марапаттары =
}}
{{мағына|Әбілқайыр хан}}
'''Әбілқайыр хан''' (толық есімі ''Әбілқайыр-Мұхаммед Баһадүр Қазы хан'', жазба деректерде ''Абалгаир, Абдулхаир, Абуэр-хайли, Балгаир, Оболгаир, Abul-Geir, Abulkair'', туған жылы белгісіз – 1748 жылдың 15 тамызы) — [[Кіші жүз|Кіші жүздің]] [[сұлтан|сұлтаны]], 1710 жылдан бастап Кіші жүз ханы. XVII ғасырдың аяғында [[Сауран]] қаласын билеген Қажы сұлтанның ортаншы ұлы, [[Өсек сұлтан]] әулетінің өкілі.
== Өмірбаяны ==
А.И. Тевкелевтің жазып алған мәліметіне сәйкес Әбілқайыр ханның шыққан тегі келесідей: [[Ұрыс хан]] — [[Қойыршақ хан]] — [[Барақ хан]] — [[Жәнібек хан]] — [[Өсек сұлтан]] — Бөлекей-Қоян сұлтан — Айшуақ сұлтан — Ырыс сұлтан — Қажы сұлтан — Әбілқайыр хан.
Ел аузында сақталған аңыздарға қарағанда, ата-анасы мен үлкен ағасынан ерте айырылып, жас кезінде мұқтаждық көрген. [[қалмақтар|Еділ қалмақтарымен]] орын алған қақтығыс кезінде тұтқынға түсіп, XVII ғасырдың 90-шы жылдары мен XVIII ғасырдың бас кезінде қалмақ ханы [[Аюка хан|Аюкеге]] қызмет еткен. XVIII ғасырдың алғашқы онжылдығында өзін батыл жауынгер әрі талантты қолбасшы ретінде танытты. 1707 жылдың желтоқсанында [[тархан]] Алдар Исекеев бастаған [[Башқұрт көтерілістері|башқұрт көтерілісшілермен]] бірге ресей әскеріне қарсы соғысқан. Жүректау тауының мағындағы 10 күнге созылған шайқас көтерілісшілердің жеңісімен аяқталды. 1709 жылы Алдар Исекеевтің шақыруымен Шығыс Башқұртстанға қайта оралып, башқұрт ханы атанды. Жоңғар әскерінің Сырдың бойына басып кіруіне байланысты қазақ даласына оралуға мәжбүр болды. Башқұрт тағын иеленуі, [[ойраттар|ойрат]] тайпаларына қарсы жүргізген сәтті әскери қимылдары Әбілқайырдың [[Орта жүз|Орта]] және Кіші жүздердегі беделін арттырды.
[[File:Bashkir by Castle 01.jpg|thumb|left|Әбілқайыр хан (Дж. Кэстль суреті)]]
1702–1723 жылдары аралығында қол астындағы қазақтардың еділ қалмақтарының қоныстарына, жайық казактарының станицаларына шабуылдарын басқарған. 1715 жылы казак станицасы Новошешминскті өрттеп жіберді. 1717, 1719, 1720, 1720 жылдары қалмақтарға және Қазан уезіндегі елді-мекендерге жаңа шабуылдар ұйымастырған. 1718, 1719, 1720 жылдары Әбілқайыр ханның батырлары Жайық казак қалашығын үш рет қоршауға алған. XVIII ғасырдың екінші онжылдығында Қазан және Сібір губернияларындағы жергілікті билеуші топтармен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты.
XVIII ғасырдың 30-шы жылдардың басында басында Әбілхайыр патша үкіметімен келісімге келіп, Еділ-Жайық өңіріндегі қазақтар, башқұрттар және қалмақтар арасындағы даулы жайылым жерлерді бөлу мәселесін өз халқының мүддесіне сай шеше алды. Екі тарап арасындағы бұл ауызша келісімдер Анна Иоанновнаның Кабинеті мен Сыртқы істер алқасы тарапынан 1738 жылдың 18 мамырында және 13 тамызында, 1738 жылдың 15 ақпанында және т.б. қабылданған жер мәселесіне қатысты нормативтік актілерге негіз болды. Бұл келісімдер қазақтардың 1725–1726 жылдары Жайықтың сол жағалауының орта және төменгі ағысындағы иеленген жайылымдарына құқығын заң жүзінде бекітті. Қазақ билеуші топтары Кіші және Орта жүздің көшпелі халқы үшін аса маңызды саналатын «солтүстік аумақтар» мәселесінің сәтті шешілуін Әбілқайырдың саяси қызметіндегі басты жетістіктерінің бірі ретінде санаған.
Сонымен қатар XVIII ғасырдың 30-шы және 40-шы жылдарыдың ортасына дейін Әбілқайыр хан қарақалпақтарды Сырдария мен Қуаңдария өзендерінің жағалауларынан, ал еділ қалмақтарын Ембі және Ойыл өзендерінің орта және төменгі ағыстарындағы аумақтардан ығыстырып шығаруға барынша күш салды. Осының нәтижесінде, Кіші жүз қазақтары Сырдарияның екі жағалауы мен оның сол жағалаудағы салаларының, сондай-ақ Ембі өзенінің бүкіл ағысы бойларында көшіп-қона бастады. Әбілқайырдың жер мәселесін сәтті шешуінің нәтижесінде, XVIII ғасырдың 40-шы жылдарына қарай оның қазақ даласындағы саяси ықпалы тұрақталып, едәуір нығайды. Ол кезде ханның негізгі әлеуметтік тірегін Кіші жүздегі саны көп шөмекей руы, сондай-ақ Мұғалжар таулары мен Сырдарияның төменгі ағысын мекендеген шекті руының құрамындағы бірлестіктердің басым бөлігі құрады. Бұлардан бөлек, Әбілқайырдың қол астында келесі рулық-тайпалық бірлестіктер болды: үлкен ұлы Нұралы басқарған байұлы, батысқазақ батырларының ішіндегі ең көрнектісі Есет Көкіұлы бастаған жетіру рулық одақтары, екінші ұлы Ералының қолбасшылығындағы керейлер, Әбілқайырға адал, әрі «барша қазақ старшындарының ішіндегі ең мәртебелісі» саналатын Жәнібек батыр басқарды арғын және қыпшақ тайпаларындағы рулардың басым бөлігі.
Әбілқайыр Орта және Кіші жүз қазақтарымен қатар, Солтүстік Хорезмнің өзбектері арасында да саяси ықпалға ие болды. Осыған байланысты ол жергілікті тайпа көсемдерінің қолдауымен 1740 жылдың 5 қарашасында хиуа тағына отырды. Бірақ 11 қараша күні ол Нәдір шах тарапынан қанды кек алу әрекетінен қауіптеніп, хандық астанасын тастап кетуге мәжбүр болды. 1741–1746 жылдар аралығында ол Иран, Бұхара және Хиуа хандықтарының билеушілерімен, жоғары лауазымды шенеуніктерімен тұрақты түрде хат алмасып, елшілер жіберіп отырған. Сонымен қатар ол Жоңғар хандығымен тұрақты дипломатиялық байланыс орнатты. Алайда, Көшек, Әбілмәмбет, Жаубасар хандардан және беделді Барақ, Батыр сұлтандардан айырмашылығы, ол «алман» (салық) төлеуден және жоңғар билеушісінің ордасына аманат жіберуден үзілді-кесілді бас тартты. Сондай-ақ Әбілқайыр Жоңғар хандығының билеушісі әулеттік одақ құруды ұсынған жалғыз қазақ ханы болды. Қалдан-Сереннің екі ұсынысына қарамастан, жоңғар тағының ресми мұрагері Цеван-Доржи мен Әбілқайырдың қызы арасындағы әулеттік одақ жүзеге асқан жоқ.
Әбілқайыр ханды туыстары Өлкейек пен Қабырға өзендерінің қосылған жерінен батысқа қарай 4 шақырым жерде, қазіргі Ақтөбе облысының Әйтеке би ауданы мен Қостанай облысының Жанкелді ауданының шекарасында жерлеген. 1752 жылдың жазында марқұмның ұлы Ералы әкесінің қабірінің үстіне шикі кірпіштен қаланған тікбұрышты кесене тұрғызды.
Әбілқайыр ханның 4 әйелі болған. Тұңғыш әйелінің есімі және шыққан тегі белгісіз. Екінші әйелі Бопай ханым Дербісалы сұлтанның қарындасы немесе адай руынан шыққан старшынның қызы болған. Бопайдан Нұралы, Ералы, Кожахмет, Айшуақ, Әділ және Зүлейха туған. Үшінші әйелі Баян (Баяна) Әбілқайырдың XVIII ғасырдың бірінші ширегінде еділ қалмақтарына бағытталған жорығы кезінде тұтқынға түскен белгісіз қалмақ тайшысының қызы. Төртінші әйелі - танымал башқұрт батыры Отнохарттың қарындасы. Әбілқайыр оған саяси себептерге байланысты үйленді. Ол төрт әйелінен бөлек, 1745 жылы еділ қалмақтарының қоныстарына жасаған жорықтарының бірінде тайшы Санжилан-Цереннің қызы Цойрошиді тұтқынға алған.
Әбілқайыр жастайынан батылдығымен танылып, дарынды әскербасы және білгір қолбасшы болды. [[1726]] жылы үш жүздің қазақтары бас қосқан құрылтайда билер мен батырлар бірауыздан Әбілқайырды [[Қазақ хандығы]] әскерінің бас қолбасшысы етіп сайлады. Ал, Әбілқайырдың хандық дәрежеге қалай жеткендігін [[1736]] жылы оның Ордасына келген ағылшын суретшісі [[Джон Кэстль]] былайша түйіндейді:''Ол зор тұлғалы, сымбатты, аппақ жүзі қызыл шырайлы, түсі сондай жылы кісі, сонымен қатар зор денсаулық пен қайрат-күш иесі, садақ тартуға келгенде шынымен-ақ бүкіл ұлтта оған тең келетін кісі жоқ. Хан болмай тұрып, ол сұлтан ғана болатын, оның барлық балалары да осы лауазымды алып жүр. Жоңғар қалмақтарымен болған соғыста олардың басшысы қонтайшыны өз қолымен тұтқынға алғаннан кейін… Кіші орда оны хан сайлады.''
Қазақтарды әлсіретіп, бүкіл Орта Азияға жол ашар қақпаның кілтін тезірек қолға түсіру жөнінде патшасынан нұсқау алған орыстың далалық әкімдері бұл оқшалануды өз мүдделеріне пайдаланып қалуға жанталаса кіріседі. Бұл ретте отарлаудың ежелден сыналған тәсілі – «жабайыны жабайының қолымен құртуды» іске қосады. Сөйтіп олар өздерінің бодандары Еділ қалмақтарын да, башқұрттарды да, сондай-ақ Жайық казактарын да айдап салып, Кіші жүз қазақтарының тынышын кетіре бастайды. Соның аяғы Әбілқайырдың 1730 жылы өзін Ресей империясының қол астына алуына сұрап, Петербургке елшісін жіберуіне әкеп соғады. Онда ол өзінің Ресей империясына башқұрттар секілді қызмет етіп, солар сияқты алым төлейтінін айта келіп, өздеріне Ресейдің өзге бодандары тарапынан ешқандай қиянат және шабуыл болмауын талап етеді, патша тарапынан тыйым салынбаса, башқұрттардың өздігінен шабуыл жасауды тоқтатпайтынын айтады. Сондай-ақ Ресей бодандары қолдарындағы қазақ тұтқындарын қайтарса, қазақтар да өз тарапынан олардың тұтқындарын кері қайтаратынын білдіреді. Бірақ бұл бодандық Әбілқайыр ойлағандай нәтиже бермейді. Содан кейін ол Жоңғар хандығының қонтайшысы Қалдан Серенге адам салады. Іздегенге сұраған ол да мұны құп алады. Ол жоңғар тұтқынынан босатылған Абылай арқылы жіберген жарлығында Әбілқайырдың тілегін орындағанын толық көрсетеді. Арадағы достық қатынастар сенімді болу үшін Әбілқайырдың өз баласына мың қазақты ертіп, Жоңғарияға жіберуін, осыған жауап ретінде өз баласын мың ойратпен қазақтарға жіберетінін айтады. Дегенмен, Әбілқайырдың Қалдан Серенмен құда болып, оған арқа сүйеп, ойдағымды жүзеге асырам ба деген үміті де ақталмай қалады. 1745 жылдың қыркүйегінде Қалдан Серен қайтыс болады.
== Естелік ==
2000 жылы Ақтөбе қаласындағы облыстық әкімшіліктің алдында Әбілқайырханның қоладан құйылған ескерткіші орнатылды. Қаланың ең басты көшесі бұрыңғы Ленин даңғылының атауы өзгертіліп, Әбілқайыр хан есімі берілді. 2015 жылы Ақтөбе облысының Әйтеке би ауданындағы "Хан моласы" қорымында Әбілқайыр ханға арналған кесене мен мемориалдық кешен орнатылды.<ref>"Ақтөбе -құтты мекен" Энциклопедиялық анықтамалық . Алматы 2017 336 бет. 26-28беттер. ISBN 978-601--06-4493-9. Шамшырақ Ақтөбе ЖШС</ref>
== Галерея ==
[[File:Әбілхайыр ханның хаты (1731).jpg|left|thumb|Әбілхайыр ханның Анна Иоановнаға хаты (1731)]]
[[File:Kazakhstan-1993-Bill-50-Obverse.jpg|left|thumb|Әбілқайыр хан бейнеленген 1993 жылғы 50 теңге]]
== Әдебиет ==
*Абилхаир // Казахстан. Национальная энциклопедия. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2004. — Т. I. — С. 82. — ISBN 9965-9389-9-7. (CC BY-SA 3.0)
*''Ерофеева И. В.'' Хан Абулхаир: полководец, правитель, политик. — Алматы: Дайк-Пресс, 2007. — 456 с. — ISBN 9965-798-64-8.
* ''Ерофеева И.В.'' Эпистолярное наследие казахской правящей элиты 1675-1821 гг. Сборник исторических документов в 2-х томах/Автор проекта, введения, биографий ханов, научных комментариев; составитель и ответственный редактор И.В.Ерофеева. Алматы: АО «АБДИ Компани», 2014. - 696 с. + вкл. 44 с. — ISBN 978-9965-832-26-0.
*''Кадырбаев А. Ш.'' К истории взаимоотношений калмыков поволжья и ойратов джунгарии с ногайцами, туркменами и казахами в XVII–XVIII вв. // Вестник Калмыцкого университета. — 2023. — № 3 (59). — С. 6—16.
*''Темиргалиев Р. Д.'' Эпоха последних батыров. — Алматы: ОО «Казахское историческое общество», 2024. — С. 296.
[[Санат:1748 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақ хандары]]
[[Санат:Қазақ сұлтандары]]
[[Санат:Кіші жүз хандары]]
[[Санат:Башқұрт хандары]]
[[Санат:Хиуа хандары]]
706i9obkv6ns34ff6s72kxm2tl9jmf6
Қазақтардың Дүниежүзілік құрылтайы
0
6126
3693100
3553691
2026-11-07T17:57:52Z
Mheidegger
1111
құрылу тарихы
3693100
wikitext
text/x-wiki
'''Қазақтардың Дүниежүзілік құрылтайы''' — [[Дүниежүзі қазақтарының қауымдастығы]]ның ең жоғарғы органы.<ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007.
ISBN 9965-32-491-3</ref>
1991 жылғы 31 желтоқсанда, Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін жарты ай өткен соң, Қазақстанның тұңғыш президенті [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] радио арқылы шетелде тұратын қазақтарға үндеу жасап, елдің олардың тарихи отанына оралуына жәрдемдесуге дайын екенін мәлімдеді. Сонымен қатар Дүниежүзі қазақтарының құрылтайын өткізуге дайындық жұмыстары басталды.<ref name=omirim>{{кітап | авторы = Назарбаев Н. Ә. | тақырыбы = Менің өмірім. Бодандықтан - бостандыққа | орны= Астана |баспасы= Foliant | жыл = 2023 | беттері= 612-613 | барлық беті= 688 |isbn= 978-601-271-821-8 | тиражы= 7500}}</ref>
'''Құрылтайы''' - [[Алматы|Алматы қаласында]] 1992 жылы 28 қыркүйек пен 4 қазан аралығында дүние жүзі [[Қазақтар|қазақтары]] өкілдерінің қатысуымен өткен құрылтай. Құрылтай қарсаңында қазақ ұлтының саны 10 млн. 537 мыңға жеткен. Дүние Жүзі Қазақтарының Құрылтайына ТМД елдерінен 350 адам және көптеген шет елдерден делегаттар қатынасты. Құрылтайға қатысушылар [[Түркістан]], [[Жезқазған]], [[Ұлытау]] сияқты еліміздің ежелгі саяси-әлеум., мәдени орталықтарында болып, [[ата]] жұртымен қауышты. Құрылтай жұмысын 200-ден астам журналистер, 50-ден аса телерадиокомпаниялар [[насихат]]тауға ат салысты. Дүние Жүзі Қазақтарының Құрылтайына қатысушылар Қазақстан халқына және дүние жүзінің басқа да [[халық]]тарына, [[мемлекет]]теріне, олардың үкіметтеріне Үндеу қабылдады. Құрылтай күндері “[[Қазақтар: кеше, бүгін және ертең]]” деген тақырыпта ғылыми [[конференция]] болып өтті. Конференцияда Қазақстан Республикасының Президенті [[Н.Назарбаев]] “[[Құшағымыз бауырларға айқара ашық]]” деген тақырыпта баяндама жасады. Қазақ халқының тағдыры, ата-баба мұрасы, тілі, бүкіл дүние жүзіндегі қазақтарды біртұтас ұлттық [[мемлекет]]іне біріктірудің құқықтық негіздері, т.б. мәселелер жөнінде баяндамалар тыңдалды. Конференцияда Дүние жүзі қазақтарының қауымдастығы құрылып, оның төрағасы болып Н.Назарбаев сайланды. Бұл орталыққа ұлт өмірін жан-жақты зерттеп, қазақтардың әлеуметтік-[[экономика]], мәдени, рухани тыныс-тіршілігіндегі мәселелерді шешу міндеттері жүктелді. Құрылтай шет [[ел]]де жүрген қазақтарға олардың артында арқа сүйер іргелі елі барын танытты.
== Бірінші құрылтай ==
[[1992 жыл|1992 жылы]] Қазақтардың бірінші Дүниежүзілік құрылтайы [[Алматы]]да өткізілді.
Құрылтайға алыс және жақын шет мемлекеттерден, соның ішінде [[Түркия]], [[Германия]], [[Франция]], [[Норвегия]], [[Моңғолия]], [[Қытай]], [[Аустрия]] және басқа 33 елдерден 800-ден астам өкіл қатысты.
'''Құрылтай''' күн тәртібіндегі ([[Дүниежүзі қазақтарының қауымдастығы]]н құру, оның жарғысын қабылдау, басшы органдарын сайлау мәселелерді) талқылады.
Қазақстан Республикасының тұңғыш Президенті [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевты]] Дүниежүзі қазақтары қауымдастығының төрағасы етіп сайлау туралы ұсыныс бірауыздан қабылданды. [[Қазақстан жазушылар одағы]] басқармасының бірінші хатшысы [[Қалдарбек Найманбаев]] төрағаның бірінші орынбасары болып сайланды. Дүниежүзі қазақтары қауымдастығының басшылығын құрылтайға қатысушылар мына құрамда толық қолдады:
* [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] — Төралқа төрағасы.
* [[Қалдарбек Найманбаев]] — Төрағаның бірінші орынбасары.
* [[Дәлелхан Жаналтай]] ([[Түркия]]), [[Мырзатай Жолдасбеков]], [[Алтынбек Сәрсенбаев]] — Төралқа мүшелері.
*Құрылтай таңбасының авторы - суретші Бейсен Серікбай
== Екінші құрылтай ==
[[2002]] жылы келесі, екінші құрылтай [[Түркістан]]да өтті.
'''Құрылтайға''' алыс және жақын 32 шет мемлекеттерден 400-ден астам өкіл қатысты.
Дүниежүзі Қазақтарының Құрылтайы ІІ-ші рет, 2002 жылдың күзінде Түркістан қаласында өткен құрылтайда тарихи отанына оралуды аңсап жүрген қандастарымыздың қатарының толығуы жайында сөз болды. Түркістан көптеген тарихи кезеңдерді басынан өткерген қала болғаннан кейін әдейі таңдалса керек, оның алдында Түркістан қаласының 1500 жылдығы аталған. Құрылтайға алыс және жақын 32 шет мемлекеттерден 400-ден астам өкіл қатысты. Бұл құрылтайда оралмандардың елге оралу мәселесі қаралып, көші-қон квотасының мөлшерін ұлғайту жоспары қарастырылды. 2003 жылы 5 мың отбасы, 2004 жылы 10 мың отбасы, 2005 жылы 15 мың отбасы елге көшіп келді, жылына 50-60 мың оралман оралады. 1992 жылғы 14 желтоқсанда Алматыда Қазақстан халықтарының тұңғыш форумы өткізілді. Форумда негізінен мынандай мәселелер қаралды: 1. Жаңа көзқарас тұрғысынан интернационализм мен тату көршілік қатынас жағдайлары талқыланды. 2. Президенттің Бейбітшілік пен рухани татулық сыйлығы алғаш рет академик М. Сүлейменовке, халық жазушысы Д. Снегинге, жазушы, аудармашы Г. Бельгерге тапсырылды. 1993 жылы 17 желтоқсанда Қазақтардың дүниежүзілік қауымдастығының тұсау кесер салтанаты болды. Сол жылдың өзінде-ақ Қазақстанға Монғолиядан, Түркиядан, Ираннан және ТМД елдерінен 7,5 мың қазақ отбасы көшіп келді.
==Үшінші құрылтай ==
[[2005]] жылы 27-28 қыркүйекте Қазақтардың үшінші Дүниежүзілік құрылтайы [[Астана]]да өткізілді. Құрылтайға алыс және жақын 32 шет мемлекеттерден, соның ішінде [[Ресей]]ден, [[Қытай]]дан, [[Аустрия]]дан, [[Чехия]]дан, [[Норвегия]]дан, [[Италия]]дан, [[Сингапур]]дан, [[Мысыр]]дан, 300-ден аса өкіл, сондай-ақ [[Қазақстан]]ның барлық облыстары мен [[Алматы]] және [[Астана]] қалаларынан 200-ден астам өкіл қатысты.<ref name=president2005>{{кітап|тақырыбы= 2005. Президенттің бір жылы |жауапты= Құр. Ж. Қ. Түймебаев |орны= Астана |жыл= 2006 |беттері= 359—366 |барлық беті= 912 | isbn= 9965-27-753-2|тиражы= 3000}}</ref>
Құрылтайда шетелде тұратын [[қазақтар (шетжұрт)|қазақ шетжұрты]] өкілдерін Қазақстанның [[Жоғары оқу орындары|жоғарғы оқу орындарында]] оқыту үшін жағдай жасау, сондай-ақ тарихи отанына инвестициялар орналастыру мүмкіндіктері секілді мәселелер талқыланды.<ref name=president2005/>
Бизнес байланысын нығайту, қазақ шетжұрты республиканың [[Қазақстан экономикасы|экономикасы]] туралы толығырақ ақпарат алуына ықпал ету, кәсіпкерліктің даму жағдайы, мемлекет пен бизнес-қоғамдастықтардың өзара қарым-қатынас секілді мәселелер қаралды.<ref name=president2005/>
==Тағы қараңыз==
* [[Дүниежүзі қазақтарының қауымдастығы]]
* [http://www.kazaktar.kz ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061205063927/http://kazaktar.kz/ |date=2006-12-05 }}
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Қазақтар]]
[[Санат:Ұйымдар]]
{{Stub}}
mel859ulqcjfyu9akr9dulrbg50xxld
Науру
0
6205
3693336
3687677
2026-11-08T10:08:05Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693336
wikitext
text/x-wiki
{{Мемлекет
|Қазақша атауы = Науру Республикасы
|Шынайы атауы = {{lang-na|Ripublik Naoero}}<br />{{lang-en|Republic of Nauru}}
|Септік = Науру
|Елтаңба = Coat of arms of Nauru.svg
|Байрақ = Flag of Nauru.svg
|Ұраны = God’s Will First<br />(Біріншіден Құдайдың еркі)
|Әнұранның аты =Nauru Bwiema<br>(Науру, Отанымыз)
|Аудио =
|lat_dir = S |lat_deg = 0 |lat_min = 31 |lat_sec = 41
|lon_dir = E |lon_deg = 166 |lon_min = 56 |lon_sec = 13
|region = NR
|CoordScale = 25000
|Картада = Nauru on the globe (Polynesia centered).svg
|карта тақырыбы =
|Картада2 =
|Үкімет түрі = [[парламенттік республика]]
|Құрылды =
|Тәуелсіздік күні = [[31 қаңтар]] [[1968 жыл|1968]] ([[Ұлыбритания]]дан, [[Аустралия]]дан және [[Жаңа Зеландия]]дан)
|Тәуелсіздігін алды =
|Тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[Науру тілі|науру]]
<!-- |Тілдері = -->
|Мемлекеттік діні =
|Астанасы = {{comment|жоқ|Үкіметі Ярен аймағында орналасқан}}<br> [[Ярен]] <small>(де-факто)</small>
|Ірі қалалары =
<!-- |Ірі қаласы = --> [[Денигомоду]]
|Басшы қызметі = [[Науру президенті|Президенті]]
|Басшылары = [[Дэвид Аданг]]
|Жер аумағы = 21,3
|Жер аумағы бойынша орны = 193
|Судың үлесі = 0,57
|Этнохороним =
|Жұрты = {{өсім}} 10 084<ref name="census-2011">[http://www.spc.int/nmdi/nmdi_documents/2011_NAURU_CENSUS_REPORT.pdf Перепись населения NATIONAL REPORT ON POPULATION AND HOUSING (census 2011)]</ref>
|Халық саны бойынша орны = 234
|Сарап жылы = 2011
|Санақ бойынша халық саны =
|Санақ жылы =
|Халық тығыздығы = 473,43
|Тығыздық бойынша орны =
|ЖІӨ = 60 млн
|ЖІӨ сараптаған жылы = 2005
|ЖІӨ бойынша орны = 191
|Жан басына шаққандағы ЖІӨ = 5 мың
|Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны =
|ЖІӨ (АҚТ) =
|ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы =
|ЖІӨ (АҚТ) орны =
|Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) =
|Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны =
|ЖІӨ (номинал) =
|ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы =
|ЖІӨ (номинал)бойынша орны =
|Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) =
|Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны =
|АДИ =
|АДИ жылдық есебі =
|АДИ бойынша орны =
|АДИ деңгейі =
|Әуе компаниясы =
|Валютасы = [[аустралия доллары]]
|Интернет үйшігі = [[.nr]]
<!-- |Интернет үйшіктері = -->
|ISO =
|Телефон коды = 674
|Уақыт белдеуі = [[UTC+12:00]]
<!-- |Уақыт белдеулері = -->
|Түсініктемелер =
<!-- |Тусыз және елтаңбасыз =* -->
<!-- |Әнұрансыз =* -->
}}
'''Науру Республикасы''' ({{lang-na|Ripublik Naoero}}) — [[Тынық мұхит|Тынық мұхитының]] батыс бөлігіндегі [[Науру (арал)|бір аттас маржан аралында]] орналасқан [[ергежейлі мемлекет]]. Аумағы — {{nobr|21,3 км²}}; халқы — 10 261 адам (2015<ref>[http://countrymeters.info/ru/nauru Население Науру 2016 | Численность населения Науру<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>). Тәуелсіздігі [[1968 жыл]]ы жарияланды.
[[Науру (арал)|Науру]] аралы [[экватор]]дан оңтүстікке қарай {{nobr|42 км}} қашықтықта орналасқан. Ең жақын арал [[Банаба]] шығысқа қарай {{nobr|288 км}} қашақтықта орналасқан және [[Кирибати]] республикасына жатады. Науру Жердегі ең кішкентай тәуелсіз республика болып табылады, ең кішкентай аралдық мемлекет, [[Еуропа]] шегінен тысқары ең кішкентай мемлекет және ресми астанасы жоқ әлемдегі жалғыз мемлекет (елдің бейресми астанасы — елдің парламенті және әуежайы орналасқан қала [[Ярен]] қаласы).
Мемлекет [[Ұлттар достастығы]]на кіреді. [[1999 жыл]]дың [[14 қыркүйек|14 қыркүйегінде]] Науру Республикасы [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] құрамына кірді. Науру — [[Тынық мұхит қауымдастығының хатшылығы]] және [[Тынық мұхит аралдарының форумы]] ұйымдарының мүшесі.
== Атауы ==
«Науру» сөзінің тегі нақты белгісіз. Қазіргі кездегідей, [[Науру (халық)|наурулықтар]] аралды бұрын «''Naoero''» деп атаған. 1909—1910 жылдары аралға келген неміс профессоры Пауль Хамбрух осы сөздің [[этимология]]сына келесі түсіндірмелер берген: оның пікірі бойынша «Naoero» сөзі «''a-nuau-a-a-ororo''» сөз тіркесінің қысқартылуы (қазіргі жазылуы «''A nuaw ea arourõ''») болып табылады және [[науру тілі]]нен «''мен теңіз жағасына бара жатырмын''» деп аударылады. Бірақ Науру аралында {{nobr|30 жылдан}} астам өмір сүрген және науру тілін еселеп оқыған неміс католик миссионері [[Алоиз Кайзер]] осы түсіндірмені құптаған жоқ, өйткені жергілікті диалект бойынша қозғалыс етістігімен қолданған «теңіз жағасы» сөздерінен кейін «''төмен''» деген аударманы беретін «''rodu''» сілтеу сөзі қолдануы керек еді. Наурулықтардың өздері «теңіз жағасы» сөзін аралдың ең терең және ойпаң жер деп түсінеді. Олар осы сөзді жерге де, теңізге де қолданады.
Аралдың басқа да атаулары бар: 1888 жылға дейін ағылшын колонисттері Науруды «Жағымды арал» ({{lang-en|Pleasant Island}}) деп атаған. Немістер оған «''Nawodo''» немесе «''Onawero''» деген атаулар берген. Еуропалықтар елдің атауын дұрыс айтуы мақсатында «''Nauru''» сөзінің кейінгі жазылуы «''Naoero''» дегенге ауыстырылды.
== Тарихы ==
Шамамен 3 мың жыл бұрын Науруды [[микронезиялықтар]] және [[полинезиялықтар]] мекендген. Нұсқалардың бірі бойынша, Науру аралына алғашқы болып [[Бисмарк топаралы]]нан қоныс аударушылар және [[меланезиялықтар]]дың, микронезиялықтардың және полинезиялықтардың ыдырауына дейін [[праокеания халқы]]ның өкілдері келген.<ref>Беликов В. И. Происхождение и миграции полинезийцев (по лингвистическим данным). В сборнике статей: Пути развития Австралии и Океании: история, экономика, этнография. М.: Наука, 1981. С. 243—254.</ref> Дәстүрлі түрде арал тұрғындары өз шығу тегін шеше жағынан санаған. Еуропалықтардың келуіне дейін Науру аралының халқы 12 тайпадан тұрған. Еуропалықтар арасынан алғашқы болып Жаңа Зеландиядан Қытайға қарай бағыт ұстаған ағылшын капитаны [[Джон Фирн]] 1798 жылдың 8 қарашасында ашқан және аралға 90 жыл бойы жиі қолданылған «Жағымды» ({{lang-en|Pleasant Island}}) деген атау берді.<ref name="McDaniel">[http://www.ucpress.edu/books/pages/8453.html История Науру. 2000] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927195544/http://www.ucpress.edu/books/pages/8453.html |date=2007-09-27 }}{{ref-en}}</ref><ref>[http://www.education.gov.nr/ Сайт Департамента образования Науру. 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928095120/http://www.education.gov.nr/ |date=2007-09-28 }}{{ref-en}}</ref> Негізгі ауыл шаруашылық дақылдар ретінде [[кокос пальмасы]] және [[панданус]] өсірілген. Наурулықтар [[Кедертас|рифте]] [[каноэ]]мен және арнайы оқытыған құстармен ([[үлкен фрегат]]тар) балық аулаған. Сонымен қатар олар өзіне қосымша тамақтану көзі ретінде [[Буада (көл)|Буада]] көлінде [[ханос (балық)|ханос балығын]] ({{lang-la|Chanos chanos}}) [[Көндіктіру|көндіктіре]] алды. Балық аулаумен тек қана ерлер айналысқан.
Астында көрсетілген хронологияға тек қана еуропалықтардың Науру аралын ашқаннан кейін тарихи оқиғалар енгізілген.
<timeline>
DateFormat = yyyy
ImageSize = width:850 height:auto barincrement:50
PlotArea = left:15 right:15 bottom:43 top:43
Colors =
id:canvas value:rgb(0.97,0.97,0.97)
id:grid1 value:rgb(0.80,0.80,0.80)
id:grid2 value:rgb(0.86,0.86,0.86)
id:gris value:gray(0.7)
id:noir value:black
id:contacts value:drabgreen
id:Allemagne value:rgb(0.8,0.30,0.30)
id:Royaume-Uni value:rgb(0.86,0.56,0.56)
id:Japon value:rgb(0.46,0.26,0.06)
id:Independance value:rgb(0.65,0.65,0.90)
Period = from:1798 till:2010
TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy
ScaleMajor = unit:year increment:20 start:1800 gridcolor:grid1
ScaleMinor = unit:year increment:5 start:1800 gridcolor:grid2
AlignBars = justify
BackgroundColors = canvas:canvas bars:canvas
BarData=
bar:Allemagne
barset:Royaume-Uni
PlotData=
width:30 fontsize:M textcolor:noir align:center
# Epoques
bar:Allemagne color:Allemagne
from:start till:end color:gris # Arriere plan
from:1798 till:1888 text:"Еуропалықтармен алғашқы қарым-қатынас" color:contacts
from:1888 till:1914 text:"Неміс~колониясы" color:Allemagne
from:1914 till:1942 text:"Аустралиялық~басқару" color:Royaume-Uni
from:1942 till:1945 text:"Жапон~басқыншылығы" color:Japon shift:(0,35)
from:1945 till:1968 text:"Аустралиялық~басқару" color:Royaume-Uni
from:1968 till:end text:"Тәуелсіздік" color:Independance
# Evennements
#alignement >
width:25 fontsize:S textcolor:black anchor:from align:left color:noir
barset:Royaume-Uni
from:1798 till:1798 text:"1798~Ағылшындық Джон Фирн Науру аралын ашты" shift:(2,0) color:contacts
from:1830 till:1830 text:"1830~Аралға алғашқы еуропалықтар келді" shift:(2,0) color:contacts
#alignement
width:30 fontsize:S textcolor:black anchor:from align:right color:noir
from:1878 till:1888 text:"1878-1888~Тайпалық соғыс" color:contacts
from:1888 till:1888 text:"1888~Науруды Герман империясымен басып алуы" color:Allemagne
from:1888 till:1920 text:"1888-1920~Аувейида~королінің~басқаруы" color:Allemagne
from:1906 till:1906 text:"1906~Фосфориттерді өңдеудің басталуы" color:Allemagne
from:1914 till:1914 text:"1914~Науруды аустралиялықтармен басып алу" color:Royaume-Uni
# Recommencer l’indentation en haut
barset:break
from:1923 till:1923 text:"1923~Науру келісіміне қол қойылды" color:Royaume-Uni align:left shift:(5,0)
from:1943 till:1946 text:"1943-1946~Чуук аралына 1200 наурулықтың депортациясы" color:Japon align:left shift:(15,0)
from:1947 till:1968 text:"1947-1968~Ұлыбританияның, Жаңа Зеландияның және Аустралияның бақылауына алынған БҰҰ-ның қамқорлықтағы аумақ"color:Royaume-Uni align:left shift:(5,0)
from:1970 till:1970 text:"1970~«Наурудың фосфат корпорациясы» негізделді" color:Independance
from:1989 till:1989 text:"1989~Аустралияға қарсы БҰҰ Халықаралық сотына қуыным" color:Independance
from:1999 till:1999 text:"1999~Науру Республикасы БҰҰ-ның мүше елі ретінде кірді" color:Independance
</timeline>
== Физикалық-географиялық мінездеме ==
=== Жалпы география ===
Науру аралы [[Тынық мұхит]]ының батыс бөлігінде, [[экватор]]дан шамамен {{nobr|42 км}} қашықтықта орналасқан.<ref name="UNO">[http://www.un.int/nauru/countryprofile.html Постоянная миссия Республики Науру в ООН] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130727070348/http://www.un.int/nauru/countryprofile.html |date=2013-07-27 }}{{ref-en}}</ref> Ең жақын арал [[Банаба]] (Ошен) шығысқа қарай 288 км қашақтықта орналасқан және [[Кирибати|Кирибати Республикасына]] тиесілі. [[Айрықша экономика аймағы|Айрықша жағалық экономика аймағы]]ның (АЭА) ауданы — {{nobr|308 480 км²}}<ref>[http://www.seaaroundus.org/eez/summaryInfo.aspx?EEZ=520 Исключительная экономическая зона Науру. 2006] {{ref-en}}</ref>, оның {{nobr|570 км²}} аумақтық суларға жатады.
Науру аралы — [[Көтерілген атолл|көтерілген маржан атоллы]], [[жанартау]] конусының үстіне. Арал сопақ болып келеді, шығыс жағынан жағалау батыңқы — ол жерде [[Анибар (шығанақ)|Анибар шығанағы]] орналасқан. Арал аумағы — {{nobr|21,3 км²}}<ref name="UNO"/>, ұзындығы — {{nobr|6 км}}, ені — {{nobr|4 км}}. Жағалық сызықтың ұзындығы — шамамен {{nobr|18 км}}.<ref name="krugosvet">[http://www.krugosvet.ru/articles/85/1008594/1008594a1.htm Науру. Энциклопедия Кругосвет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080629054739/http://www.krugosvet.ru/articles/85/1008594/1008594a1.htm |date=2008-06-29 }}</ref><ref>[http://archive.travel.ru/nauru/geo/ Географическое положение Науру. 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060528160529/http://archive.travel.ru/nauru/geo/ |date=2006-05-28 }}</ref> Ең жоғарғы нүктесі — {{nobr|65 метр}}<ref name="UNO"/> (басқа мәліметтер бойынша {{nobr|61—71 метр}}) — [[Айво (округ)|Айво]] және [[Буада (округ)|Буада]] округтерінің шегінде орналасқан. Жағалаудан шамамен {{nobr|1 км}} қашықтықта мұхит тереңдігі {{nobr|1000 метрден}} астам құрайды. Бұл жерде мұхиттың түбіне жететін құлама жардың орналасуымен байланысты.
Арал бетінің ені {{nobr|100—300 метр}}ді құрайтын кысаң жағалық жазық болып келеді, Науруның орталығында биіктігі {{nobr|30 метрге}} дейін жететін әктасты үстіртпен қоршалған. Бұрын үстірт [[Фосфаттар|фосфориттер]]дің ([[науруит]]) қалың қабатымен жабылған еді. Болжаулы пікір бойынша бұл қабат теңіз құстардың дәреті болып табылады. Арал қысаң [[Маржан жарлауыты|маржан рифімен]] көмкерілген (ені шамамен {{nobr|120—300 метр}}<ref name="Assessment">[http://www.sprep.org/att/IRC/eCOPIES/BPoA+10/NAURU.pdf Республика Науру. National Assessment Report] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011103756/http://www.sprep.org/att/IRC/eCOPIES/BPoA+10/NAURU.pdf |date=2007-10-11 }} {{ref-en}}</ref>). Рифте шағын қайықтарға аралдың маңына тікелей жақындауға мүмкіндік беретін {{nobr|16 канал}} қазылған, .
=== Геология ===
[[Сурет:Water table Nauru-kk.jpg|250px|thumb|Наурудың физикалық картасы]]
Аралдың ішкі аймағында фосфориттік кен қазу жұмыстарынан қалған үлкен [[әктас]]ты тісшелер және пирамидалар орналасқан. Бұл құрылыстардың биіктігі кейбір жерлерде {{nobr|10 метден}} асады, ал [[карьер]]дің өзі көптеген [[шұңқыр]]лары мен [[ойпат]]тары бар үлкен лабиринт тәріздес. [[Тар табанды темір жол|Тар табанды]] [[темір жол]]ы аралдың кемежайына өнідірілген фосфориттердің жеткізілуін жеңілдету үшін арнайы құрылған. Әктасты үйінділер аймағында топырақ жамылғысы түгелдей болмағанның нәтижесінде, жаңбырлы су жердің бетінде қалмай, таулы жынысына толығымен сіңеді.
[[География|Географтар]], [[Геоморфология|геоморфологтар]] және [[Геология|геологтар]] аралдың бедерін, топырағын және геологиялық құрылысын жете зерттеп, алынған деректер бойынша Наурудың геологиялық тарихын қалпына келтірді.
=== Климаты ===
Наурудағы [[климат]] — [[экваторлық климат|экваторлық]]-[[муссонды климаты|муссонды]], ыстық және [[ылғалдылық|ылғалды]]. Орташа [[температура]]сы шамамен {{nobr|+27,5 [[Цельсий градусы|°C]]}} құрайды. Күндіз температура {{nobr|+26 °C}} және {{nobr|+35 °C}} аралығында өзегереді, ал {{nobr|+22 °C}} және {{nobr|+28 °C}} түнгі уақытта.<ref name="Assessment"/> Күндізгі температура {{nobr|+38‑41 °C}} дейін жетуі мүмкін. Жылдық орташа [[Атмосфералық жауын-шашын|жауын-шашын]] мөлшері — {{nobr|2060 мм}}<ref name="UNO"/>. Кейде [[құрғақшылық]] жылдар болып тұрады, ал кейбір жылдары жауын-шашын мөлшері {{nobr|4500 мм}}-ге дейін жетеді. Осындай елеулі тербелістер [[Эль-Ниньо]] құбылысымен түсіндіріледі. Жаңбыр жауатын мезгіл қарашадан ақпанға дейін созылады.<ref name="UNO"/><ref>[http://archive.travel.ru/nauru/geo/climat/ Климат Науру. 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070903131943/http://archive.travel.ru/nauru/geo/climat/ |date=2007-09-03 }} {{ref-en}}</ref> Наурыздан қазанға дейін солтүстік-шығыс бағытындағы желдер үстем болады. Жыл сайын аралда беттік ағымның тугелдей жоқ болғанымен шамамен {{nobr|30 млн м³}} су түседі.
Науру үкіметін [[жаһандық жылыну]] мәселесі алаңдауда, [[мұхит|дүниежүзілік мұхит]] деңгейінің көтерілуі жағыдайында аралға су басу қаупі төніп тұр<ref name="UNO"/>. Сондықтан республика әлемдік қоғамдастықтық назарын аударуға тырысып жатыр, ең алдымен, [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] арқылы.
{{Қаланың ауа райы
| Ені =
| Жағдайы =
| Жер_ілік = Ярен қаласы
| Дерекнама = [http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=542049&refer=&cityname=Yaren-District-Yaren-Nauru&units=metric]
| Қаң_ор = | Қаң_ор_ж-ш = 280
| Ақп_ор = | Ақп_ор_ж-ш = 250
| Нау_ор = | Нау_ор_ж-ш = 190
| Сәу_ор = | Сәу_ор_ж-ш = 190
| Мам_ор = | Мам_ор_ж-ш = 120
| Мау_ор = | Мау_ор_ж-ш = 110
| Шіл_ор = | Шіл_ор_ж-ш = 150
| Там_ор = | Там_ор_ж-ш = 130
| Қыр_ор = | Қыр_ор_ж-ш = 120
| Қаз_ор = | Қаз_ор_ж-ш = 100
| Қар_ор = | Қар_ор_ж-ш = 120
| Жел_ор = | Жел_ор_ж-ш = 280
| Жыл_ор = | Жыл_ор_ж-ш = 2080
| Қаң_ор_мин = 25 | Қаң_ор_макс = 30
| Ақп_ор_мин = 25 | Ақп_ор_макс = 30
| Нау_ор_мин = 25 | Нау_ор_макс = 30
| Сәу_ор_мин = 25 | Сәу_ор_макс = 30
| Мам_ор_мин = 25 | Мам_ор_макс = 30
| Мау_ор_мин = 25 | Мау_ор_макс = 30
| Шіл_ор_мин = 25 | Шіл_ор_макс = 30
| Там_ор_мин = 25 | Там_ор_макс = 30
| Қыр_ор_мин = 25 | Қыр_ор_макс = 30
| Қаз_ор_мин = 25 | Қаз_ор_макс = 31
| Қар_ор_мин = 25 | Қар_ор_макс = 31
| Жел_ор_мин = 25 | Жел_ор_макс = 31
| Жыл_ор_мин = 25 | Жыл_ор_макс = 30
| Қаң_а_мин = 21 | Қаң_а_макс = 34
| Ақп_а_мин = 21 | Ақп_а_макс = 37
| Нау_а_мин = 21 | Нау_а_макс = 35
| Сәу_а_мин = 21 | Сәу_а_макс = 35
| Мам_а_мин = 20 | Мам_а_макс = 32
| Мау_а_мин = 21 | Мау_а_макс = 32
| Шіл_а_мин = 20 | Шіл_а_макс = 35
| Там_а_мин = 21 | Там_а_макс = 33
| Қыр_а_мин = 20 | Қыр_а_макс = 35
| Қаз_а_мин = 21 | Қаз_а_макс = 34
| Қар_а_мин = 21 | Қар_а_макс = 36
| Жел_а_мин = 21 | Жел_а_макс = 35
| Жыл_а_мин = 20 | Жыл_а_макс = 37
}}
=== Флора және фауна ===
[[Сурет:Nauru satellite.jpg|230px|thumb|2002 жылы жасалған Науру аралының жерсеріктестік кескіні]]
Аралдың ауданы кішкентай болғанынан және оның континенталды құрлықтан және ірі топаралдардан оқшаулауы нәтижесінде Науруда жергілікті [[түтікті өсімдіктер]]дің 60 түрі ғана өседі, және оның ешбірі [[эндемик]] болып табылмайды. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейінгі қатты ойран, [[кокос пальмасы]]ның дара дақылды таралуы және фосфориттерді өңдеу Науру аумағындағы өсімдік жабынының басым бөлігінде жойылуына себеп болды, бірақ қазіргі кезде оның 63 % аумағы бұрынғы қалпына келтірілді.
Аралда жаппай [[Кокос пальмасы|кокос пальмалары]], [[панданус]]тер, [[фикус]]тер, [[дәмжапырақ]] және де басқа жапырақты өсімдіктер өседі. Сонымен қатар [[Бұта]]лы формациялардың әр түрлі типтері де кең таралған. Өсімдіктер мен ағаштар жағалық аймақта және Буада көлінің айласында аса қалың өседі.<ref name="UNO"/> Науруның ішкі аймағында [[бөрітарақ]], сонымен қатар [[шие]], [[Бадам (өсімдік)|бадам]] және [[манго]] ағаштары өседі.
Аралдың ойпаң жерлері негізінде тырбақ өсімдіктерге бай, ал қыратты жерлерде ағашты өсімдіктер қалың өседі.
Наурудың жануарлар дүниесі кедей. Барлық [[сүтқоректілер]] адаммен кіргізілді: [[кіші егеуқұйрық]]тар, мысықтар, иттер және шошқалар, сонымен қатар тауықтар. [[Бауырымен жорғалаушылар]] [[кесірткелер]]мен ұсынылған. [[Құстар|Орнитофауна]] байырақ — барлығы 6 түр ([[балшықшылар]], [[Қарқылдақ шағалалар|қарқылдақтар]], [[Дауылпазтәрізділер|дауылпаздар]], [[Фрегаттар (құстар)|фрегаттар]], [[Кептертәрізділер|кептер]]). Науруда бір ғана сайрағыш құстың түрі мекендейді — [[Науру айқабағы]], арал эндемигі. Аралда [[жәндіктер]] және басқа да [[омыртқасыздар]] көп. Арал айналасындағы суда түрлі [[акула]]лар, [[теңіз кірпілері]], [[жұмсақденелілер]], [[таңқы шаян]]дар және басқа улы теңіз жануарлары мекендейді.<ref name="krugosvet"/><ref>[http://archive.travel.ru/nauru/geo/nature/ Природа Науру. 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060205110222/http://archive.travel.ru/nauru/geo/nature/ |date=2006-02-05 }}</ref>
== Халқы ==
=== Саны ===
[[Сурет:Scene at Arenibek.jpg|left|thumb|150px|Наурудағы ауыл (1896)]]
[[2011 жыл]]дың санағы бойынша, Науру Республикасының халық саны {{nobr|10 084 адамды}} құрады, соның ішінде ерлер — 5105, ал әйелдер — {{nobr|4979 адам}}<ref name="census-2011" /> Халық тығыздығы — {{nobr|473,43 адам км²}}. Бұдан басқа, арал аумағында Австралияға заңсыз түрде кіруге тырысқан босқындар лагері бар. 2016 жылғы шілде айының соңына қарай лагерде 442 адам тұрған, соның ішінде 338 ер адам, 55 әйел адам және 49 бала; босқындардың басым бөлігі [[Ауғанстан]]нан, [[Иран]]нан және [[Ирак]]тан.{{sfn|Capodici|2016}}
[[1968 жыл]]ы, тәуелсіздікті жариялаған кезде, халық саны {{nobr|3 мың адамды}} құрады.
[[Сурет:Nauru Denigomodu-Nibok.jpg|thumb|250px|[[Денигомоду]] және [[Нибок]] округтеріндегі тұрғын ауданы]]
Наурудағы туу көрсеткіші {{nobr|1000 тұрғынға 24,47}}, өлім — {{nobr|1000 тұрғынға 6,65}}, халық санының табиғи өсуі — 1,781 %.<ref name=CIA>{{cite web |author=Central Intelligence Agency |authorlink=Central Intelligence Agency |publisher=[[The World Factbook]] |title=Nauru |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nr.html |year=2011 |accessdate=12 February 2011}}</ref> Нәресте өлімі көрсеткіші 2007 жылы 1000 жаңа туғандарға 9,6 өлім.
2007 жылы {{nobr|15 жасқа}} жетпеген балалар үлесі 37,8 % ({{nobr|3813 адам}}) құрады, 15 жастан 60 жасқа дейінгі ересектер саны — 59,3 % ({{nobr|5983 адам}}), 60 жастан жоғары — 2,9 % ({{nobr|287 адам}}).<ref name="census-2011" /> Ерлердің орташа өмір сүру көрсеткіші 2011 жылы {{nobr|65 жасты}} құрады, ал әйелдер — {{nobr|75 жас}}.<ref name="census-2011" />
Аралдың ресми астанасы және қалалары жоқ. Президенттің резиденциясы [[Мененг (округ)|Мененг]] округінде орналасқан, ал үкімет мекемелері және парламент — [[Ярен]] округінде. Арал тұрғындарының барлығы теңіз жағасының бойында немесе Буада көлінің айналасында тұрады.
=== Этникалық құрамы ===
Науру тұрғындарының шамамен 91 % ({{nobr|9031 адам}}) республиканың байырғы халқы — [[Науру (халық)|наурулықтар]] болып табылады.<ref name="census-2011" /> Науру тұрғындарының жалпы санынан Тынық мұхитындағы аралдардан шыққандар (негізінде [[фиджилықтар]] және [[Кирибати (халық)|тунгарулықтар]]) 4 % құрайды, [[еуропалықтар]] — 1,6 % ({{nobr|161 адам}}),<ref name="census-2011" /> [[қытайлар]] — 1,5 % ({{nobr|151 адам}}). Тұрғындардың ішіндегі шет елдер азаматтарының үлесі жоғары.
[[Науру тілі|Тілдің]] негізінде наурандықтарды [[Микронезиялықтар|микронезиялық]] халықтар тобына жатқызылады, бірақ бұл этностың қалыптасуына микронезиялықтар ғана емес, сонымен қатар [[полинезиялықтар]] және [[меланезиялықтар]] да қатысты.
=== Тілдер ===
Наурулықтар микронезия тілі — [[науру тілі]]нде сөйлейді. [[1968 жыл]]ға дейін Науру Республикасы Австралияның, Ұлыбританияның және Жаңа Зеландияның бірлескен меншігі болған, сондықтан [[ағылшын тілі]], науру тілімен қатар, мемлекеттік болып табылады.
Науру жазуы [[Латын әліпбиі|латын алфавиті]]нің негізінде құрылып, {{nobr|17 әріптен}} тұрған. Кейін, басқа тілдердің елеулі ықпалынан, ең алдымен [[неміс тілі|неміс]], [[ток-писин]] және [[кирибати (тіл)|кирибати]], алфавит {{nobr|28 әріпке}} дейін кеңейді. Бұл микронезиялық тілінің зерттеуіне науру тілінде оқулық жазған католиктік миссионер [[Алоиз Кайзер]] зор үлес қосты, сонымен қатар [[Америка Құрама Штаттары|американдық]] ([[Германия]]да дүниеге келген) [[протестантизм|протестант]]тық [[Миссионерлік|миссионер]]і [[Филипп Делапорт]] ({{lang-en|Philip Delaporte}}).
=== Діни құрамы ===
Бүгінгі таңда Науруда негізінде [[христиандық]]тар тұрады. Наурулықтардың көбісі (60,5 % — {{nobr|6098 адам}}) [[протестантизм|протестанттық шіркеулердің]] өкілдері болып табылады, соның ішінде 35,2 % ({{nobr|3552 адам}}) — [[Конгрегационализм|Науру конгрегационалисттік шіркеуі]]нің өкілдері. Бұл шіркеудің Мененг, Буада, Анабар және Нибок округтерінде өзінің кішкентай шіркеулері орналасқан, ал басты шіркеуі Айво округінде. [[Құдай Ассамблеялары|Құдай Ассамблеясы]]нан сенушілер — 12,8 % ({{nobr|1291 адам}}), Наурудың тәуелсіз шіркеуінен — 9,4 % ({{nobr|945 адам}}). Елде [[Адвентизм|адвентисттер]], [[Баптизм|баптисттер]] және [[Иегова куәгерлері]]нің шағын топтары бар.<ref name="census-2011" />
Науру тұрғындарының шамамен 32,5 % ({{nobr|3278 чел.}}) [[католицизм|католиктік шіркеудің]] өкілдері болып табылады,<ref name="census-2011" /> оның Ярен округінде өз шағын шіркеуі, сонымен қатар Ева округінде мектебі (Кайзер колледж) бар. Тұрғындардың шамамен 5 % [[буддизм]] және [[даосизм]] діндеріне мойынсұнады, 2 % — [[баһаи]]. Наурундақтардың шағын тобы [[Наурудағы дәстүрлі сенімдер|дәстүрлі сенімдерді]] ([[Эиджебонг]] (''Eijebong'') әйел құдайна және [[Буитани]] (''Buitani'') аралдың рухына табыну) ұстанады.
Үкімет кейбір [[конфессия]]лардың қызметін шектейді, мысалы, [[Мормонизм|Иса Мәсіхтің заманауи шіркеуі]] (мормондар) және [[Иегова куәгерлері]] (қолдаушылар негізінде Науру фосфат корпорациясында жұмыс істейтін шет елдердің азаматтары).<ref>[http://archive.travel.ru/nauru/people/religion/ Религия на Науру. 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060205111421/http://archive.travel.ru/nauru/people/religion/ |date=2006-02-05 }}</ref> [[1979 жыл]]ы Науруға [[Маршалл аралдары]]нан келген [[Иегова куәгерлері]]нің [[Миссионерлік|миссионер]]і [[депортация|елге қайта жіберілді]].
[[1995 жыл]]ы шектеулердің бөлігі алынып тасталды.
== Саясаты ==
=== Мемлекеттік нышандар ===
{{main|Науру туы|Науру елтаңбасы|Науру әнұраны}}
Науру Республикасының мемлекеттік [[байрақ|байрағы]], [[елтаңба]]сы, [[әнұран]]ы және [[конституция]]сы [[1968 жыл]]ы қабылданды және бекітілді.
=== Мемлекеттік құрылымы ===
[[Сурет:NRU-Билігі.jpg|thumb|350px|Наурудың саяси құрылымы]]
Науру — тәуелсіз [[республика]].<ref>[http://www.paclii.org/nr/legis/num_act/con256.rtf Конституция Науру] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927032906/http://www.paclii.org/nr/legis/num_act/con256.rtf |date=2007-09-27 }} {{ref-en}} Часть I</ref> [[1968 жыл]]дың [[29 қаңтар]]ында қабылданған [[конституция]]сы<ref name="Political">[http://www2.hawaii.edu/~ogden/piir/pacific/nauru.html Республика Науру] {{ref-en}} Из Мировой энциклопедии политических систем, 3-е издание, Нью-Йорк</ref> (толықтырулар [[1968 жыл]]дың [[17 мамыр]]ында енгізілді) бойынша Науру [[парламентаризм]]ның [[Вестминстер жүйесі]]ндегі [[республика|республикалық басқару формасы]] бар мемлекет,<ref name="Department">[http://www.dfat.gov.au/geo/nauru/nauru_brief.html Правительство Австралии. Департамент иностранных дел и торговли. Республика Науру: справка по стране — март 2007 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006070651/http://www.dfat.gov.au/geo/nauru/nauru_brief.html |date=2014-10-06 }} {{ref-en}}</ref> сонымен қатар президенттік басқару формасының кейбір ерекшеліктері де кездеседі.<ref name="Transparency">[http://www.transparency.org/content/download/1678/8473/file/nauru.pdf Международный доклад по вопросам коррупции. Науру 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111017012221/http://www.transparency.org/content/download/1678/8473/file/nauru.pdf |date=2011-10-17 }} {{ref-en}} С. 7</ref>
==== Заң шығарушы билік ====
Заң шығарушы биліктің жоғары органы — 19 [[депутат]]тан тұратын бір палаталы [[парламент]].<ref>[http://www.paclii.org/nr/legis/num_act/con256.rtf Конституция Науру] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927032906/http://www.paclii.org/nr/legis/num_act/con256.rtf |date=2007-09-27 }}{{ref-en}} Часть IV</ref> [[2013 жыл]]ға дейін депутаттар саны 18 адам болған. Парламент мүшелерінің сайлау реті Науру Конституциясымен анықталады. Жалпыұлттық сайлау; депутат ретінде тек қана {{nobr|20 жасқа}} жеткен Науру азаматы бола алады. Парламент депутаты қызметіне кірісер алдында ант беріледі. Парламент мүшелерінің өкілеттік мерзімі — {{nobr|3 жыл}}. Ел президентімен кеңесуінен кейін парламенттің спикермен таратылуы жағдайында өкілеттік мерзімнің өтуіне дейін тоқтатылуы мүмкін.
Алғашқы отырыста парламент мүшелері парламент спикерін және оның орынбасарын таңайындайды, кейін өз құрамынан ел президентін сайлау процессіне кіріседі.
==== Атқарушы билік ====
{{Тағы қараңыз|Науру президенттерінің тізімі}}
[[Сурет:NRU-Gadabu-DeRoburt-1968.jpg|300px|thumb|Наурудың алғашқы президенті (ортада)]]
Науруның мемлекет және үкімет басшысы — [[президент]]. [[2013 жыл]]дың [[11 маусым]]ынан бастап эксперимент ретінде ел парламенті президенттің және [[Премьер-министр|премьер-министрдің]] қызметін бөлу туралы шешім қабылдады.<ref>[http://russian.people.com.cn/31520/8281363.html Барон Вака избран новым президентом Науру<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140203035559/http://russian.people.com.cn/31520/8281363.html |date=2014-02-03 }}</ref> Президенттің және премьер-министрдің сайлау реті Науру Конституциясымен белгіленген. Президент ретінде парламент мүшесі ғана сайлана алады. Президент парламент сайлауынан кейін парламент отырысында сайланады. Президент орнына үміткер жай көпшіліктің басым дауысын жинағаннан кейін сайланған болып саналады. Президенттің өкілеттік мерзімі — {{nobr|3 жыл}} және бір адам бір уақытта ел президенті және парламент мүшесі ретінде бола алмайды. Президенттің өкілеттік мерзімінің өтуіне дейін өз еркімен орнынан түсуі жағдайында, денсаулықпен байланысты тұрақты жарамсыздық жағыдайнда өз міндеттерін атқармауы немесе қызметтен кетіру ([[импичмент]]) жағыдайында тоқтатылуы мүмкін. Президентті қызметтен кеттіру үшін парламент депутаттарының жартысынан кем емес дауыс беруі тиіс. Президент импичментінен кейін президент сайлауы басталады. Егер президенті қызметтен кеттіру шешіміне келген парламент мүшелері жеті күн ішінде жаңа президентті сайламаса, онда парламент автоматты түрде таратылады.
==== Сот билігі ====
[[Сурет:Nauru Government.jpg|thumb|500px|Наурудың үкімет (сол жақта) және парламент (оң жақта) ғимараты]]
Наурудағы сот билігі толығымен тәуелсіз. Республикада [[ортақ құқық]] әрекет етуде — құқық көзі ретінде [[үлгілі сот ісі]] болып саналатын құқықтық жүйе. 1971 жылғы ортақ құқық және қабылданған заңдар Актісі ({{lang-en|Adopted Laws Act 1971}}) бойынша, науру дәстүрлері, тәжірибелері, және институттары Науруның құқықтық жүйесін құрайды.<ref name="Transparency"/>
Наурудағы сот органдарының жүйесіне [[Жоғарғы сот]], [[Шағымдану|апелляциялық сот]], аймақтық сот және отбасы істері бойынша соттар кіреді. Республикадағы жер комитетінің ({{lang-en|Nauru Lands Committee Ordinance}}) жарлығы бойынша, елде жер дауларын және Науруның Жоғары сотына апелляцияларды беруге құқығы бар жер комитеті қызмет атқарады.
Науру конституциясының 48 бабы бойынша жоғарғы судьядан және судьялар тобынан тұратын Жоғарғы сот негізделді. Жоғарғы судья, Жоғарғы соттың басқа да судьялары секілді Науру президентімен тағайындалады.
Көптеген мәселелерде жоғарғы сот инстанциясы ретінде [[Австралияның Жоғарғы соты]] болып табылады.<ref name="Political"/>
=== Сыртқы саясаты және халықаралық қатынастар ===
Науру Республикасы [[1968 жыл]]ы тәуелсізлідкті алғаннан кейін [[Ұлттар достастығы]]на мүше болған кезіннен бастап арнайы жағдайға ие. [[1999 жыл]]дың мамырынан бастап [[2006 жыл]]дың қаңтарына дейін Науру бұл ұйымның толық құқықты мүшесі болған.<ref>[http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/138882/constitution/ Сайт Содружества наций] {{ref-en}}</ref> [[1999 жыл]]дың [[14 қыркүйек|14 қырқүйегінен]] бастап ол [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]ның 187-ші мүшесі болды. Сонымен қатар мемлекет [[Тынық мұхит аралдарының форумы]], [[Азия даму банкі]] (1991 жылдың қыркүйгінен бастап 52-ші мүшесі<ref name="Political"/>), [[Африка, Кариб бассейні және Тынық мұхит аймағының елдері]] және де басқа халықаралық ұйымдарының мүшесі болып табылады.
Науру Республикасы көптеген әлем мемлекеттерімен [[Наурудың дипломатиялық өкілдіктері және консулдық мекемелері|дипломатиялық қатынастарды сақтайды]]. Оның басты серіктестері [[Аустралия|Австралия]], [[Ұлыбритания]], [[Үндістан]], [[Қытай Республикасы]], [[Корея Республикасы]], [[Жаңа Зеландия]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Тайланд|Таиланд]], [[Филиппин|Филиппиндер]] және [[Жапония]] болып табылады.
=== Наурудың әкімшілік бөлінісі ===
[[Сурет:Науру, әкімшілік бөлінісі - kk - colored.jpg|right|thumb|300px|Наурудың әкімшілік бөлінуі]]
Науру Республикасының әкімшілік-аймақтық бөлінуі 14 ауданнан тұрады:
{| class="wikitable sortable prettytable"
|-class="hintergrundfarbe6"
! № || Округ || Бұрынғы<br />атауы || Аумағы,<br />км² || Халқы,<br />адам (2005) || Тығыздық,<br />адам/км² || Ауылдар<br />саны
|-
| align="right" | 1 || [[Айво (округ)|Айво]] || Айуэ || align="right" | 1,00 || align="right" | 1 092 || align="right" | 1092,00 || align="right" | 8
|-
| align="right" | 2 || [[Анабар (округ)|Анабар]]|| Анэбвор || align="right" | 1,43 || align="right" | 502 || align="right" | 351,05 || align="right" | 15
|-
| align="right" | 3 || [[Анетан]]|| Аньетань || align="right" | 1,00 || align="right" | 516 || align="right" | 516,00 || align="right" | 12
|-
| align="right" | 4 || [[Анибар (округ)|Анибар]]|| Энибоди || align="right" | 3,14 || align="right" | 160 || align="right" | 50,96 || align="right" | 17
|-
| align="right" | 5 || [[Баити]]|| Байди || align="right" | 1,23 || align="right" | 572 || align="right" | 465,04 || align="right" | 15
|-
| align="right" | 6 || [[Боэ (округ)|Боэ]]|| Бои || align="right" | 0,66 || align="right" | 795 || align="right" | 1204,55 || align="right" | 4
|-
| align="right" | 7 || [[Буада (округ)|Буада]] || Арэнибок || align="right" | 2,66 || align="right" | 716 || align="right" | 269,17 || align="right" | 14
|-
| align="right" | 8 || [[Денигомоду]] || Деникомоту || align="right" | 1,18 || align="right" | 2 827 || align="right" | 2395,76 || align="right" | 17
|-
| align="right" | 9 || [[Ева (округ)|Ева]]|| Эуа || align="right" | 1,17 || align="right" | 318 || align="right" | 271,79 || align="right" | 12
|-
| align="right" | 10 || [[Июв]]|| Июб || align="right" | 1,12 || align="right" | 303 || align="right" | 270,54 || align="right" | 13
|-
| align="right" | 11 || [[Мененг (округ)|Мененг]] || Менень || align="right" | 2,88 || align="right" | 1 830 || align="right" | 635,42 || align="right" | 18
|-
| align="right" | 12 || [[Нибок]] || Эннибек || align="right" | 1,36 || align="right" | 432 || align="right" | 317,65 || align="right" | 11
|-
| align="right" | 13 || [[Уабо]]|| Уэбои || align="right" | 0,97 || align="right" | 335 || align="right" | 345,36 || align="right" | 6
|-
| align="right" | 14 || [[Ярен]] || Мокуа || align="right" | 1,50 || align="right" | 820 || align="right" | 546,67 || align="right" | 7
|-style="background: #CCC;" | class="sortbottom"
| || '''Науру''' || Наоуро || align="right" | 21,30 || align="right" | 11 218 || align="right" | 526,67 || align="right" | 169
|}
== Қазіргі жайы және экономика ==
=== Жалпы сипаттама ===
[[Сурет:Nauru-phosphateship.jpg|thumb|250px|[[Конвейер|Тасымалдағыш]]тың көмегімен [[балкер]]ге фосфориттерді тиеу]]
Жер қойнауы фосфориттерге бай болған Науру Республикасы 1970‑1980-ші жылдар аралығында жан басына шаққандағы 13 мың [[АҚШ доллары|АҚШ долларды]] құраған<ref name="krugosvet"/> әлемдегі ең бай мемлекеттердің қатарында болған. 1986 жылы [[Жалпы Ұлттық Өнім|ЖҰӨ]] жан басына шаққандағы 20 мың АҚШ долларды құрады. Сол кезде арал экономикасы көбінесе жұмыс күшінің шеттен кіруінен тәуелді болды, негізінде, көршілес аралды мемлекеттерден — [[Кирибати]] және [[Тувалу]].<ref name="krugosvet"/> Сол уақытта фосфориттер экспортының бағасы импорт бағасынан төрт есе асты, негізгі сырттық сауда серіктестері Австралия, Жаңа Зеландия, Жапония және Ұлыбритания болған<ref name="krugosvet"/>. Жақын арада валюттық түсімдердің жалғыз көзінің жабылуын болжаған үкімет, экспорттық түсімінің елеулі бөлігін шет елдердегі қозғалмайтын мүлікке және арнайы жинақтаушы қорларға салды.<ref name="krugosvet"/> Бірақ, пайдалы қазбалар қорларының түгелге жуығы таусылған кезде, мемлекет ел болашағын жеткіліксіз ойластырғаны туралы белгілі болды.<ref>[http://www.novayagazeta.ru/data/2010/145/18.html Науру. Островок любви к России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101227081615/http://www.novayagazeta.ru/data/2010/145/18.html |date=2010-12-27 }}. // Новая Газета, № 145 от 24 желтоқсан 2010 г.</ref>
Фосфориттерді өңдеу Науруның жер бедеріне және аралдың орталық аймағындағы үстірттің өсімдік жабынына жойқын әсер етті. 1989 жылға қарай елдің 75 % аумағында белсенді кен шығару жұмыстары жүргізілді және орманның 90 % жойылды (өсімдік жабындының {{nobr|200 [[гектар]]ы ғана сақталды}}). Жердің [[Жерді қайта құнарландыру|рекультивация]] жұмыстары жүргізілген жоқ, сондықтан XX-шы ғасырдың соңына қарай құрғақ жердің 80 % «ай пейзажына» ұқсайтын тақыршаққа айналды.<ref>[http://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_30-30/31776.pdf Южнотихоокеанская региональная программа по изучению окружающей среды. Воздействие фосфоритных разработок на экосистему тихоокеанских островов. — Новая Каледония, Нумеа: Южнотихоокеанская комиссия, 1989] {{ref-en}}</ref>
1989 жылы Науру Республикасы [[БҰҰ-ның халықаралық соты]]на Австралияның аралды басқарған кездегі әрекеттері туралы қуыным берді — әсіресе фосфориттерді игерудің нәтижесінде ауыр [[экология]]лық зардаптары туралы. Австралия өтемақыны төлеуге міндетті болды. Кен орындарының таусылуы саяси тұрақсыздыққа себеп болды, [[1989 жыл]]дан [[2003 жыл]]ға дейін елде үкімет 17 рет ауысты.
1990-шы жылдары Науру аралы [[офшор]]лық аймаққа айналды. Аралда бірнеше жүздеген [[офшорлық банк|банктер]] тіркелді. [[Ақшаны жылыстатуға қарсы күрестің қаржы шараларын әзірлеу тобы|ФАТФ]] (Криминалды капиталдардың ізін жасыруға қарсы күрес бойынша үкіметаралық комиссия) қысуымен және [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] жағынан санкциялар салу қаупі пайда болғаннан кейін, 2001 жылы Науру Республикасы шектеуді, ал 2003 жылы — офшорлық банктердің әрекеттерін тыйым салуға және ақшаның ағылуына қарсы шараларды қолдануға мәжбүр болды.<ref name="roche-duffay03">[http://www.roche-duffay.ru/archive/index_03_03_w1_n1.htm#n3 Науру закроет офшорные банки. 2003]</ref><ref>[http://www.roche-duffay.ru/archive/index_04_03_w2_n1.htm#n7 США планирует санкции против Науру. 2003] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070926231452/http://www.roche-duffay.ru/archive/index_04_03_w2_n1.htm#n7 |date=2007-09-26 }}</ref><ref>[http://www.roche-duffay.ru/news/58014706.shtml Науру ликвидирует офшорные банки. 2003] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060511124743/http://www.roche-duffay.ru/news/58014706.shtml |date=2006-05-11 }}</ref><ref>[http://www.roche-duffay.ru/archive/index_03_02_w2_n1.htm FATF принимает жёсткие меры к Науру. 2002] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070926231427/http://www.roche-duffay.ru/archive/index_03_02_w2_n1.htm |date=2007-09-26 }}</ref><ref>[http://www.roche-duffay.ru/archive/index_12_02_w4_n1.htm#n3 США вводят санкции против Украины и Науру. 2002] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070926231442/http://www.roche-duffay.ru/archive/index_12_02_w4_n1.htm#n3 |date=2007-09-26 }}</ref>
Науру Республикасы шетел азаматтарына паспорттарды сатуымен айналысқан («инвесторлар паспорттары»), бірақ соңғы жылдары осындай тәжірибеден бас тартты.<ref name="roche-duffay03"/><ref name="money">[http://archive.travel.ru/nauru/money/ Деньги на Науру. 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060528160559/http://archive.travel.ru/nauru/money/ |date=2006-05-28 }}</ref>
2003 жылдың басында Науруда қатты саяси дағдарыс орын алды. Президент орнына бірден екі үміткер болды: [[Рене Харрис]] және [[Бернард Довийого]]. Қақтығыстар кезінде президенттік резиденция жанып кетті және телефон байланысы ажыратылды. Сыртқы дүниемен байланыс бірнеше апта ішінде тек қана портқа жерсеріктестік телефоны бар кеме кірген кезде ғана жүзеге асырылды.<ref>[http://www.roche-duffay.ru/archive/index_01_03_w3_n1.htm#n6 Политический кризис на Науру. 2003] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070926231528/http://www.roche-duffay.ru/archive/index_01_03_w3_n1.htm#n6 |date=2007-09-26 }}</ref>
Соңғы жылдары елге келетін кірістің басым бөлігі австралиялық көмек болып табылады. Австралияға жетуді көздейтін босқындарға өз аумағында уақытша баспана беруді Австралия Науруға демеушілік етеді, бұл демеушілік елдің маңызды табыс көзі.
=== Ауыл шаруашылығы ===
Аралдың жағалаудағы белдеуде, негізінде, жергілікті нарыққа жеткізілетін [[банан]]дар, [[ананас]]тар, [[папайя]], [[манго]], [[астық ағашы]], [[Кокос пальмасы|кокос пальмалары]] өсіріліп жатыр.
=== Байланыс ===
Алғашқы пошта маркалары Науруда 1916 жылы шығарылды.
Наурудағы жалғыз радиостансасы үкіметке ие және негізінде «''Австралия радиосы''» және ''[[Би-Би-Си]]'' бағдарламаларын хабар таратады. Сонымен қатар аралда үкіметтік «''Nauru TV''» телевидениесі бар.
Науруда тұрақты баспа [[Бұқаралық ақпарат құралдары|БАҚ]]-тары жоқ. Кейде «''Nauru Bulletin''» (ағылшын және науру тілдерінде) және «''The Visionary''» («Наоэро Амо» оппозициялық партиясының меншігіндегі газета) газеттері шығарылады. Екі аптада бір рет «''Central Star News''» және «''Nauru Chronicle''» газеттері жарық көреді.<ref>[http://www.warc.com/LandingPages/Data/NewspaperTrends/PDF/Namibia.pdf World Association of Newspapers. 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013082247/http://www.warc.com/LandingPages/Data/NewspaperTrends/PDF/Namibia.pdf |date=2007-10-13 }} {{ref-en}}</ref>
=== Туризм ===
[[Сурет:Nauru House.jpg|thumb|200px|[[Мельбурн]]дағы [[Науру-Хауз]] (ортада). Бұрын бұл ғимарат Наурудың фосфаттық компаниясына ие болған, бірақ 2004 жылы қаржы борыштарын төлеу үшін сатылды]]
Аралдағы фосфориттерді өңдеуден кейін қоршаған ортаның ластануы кесірінен туризм шектелуде. Елден кететін барлық жолаушылардан әуежайда тікелей төленетін 25 Австралия доллары көлемінде әуежай алымы алынады. Алымдардан {{nobr|12 жасқа}} жетпеген балалар, экипаж мүшелері, транзиттық жолаушылар және қолында Науру Республикасы Әділет министрлігінің арнайы жазбаша рұқсат хаты бар адамдар ғана босатылған.<ref>[http://archive.travel.ru/nauru/formalities/ Формальности и правила въезда в Науру. 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070101213856/http://archive.travel.ru/nauru/formalities/ |date=2007-01-01 }}</ref>
=== Ақша жүйесі және қаржы ===
XXI ғасырдың басынша Науру үкіметі қаржы саласында көптеген мәселелерге тап болды, ең алдымен, фосфориттер экспортының төмендеуінен. Нәтижесінде, 2002 жылы мемлекет кейбір кредиторлардың алдында қарыздарын уақытылы төлей алмады. Үкімет Науру Банкінің ресурстарына сене отырып, банк арқасында бюджет тапшылығынның проблемаларын шешуді және [[роялти]]ді төлеуге тырысуда.
Наурудың ақша бірлігі [[Аустралия доллары|Австралия доллары]] болып табылады. Аралдағы инфляции деңгейі айтарлықтай жоғары — 2001 жылы 4 % (негізгі себеп: әлемдік нарықтағы мұнай бағасының және оны тасымалдауға жұмсалатын шығындарының жоғарлауы) құрады<ref name="Finance">[http://www.un.int/nauru/nauru.pdf ООН. Социально-экономические показатели Науру] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071212012203/http://www.un.int/nauru/nauru.pdf |date=2007-12-12 }}{{ref-en}}</ref>. 2000 жылы бюджет тапшылығы 10 млн австралиялық долл. құрады немесе елдің шамамен 18 % [[Жалпы ішкі өнім|ЖІӨ]].<ref name="Finance"/> [[Мемлекеттік борыш]] жоғарлады — 2000 жылы ол 280 млн австралиялық долл. құрады.<ref name="Finance"/>
Науруда сатудан салық алынбайды, бірақ бірқатар тауарларға салық өндіру ережелері мерзімді өзгеріп тұратын баж салықтары салынады. Темекі өнімдеріне және алкогольге салық салынбайды.<ref name="money"/>
Дүкендердің жұмыс кестесі: дүйсенбіден жұмаға дейін — сағат 09:00 - 17:00-ге дейін, сенбі күндері — сағат 09:00 - 13:00-ге дейін, бірақ көптеген жеке меншікті дүкендер өз кестелері бойынша жұмыс істейді.<ref>[http://archive.travel.ru/nauru/money/shopping/ Шоппинг в Науру. 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060205111103/http://archive.travel.ru/nauru/money/shopping/ |date=2006-02-05 }}</ref>
== Мәдениет ==
Науру аралының ерте мәдениеті туралы деректер өте аз: Батыстың қатты ықпалынан көптеген салт-дәстірлері жергілікті тұрғындарымен ұмытылды. Көне наурулықтарда жазуы болмағандықтан, елдің мәдени байлығын зерттеуді бастаған ғалымдар қиындықтарға тап болды.
=== Науру аралындағы отаршылдыққа дейінгі тұрғындарының әлеуметтік ұйымы ===
[[Сурет:Auweyida-Eigamoiya-nauruansubjects.jpg|thumb|250px|Наурулықтар (1890)]]
Наурулықтардың ерте мәдениеті аралды мекендеген 12 тайпаның мәдениетінде негізденді. Науруда ортақ көсем болған жоқ, және әр тайпаның тарихы бөлек. дәстүрл бойынша тайпалар руларға бөлініп, және рулардағы әрбір адам белгілі бір таптарға қатысты болған: ''темонибе'' ({{lang-na|Temonibe}}), ''эмо'' ({{lang-na|Emo}}), ''амененгаме'' ({{lang-na|Amenengame}}) және ''энгаме'' ({{lang-na|Engame}}). Екі ауқатсыз тап ''итсио'' ({{lang-na|Itsio}}) және ''итиора'' ({{lang-na|Itiora}}) деген атауларға ие болған. Адамның қай тапқа жататындығын анықтау үшін басты фактор — анасының шығу тегі болған. Артықшылықты жағдайға темонибе табының адамдары ие болған. Олар балық аулаумен айналысқан және теңіздегі жеке телімдерін иеленді.
Сол кезде қоныстардың басым бөлігі теңіз жағасында орналасқан, бірақ кейбіреулер Буада көлінің жаныңда тұрған. Арал тұрғындары екі-үш үйден тұратын шағын «қоныстарда» өмір сүрген. Олардың көбісі кейін ауылдарға біріккен. Науруда барлығы 14 облысқа біріккен 168 ауыл болған. Қазіргі кезде олар аралдың 14 облысын құрайтын әкімшілік округтері болып табылады.
Наурудағы әрбір отбасыға телім тиесілі болған, кейбіреулері — Буада көлінің жағасындағы балық тоғандарына ие болған.
=== Спорт ===
[[Сурет:Linkbelt1999-Finalspiel.jpg|thumb|250px|«Линкбелт Овал» стадионында өткен австралиялық футболдан 1999 жылғы матч]]
Наурудағы ұлттық спорт түрі [[Австралия футболы]] болып табылады. Өзінің [[Науру Ұлттық футбол құрамасы|футболдан ұлттық құрама командасы]] бар, бірақ елдегі кәсіби спортшылардың және үлкен стадиондардың жоқ болғанына байланысты [[ФИФА]]-мен және [[Океания Футбол Конфедерациясы|Океанияның футбол конфедерациясы]]мен танылған жоқ. Ойыншылар формасының түсі — көк түсті, көлденең сары жолағы бар. Ұлттық құраманың басқа ел командасымен алғашқы ойыны 1994 жылдың 2 қазанында өтті. Сол ойында науру командасы [[Соломон аралдары Ұлттық футбол құрамасы|Соломон аралдары]]ның құрамасын 2:1 есебімен жеңді. Науру құрамасы үшін бұл үлкен жеңіс болған, өйткені Соломон аралдары жеңіске жететін басты үміткер ретінде саналған (олар сол жылғыы Меланезия Кубогының жеңімпаздары). Аралда бірнеше спорттық алаңдар және стадиондар бар: «[[Линкбелт Овал]]» (Айво округінде орналасқан, бірақ ол едәуір ескерген және халықаралық стандарттарға сай емес), [[Мененг (стадион)|Мененг стадионы]] (2006 жылы құрылған және 3500 көрерменді сыйдыра алады) және [[Дениг (стадион)|Дениг стадионы]].
Сонымен қатар [[ауыр атлетика]], [[софтбол]], [[баскетбол]] және [[теннис]] секілді спорт түрлері кең тараған. Ел үкіметі көбінесе ауыр атлетикаға назар аударады: дәл осы спорт түрінен Науру үлкен жетістіктерге қол жеткізді. 1990 жылғы Ынтымақтастық ойындары кезінде ауыр атлетші [[Маркус Стивен]]нің таңғаларлық жеңісінен кейін Науруда Науру ұлттық Олимпиада комитеті құрылды. 1992 жылы Маркус Барселонада өткен Олимпиада ойындарында алғашқы науру спортшысы болған. Ресми түрде Олимпиада қозғалысына Науру 1996 жылы қабылданды. Науруның алғашқы ресми атлеттері Маркус Стивен, [[Джерард Гарабван]] және [[Куинси Детенамо]] болған.
Науруның ең табысты теннисистері [[Дэвид Детудамо]] және [[Ангелита Детудамо]] болып табылады.
=== Мерекелер ===
{| align="center" class="standard"
|+
! Дата
! Атауы
! Ағылшынша атауы
|-----
| [[1 қаңтар]]
| [[Жаңа жыл]]
| New Year’s Day
|-----
| [[31 қаңтар]]
| Тәуелсіздік күні
| Independence Day
|-----
| өзгереді
| [[Ұлы жұма|Жарқын жұма]]
| Good Friday
|-----
| өзгереді
| [[Жарқын дүйсенбі]]
| Easter Monday
|-----
| өзгереді
| [[Жарқын сейсенбі]]
| Easter Tuesday
|-----
| [[17 мамыр]]
| Конституция күні
| Constitution Day
|-----
| [[25 қыркүйек]]
| Жастар күні
| National Youth Day
|-----
| [[26 қазан]]
| [[Ангам күні]]
| Angam Day
|-----
| [[25 желтоқсан]]
| [[Рождество]]
| Christmas Day
|-----
| [[26 желтоқсан]]
| [[Сыйлықтар күні]]
| Boxing Day
|+
|}
== Әлеуметтік сала ==
=== Денсаулық сақтау ===
Халықты сумен қамтамасыз етудің жағыдайын жақсарту және тұрақты санитарлық-профилактикалық іс-шараларды өткізуді негізгі мақсат ретінде көздейтін денсаулық сақтау мәселелерін тиімді шешу бойынша мемлекеттік бағдарламаның нәтижесінде, соңғы жылдары аралда жұқпалы ауруларының таралуын болдырмауына қол жеткізді. Осыған қарамастан, [[жұқпалы емес аурулар]], [[Қант диабеті|диабет]], [[Артериалдық гипертензия|гипертония]], [[Жүрек аурулары|жүрек-қан тамыр аурулары]] және [[қатерлі ісік]], сонымен қатар [[респираторлық аурулар]], адамдар өлімінің негізгі себебі болып тұр.<ref name="WHO">[http://www.wpro.who.int/NR/rdonlyres/915F6463-5E88-45AF-980E-BC550B08A5E6/0/Nauru.pdf Науру. Доклад Всемирной организации здравоохранения]{{ref-en}}</ref> Науру халқы [[семіздік]]тен қатты азап шегіп жатыр.<ref>[http://www5.imperial.ac.uk/medicine/metabolic_risks/bmi/ Mean age-standardized body mass index (BMI), kg/m2 Males aged 20 and over, 2008]</ref> БҰҰ мәліметтері бойынша, Науру семіздікпен ауыратын адамадар саны бойынша әлемде бірініші орында.<ref>{{cite web|url=http://podrobnosti.ua/health/2013/07/13/917188.html|title=Каждый пятый украинец страдает ожирением — ООН|quote=Первое место в рейтинге заняло островное государство Науру – там этим недугом страдают более 70% жителей.|publisher=Украинская правда|accessdate=2013-07-27|archiveurl=http://www.webcitation.org/6IWjvRrVH|archivedate=2013-07-31}}</ref>. [[2003 жыл]]ы ересек адамдар арасындағы диабет тарауының көрсеткіші (30,2 %) әлемдегі ең жоғары деңгейде болған. Наурудағы семіздіктің негізгі себебін арзан мол калориялы азықпен, бірінші кезекте ет консервілерімен байланыстырады.<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1578329/Spam-at-heart-of-South-Pacific-obesity-crisis.html Spam at heart of South Pacific obesity crisis — Telegraph]</ref>
Науру денсаулық сақтау саласындағы ең басты мәселе кадрлардың жетіспеушілігі болып табылады, сондықтан ел үкіметі осы салаға мүмкін болғанша көбірек мамандарды тартуға талпынып отыр. Аралдағы медициналық қызмет көрсетуі тегін. [[1999 жыл]]дың шілдесінде Науру жалпы ауруханасы ({{lang-en|Nauru General Hospital}}) және Ұлттық фосфат корпарациясының ауруханасы ({{lang-en|National Phosphate Corporation Hospital}}) бес дәрігер қызмет ететін Науру Республикасының ауруханасына ({{lang-en|Republic of Nauru Hospital}}) біріктірілді. Ауыр сырқаттармен ауыратын науқастарды емделуге негізінде Австралияға жібереді.
1995—1996 жылдары аралығында денсаулық сақтау саласына жұмсалған шығын 8,9 млн австралиялық долларды, немесе елдегі барлық бюджеттің 8,9 %-ын құрады<ref name="WHO"/>. Кәсіби дәрігерлердің басым бөлігі [[Экспатриация|экспатриант]]тар болып табылады.<ref name="WHO"/>
=== Білім беру ===
Наурудағы білім беру 6 жастан 15 жасқа (1—10 сыныптар) дейін міндетті болып табылады. Сонымен қатар білім беру системсына ерте жастағы балаларға арналған 2 саты: мектепке дейінгі ({{lang-en|Pre-school}}) және даярлық ({{lang-en|Preparatory School}}) сатылары кіреді.
Бастауыш білім беру 6 жастан 11 жасқа дейінгі балаларға оқудың алғашқы {{nobr|6 жыл}} бойы беріледі. Окудың алғашқы екі жылы Ярен округінің ({{lang-en|Yaren Primary School}}) бастауыш мектебінде беріледі, үшінші және төртінші — Айво округінің бастауыш мектебінде ({{lang-en|Aiwo Primary School}}), ал бесінші жылдан бастап — Науру колледжінде ({{lang-en|Nauru College}}). Бастауыш мектепті бітіргеннен кейін экзамендер тапсырылып, бастауыш мектепті бітіргені туралы Сертификат ({{lang-en|Nauru Primary Certificate}}) беріледі.
Келесі саты — [[орта мектеп]] (7—10 сыныптар міндетті түрде және 11—12 сыныптар ерікті білім алу). 10 сыныптан кейін орта білім Сертификатын ({{lang-en|Nauru Junior Certificate}}) алу үшін экзамендер тапсырылады. Оқушы білім алуды жалғастырған жағыдайда 12 сыныптан кейін толық орта білім Сертификатына ({{lang-en|Pacific Senior School Certificate}}) ие болу үшін экзаменнен өтеді.
Жоғары білімді арал тұрғындары шекарадан тыс елдерде алады, негізінде Австралияда. Сонымен қатар Науруда [[Оңтүстік Тынық мұхит университеті]]нің ({{lang-en|University of the South Pacific}}) бөлімшесі орналасқан, онда сырттай оқу курстары өткізіледі.
Наурудағы білім беру тегін.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}
{{Ұлттар достастығы}}
{{Океания елдері}}
[[Санат:Науру]]
[[Санат:Аралда орналасқан елдер]]
[[Санат:Ағылшын тілді елдер мен аумақтар]]
[[Санат:Унитарлы елдер]]
[[Санат:БҰҰ мүше мемлекеттері]]
79ibbm4jxoxycrglbf0vxysqlz0x8ax
Париж
0
10123
3693194
3663362
2026-11-08T06:31:59Z
Шырынханов Нұрали
174393
Филлипп Август королінің» → «ІІ Филипп Август корольдің» - Француз королінің қалыптасқан тарихи есімі — Филипп II Август. - «Филлипп» емес, «Филипп» деп жазылады. - Рим цифрымен билеушінің реттік нөмірін көрсетуге болады. 2. «Қала жоспары шеңбер үлгісінде құрылған» - Грамматикалық тұрғыдан дұрыс. - Бірақ ғылыми стильде «Қала жоспары шеңбер пішінінде құрылған» деген нұсқа табиғи естіледі. 3. «Архитектуралық ансамбльдері» → «Сәулет ансамбльдері» - «Архитектура» сөзінің қазақша баламасы — «сәулет».
3693194
wikitext
text/x-wiki
{{Елді мекен
|статусы = Қала
|қазақша атауы = Париж
|шынайы атауы = {{lang-fr|Paris}}
|сурет = {{Фотомонтаж |border=0 |size=275 |position = center|spacing=2 |color=none |photo1a=Seine and Eiffel Tower from Tour Saint Jacques 2013-08.JPG |photo2a=Arc Triomphe (square).jpg |photo2b=Notre Dame dalla Senna.jpg |photo3a=Louvre Museum Wikimedia Commons.jpg}}
|сурет атауы = Сағат тілімен: [[Сена]] өзені мен [[Эйфель мұнарасы]], [[Париждік Нотр-Дам соборы]], [[Лувр]], [[Триумфалды арка (Париж)|Триумфалды арка]]
|жағдайы = Астана
|ел = Франция
|елтаңба = Grandes Armes de Paris.svg
|ту = Flag of Paris with coat of arms.svg
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені = 100
|ту ені = 100
|lat_dir = N|lat_deg = 48|lat_min = 51|lat_sec = 24
|lon_dir = E|lon_deg = 2|lon_min = 21|lon_sec = 08
|CoordAddon =
|CoordScale =
|шекара түрі =
|кестедегі шекара =
|ел картасының өлшемi = 200
|аймақ картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|аймақ түрі = Франция аймақтары{{!}}Аймақ
|аймағы = Иль-де-Франс
|кестедегі аймақ =
|аудан түрі = Франция департаменттері{{!}}Департамент
|ауданы = Париж
|кестедегі аудан = Париж
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі = [[Париждің әкімшілік бөлінісі|20 округ]]
|басшының түрi = Мэр
|басшысы = [[Эммануэль Грегуар]]
|құрылған уақыты = б.э.б. III ғ.
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары = Лютеция, Паризиум
|статус алуы =
|жер аумағы = 105,4
|биiктiктiң түрi =
|орталығының биiктігі = 33
|климаты =
|ресми тілі = француз
|тұрғыны = {{өсім}} 2 233 818<ref>[http://www.paris.fr/portail/accueil/Portal.lut?page_id=1&document_type_id=2&document_id=94980&portlet_id=24329 Insee : toujours plus de Parisiens] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110116062952/http://www.paris.fr/portail/accueil/Portal.lut?page_id=1&document_type_id=2&document_id=94980&portlet_id=24329 |date=2011-01-16 }}. // Mairie de Paris, 06.01.2011</ref>
|санақ жылы = 2015
|тығыздығы = 21 283
|шоғырлануы = 12 672 000
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним = париждік, париждіктер
|уақыт белдеуі = +1
|DST = бар
|телефон коды = +33 1
|пошта индексі =
|пошта индекстері = 75001—75020, 75116
|автомобиль коды = 75
|идентификатор түрі = INSEE коды
|сандық идентификаторы = 75056, 75101—75116
|ортаққордағы санаты = Paris
|сайты = http://www.paris.fr
|сайт тілі = fr
}}
'''Париж''' ({{lang-fr|Paris}} {{Audio-IPA|Paris1.ogg|[paˈʁi]}}) — [[Франция]]ның астанасы, маңызды экономикалық және мәдени орталығы. Ол Францияның солтүстік бөлігіндегі [[Иль-де-Франс]] аймағында, [[Сена]] өзенінің жағасында орналасқан. Қаланың Ұраны — ''Fluctuat nec mergitur'' («Оны толқын тербетеді, бірақ ол батпайды»). Париж қаласының халқы шамамен 2,1 миллион адамды құрайды.
== Тарихы ==
Тарихи деректерге сүйенсек, қала ІІ Филлипп Август корольдің тұсында ғана өркендеп, дами бастаған. Қала жоспары шеңбер пішінінде құрылған. Сәулет ансамбльдері ғасырлар бойы қалыптасқан. Готика үлгісіндегі сәулет құрылыстарының басым бөлігі Сите аралында шоғырланған. XIII ғасырда шіркеулер мен монастырьлар салына бастады. Дәл осы кезеңде атақты Нотр-Дам-де-Пари соборының құрылысы басталған. Виктор Гюго өзінің «Париж Құдай-ана соборы» атты романы арқылы бұл ғимаратты әлемге әйгілі етті.
Атақты [[Лувр|Луврдың]] құрылысы XII ғасырдың соңында басталып, кейін ол бірнеше рет қайта салынды. Париж мектептері мен оқу орындарының негізінде университет қалыптасып, 1200 жылы корольдік жарлықпен [[Париж]] университеті ресми түрде танылды.
== Географиясы және климаты ==
[[Сурет:Paris 2.33634E 48.86152N.jpg|thumb|240px|left|Париж: ғарыштан көрініс]]
Париж қаласы [[Сена]] өзенінің жағалауында, [[Ла-Манш]] бұғазынан 145 км қашықтықта орналасқан.
Қала [[Иль-де-Франс]] аймағының 0,9 %-ын, яғни Францияның 0,02 % территориясын алып тұр<ref>Le tourisme à Paris : Chiffres clés = Tourism in Paris : Key figures[http://asp.zone-secure.net/v2/index.jsp?id=1203/1515/14072&lng=fr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722081155/http://asp.zone-secure.net/v2/index.jsp?id=1203/1515/14072&lng=fr|date=2011-07-22}}ParisInfo.com,2010,{{ref-fr}} {{ref-en}}</ref>. Қаланың аймағы - 105,40 км², бұл көрсеткіш Франция коммуналардың арасында 113-ші орынды алады. Теңіз деңгейінен биіктігі — 30 метр<ref>{{cite web| author=| date=| url=http://www.paris.fr/english/presentation-of-the-city/a-favourable-geographical-location/rub_8125_stand_29916_port_18748| title=A favourable geographical location| publisher=Mairie de Paris| lang=en| accessdate=2013-7-2}}</ref>. Қаланың ең биік жерлері теңіз деңгейінен 128,15 — 128,65 метр биіктікте орналасқан [[Монмартр]] және [[Бельвиль (Париж)|Бельвиль]] дөңдері. Ең төмен орналасқан жері (30,5 метр) — Леблан және Сан-Шарль көшелерінің қиылысы (15-ші аймақ)<ref>{{cite web| author=| date=20.08.2010| url=http://www.paris.fr/politiques/paris-d-hier-a-aujourd-hui/geographie-de-la-capitale/dimensions/rub_4946_stand_3079_port_10579| title=Dimensions| publisher=Mairie de Paris| lang=fr| accessdate=2013-7-2}}</ref>.
Париж климаты қоңыржай, теңіздік.
== Тұрғындары ==
{|align="left"
|-
|align="center"|'''Халық саны<br /><small>1800—2015 жылдар, млн адам</small>'''
|-
|<timeline>
Colors=
id:lightgrey value:gray(0.9)
id:darkgrey value:gray(0.7)
id:canvas value:rgb(1,1,1)
id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)
ImageSize = width:300 height:200
PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:3000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:600 start:0
BackgroundColors = canvas:canvas
BarData=
bar:1801 text:1801
bar:1851 text:1851
bar:1881 text:1881
bar:1921 text:1921
bar:1999 text:1999
bar:2010 text:2010
bar:2012 text:2012
bar:2015 text:2015
PlotData=
color:barra width:15 anchor:till align:center shift:(0,5)
bar:1801 from:0 till:548 text:0,5
bar:1851 from:0 till:1053 text:1,1
bar:1881 from:0 till:2269 text:2,3
bar:1921 from:0 till:2906 text:2,9
bar:1999 from:0 till:2125 text:2,1
bar:2010 from:0 till:2244 text:2,2
bar:2012 from:0 till:2350 text:2,3
bar:2015 from:0 till:2488 text:2,4
TextData=
pos:(10,196) fontsize:XS text:
pos:(145,1) fontsize:XS text:
pos:(30,15) fontsize:S text:
pos:(25,49) fontsize:S text:
pos:(25,83) fontsize:S text:
pos:(25,115) fontsize:S text:
pos:(25,148) fontsize:S text:
</timeline>
|}
2010 жылғы санақ мәліметі бойынша Парижде 2 243 833 адам тұрады<ref>{{cite web| author=| date=| url=http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/pages2012/pdf/dep75.pdf| title=Populations légales en vigueur à compter du 1er janvier 2013. Paris| publisher=// insee.fr| accessdate=2013-7-2|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HssPrIqu|archivedate=2013-07-05}}</ref>, бұл Франция елінің 3,6 %-ын және Иль-де-Франс аймағының 19,3 %-ын құрайды<ref name="demographics">{{cite web| url=http://www.paris.fr/english/presentation-of-the-city/demographics-a-cosmopolitan-city/rub_8125_stand_29896_port_18748| title=Demographics : a cosmopolitan city| publisher=Mairie de Paris| lang=en| accessdate=2013-7-2}}</ref>.
2008 жылы Парижде 330 000-дай шетел азаматтары тұратын, бұл Париж тұрғындарының 14,9 %-ын құраған<ref>[http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?reg_id=99&ref_id=t_0405D INSEE: Иностранцев по департаментам страны] {{ref-fr}}</ref>. Оның ішінде 30 %-ы ЕО келгендері, 20 %-ы [[Алжир]], [[Марокко]] және [[Тунис]]тан келген иммигранттар.
== Сәулет өнері ==
[[Сурет:Tour Eiffel 3b40739.jpg|thumb|left|[[Эйфель мұнарасы]] [[Бүкіләлемдік көрме|бүкіләлемдік көрмеге]] арналып [[1889 жыл]]ы салынады]]
Парижде әлемге әйгілі Г. [[Эйфель мұнарасы]], Үлкен және Кіші сарай, ЮНЕСКО ғимараты, Шайо сарайы, Пантеон, Сен-Женевьев кітапханасы, т.б. бар.
[[Сурет:Париждегі көше.jpeg|thumb|Париждегі көше]]
Парижде болған адам көп архитектуралық ескерткіштерге күтпеген жерде кезігіп жатады. Сондай бағзы мұралардың бірі - Сен-Мартен арнасы (каналы). Су арнасының (каналдың) үстіне ұзақ жылдарда көптеген көпір тұрғызылып, әрқайсысы өзгеше сәулет туындысына айналды.
Тұтастай алғанда бір-бірінен бөліп жарғысыз айшықты өнер ансамблін құрайды.
Тұрғындардың айтуы бойынша қаланы Сен-Мишель гүлзарынан бастап аралау керек. Бұл жер француз жастарының сүйікті орны. Гүлзардан таяқ тастам жерде Люксембург сарайы бар. Мария Медичидің әмірімен салынған әсем ғимарат Еуропа сәулет өнерінің ғажайып туындысы ретінде әлемге белгілі.
[[1977 жыл]]ы Парижде елеулі оқиға болды. Тобур көшесінде Ұлттық театр ашылды, оған Жорж Помпидудың есімі берілді. Театрда сурет галереясы, көрме залдары, аса бай кітапхана, грамжазба жинағы бар. Театр үйінің жобасына халықаралық байқау жарияланғанда 681 үлгі келіп түсіпті, солардың ішінен итальян Р.Пьяно мен ағылшын Р.Роджерстің жобалары таңдалып алынған. Енді, міне, биіктігі 50, ұзындығы 150, ені 50 м ғажайып ғимарат Париждің мақтанышына айналып отыр. Сондай-ақ әлемге әйгілі Елисей алаңы да осында. Францияның транспорт желісінің барлығы Париж магистралінен бастау алады. Дүние жүзіндегі ең жүрдек (экспресс) пойыз Париж—Бордо бағытында 350 км жылдамдықпен жүреді.
== Галерея ==
{|class="graytable" style="text-align:center"
|+
|width="25%"|[[Сурет:Le Tour Eiffel from Le Champs de Mars.jpg|240x160px]]
|width="25%"|[[Сурет:3981ParigiArcDeTriomphe.JPG|240x160px]]
|width="25%"|[[Сурет:NotreDameI.jpg|240x160px]]
|width="25%"|[[Сурет:Chateau de Versailles, France (8132659035).jpg|260x160px]]
|-
|Эйфель мұнарасы
|Триумфал доғасы
|Нотр-Дам де Пари
|Версаль сарайы
|}
{{wide image|Paris_arc.jpg|1800px|Қала орталығы - Триумф Аркадан панорама көрініс}}
{{wide image|LaDefense_pl.jpg|1800px|Эйфель мұнарасынан көрініс, Париж панорамасы, алыста Дефанс ауданы}}
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Франция департаменттері}}
{{Еуропа елордалары}}
{{Жазғы ОО астаналары}}
[[Санат:Еуропа елордалары]]
[[Санат:Париж]]
[[Санат:Миллионер қалалар]]
su6ymuukku57hbicl70uj1lmobjrb7v
Ыстанбұл
0
11854
3693211
3657169
2026-11-08T07:09:36Z
Шырынханов Нұрали
174393
«Ертеде Византий, кейіннен Константинополь» Сөйлемде атаулардың қай кезеңге қатысты екені нақты көрсетілмеген. - Византий — қаланың ежелгі грекше атауы. - Константинополь — кейінгі тарихи атауы. - Ыстанбұл — қазіргі атауы. 2. «Аса ірі қаласы» Бұл қате емес, бірақ «Түркияның ең ірі қаласы» деген нұсқа нақтырақ әрі ықшам. 3. «Өнеркәсіп пен мәдениет орталығы» Сенің «өнеркәсіп пен мәдениет орталығы» дегенің дұрыс. Тек сөйлемді табиғи ету үшін «маңызды сауда, өнеркәсіп және мәдениет орталығы» деп
3693211
wikitext
text/x-wiki
{{Елді мекен
|статусы = Қала
|қазақша атауы = Ыстанбұл
|шынайы атауы = {{lang-tr|İstanbul}}
|сурет = Istanbul collage 5j.jpg
|жағдайы =
|ел = Түркия
|елтаңба =
|ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_dir = |lat_deg =41 |lat_min =0 |lat_sec =36
|lon_dir = |lon_deg =28 |lon_min =57 |lon_sec =37
|CoordAddon = type:city(10034830)_region:TR
|CoordScale =
|шекара түрі =
|кестедегі шекара =
|ел картасының өлшемi =
|аймақ картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|аймақ түрі = Түркияның әкімшілік бөлінісі{{!}}Ил
|аймағы =
|кестедегі аймақ = Ыстанбұл(ил){{!}}Ыстанбұл
|аудан түрі =
|ауданы =
|кестедегі аудан =
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі =
|басшының түрi = Уәли
|басшысы = Екрем Имамұлы
|құрылған уақыты = б.з.б. 667 жыл
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары = Византий, Жаңа Рим, Константинополь
|статус алуы =
|жер аумағы = 5343
|биiктiктiң түрi = Биіктігі Нум
|орталығының биiктігі = 100
|климаты = [[Субтропиктер|Субтропикалық]]
|ресми тілі = түрік тілі
|тұрғыны = {{Өсім}} 15 067 724<ref name="Population of Turkey">{{cite web|url=http://www.turkstat.gov.tr/PreHaberBultenleri.do?id=27587|publisher=[[Turkish Statistical Institute]]|title=The Results of Address Based Population Registration System, 2017|date=1 February 2018|accessdate=1 February 2018}}</ref> <!-- do not add update figure as that stat is only published once a year due to legal reasons -->
|санақ жылы = 2018
|тығыздығы = 2 900
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы = [[түріктер]]
|конфессионалдық құрамы = [[мұсылман]]дар, [[Православие|православтар]], [[Иудаизм|иудейлер]]
|этнохороним = ыстанбұлдық, ыстанбұлдықтар
|уақыт белдеуі = +3
|DST = бар
|телефон коды = +90 252
|пошта индексі =
|пошта индекстері = 34010–34850 <br /> 80000–81800
|автомобиль коды = 34
|идентификатор түрі =
|сандық идентификаторы =
|ортаққордағы санаты = Istanbul
|сайты = https://www.ibb.istanbul
|сайт тілі 1 = tr
|сайт тілі 2 = en
}}
'''Ыстанбұл''' ({{lang-tr|İstanbul}}), ежелгі дәуірде '''Византий''', кейін '''Константинополь''' деп аталған — [[Түркия]]ның ең ірі [[Түркия қалаларының тізімі|қаласы]], елдің маңызды сауда, өнеркәсіп және мәдениет орталығы әрі елдің басты порттарының бірі. Бір-бірімен көпірлер және туннельдер арқылы байланысып тұрған, оны [[еуропа]]лық (негізгі) және [[азия]]лық бөліктерге бөлетін [[Босфор бұғазы]]ның жағалауларында орналасқан. Ыстанбұл халық саны 15 миллион адам, бұл Түркия халқының 19%-ын құрайды.<ref>https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=The-Results-of-Address-Based-Population-Registration-System-2021-45500&dil=2 Түркия Статистка Институты (ағылшынша). 31 желтоқсан 2021.</ref>
Халық саны бойынша [[Еуропа]] тарихындағы алғашқы миллионер-қала. [[Рим империясы|Рим]], [[Шығыс Рим империясы|Византия]], [[Латын империясы|Латын]] және [[Осман империясы]] империяларының бұрынғы астанасы.
== Географиясы ==
[[Сурет:Istanbul and Bosporus big.jpg|thumb|220px|right|Стамбұл ғарыштан көрінісi]]
Ыстанбұл төбелі жерде Түркияның солтүстік-батысында орналасқан. Қаланың ауданы — 1 538,77 км². Координаттары — {{coord|41|00|N|29|00|E|type:city(10034830)_region:TR}}. Ыстанбұл [[Босфор бұғазы]]ның үстiнде жатыр.
== Әкімшілік бөлінісі ==
=== Тарихи аудандары ===
Ыстанбұлдың Еуропадағы тарихи аудандары:
[[Айвансарай]], [[Ақсарай (Түркия)|Ақсарай]], [[Байрампаша]], [[Бақыркөй]], [[Балат]], [[Бебек]], [[Бешикташ (аудан)|Бешікташ]], [[Беязыт]], [[Ғазиосманпаша]], [[Галата]], [[Долмабахче]], [[Йешілкөй]], [[Зейтінбұрны]], [[Кяғытхане]], [[Қапалы Чаршы]], [[Вефа]], Джибали, Зейрек, Қабаташ, Қасымпаша, Лалелі, Ортакөй, Пера, Сарыйер, [[Сұлтанахмет]], Сулыкуле, [[Таксим|Тақсим]], Фатих, Фенер, Шұқыржұма, Шишлі, Еминөңі, Эйүп.
Ыстанбұлдың Азиядағы тарихи аудандары:
* Қадыкөй
* Үскідар
[[File:Map of the Districts of Istanbul.png|thumb|450x450px|Қаланың әкімшілік бөлінісі]]
<gallery mode="slideshow">
Сурет:Istiklal str. Istanbul - panoramio.jpg|Ыстанбұлдың бас сауда көшесі — Истикләл
Сурет:Taksim monument and mosque.jpg|Тақсим алаңы
Сурет:Constantine Obelisk.jpg|Сұлтанахмет алаңы
Сурет:View of Levent financial district from Istanbul Sapphire.jpg|Левент ауданындағы тұман
</gallery>
== Климаты ==
Ыстанбұл субтропиялық ауа райының аймағының шетiнде орналасады, дегенмен сонымен бiрге солтүстiктен ызғырықтардың ықпалы бар. Ыстанбұлда қыстыгүнi орташа температура +3°C және 9°C аралығында. Қыс салқын және дымқыл. Ыстанбұлда жылына температураның 0°C төмен көрсеткіші орта есеппен 21 күнді құрайды. Әр жыл сайын қар жауады. Ауа-райы бойынша жазғытұрым және күз жағымды жұмсақ, бiрақ температураның күрт өзгеруіне бейім. Ыстанбұлда жазды күнi салыстырмалы ыстық, орташа температура 19°C-ден 28°C-ге дейін, ауаның тым ылғалдыл кезеңдері кездеседі. Қалада аптап ыстық сирек және температура өте сирек 35°C және одан жоғарыға жетедi. Орта есеппен 850 мм жауын-шашын түседі, негізінен жаңбыр түріндегі жауын-шашын бір жылда 123 күнге сәйкес келеді. Қала 2000 астам күн сағатын алады. Жылдық орта мөлшердегi салыстырмалы ылғалдық әрдайым жоғары, орташа 71% шамасында.
[[Сурет:Istanbul view.jpg|left|250px|thumb|right|Ыстанбұлдағы ақпан айы, 2006]]
{| class="wikitable" border=1 style="text-align:center"
!rowspan=2 |Ай
!colspan=2 |Ыстық
!colspan=2 |Суық
!rowspan=2 |Жаңбырлы күндер
!rowspan=2 |Ашық аспанды күндер
|-
!орта
!Абсолют
!орта
!Абсолют
|-
|Қаңтар
|9
|19
|3
|–13
|18
|2.6
|-
|Ақпан
|9
|24
|2
|–16
|15
|3.3
|-
|Наурыз
|11
|27
|3
|–11
|14
|4.4
|-
|Сәуір
|16
|33
|7
|–2
|9
|6.6
|-
|Мамыр
|21
|34
|12
|2
|8
|8.9
|-
|Маусым
|26
|37
|16
|6
|5
|10.8
|-
|Шілде
|29
|39
|18
|11
|4
|11.7
|-
|Тамыз
|29
|41
|20
|10
|3
|11.3
|-
|Қыркүйек
|25
|38
|15
|6
|6
|8.5
|-
|Қазан
|21
|33
|12
|3
|10
|6.2
|-
|Қараша
|15
|27
|9
|–7
|13
|4.6
|-
|Желтоқсан
|11
|22
|5
|–12
|17
|2.3
|}
== Өнеркәсібі ==
Ыстанбұлдың дамыған әртараптандырылған саласы бар. Экономика негізінен машина жасау, соның ішінде кеме жасау, химия, цемент, тамақ, жарық, баспа, электрлік, ағаш өңдеу, қағаз және шыны өнеркәсібі, сауда және туризмге негізделген. Сонымен қатар, зәйтүн майы, темекі, көлік құралдары, электроника және т.б. Экономиканың негізінен жоғары қосылған құны жоғары тауарлар өндіретініне қарамастан, көптеген аз құны қосылған тауарлар белсенді түрде шығарылып, одан да көп көрінеді. Бұл кәдесыйлар, түрік тәттілері, орташа сапалы киім, ұлттық костюмдер және тағы басқалар. Жалпы қалалық ЖІӨ-нің 26%-ы ғана болса да, олардың 80%-ы экспортқа тиесілі.<ref>{{cite web|url=http://arsiv.ntvmsnbc.com/news/361031.asp|publisher=NTV-MSNBC|title=Dış Ticaretin Lokomotifi İstanbul|trans_title=Istanbul is the Locomotive of Foreign Trade|lang=tr|date=2006-02-13|accessdate=2012-03-28|archiveurl=https://www.webcitation.org/6H7JvtAwk|archivedate=2013-06-04}}</ref>
== Галерея ==
<center>
<gallery mode="slideshow">
Istanbul asv2020-02 img45 Hagia Sophia.jpg|[[Айя София]]
Istanbul Topkapi Sarayi.JPG|Топкапы сарайы
Basilica Cistern after restoration 2022 (11).jpg|Еребатан цистернасы
Istanbul asv2020-02 img53 Maiden's Tower.jpg|Қыз мұнарасы
Twierdza Rumeli Istambuł RB1.jpg|[[Румелихисар]]
Istanbul asv2021-11 img40 Grand Bazaar.jpg|[[Гранд базар]]
Istanbul asv2020-02 img02 Tünel Karaköy station.jpg|Тоннель
Kadiköymodadtrassenbahn.jpg
Sultanahmet Camii.jpg|Сұлтанахмет мешіті
Car bed kap deu1.jpg|Феодосий қабырғалары
Mosques in Istanbul at dusk.jpg
</gallery>
</center>
== Бауырлас қалалары ==
{| cellpadding="10"
|- valign="top"
|
* {{flagicon|Greece}} [[Афина]], [[Грекия]]
* {{flagicon|Spain}} [[Барселона]], [[Испания]]
* {{flagicon|Germany}} [[Берлин]], [[Германия]]
* {{flagicon|Hungary}} [[Будапешт]], [[Мажарстан|Венгрия]]
* {{flagicon|Germany}} [[Кёльн]], [[Германия]]
* {{flagicon|Romania}} [[Константа]], [[Румыния]]
* {{flagicon|Albania}} [[Дуррес]], [[Албания]]
* {{flagicon|Italy}} [[Флоренция]], [[Италия]]
* {{flagicon|Bulgaria}} [[Пловдив]], [[Болгария]]
* {{flagicon|Czech Republic}} [[Прага]], [[Чехия]]
* {{flagicon|Netherlands}} [[Роттердам]], [[Нидерланд]]
* {{flagicon|Russia}} [[Санкт-Петербург]], [[Ресей]]
* {{flagicon|Bosnia and Herzegovina}} [[Сараево]], [[Босния және Герцеговина]]
* {{Flagicon|Macedonia}} [[Скопье]], [[Солтүстік Македония]]
* {{flagicon|Sweden}} [[Стокгольм]], [[Швеция]]
* {{flagicon|France}} [[Страсбург]], [[Франция]]
* {{flagicon|Italy}} [[Венеция]], [[Италия]]
* {{flagicon|Poland}} [[Варшава]], [[Польша]]
* {{flagicon|Kazakhstan}} [[Алматы]], [[Қазақстан]]
* {{flagicon|Jordan}} [[Амман]], [[Иордания]]
* {{flagicon|Azerbaijan}} [[Баку]], [[Әзербайжан|Әзірбайжан]]
* {{flagicon|Lebanon}} [[Бейрут]], [[Ливан]]
* {{flagicon|South Korea}} [[Пусан]], [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]]
* {{flagicon|Syria}} [[Дамаск]], [[Сирия]]
* {{flagicon|United Arab Emirates}} [[Дубай]], [[Біріккен Араб Әмірліктері|БАӘ]]
* {{flagicon|Vietnam}} [[Хошимин]], [[Вьетнам]]
* {{flagicon|Iran}} [[Исфаһан|Исфахан]], [[Иран]]
* {{flagicon|Indonesia}} [[Джакарта]], [[Индонезия]]
* {{flagicon|Saudi Arabia}} [[Жидда]], [[Сауд Арабиясы]]
* {{flagicon|Malaysia}} [[Джохор-Бару]], [[Малайзия]]
* {{flagicon|Afghanistan}} [[Кабул]], [[Ауғанстан]]
* {{flagicon|Russia}} [[Қазан]], [[Ресей]]
* {{flagicon|Pakistan}} [[Лахор]], [[Пәкістан]]
* {{flagicon|Turkmenistan}} [[Мары|Мери]], [[Түрікменстан]]
* {{flagicon|Kyrgyzstan}} [[Ош]], [[Қырғызстан]]
* {{flagicon|Uzbekistan}} [[Самарқан]], [[Өзбекстан]]
* {{flagicon|People's Republic of China}} [[Шаңхай|Шанхай]], [[Қытай]]
* {{flagicon|Japan}} [[Шимоносеки]], [[Жапония]]
* {{flagicon|Indonesia}} [[Сурабая]], [[Индонезия]]
* {{flagicon|Iran}} [[Тебриз|Табриз]], [[Иран]]
* {{flagicon|People's Republic of China}} [[Сиань]], [[Қытай]]
* {{flagicon|Argentina}} [[Буэнос-Айрес]], [[Аргентина]]
* {{flagicon|Cuba}} [[Гавана]], [[Куба]]
* {{flagicon|United States}} [[Хьюстон]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]
* {{flagicon|Mexico}} [[Мехико|Мехико-Сити]], [[Мексика]]
* {{flagicon|Brazil}} [[Рио-де-Жанейро]], [[Бразилия]]
* {{flagicon|Canada}} [[Торонто]], [[Канада]]
* {{flagicon|Egypt}} [[Каир]], [[Мысыр]]
* {{flagicon|Algeria}} [[Константина (қала)|Константина]], [[Алжир]]
* {{flagicon|Sudan}} [[Хартум]], [[Судан]]
* {{flagicon|Morocco}} [[Рабат (қала)|Рабат]], [[Марокко]]
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Тағы қараңыз ==
{{commonscat-inline|Istanbul|Ыстанбұл}}
* [[Түркия]]
[[Санат:Ыстанбұл]]
[[Санат:Түркия қалалары]]
|}
th3a5zky9dg7rm4996jx6teoh7ktk0t
Прага
0
13893
3693214
3607705
2026-11-08T07:17:11Z
Шырынханов Нұрали
174393
Прага IX ғасырда пайда болды ма? Бұл тұжырымды нақтылау қажет. Прага аумағында бұдан бұрын да қоныстар болған. Ал болашақ Праганың негізгі орталықтарының бірі — Прага қамалы шамамен 880 жылы князь Борживойдың тұсында негізі қаланған. 2. Праганың көне ғимараттары жақсы сақталған ба? Иә. Бұл — дұрыс тұжырым. Праганың тарихи орталығы 1992 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне енгізілген. Қаланың тарихи құрылымы ірі көлемдегі бұзу мен қайта жоспарлаудан салы
3693214
wikitext
text/x-wiki
{{Елді мекен
|статусы = Қала
|қазақша атауы = Прага
|шынайы атауы = {{lang-cs|Praha}}
|сурет = Prague collage 2018.jpg
|жағдайы = Астана
|ел = Чехия
|елтаңба = Praha CoA CZ.svg
|ту = Flag of Prague.svg
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_dir = N|lat_deg = 50|lat_min = 5|lat_sec = 19
|lon_dir = E|lon_deg = 14|lon_min = 25|lon_sec = 17
|CoordAddon = type:city(1285624)_region:CZ
|CoordScale =
|шекара түрі =
|кестедегі шекара =
|ел картасының өлшемi = 200
|аймақ картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|аймақ түрі =
|аймағы =
|кестедегі аймақ =
|аудан түрі =
|ауданы =
|кестедегі аудан =
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі =
|басшының түрi = Приматор
|басшысы = Зденек Гржиб
|құрылған уақыты = 885
|алғашқы дерек = IX ғасыр
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы =
|жер аумағы = 500
|биiктiктiң түрi = Биіктігі
|орталығының биiктігі = 177—399
|климаты =
|ресми тілі = Чех
|тұрғыны = {{өсім}} 1 301 132<ref name="wg">{{cite web|url=https://www.czso.cz/csu/xa |title=ČSÚ v hl. m. Praze |website=Český statistický úřad |accessdate=2018-10-14 |lang=cs}}</ref>
|санақ жылы = 2018
|тығыздығы = 2506
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним = прагалық, прагалықтар
|уақыт белдеуі = +1
|DST = бар
|телефон коды =
|пошта индексі =
|пошта индекстері = 100 00 – 199 00
|автомобиль коды = A
|идентификатор түрі = идентификатор
|сандық идентификаторы = CZ-PR
|ортаққордағы санаты = Prague
|сайты = http://www.praha.eu
|сайт тілі = cs
|сайт тілі 2 = en
}}
'''Прага''' ({{lang-cs|Praha}} {{IPA|/ˈpraɦa/}}) — [[Еуропа|Еуропаның]] тарихи әрі мәдени орталықтарының бірі саналатын [[Чехия|Чехияның]] астанасы. Қаланың тарихы IX ғасырдан басталады. Прага – біздің заманымыздың тоғызынша ғасырында пайда болған, көнеден сыр шертетін Чехия елінің шаһары [[Берлин]]нен, [[Вена]]дан, [[Мадрид]], [[Цюрих]]тан және [[Еуропа]]ның көптеген қалаларына қарағанда кейпі көне болып көрінеді. Ғасырдан ғасырға сырғып келе жатқан бағзы үйлердің кейпін жергілікті тұрғындар өзгертуге құмар емес, өйткені оның әрбір тасы тұнып тұрған шежіре. Аңызға толы көне Праганың көшелері өте тар болып келеді. Еуропаның көптеген қалалары басында қорған болып кейін қалаға айналатын, сол сияқты Праганың да іргетасын Чех патшасы Борживой қалаған. Бұл қалада [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-]]ның қамқорлығына алынған: [[Прага бекініс|Прага бекінісі]] ({{Lang-cs|Pražský hrad}}), Әулие Виттің және Әулие Георгийдің шіркеулері сияқты тарихқа мол, ерекше әсем ғимараттар бар. Көне Праганың ауыз толтырып айтатын жері көп. Бірақ соның ішінде ойыншықтар мұражайы ойып тұрып орын алады. Бұл мұражай әлемдегі ең үлкен мұражайлардың бірі Бурграф сарайында орналасқан. Осы мәдени ошақтың ішінде әр дәуірден сақталған ойыншықтар бар.
[[Сурет:Vltava in Prague.jpg|thumb|left|[[Влтава]] өзені]]
Прага дегенде Чехияның [[сыра]]сы қатар жүреді, мысалға «U Fleků» деп аталатын чех сыра зауытының 500 жылдық тарихы бар. Прагалықтардың мақтанышы Карл көпірі Еуропадағы жаяу жүргіншілер жүретін ең әдемі әрі ең мықты көпір.
Прага өз мемлекетінің кіндігі өйткені, астаналық Прага өз қалаларының ортасында орналасқан. Кез келген қаласына санаулы сағатта-ақ жетуге болады. Ең қашығы Острава – 340 км. Қала көліктерінің іщінде метро, трамвай, автобустан өзге фуникулер дейтін де көлік жүреді. Фуникуляры (арқанды жол) ылғидан дөңге, яғни қыр-қыраттарға сыммен тартылған жол арқылы қатынайды.
Шаһар көшелерінде орналасқан 18-ге жуық көне қорғандар - Чехия Республикасының мақтан тұтатын атақты тарихи орындары.Олардың қатарындағы "Карл көпірі" орта ғасырдың үздік қолтаңбасы. Сондай-ақ, Еуропалық сәулет өнерінің готикалық үлгісінде тұрғызылған керемет құрылыстардың бірі - Қасиетті Вита" мекені. Аталмыш бекіністің құрылыс жұмыстары шамамен 600 жыл жүргізілген деседі.Айта кету керек, 1993 жылы Прага қаласының орталық бес ауданы әлем мәдениетінің қайталанбас құндылықтарының қатарына қосылып, тарихи-архитектуралық қорық ретінде ЮНЕСКО-ның бақылауына алынған. Прага дәстүрлі еуропалық мәдениеттің орталығы болып саналады.
Мұнда әлемдік деңгейдегі түрлі байқаулар өткізіледі ("Прага көктемі" мен "Прага күзі" атты халықаралық музыкалық фестиваль, жазушылар форумы,"Жалғыз әлем" атты адам құқығына арналған халықаралық деректі кино сайысы мен дүниежүзілік сыған ұлтының өнеріне арналған байқауы). Праганың алғашқы нарықтық реформасынан кейін туризм саласына айқара жол ашылды.
Азғантай уақыттың ішінде Прага қаласына туристердің қызығушылықтары артып, саяхат жасаушылардың сүйікті мекеніне айналды. Прагада 29 бесжұлдызды, 126 төртжұлдызды және 250-ге жуық үшжұлдызды қонақүйлер қамтылған. Сонымен қатар, демалушының тұрмыс деңгейіне байланысты түрлі жатақханалар мен пансионаттар қарастырылған. Әлемге әйгілі The TripAdvisor Travelers' Choice туристік операторының деректеріне сүйенсек, 2006 жылдан бастап Праганың екі қонақүйі, яғни, Riverside Hotel және Hotel La Palais дүние жүзінің ең қымбат қонақүйлер санатында.
Бүгінгі таңда Праганың 110 мыңға жуық тұрғыны (экономикалық белсенділіктері 20% жоғары топтар) ішкі және сыртқы туризмнің қызмет көрсету саласы негізінде жұмыс істейді. Өткен жылы жалпы Прагаға келген туристердің саны 3,8 млн. адамды құраған. Карл көпірі - Чехиялықтардың басты мәдени құндылықтары. Оның құрылыс жұмыстары 1375 жылы басталып, тек 15-ші жүзжылдықта аяқталған. Көпірдің тұрғызылуына Карл IV-королінің өзі түрткі болыпты. Көпір бастапқыда "Тас көпірі" немесе "Прага көпірі" деп аталған.Бірақ, ғалымдар тарихи жағдайды ескеріп, 1870 жылдан бастап "Карл көпірі" деп атап кеткен. Көпірдің ұзындығы 516 метр, ені 10 метр, көпірдің 16 арқасы үш мұнараға бекітілген.
Күн сайын мыңдаған адам ескі қорғанның іргесінде ілулі тұрған астрономиялық сағаттың алдына жиналады. Праганың тарихи нысанына айналған сағаттың құрылыс жұмыстары 1410 жылы жанданыпты. Аңыз бойынша 15-ші жүзжылдықта құрылысы аяқталған сағаттың бас құрастырушысы Рануш мырза, муниципалдық кеңестің аталмыш сағаттың үлгісі еш жерде қайталанбауы тиіс деген бұйрығын көтере алмай, алып сағаттың механизміне құлап қаза болған деседі. Сағатты жерде тұырып тамашаласаңыз, уақытты анықтау мүмкін емес. Сондықтан, мұнараның басына шығып бақылаған жөн. Сағат тілі діни наным-сенімдердің барлығын айшықтайды.
== Тарихы ==
Прага қаласы солтүстігіндегі Прага бекінісінен бастап оңтүстігіндегі Вышеград бекінісіне дейін созылып жатқан жерде қазіргі заманғы Чех елінің астанасына айналды.
=== Ерте заман===
[[File:Josef Mathauser - Kněžna Libuše věští slávu Prahy (Historie českého národa v obrazech, obr. 005) retouched.jpg|thumb|Праганың құрылысын пайғамбарлық еткен аты аңызға айналған ханшайым Либуше.]]
Бұл аймақ [[палеолит]] дәуірінде-ақ қонысталған еді.<ref name="Demetz1997"></ref> Еврей тарихшысы [[Давид Соломон|Дэвид Соломон]], Ганц Кириак Спангенбергке сілтеме жасай отырып, алғашында қала "Бойхам" атауы ретінде б.з.б.1306 жылы ежелгі патша Бойя бұйрығымен қаланды.<ref name="ganz"></ref>
Шамамен біздің дәуірімізге дейінгі бесінші және төртінші ғасырларда бұл аймақта [[Кельттер|кельт тайпасы]] пайда болды, кейінірек сол жақта қоныстар құрды. Соның ішінде сол аймақтағы ең ірі кельт қамалын, Праганың қазіргі оңтүстік маңындағы Збраслав атты жерде тұрған - Завистты (қамалды) кұрды. Кельт тайпалары аймақты "[[Богемия]]" деп атап кетті, бұл «Боя халқының үйі» дегенді білдіреді. <ref name="Demetz1997">{{cite book |last=Demetz |first=Peter|chapter-url=https://archive.org/details/pragueinblackgol00deme |title=Prague in Black and Gold: Scenes from the Life of a European City |publisher=Hill and Wang |location=New York |year=1997 |isbn=978-0-8090-7843-1 |chapter=Chapter One: Libussa, or Versions of Origin |access-date=7 April 2016|chapter-url-access=registration}}</ref><ref name="bohemiaradio">{{cite web |url=http://www.radio.cz/en/section/curraffrs/unearthing-bohemias-celtic-heritage-ahead-of-samhain-the-new-year |title=Unearthing Bohemia's Celtic heritage ahead of Samhain, the 'New Year' |last=Kenety |first=Brian |date=29 October 2004 |publisher=Czech Radio |access-date=9 August 2016 |archive-date=10 August 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160810140803/http://www.radio.cz/en/section/curraffrs/unearthing-bohemias-celtic-heritage-ahead-of-samhain-the-new-year |url-status=live}}</ref>
Біздің заманымызға дейінгі соңғы ғасырда кельттерді герман тайпалары ([[Маркоманни]], [[Квади (тайпа)|Квади]], [[Ломбард|Ломбардтар]] және мүмкін [[Суэби (тайпа)|Суэбилер]]) ақырындап қуып жіберді, нәтижесінде аймақта қалған тайпалар Маркоманни патшасы - Марободустың орнын Завист қамалы аймағында орналастырды.<ref name="marobudradio">{{cite web |url=http://www.rozhlas.cz/leonardo/historie/_zprava/202797 |title=Atlantis české archeologie |last=Kenety |first=Brian |date=19 November 2005 |publisher=Czech Radio |language=cs |access-date=9 August 2016 |archive-date=13 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913181056/http://www.rozhlas.cz/leonardo/historie/_zprava/202797 |url-status=live}}</ref>
<ref name="ganz">Dovid Solomon Ganz, Tzemach Dovid (3rd edition), part 2, Warsaw 1878, pp. 71, 85 ([https://www.hebrewbooks.org/pdfpager.aspx?req=21930&st=&pgnum=72&hilite=available online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220421152851/https://www.hebrewbooks.org/pdfpager.aspx?req=21930&st=&pgnum=72&hilite=available |date=21 April 2022}})</ref>
Қазіргі Прага орналасқан аймақтың қасында [[Рим империясы|Рим]] географы [[Клавдий Птолемей|Птолемей]] салған 2 ғасыр картасында Касургис деп аталатын герман қаласы айтылған.<ref>{{cite web |url=http://www.cs-magazin.com/index.php?a=a2011021048 |title=Praha byla Casurgis |trans-title=Prague was Casurgis |language=cs |publisher=cs-magazin.com |date=February 2011 |access-date=7 April 2016 |archive-date=13 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160413175204/http://www.cs-magazin.com/index.php?a=a2011021048 |url-status=live}}</ref>
Біздің замандағы 5 ғасыр аяғында [[Батыс Рим империясы]] ыдырағаннан кейінгі ұлы көші-қон кезеңінде Богемияда тұратын герман тайпалары батысқа қарай жылжып, 6 ғасырда [[Славяндар|славян]] тайпалары Орталық Чехия аймағына қоныстанды. Келесі үш ғасырда чех тайпалары бұл аймақта, әсіресе Шарка алқабында, Бутовице мен Леви Градецте бірнеше бекініс қоныстарын салды. <ref name="Demetz1997" />
[[Прага бекініс|Прага бекенісінің]] ({{Lang-cs|Pražský hrad}}) құрылысы 9 ғасырдың аяғында басталып, сол жердегі б.з. 800 жылынан бері тұрған қамал елді мекенге дейін кеңейтілді.<ref>{{cite web |url=http://www.novinky.cz/kultura/24807-slovane-na-hrade-zili-uz-sto-let-pred-borivojem.html |title=Slované na Hradě žili už sto let před Bořivojem – |publisher=[[Novinky.cz]] |access-date=14 April 2011 |archive-date=5 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110405080130/http://www.novinky.cz/kultura/24807-slovane-na-hrade-zili-uz-sto-let-pred-borivojem.html |url-status=live}}</ref>
Прага бекінісінің астындағы бірінші кірпіш кем дегенде б.з. 885 жылынан бері тұр.<ref>{{cite web |url=http://www.hrad.cz/en/prague-castle/history/archaeological-research.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20090401033615/http://www.hrad.cz/en/prague-castle/history/archaeological-research.shtml |archive-date=1 April 2009 |title=Archaeological Research – Prague Castle |publisher=Hrad.cz |date=8 July 2005 |access-date=30 May 2011 |url-status=dead}}</ref>
Қалған көрнекті бекіністің қаңқасы 10 ғасырда, жалпы бекіністің алғашқы құрылысынан кейін шамамен 70 жылдан соң қаланған.<ref>{{cite web |url=http://www.praguewelcome.cz/en/visit/monuments/top-monuments/65-vysehrad.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20130312091714/http://www.praguewelcome.cz/en/visit/monuments/top-monuments/65-vysehrad.shtml |archive-date=12 March 2013 |title=TOP MONUMENTS – VYŠEHRAD |publisher=praguewelcome.cz |access-date=14 November 2013 |url-status=dead}}</ref>
Прага сарайындағы [[Әулие Вит Шіркеуі]] құрылысы 1344 жылы басталғанмен, 20-шы ғасырдың ортасына дейін аяқталмаған еді.<ref>{{Cite news |url=https://www.architecturaldigest.com/gallery/gothic-buildings-prague |title=5 of the Best Gothic Buildings in Prague|work=Architectural Digest |access-date=23 August 2018 |archive-date=23 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180823210649/https://www.architecturaldigest.com/gallery/gothic-buildings-prague |url-status=live}}</ref> [[File:Maqueta del castell de praga.JPG|thumb|left|upright|[[Прага бекініс|Прага Бекінісін]] және оның аймағын 10-ы ғасыр аралығында бейнелейтін модель.]]
Қаланың аты аңызға айналған, оның шығу тегі негізін 8 ғасырдағы чех герцогинясы [[Либуше]] және оның күйеуі [[Пржемысл|Пржемыслмен]] байланыстырады. Аңыз бойынша, Либуше Влтаваның үстіндегі қатпарлы жартастың үстіне шығып: «Мен даңқы жұлдыздарға тиетін ұлы қаланы көріп тұрмын», - деп пайғамбарлық еткен. Ол осы жерде бекініс және Прага деп аталатын қалашық салуды бұйырды.<ref name="Demetz1997" />
Бұл аймақ герцогтардың, кейінірек Богемия патшаларының мекеніне айналды. Богемия герцогы Тақуа II Болеславтың тұсында осы аймақ 973 жылы [[Епископ|епископты]] ретінде айналды.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=FeFACISbhCgC&q=archbishopric&pg=PA115 |title=Hastening Toward Prague: Power and Society in the Medieval Czech Lands |last=Wolverton |first=Lisa |date=9 October 2012 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0812204223 |access-date=28 October 2020 |archive-date=10 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220410180614/https://books.google.com/books?id=FeFACISbhCgC&q=archbishopric&pg=PA115 |url-status=live}}</ref>
Прага 1344 жылы [[Архиепископ|архиепископтыққа]] дейін көтерілгенше, ол [[Майнц архиепископы|Майнц архиепископының]] құзырында болды.<ref>{{Cite news |url=https://www.radio.cz/en/section/travel-tip/prague-an-architectural-gem-in-the-heart-of-europe |title=Prague – an architectural gem in the heart of Europe {{!}} Radio Prague |work=Radio Praha |access-date=23 August 2018 |archive-date=24 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180724001258/http://radio.cz/en/section/travel-tip/prague-an-architectural-gem-in-the-heart-of-europe |url-status=live}}</ref>
965 жылы испанды-еврейлі көпес (саудагер) және саяхатшы [[Авраам бен Якоб]] еске түсіргендей, Еуропаның түкпір-түкпірінен келген көпестер, соның ішінде көптеген қоныс аударған [[еврейлер]] үшін Прага қаласы сауданың маңызды орны болды.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=Hx2xBWN3hX0C&q=Ibrahim+ibn+Ya%27qub+prague+jew+965&pg=PA8 |title=The Jews of Bohemia and Moravia: Facing the Holocaust |last=Rothkirchen |first=Livia |author-link=Livia Rothkirchen |date=1 January 2006 |publisher=U of Nebraska Press |isbn=978-0803205024 |access-date=28 October 2020 |archive-date=10 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220410180614/https://books.google.com/books?id=Hx2xBWN3hX0C&q=Ibrahim+ibn+Ya%27qub+prague+jew+965&pg=PA8 |url-status=live}}</ref>
1270 жылғы "[[Ескі Жаңа Синагога (Прага)|Ескі Жаңа Синагога]]" әлі күнге дейін қалада тұр. Прага да бір кездері маңызды құл базарының үйі болған.<ref>"''[https://books.google.com/books?id=cHRvtwTLcMAC&pg=PA417 The Cambridge Economic History of Europe: Trade and industry in the Middle Ages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160503104929/https://books.google.com/books?id=cHRvtwTLcMAC&pg=PA417&dq&hl=en|date=3 May 2016}}''". Michael Moïssey Postan, Edward Miller, Cynthia Postan (1987). ISBN 0-521-08709-0</ref>
Влтава өзеніндегі өткелдің орнында патша "Владислаус I" 1170 жылы бірінші [[көпір]] салды, [[Юдит көпірі]] ({{Lang-cs|Juditin most}}), оның әйелі [[Тюрингия Юдиті|Тюрингия Юдитінің]] құрметіне аталған.<ref name=":0">{{Cite news |url=https://www.radio.cz/en/static/charles-bridge/history |title=History of Charles Bridge {{!}} Radio Prague |work=Radio Praha |access-date=23 August 2018 |archive-date=5 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190905164019/https://www.radio.cz/en/static/charles-bridge/history |url-status=live}}</ref>
Бұл көпір 1342 жылы су тасқынынан қираған, бірақ сол көпірдің кейбір бастапқы іргетастары өзенде қалды. Оның орнына жаңа [[Карл көпірі]] салынды.<ref name=":0" />
1257 жылы II Оттокар патшаның тұсында "Кіші Ел" орамы ({{Lang-cs|Malá Strana}}) "Бекіністі" ({{Lang-cs|Hradčany}}, қасында Прага бекінісі тұрғанына байланысты) атты аймаққа айналатын ескі ауылдың орнында құрылды.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=UhkCBQAAQBAJ&q=king+ottokar+Mal%C3%A1+Strana+1257&pg=PT337 |title=The Rough Guide to Prague |last=Guides |first=Rough |date=16 January 2015 |publisher=Rough Guides UK |isbn=9780241196311 |access-date=28 October 2020 |archive-date=7 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407215756/https://books.google.com/books?id=UhkCBQAAQBAJ&q=king+ottokar+Mal%C3%A1+Strana+1257&pg=PT337 |url-status=live}}</ref>
Бұл [[Магдебург құқықтары|Магдебург құқықтарына]] сәйкес, автономды және заңды түрде басқаруға құқығы бар [[Немістер|неміс халқының]] [[Дуан|дуаны (округі)]] болды.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=bBFwIGv2qMEC&q=Magdeburg+rights+Mal%C3%A1+Strana&pg=PA196 |title=The West European City: A Geographical Interpretation |last=Dickinson |first=Robert E. |author-link=Robert E. Dickinson |date=2003 |publisher=Taylor & Francis |isbn=9780415177115 |access-date=28 October 2020 |archive-date=7 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120407160748/https://books.google.com/books?id=bBFwIGv2qMEC&q=Magdeburg+rights+Mal%C3%A1+Strana&pg=PA196 |url-status=live}}</ref>
Жаңа аудан "Ескі Қала" ({{Lang-cs|Staré Město}}) атты Праганың алғашқы орамына қарама-қарсы жағада орналасты, "Ескі Қала" орамасы қала мәртебесіне ие болды және бекіністі дауалымен қоршалған еді.
===Орта ғасырлардың соңғы кезеңі===
[[File:Archikatedra Świętych Wita, Wacława i Wojciecha w Pradze 20190816 1333 5260.jpg|thumb|[[Әулие Вит Шіркеуі|Әулие Вит шіркеуі]] Прагада 1344 жылы қаланған.]]
Прага [[Карл IV (Киелі Рим империясы императоры)|Киелі Рим императоры Карл IV]], 1346–1378 жылдардағы билігі кезінде гүлденді. Богемия патшасы және Қасиетті Рим императоры ретінде ол Прага қаласын империялық астанаға айналдырды. 1470 жылдары Прагада шамамен 70,000 тұрғын болды, ал оның аумағы 360 гектар (~1.4 шаршы миль) құрап, [[Киелі Рим Империясы|Киелі Рим империясының]] үшінші ірі қаласы болды.<ref>{{cite news |title=Deset století architektury (1997) [TV cyklus] - Nové Město pražské (1998), 2. série - 21. díl |url=https://www.fdb.cz/film/deset-stoleti-architektury-2-serie-21-dil-nove-mesto-prazske/52565 |work=FDb.cz |language=cs |access-date=4 March 2023 |archive-date=5 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230305221610/https://www.fdb.cz/film/deset-stoleti-architektury-2-serie-21-dil-nove-mesto-prazske/52565 |url-status=live}}</ref>
Карл IV "Жаңа қалан" атты орамды ескі қаланың жанына салуды бұйырды және оның жоспарын өзі әзірледі. Сонымен қатар, ол жаӊа көпірді салып Праганы өзен арқылы бөлініп тұрған екі жағалауды қосты, қазір күнге дейін тұрған ол "[[Карл Көпірі]]". 1347 жылы ол Орталық Еуропадағы ең алғаш университетті — [[Карл университеті|Карл университетін]] құрды.<ref>{{cite web |url=http://www.cuni.cz |title=Charles University Official Website |access-date=21 April 2022 |archive-date=29 October 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071029011251/http://www.cuni.cz/ |url-status=live}}</ref>
Оның әкесі [[Богемиялық Джон]] Прага қамалының ішінде орналасқан Әулие Витус шіркеуін салуды бастады. Сол шіркеудіӊ салынуына байланысты 1344 жылы Прага қаласыныӊ діни дәрежесін архиепископтықа дейін көтерді.<ref>{{Cite journal |last=Palmitessa |first=James |date=2002 |title=The Archbishops of Prague in Urban Struggles of the Confessional Age 1561–1612 |url=http://brrp.org/proceedings/brrp4/palmitessa.pdf |journal=Bohemian Reformation and Religious Practice |volume=4 |pages=261–273 |access-date=24 February 2019 |archive-date=25 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190225103017/http://brrp.org/proceedings/brrp4/palmitessa.pdf |url-status=live}}</ref>
Қалада теңге сарайы болды, қала неміс және итальяндық банкирлер мен саудагерлер үшін сауда орталыққа айналды. Алайда қала ішіндегі әулеметтік тәртіпсіздік [[қолөнерші|қолөнершілер]] [[гильдияларының]] өсуіне және кедейлер санының көбеюіне байланысты өсе берді.<ref>{{Cite web |last=McKechnie |first=Gordon |date=2018-11-12 |title=PRAGUE REVISITED – PART I {{!}} Hungarian Review |url=https://hungarianreview.com/article/20181119_prague_revisited_part_i/ |access-date=2024-11-01 |website=hungarianreview.com |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2016-04-25 |title=Prague Story |url=https://czechtour.org/en/prague-story/ |access-date=2024-11-01 |website=CzechTour.org |language=en-US}}</ref>
1360 жылдары болған аштық кезінде "Малá Страна" атты қала орамыныӊ аймағында жаӊа бекініс — "Аштық Дауалы" салынды. Құрылыстыӊ себебіне байланысты Карл IV қала жұмысшыларына жұмыс пен тамақ қамту үшін осындай тапсырма бұйырды деген пікірлер бар.<ref>{{Cite web |title=Prague's Hunger Wall, Impressive Story and Sight |url=https://www.praguewise.com/hunger-wall.html |access-date=2024-11-01 |website=PragueWise}}</ref><ref>{{Cite web |title=Hunger Wall Visiting Hours, Tickets, and Historical Significance in Prague |url=https://audiala.com/en/czech-republic/prague/hunger-wall |access-date=2024-11-01 |website=Audiala: Your Pocket Tour Guide |language=en}}</ref>
Карл IV 1378 жылы қайтыс болды. Кейін оның ұлы, [[Вацлав IV|Вацлав IV патша]] (1378–1419) билігі кезінде мемлекет жағдайы нашарлап кетті.
[[File:Astronomical Clock (8341899828).jpg|left|thumb|[[Прага астрономиялық сағаты]] алғаш рет 1410 жылы орнатылды және әлемдегі ең ескі жұмыс істейтін астрономиялық сағат болып саналады.]]
[[Ян Гус]], [[Теология|теолог]] және Карл университетініӊ [[Ректор|ректоры]], Прагада діни уағыздар айтатын. 1402 жылы ол [[Вифлеем капелласында]] діни насихаттар айтуды бастады. Оныӊ уағыздары [[Джон Уиклиф|Джон Уиклифтіӊ]] насихаттауларынан шабыт алынған, бұл уағыздар "жемқор шіркеуді түбегейлі реформалау керек" деген сияқты радикалды идеяларды ұсынды. Ян Гус саяси және діни құрылымдар үшін қауіпті бола бастағандықтан, [[Констанц кеңесіне]] шақырылып, [[күпірлік]] үшін сотталды және 1415 жылы [[Констанц]] қаласында оны отқа өртеп жіберді.
Ян Густың өлімі, чех халқы ұлтшылдығы мен [[протопротестантизм|протопротестантизмге]] байланысты Богемияда [[Гусшылар соғысын|"Гусшылар" соғысы]] басталды. Шаруалар көтерілісін басқарған генерал [[Ян Жижка]] мен Прагадан шыққан "гусшылар" әскері кейін тағайындалған [[Сигизмунд]] Киелі Рим императорын 1420 жылы [[Витков төбесіндегі шайқас|Витков төбесіндегі шайқаста]] жеңді.
[[Гусшылар соғысы]] кезінде Прагаға «[[Крест жорықтары|Крест жорығы]]<nowiki/>» әскерлері мен жалдамалы әскер шабуыл жасаған, қаланың милициясы Прага туының астында ерлікпен шайқасты.
16-17 ғасыр арасында Прага қаласы сауда орталығы ретіндегі рөлін күшейтті. Көптеген маңызды готикалық ғимараттар салынды<ref>{{cite web |url=http://old.hrad.cz/castle/architektura/gotika_uk.html |title=Architecture of the Gothic |publisher=Old.hrad.cz |date=13 October 2005 |access-date=18 November 2013 |archive-date=8 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130808144404/http://old.hrad.cz/castle/architektura/gotika_uk.html |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.hrad.cz/en/prague-castle/photogallery/prague-castle/9.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20090401061009/http://www.hrad.cz/en/prague-castle/photogallery/prague-castle/9.shtml |archive-date=1 April 2009 |title=Old Royal Palace with Vladislav Hall – Prague Castle |publisher=Hrad.cz |date=16 December 2011 |access-date=18 November 2013 |url-status=dead}}</ref>, ал [[Прага сарайы|Прага бекінісіне]] [[Владислав залы|"Владислав" залы]] қосылды.
== Галерея ==
<gallery gallery="" mode="packed" caption="Праганың көрнекті тарихи жерлері">
Praha, Katedrála, JV 01.jpg| Әулие Вит Шіркеуі
Reloj Astronomico.JPG|Прага астрономиялық сағаты
Karlův most.jpg|Карл көпірі
Prague 07-2016 View from Old Town Hall Tower img3.jpg|Ескі қала алаӊы
Prague 07-2016 View from Petrinska Tower img4.jpg|Ұлттық Театр
CZ-prag-wenzelspl.jpg|Вацлав алаңы ескерткіші
</gallery>
[[Сурет:Prazsky hrad karluv most panorama.jpg|865x865px|thumb|[[Прага бекініс]] панорамасы: шыңында - Прага бекінісі, ортада - Влтава өзені үстінде Карл көпірi, оң жақ бұрышында - композитор Бедржих Сметана ескерткіші|ортаға]]
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{geo-stub}}
{{Еуропа елордалары}}
[[Санат:Еуропа елордалары]]
[[Санат:Миллионер қалалар]]
[[Санат:Прага]]
cgy3mkbfc8vx4web1l3pkh0ftscrsqn
Венеция
0
13895
3693190
2526563
2026-11-08T06:21:07Z
Шырынханов Нұрали
174393
- Қазақ тіліндегі қалыптасқан дұрыс атауы — итальян тілі. - «Италиян» деп жазу бұл контексте дұрыс емес. 2. «Венеция провинциясында орналасқан» - Бұл мәлімет ескірген. - 2015 жылғы 31 тамыздан бастап Венеция провинциясының орнына Венеция метрополиялық қаласы жұмыс істей бастады. documenti.camera.it+1 - Сондықтан қазіргі мәтінде «Венето әкімшілік аймағындағы Венеция қаласы» деп жазған дұрыс. 3. «Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 270 439 адамды құрайды (2009)» - Грамматикалық қате жоқ.
3693190
wikitext
text/x-wiki
{{Елді мекен
|статусы = қала
|қазақша атауы = Венеция
|шынайы атауы = Venezia
|сурет = [[Сурет:Collage Venezia.jpg|330px]]
|жағдайы =
|ел = Италия
|елтаңба = CoA Città di Venezia.gif
|ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_dir=N |lat_deg=45 |lat_min=26 |lat_sec=0
|lon_dir=E |lon_deg=12 |lon_min=19 |lon_sec=0
|CoordAddon =
|CoordScale =
|шекара түрі =
|кестедегі шекара =
|ел картасының өлшемi =
|аймақ картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы
|аймағы = Венето
|кестедегі аймақ = Венето
|аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы
|ауданы = Венеция (провинция){{!}}Венеция
|кестедегі аудан =
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі =
|басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі
|басшысы = Луиджи Бруниаро
|құрылған уақыты =
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы =
|жер аумағы = 412
|биiктiктiң түрi =
|орталығының биiктігі = 0
|климаты =
|ресми тілі =
|тұрғыны = 270 439
|санақ жылы = 2009
|тығыздығы =
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним = венецианцы, венецианец, венецианка
|уақыт белдеуі = +1
|DST = бар
|телефон коды = (+39) 41
|пошта индексі = 30100
|пошта индекстері =
|автомобиль коды =
|идентификатор түрі = ISTAT коды
|сандық идентификаторы =
|ортаққордағы санаты = Venice
|сайты = http://www.comune.venezia.it
|сайт тілі = it
}}
[[file:VenedigVomSchiff2002Video.ogv|left|180px]]
'''Венеция''' ({{lang-it|Venezia}}) — [[Италия]]дағы қала, [[Венето]] әкімшілік аймағына қарасты [[Венеция (провинция)|Венеция]] провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 2009 жылғы дерек бойынша 270 439 адамды құрайды . Алып жатқан жер аумағы 412 км² шамасында. Пошта индексі — 30100.
Венециядай соңғы бес ғасыр бойы дерлік өзгеріссіз сақталған басқа қала жоқ. Шынында да, мұнда тарихи ғимараттар мен сәулет нысандарының басым бөлігі бұрынғы қалпын сақтап қалған. Қалада бірнеше ғасыр бойы жаңа ғимараттар салу шектелген. Бұған тарихи келбетті сақтау қажеттілігі және құрылыс жүргізуге жарамды бос жердің тапшылығы себеп болған.
Венеция – аралдарға салынған қала. Аралдардың ұзын саны –118. Осының өзі ерекшелік әрине. Бірақ Венецияның басты ерекшелігі де бұл емес. Ең таңқаларлығы – сол аралдардың көбінің қолдан жасалғандығында. Тереңдігі небәрі біржарым-екі метрлік қайраңнан тереңдігі бес метрге жететін каналдар қазып, сонан шыққан топырақтан аралдар жасаған. Адамдар құрлықтан мың–мыңдап ағаш тасып, кесілген ұзын ағаштың ұшын үшкірлеп алып су астындағы қопсыма топыраққа қада ретінде қаға берген. Венецияның барша ғимараты түгелдей дерлік қада ірге тасқа салынған дегенге сенесіз бе? Сену қиын. Сенбеске амалың жоқ. Мысалы бір ғана Санта-Мария Делла Салюта шіркеуінің ірге тасына 1500 қада қағылған екен.<br />
Қазір Венецияны құрлық пен шағын [[бұғаз]]дың үстінен тартылған 4 км жіңішке жол жалғастырып жатыр. Қала шетіне жетісімен автомобилден түсіп әрі қарай тек қайықпен жүзесің.,бұл қаладағы көліктің жалғыз түрі. «Көше деген, көк [[өзен]]» Венецияның көшесі –каналдары. Қалада 175 канал бар. Ең басты су жолы – үлкен арна. Бұл каналдың бойымен үлкенді кішілі автобустай катерлер белгіленген маршруттар бойынша жүзіп, аялдамаларға тоқтап, жолаушыларды тасымалдап жатады. Өздері оны су трамвайы дейді екен. Басқа каналдар мен тек қайықтар ғана жүзе алады. Венецияның ең ерекше экзотикасы да осы. Үлкен каналды бойлап келе жатқанда керемет бір музейдің залдарында қалқып жүргендей күй кешесіз. Каналдың екі жағында сұлу ғимараттар бірінен соң бірі жылжып қала береді. Олар Әулие Марияның шіркеуі, неміс сарайы, Калерджи сарайы, Грасси сарайы (жалпы қалада 400 астам сарай бар).
<br />Венецияның басты кереметі, әрине Әулие Марк соборы, осы жерде Дождар сарайы да бар. Қала өміріндегі салтанаттың бәрі осы маңайда өтеді. Венецияда 318 мың адам тұрады. Қалада халықаралық аэропорт, білім және мәдениет орталығы, өнер академиясы, университет, әйнектен жасалған заттар музейі бар.
Венеция — Италияның солт.-шығысындағы қала, провинция орталығы, Венеция шығанағындағы ірі [[теңіз]] [[порт]]ы. 318 мың тұрғыны бар (1991). Қалада халықар. [[аэропорт]] орналасқан, түсті металлургия, мұнай өңдеу, химия, машина жасау, жеңіл өнеркәсіп өнімдерін шығаратын кәсіпорындар, сонымен қатар Өнер академиясы, [[Адрия]] теңізін зерттеу институты, Галелерия академиясы, университет және әйнектен жасалған заттар музейі орналасқан. Қаланың іргесі б.з.б. 5 ғасырда қаланған. Орта ғасырларда өз алдына жеке қала — мемлекет болды. 9 — 16 ғасырлар аралығында Батыс Еуропа мен Шығыс елдерін жалғастырып тұрған негізгі сауда орталығына айналды. 1797 — 1805 және 1815 — 66 жылдары [[Австрия]]-[[Венгрия]] империясының құрамына кірді. 1866 жылдан бері Италия мемлекетінің құрамында. Венецияда орта ғасырларда салынған архитектуралық ескерткіштер көп ([[Сан-Марко]] соборы, Санта Мария де Мираколи шіркеуі, Сан-Джорджо Маджоре монастры, т.б.).<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том</ref>
== Дереккөздер ==
<references/>
== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.comune.venezia.it Ресми сайты] {{ref-it}}
* [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}]
{{Венеция провинциясы}}
[[Санат:Венето елді мекендері]]
[[Санат:Италия қалалары]]
[[Санат:Миллионер қалалар]]
{{italy-geo-stub}}
9v7ermy13no8xu08pb3q264tzvxtscw
Вашингтон
0
14105
3693120
3597309
2026-11-07T18:39:56Z
Кабылбек Алихан
188060
«Бар болғасын» — ауызекі тілге тән қолданыс
3693120
wikitext
text/x-wiki
{{мағына|Вашингтон (айрық)}}
{{about|Вашингтон қаласы мен Колумбия округы туралы|осы аттас АҚШ штаты туралы|Вашингтон (штат)}}
{{Unreferenced}}
{{Елді мекен
|статусы = Қала
|қазақша атауы = Вашингтон (Колумбия аймағы)
|шынайы атауы = Washington, District of Columbia
|сурет = Washington Montage 2016.png
|жағдайы = Астана
|ел = АҚШ
|елтаңба = Seal of the District of Columbia.svg
|ту = Flag of Washington, D.C.svg{{!}}border
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені = 75
|ту ені = 150
|lat_dir = N|lat_deg = 38|lat_min = 53|lat_sec = 42
|lon_dir = W|lon_deg = 77|lon_min = 2|lon_sec = 12
|CoordAddon =
|CoordScale =
|шекара түрі =
|кестедегі шекара =
|ел картасының өлшемi = 280
|аймақ картасының өлшемi = 280
|аудан картасының өлшемi =
|аймақ түрі = Аймақ
|аймағы = Колумбия аймағы
|кестедегі аймақ =
|аудан түрі =
|ауданы =
|кестедегі аудан =
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі =
|басшының түрi = Мэрі
|басшысы = [[Мюриель Боузер]]
|құрылған уақыты = 1790
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы =
|жер аумағы = 177
|биiктiктiң түрi =
|орталығының биiктігі = 125
|климаты =
|ресми тілі =
|тұрғыны = 601 723<ref name=Census2010>{{cite web|url=http://2010.census.gov/2010census/data/apportionment-pop-text.php|title=Resident Population Data|date=2010-12-21|publisher=АҚШ бюросының халық санағы|language=en|accessdate=2010-12-21|archiveurl=http://www.webcitation.org/619lRoKht|archivedate=2011-08-23}}</ref>
|санақ жылы = 2010
|тығыздығы = 3771
|шоғырлануы = 5,4 млн<ref name=MetroEst>{{cite web|url=http://www.census.gov/popest/metro/tables/2009/CBSA-EST2009-01.xls|title=Annual Estimates of the Population of Metropolitan and Micropolitan Statistical Areas:1 сәуір 2000 ж - 1 шілде 2009ж |accessdate=2010-07-29|month=наурыз|year=2010|format=XLS|publisher=АҚШ бюросының халық санағы|archiveurl=http://www.webcitation.org/619lauSLk|archivedate=2011-08-23}}</ref>
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|уақыт белдеуі = -5
|DST = бар
|телефон коды = +1 202
|пошта индексі =
|пошта индекстері = 20001-20098, 20201-20599
|автомобиль коды =
|идентификатор түрі =
|сандық идентификаторы =
|ортаққордағы санаты = Washington, D.C.
|сайты = http://www.dc.gov/
|сайт тілі = en
}}
'''Вашингтон''' ({{lang-en|Washington, D.C.}}, {{IPA|/ˈwɑʃɪŋtən ˌdiː ˌsiː/}}) — [[Америка Құрама Штаттары]]ның елордасы. [[Вашингтон]] [[16 шілде]] [[1790 жыл]] орнатылған. АҚШ-та бұдан басқа [[Вашингтон (штат)|Вашингтон]] атаулы штат та болғандықтан, екі мекенді шатастырмау үшін, елорданы кейде Вашингтон, Колумбия Аймағы деп толық атымен атайды. Вашингтонда көп компаниялардың бас кеңселері жайғасқан.
Жұрты - 604,492 (22-қыркүйек, 2011).
== Билік органдары ==
=== Федералды билік ===
Вашингтонда АҚШ-тың барлық федералды органдары орналасқан: АҚШ президентінің резиденциясы Ақ үйде, Конгресс Капитолийде, ал Жоғарғы Сот Жоғарғы Сот ғимаратында отырады. Сондай — ақ, АҚШ федералды үкіметінің барлық атқарушы органдары-көршілес округтегі [[Пентагон|Пентагонда]] орналасқан АҚШ Қорғаныс Министрлігінен басқа атқарушы департаменттер және тікелей департаменттерге (атқарушы) немесе Конгреске (заң шығарушы орган) Есеп беретін АҚШ федералды агенттіктері бар.
Вашингтондықтар, басқа американдықтармен салыстырғанда, бірқатар саяси құқықтардан айырылған: олардың конгрессте сайланбалы өкілдігі жоқ. 1991 жылдан бастап Вашингтонның Өкілдер палатасында делегат Элеонор Холмс Нортон; оның дауыс беру құқығы жоқ, бірақ ол комитеттерге қатысып, пікірталасқа қатыса алады. Сенатта қаланың өкілдері жоқ. Алайда, Пуэрто-Рико немесе Гуам сияқты басқа американдық территориялардың тұрғындарынан айырмашылығы, олардың дауысы жоқ делегаттары бар, Колумбия округінің азаматтары барлық американдық федералды салықтарды төлейді.
2005 жылғы сауалнама американдықтардың 78% - ы 50 штаттың кез келгеніне қарағанда Конгрессте өкілдерінің аз екенін білмейтінін көрсетті. АҚШ-та жүргізілген әртүрлі сауалнамалар американдықтардың 61-82% - ы Вашингтонда конгрессте дауыс беру құқығы бар сенаторлар болуы керек деп санайды. Алайда, мұндай қоғамдық пікірге қарамастан, Вашингтонға сенаторларды сайлау құқығын беру әрекеттері сәтсіз аяқталды. Сонымен, 1978 жылы ұсынылған [[АҚШ Конституциясы|АҚШ Конституциясына]] Колумбия округінің тұрғындарына екі сенаторды және [[АҚШ Конгрессі|АҚШ Конгресінің]] Өкілдер палатасының кем дегенде бір толық мүшесін сайлау құқығын беретін түзету Штаттардың тиісті санымен ратификацияланбаған.
== Сөз төркіні ==
Қала атауы АҚШ-тың алғашқы президенті [[Джордж Уошингтон]]ның құрметіне қойылған. Онымен қоса адамдар бұл қаланы Колумбия округі деп атайды. Себебі Колумбия округі мен Вашингтон қаласы шекаралас.
== Тарихы ==
Вашингтон қаласы [[1790 жыл]]ы жоба бойынша салынған болатын. Қаланың соғылуы архитектор Пьер-Шарлем Ланфанның басқаруымен іске асты. Қаланың шекарасын [[АҚШ Конгрессі|АҚШ Конгрессінің]] шешімі бойынша қала шекарасын Мэриленд және Вирджиния штаттарының шекарасынан бөліп алу көзделді. Бұл шешімді ел президенті де қолдады. [[Джордж Уошингтон]] егер қаланы Потомак өзенінің бойында тұрғызсақ бұл қала біріккен Огайоны және АҚШ-тың ішкі штаттарын байланыстыратын маңызды жол болады деп ойлады. 1792 жылы қала жоспары инженер Эндрю Элликоттың бұйрығы бойынша түзетіліп, жөнделді. Қаланы соғу қайтадан басталды. [[Капитолий (Вашингтон)|Капитолийда]] қиылысатын бірнеше квадранттар пайда болды. Он тоғызыншы ғасырдың соңына қарай Вашингтон қаласы Потомак өзенінің сол жағалауында орналасты.
[[Сурет:Dcmapanimated.gif|нобай|солға|Вашингтон қаласы алаңының өзгеруі]]
[[1814 жыл]]ы АҚШ-Ағылшын соғысы басталды. Соғыстың әсерінен Вашингтон қаласы Ұлыбританияның қол астына өтті. Ондағы зәулім ғимараттар өртке оранды. Мұндай ғимараттардың ішінде Ақ үй мен АҚШ банкі де болды. Осыдан кейін қалада қатты дауыл басталды. Дауылдың кесірінен басып алушылар шегінуге мәжбүр болды. Үкімет жетекшілігіндегі президент Джеймс Мэдисонның бұйрығымен басқару мүшелері және президент қалаға қайта оралды.
[[Сурет:US Capitol 1814c.jpg|нобай|солға|Британдықтардың шабуылынан кейінгі Капитолии]]
1861-1865 жылдары, азаматтық соғыстың уақытында қалада Линкольн президенттің бұйрығымен Потомак әскері қорғайтын бірнеше қорғаныстар құрылды. [[1864 жыл]]ы қалаға шабуылдар жасалды. Шабуылдардың әсерінен президент [[Авраам Линкольн]] ауыр жарақатталды. Бұдан кейін оларға қосымша әскер келіп генерал Райт оңтүстік адамдарын жеңіп, қаланы сақтап қалды.
[[Сурет:Fords Theatre.jpg|нобай|солға|1865 жылы өлтірілген Авраам Линкольн өлтірілген Форд театры]]
[[1871 жыл]]ы [[Конгресс]] Территориалды актты қабылдады. Акт бойынша қаланы 16 адамнан құралған заң кеңесі басқаратын болды. Онымен қоса Ортақ кеңес те пайда болды. Бұл Кеңес қаланың көркеюіне жауап берді. Себебі сол кезде Вашингтон жолдары жүруге келмейтін жолдар болатын. Адамдар еркін қозғала алмайтын. Осы мәселенің кесірінен астананы ауыстыру да көзделді. Бірақ Вашингтон өз статусын сақтап қалды. Александр Шефердтың арқасында қалада ортақ транспорт пайда болды, ағаштар егілді, газ құбыры мен су құбыры жүргізілді, т.б маңызды мәселелер шешілді. Александр Шефердтың атағы өсіп, қаланың губернаторы қызметін 1873 жылы алды. Бірақ осы мәселелердің шешу жолында құртылған ақшалар бюджетке де әсер етті. АҚШ экономикасы бұзыла бастады. Осыдан кейін қаланы АҚШ конгрессі басқаратын болды.
[[1878 жыл]]ы қала шекарасы округ шекарасымен теңесе бастады. Бөлек қала болып саналатын Джорджтаун қаласы Вашингтон аумағына өтті. [[1862 жыл]]ы Афро-америкалықтарды құлдық биліктен босатылды, яғни құлдық билік жойылды. Осыдан кейін қаладағы адамдар саны көбейе бастады. Бірақ АҚШ-та нәсілдік кемсітушілік әлі бір ғасыр сақталды. Осыдан кейін [[1963 жыл]]ы атақты сөзді [[Мартин Лютер Кинг]] оқыды. Ол Афро-америкалықтардың құқығы үшін күрескен адам болды. [[1968 жыл]]ы оның өлімінен кейін аймақта жаппай наразылық орын алды.
[[Сурет:March on Washington edit.jpg|нобай|оңға|Адамдар Мартин Лютер Кингтің сөзін тыңдауда]]
[[1923 жыл]]ы қалада басталған экономикалық кризис болды. Бұл кризис бүкіл елде болды. Қалада жұмыссыздар саны өсті. Ұлы кризисті [[Рузвельт Франклин Делано|Рузвельт]] деген президенттің көмегімен тоқтата алды. Ол «Жаңа курс» деген өз бағдарламасын жүргізді. Жиырмасыншы ғасырдың ортасына қарай [[Мәскеу]] мен Вашингтон арасындағы бәсекелестік өсе түсті. Суық соғыс басталды. 1960 жылы [[Джон Фицджеральд Кеннеди|Кеннеди]] жаңа бағдарлама жүргізді. Бұл бағдарламаның арқасында өнеркәсіптік технология дамыды. Жұмыссыздар саны азайды. Жоғарғы оқу беретін мектептер ашылды. Сапалы ауруханалар тұрғызылды. Зейнеткерлерге материалды көмек көрсетілді. Соңғы уақытта Вашингтонның оңтүстік-батыс және солтүстік-батысында жаңа кварталдар белсенді құрылуда. Қаланың орталығында мәселелі ғимараттар мен үкімет ғимараттары құрылған. Қаланың шығысында тек кедейлер өмір сүреді. Басым көпшілігі Афро-америкалықтар.<ref>[http://www.travellers.ru/articles-gorod-vashington-2 Вашингтон тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160402203333/http://www.travellers.ru/articles-gorod-vashington-2 |date=2016-04-02 }}</ref>
== Географиясы ==
[[Сурет:WashingtonDC ISS013-E-13549.jpg| 320 × 212px|нобай|солға|Вашингтон қаласы. Ғарыштан көрініс]]
Вашингтон қаласы АҚШ-тың солтүстік-шығысында орналасқан. Қала алаңы 177 км² құрайды. Оның ішінде 159 км² жер, ал қалған 18 км² су болып табылады. Қаланың құрғақ жері Мэриленд штатында орналасқан. Мэриленд штатының оңтүстік-батыс жерінен қалған барлық Вашингтон қаласының құрғақ жері болып табылады. Қала 3 өзен бойында орналасқан. Ол өзендер: Потомак және оның ағындары Анакостия және Рок-Крик. Вашингтон қаласының ең жоғарғы нүктесі — Рено нүктесі. Бұл нүкте Рено фортының саябағында және теңіз деңгейінен 125 метр биіктікте орналасқан .<ref>{{cite web|url=http://www.potomacriver.org/cms/index.php?option=com_content&view=article&id=70&Itemid=57|title=Facts & FAQs|date=2008-07-02|publisher=Interstate Commission on the Potomac River Basin|accessdate=2011-02-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/619qOeGpF|archivedate=2011-08-23}}</ref> Ең төмен нүктесі — Потомак өзенінің деңгейі.
=== Климаты ===
[[Атлант мұхиты]] маңында орналасқан Потомак өзені маңындағы Вашингтон қаласы өзінің ыстық әрі ылғалды және қыста 17 дюмға дейін жететін суық әрі қарлы ауа-райымен белгілі болды. Жалпы қаланың ауданы 68,3 миль² дейін жетеді. Теңіз деңгейіндегі биіктігіне келетін болсақ, онда ол 40-410 футқадейін көтеріле алады. Вашингтон қаласының ауа-райын орта есеппен алсақ, онда 54.0В °F шығады. Жауын-шашындарды орта есеппен алсақ, Вашингтонға жылына 39.73 дюйм жауын-шашын жауады. Оның ішінде 17.3 дюйм қар болып табылады.<ref>[http://washingtown.ru/climat.php Вашингтон] Климат</ref>
== Демографиясы ==
1860 жылғы есеп бойынша қала тұрғындарының саны 75 000-ды құраған.<ref name="histpop">{{cite web|url=http://www.census.gov/population/www/documentation/twps0056/tab23.pdf|title=District of Columbia - Race and Hispanic Origin: 1800 to 1990|accessdate=2011-04-12|date=2002-09-13|format=PDF|publisher=Бюро переписи населения США|archiveurl=http://www.webcitation.org/619qMh53b|archivedate=2011-08-23}}</ref> Бұл басқа қалаларға қарағанда өте аз. Азаматтық соғыстан кейін халық саны 75 %-ға өсті. Бұл көрсеткіш [[Ұлы тоқырау]]ға дейін тұрақты болды.<ref name="histpop" />
[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде федералды органның мемлекеттік қызметкерлер есебінен де көбейді.<ref>{{cite web|url=http://www.exploredc.org/index.php?id=189 |title=WWII: Changes |accessdate=2011-04-12 |year=2001 |publisher=WETA-TV|archiveurl=http://web.archive.org/web/20050214190234/http://exploredc.org/index.php?id=189 |archivedate=2005-02-14 }}</ref> 1950 жылы халық саны максималды санына жетті. Вашингтон қаласының тұрғын саны 802 178 адамды құрады.<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/Press-Release/www/releases/archives/facts_for_features_special_editions/001574.html |title=Anniversary of Washington, D.C. as Nation’s Capital |accessdate=2011-04-12 |date=2003-12-01 |publisher=АҚШ халық санағының Бюросы |archiveurl = http://web.archive.org/web/20080207171308/http://www.census.gov/Press-Release/www/releases/archives/facts_for_features_special_editions/001574.html |archivedate = 2008-02-07}}</ref>
Бірақ біраз уақыт өткеннен кейін халық саны қайта азая бастады. Тұрғында өзге қалаға көшті. Мұның басты себебі 1960-ыншы жылдары болған кекілжің болатын. Осы оқиғалардың әсерінен 1980 жылы Вашингтон қаласы өз тұрғындарының төрттен бір бөлігін жоғалтты.<ref name="histpop" />
Халық саны 1990 жылға дейін жалғасты. Ұзақ уақыттан кейін 2000-ыншы жылдары халық өсімі байқалды.<ref name="CensusEst">{{cite web|title=District of Columbia|url=http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFPopulation?_event=Search&_name=&_state=04000US11&_county=&_cityTown=&_zip=&_sse=on&_lang=en&pctxt=fph|accessdate=2011-04-12|publisher=АҚШ халық санағының Бюросы|archiveurl=http://www.webcitation.org/619qfJnWW|archivedate=2011-08-23}}</ref>
2010 жылдың санағының өсімі бойынша он жыл ішінде халық 5,2%- ға көбейген.<ref name="Census2010" />
2010 жылы халық санағы бойынша халық саны 601 657 адам болған.<ref name="Census2010" /> Ал 2000-ыншы жылғы санақ бойынша халық саны 572 059 адамды құраған.<ref name="census2000">{{cite web|url=http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=&geo_id=04000US11&_geoContext=01000US%7C04000US11&_street=&_county=&_cityTown=&_state=04000US11&_zip=&_lang=en&_sse=on&ActiveGeoDiv=&_useEV=&pctxt=fph&pgsl=040&_submenuId=factsheet_1&ds_name=ACS_2006_SAFF&_ci_nbr=null&qr_name=null®=null:null&_keyword=&_industry=|title=Census 2000 Demographic Profile Highlights|year=2001|publisher=[[Бюро переписи населения США]]|accessdate=2011-02-12|archiveurl=http://www.webcitation.org/619qgb8UK|archivedate=2011-08-23}}</ref> Жұмыс күндері Вашингтон қаласының халық саны 1 миллионға жуықтайды. Бұл Вашингтон маңындағы адамдар есебінен көбейеді.<ref>{{cite news|url=http://money.cnn.com/2005/10/21/real_estate/buying_selling/daytime_population_cities/ |title=Biggest commuter cities |accessdate=2011-02-12 |date=2005-10-21 |publisher=CNNMoney.com | first1=Les | last1=Christie}}</ref>
2007 жылғы санаққа сүйенсек қаладағы әрбір үшінші адам сауатсыз болған. Бұл имигранттармен байланысты.<ref name="dc_demographic_data">{{cite web |url=http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-geo_id=04000US11&-qr_name=ACS_2007_1YR_G00_DP5&-context=adp&-ds_name=&-tree_id=307&-_lang=en&-redoLog=false&-format= |title=District of Columbia Fact Sheet 2007 |accessdate=2008-11-02 |year=2008 |publisher=[[АҚШ халық санағының Бюросы]] }}</ref>
АҚШ халық санағының бюросы бойынша Вашингтон қаласының халық санағы 2015 жылдың 1 шілдесіне қарай қала тұрғындарының саны 672,228 адам болған. Бұл 2010 жылғы санақ бойынша АҚШ-тың тұрғын саны 11,7 %-ға өскен.<ref name=PopEstUS>{{cite web|url=http://www.census.gov/popest/data/state/totals/2015/tables/NST-EST2015-01.csv|format=CSV|title=Table 1. Annual Estimates of the Resident Population for the United States, Regions, States, and Puerto Rico: April 1, 2010 - 1 шілде 2015|date=желтоқсан 22, 2015|publisher=[[U.S. Census Bureau]]|accessdate=желтоқсан 22, 2015}}</ref> 2010 жылы Вашингтон қаласы АҚШ елі бойынша ең тығыз қалалардың ішінен 24-інші орында болды.<ref>{{cite web|title=Population Change for Places With Populations of 50,000 or More in the United States and Puerto Rico: 2000 to 2010|url=http://www.census.gov/population/www/cen2010/cph-t/cph-t-3.html|publisher=United States Census Bureau|accessdate=желтоқсан 21, 2011|date=September 27, 2011}}</ref> 2010 жылғы мәліметтер бойынша шекара маңындағы жолаушылар көмегімен ауданның күндізгі халқы 1 миллионға жуықтаған.
2010 жылғы санаққа сүйенсек Вашингтон қаласының тұрғындарының 50,7 %-ы Афро-америкалық, 38,5 %-ы Ақ адамдар, 3,5 %-ы Азиаттар және 0,3 % АҚШ-тың иүбірлі халықтары.<ref name="dc_demographic_data2010">{{cite web|url=http://2010.census.gov/2010census/data/|title=District of Columbia Census Profile 2010|accessdate=2011-03-24|year=2011|publisher=[[United States Census Bureau]]|archiveurl=http://www.webcitation.org/619ql5r6U|archivedate=2011-08-23}}</ref>
=== Діні ===
Қаланың басым көпшілігі христиандар болып табылады: 28 % тұрғын — [[католик]], 9,1 % — американдық баптист, 6,8 % — оңтүстік баптист, 1,3 % — православты христиан және 13 % басқа да христиан діндері болып табылады. Қалада [[Ислам|Исламдық]] таралу 10,6 %-ды құрайды, [[иудаизм]] қолданушылары 4,5 % . Қаланың 26,8 % белгілі бір дінді ұстанбайды немесе өзге дінге сенеді.<ref>{{cite web|url=http://www.thearda.com/mapsReports/reports/counties/11001_2000.asp|title=District of Columbia Denominational Groups, 2000|accessdate=2011-02-12|publisher=The Association of Religious Data Archives|archiveurl=http://www.webcitation.org/619qlgrUi|archivedate=2011-08-23}}</ref>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{АҚШ әкімшілік бөлінуі}}
{{Солтүстік Америка елордалары}}
[[Санат:Миллионер қалалар]]
[[Санат:Вашингтон]]
[[Санат:Солтүстік Америка елордалары]]
domjt2jml5h38zrwktrgravlth0lopw
3693122
3693120
2026-11-07T18:44:10Z
Кабылбек Алихан
188060
Қазақ тілінде күн бірінші жыл кейін күн мен ай түрінде жазылады
3693122
wikitext
text/x-wiki
{{мағына|Вашингтон (айрық)}}
{{about|Вашингтон қаласы мен Колумбия округы туралы|осы аттас АҚШ штаты туралы|Вашингтон (штат)}}
{{Unreferenced}}
{{Елді мекен
|статусы = Қала
|қазақша атауы = Вашингтон (Колумбия аймағы)
|шынайы атауы = Washington, District of Columbia
|сурет = Washington Montage 2016.png
|жағдайы = Астана
|ел = АҚШ
|елтаңба = Seal of the District of Columbia.svg
|ту = Flag of Washington, D.C.svg{{!}}border
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені = 75
|ту ені = 150
|lat_dir = N|lat_deg = 38|lat_min = 53|lat_sec = 42
|lon_dir = W|lon_deg = 77|lon_min = 2|lon_sec = 12
|CoordAddon =
|CoordScale =
|шекара түрі =
|кестедегі шекара =
|ел картасының өлшемi = 280
|аймақ картасының өлшемi = 280
|аудан картасының өлшемi =
|аймақ түрі = Аймақ
|аймағы = Колумбия аймағы
|кестедегі аймақ =
|аудан түрі =
|ауданы =
|кестедегі аудан =
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі =
|басшының түрi = Мэрі
|басшысы = [[Мюриель Боузер]]
|құрылған уақыты = 1790
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы =
|жер аумағы = 177
|биiктiктiң түрi =
|орталығының биiктігі = 125
|климаты =
|ресми тілі =
|тұрғыны = 601 723<ref name=Census2010>{{cite web|url=http://2010.census.gov/2010census/data/apportionment-pop-text.php|title=Resident Population Data|date=2010-12-21|publisher=АҚШ бюросының халық санағы|language=en|accessdate=2010-12-21|archiveurl=http://www.webcitation.org/619lRoKht|archivedate=2011-08-23}}</ref>
|санақ жылы = 2010
|тығыздығы = 3771
|шоғырлануы = 5,4 млн<ref name=MetroEst>{{cite web|url=http://www.census.gov/popest/metro/tables/2009/CBSA-EST2009-01.xls|title=Annual Estimates of the Population of Metropolitan and Micropolitan Statistical Areas:1 сәуір 2000 ж - 1 шілде 2009ж |accessdate=2010-07-29|month=наурыз|year=2010|format=XLS|publisher=АҚШ бюросының халық санағы|archiveurl=http://www.webcitation.org/619lauSLk|archivedate=2011-08-23}}</ref>
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|уақыт белдеуі = -5
|DST = бар
|телефон коды = +1 202
|пошта индексі =
|пошта индекстері = 20001-20098, 20201-20599
|автомобиль коды =
|идентификатор түрі =
|сандық идентификаторы =
|ортаққордағы санаты = Washington, D.C.
|сайты = http://www.dc.gov/
|сайт тілі = en
}}
'''Вашингтон''' ({{lang-en|Washington, D.C.}}, {{IPA|/ˈwɑʃɪŋtən ˌdiː ˌsiː/}}) — [[Америка Құрама Штаттары]]ның елордасы. [[Вашингтон]] [[16 шілде]] [[1790 жыл]] орнатылған. АҚШ-та бұдан басқа [[Вашингтон (штат)|Вашингтон]] атаулы штат та болғандықтан, екі мекенді шатастырмау үшін, елорданы кейде Вашингтон, Колумбия Аймағы деп толық атымен атайды. Вашингтонда көп компаниялардың бас кеңселері жайғасқан.
Жұрты - 604,492 (2011 жылғы 22-ші қыркүйек).
== Билік органдары ==
=== Федералды билік ===
Вашингтонда АҚШ-тың барлық федералды органдары орналасқан: АҚШ президентінің резиденциясы Ақ үйде, Конгресс Капитолийде, ал Жоғарғы Сот Жоғарғы Сот ғимаратында отырады. Сондай — ақ, АҚШ федералды үкіметінің барлық атқарушы органдары-көршілес округтегі [[Пентагон|Пентагонда]] орналасқан АҚШ Қорғаныс Министрлігінен басқа атқарушы департаменттер және тікелей департаменттерге (атқарушы) немесе Конгреске (заң шығарушы орган) Есеп беретін АҚШ федералды агенттіктері бар.
Вашингтондықтар, басқа американдықтармен салыстырғанда, бірқатар саяси құқықтардан айырылған: олардың конгрессте сайланбалы өкілдігі жоқ. 1991 жылдан бастап Вашингтонның Өкілдер палатасында делегат Элеонор Холмс Нортон; оның дауыс беру құқығы жоқ, бірақ ол комитеттерге қатысып, пікірталасқа қатыса алады. Сенатта қаланың өкілдері жоқ. Алайда, Пуэрто-Рико немесе Гуам сияқты басқа американдық территориялардың тұрғындарынан айырмашылығы, олардың дауысы жоқ делегаттары бар, Колумбия округінің азаматтары барлық американдық федералды салықтарды төлейді.
2005 жылғы сауалнама американдықтардың 78% - ы 50 штаттың кез келгеніне қарағанда Конгрессте өкілдерінің аз екенін білмейтінін көрсетті. АҚШ-та жүргізілген әртүрлі сауалнамалар американдықтардың 61-82% - ы Вашингтонда конгрессте дауыс беру құқығы бар сенаторлар болуы керек деп санайды. Алайда, мұндай қоғамдық пікірге қарамастан, Вашингтонға сенаторларды сайлау құқығын беру әрекеттері сәтсіз аяқталды. Сонымен, 1978 жылы ұсынылған [[АҚШ Конституциясы|АҚШ Конституциясына]] Колумбия округінің тұрғындарына екі сенаторды және [[АҚШ Конгрессі|АҚШ Конгресінің]] Өкілдер палатасының кем дегенде бір толық мүшесін сайлау құқығын беретін түзету Штаттардың тиісті санымен ратификацияланбаған.
== Сөз төркіні ==
Қала атауы АҚШ-тың алғашқы президенті [[Джордж Уошингтон]]ның құрметіне қойылған. Онымен қоса адамдар бұл қаланы Колумбия округі деп атайды. Себебі Колумбия округі мен Вашингтон қаласы шекаралас.
== Тарихы ==
Вашингтон қаласы [[1790 жыл]]ы жоба бойынша салынған болатын. Қаланың соғылуы архитектор Пьер-Шарлем Ланфанның басқаруымен іске асты. Қаланың шекарасын [[АҚШ Конгрессі|АҚШ Конгрессінің]] шешімі бойынша қала шекарасын Мэриленд және Вирджиния штаттарының шекарасынан бөліп алу көзделді. Бұл шешімді ел президенті де қолдады. [[Джордж Уошингтон]] егер қаланы Потомак өзенінің бойында тұрғызсақ бұл қала біріккен Огайоны және АҚШ-тың ішкі штаттарын байланыстыратын маңызды жол болады деп ойлады. 1792 жылы қала жоспары инженер Эндрю Элликоттың бұйрығы бойынша түзетіліп, жөнделді. Қаланы соғу қайтадан басталды. [[Капитолий (Вашингтон)|Капитолийда]] қиылысатын бірнеше квадранттар пайда болды. Он тоғызыншы ғасырдың соңына қарай Вашингтон қаласы Потомак өзенінің сол жағалауында орналасты.
[[Сурет:Dcmapanimated.gif|нобай|солға|Вашингтон қаласы алаңының өзгеруі]]
[[1814 жыл]]ы АҚШ-Ағылшын соғысы басталды. Соғыстың әсерінен Вашингтон қаласы Ұлыбританияның қол астына өтті. Ондағы зәулім ғимараттар өртке оранды. Мұндай ғимараттардың ішінде Ақ үй мен АҚШ банкі де болды. Осыдан кейін қалада қатты дауыл басталды. Дауылдың кесірінен басып алушылар шегінуге мәжбүр болды. Үкімет жетекшілігіндегі президент Джеймс Мэдисонның бұйрығымен басқару мүшелері және президент қалаға қайта оралды.
[[Сурет:US Capitol 1814c.jpg|нобай|солға|Британдықтардың шабуылынан кейінгі Капитолии]]
1861-1865 жылдары, азаматтық соғыстың уақытында қалада Линкольн президенттің бұйрығымен Потомак әскері қорғайтын бірнеше қорғаныстар құрылды. [[1864 жыл]]ы қалаға шабуылдар жасалды. Шабуылдардың әсерінен президент [[Авраам Линкольн]] ауыр жарақатталды. Бұдан кейін оларға қосымша әскер келіп генерал Райт оңтүстік адамдарын жеңіп, қаланы сақтап қалды.
[[Сурет:Fords Theatre.jpg|нобай|солға|1865 жылы өлтірілген Авраам Линкольн өлтірілген Форд театры]]
[[1871 жыл]]ы [[Конгресс]] Территориалды актты қабылдады. Акт бойынша қаланы 16 адамнан құралған заң кеңесі басқаратын болды. Онымен қоса Ортақ кеңес те пайда болды. Бұл Кеңес қаланың көркеюіне жауап берді. Себебі сол кезде Вашингтон жолдары жүруге келмейтін жолдар болатын. Адамдар еркін қозғала алмайтын. Осы мәселенің кесірінен астананы ауыстыру да көзделді. Бірақ Вашингтон өз статусын сақтап қалды. Александр Шефердтың арқасында қалада ортақ транспорт пайда болды, ағаштар егілді, газ құбыры мен су құбыры жүргізілді, т.б маңызды мәселелер шешілді. Александр Шефердтың атағы өсіп, қаланың губернаторы қызметін 1873 жылы алды. Бірақ осы мәселелердің шешу жолында құртылған ақшалар бюджетке де әсер етті. АҚШ экономикасы бұзыла бастады. Осыдан кейін қаланы АҚШ конгрессі басқаратын болды.
[[1878 жыл]]ы қала шекарасы округ шекарасымен теңесе бастады. Бөлек қала болып саналатын Джорджтаун қаласы Вашингтон аумағына өтті. [[1862 жыл]]ы Афро-америкалықтарды құлдық биліктен босатылды, яғни құлдық билік жойылды. Осыдан кейін қаладағы адамдар саны көбейе бастады. Бірақ АҚШ-та нәсілдік кемсітушілік әлі бір ғасыр сақталды. Осыдан кейін [[1963 жыл]]ы атақты сөзді [[Мартин Лютер Кинг]] оқыды. Ол Афро-америкалықтардың құқығы үшін күрескен адам болды. [[1968 жыл]]ы оның өлімінен кейін аймақта жаппай наразылық орын алды.
[[Сурет:March on Washington edit.jpg|нобай|оңға|Адамдар Мартин Лютер Кингтің сөзін тыңдауда]]
[[1923 жыл]]ы қалада басталған экономикалық кризис болды. Бұл кризис бүкіл елде болды. Қалада жұмыссыздар саны өсті. Ұлы кризисті [[Рузвельт Франклин Делано|Рузвельт]] деген президенттің көмегімен тоқтата алды. Ол «Жаңа курс» деген өз бағдарламасын жүргізді. Жиырмасыншы ғасырдың ортасына қарай [[Мәскеу]] мен Вашингтон арасындағы бәсекелестік өсе түсті. Суық соғыс басталды. 1960 жылы [[Джон Фицджеральд Кеннеди|Кеннеди]] жаңа бағдарлама жүргізді. Бұл бағдарламаның арқасында өнеркәсіптік технология дамыды. Жұмыссыздар саны азайды. Жоғарғы оқу беретін мектептер ашылды. Сапалы ауруханалар тұрғызылды. Зейнеткерлерге материалды көмек көрсетілді. Соңғы уақытта Вашингтонның оңтүстік-батыс және солтүстік-батысында жаңа кварталдар белсенді құрылуда. Қаланың орталығында мәселелі ғимараттар мен үкімет ғимараттары құрылған. Қаланың шығысында тек кедейлер өмір сүреді. Басым көпшілігі Афро-америкалықтар.<ref>[http://www.travellers.ru/articles-gorod-vashington-2 Вашингтон тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160402203333/http://www.travellers.ru/articles-gorod-vashington-2 |date=2016-04-02 }}</ref>
== Географиясы ==
[[Сурет:WashingtonDC ISS013-E-13549.jpg| 320 × 212px|нобай|солға|Вашингтон қаласы. Ғарыштан көрініс]]
Вашингтон қаласы АҚШ-тың солтүстік-шығысында орналасқан. Қала алаңы 177 км² құрайды. Оның ішінде 159 км² жер, ал қалған 18 км² су болып табылады. Қаланың құрғақ жері Мэриленд штатында орналасқан. Мэриленд штатының оңтүстік-батыс жерінен қалған барлық Вашингтон қаласының құрғақ жері болып табылады. Қала 3 өзен бойында орналасқан. Ол өзендер: Потомак және оның ағындары Анакостия және Рок-Крик. Вашингтон қаласының ең жоғарғы нүктесі — Рено нүктесі. Бұл нүкте Рено фортының саябағында және теңіз деңгейінен 125 метр биіктікте орналасқан .<ref>{{cite web|url=http://www.potomacriver.org/cms/index.php?option=com_content&view=article&id=70&Itemid=57|title=Facts & FAQs|date=2008-07-02|publisher=Interstate Commission on the Potomac River Basin|accessdate=2011-02-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/619qOeGpF|archivedate=2011-08-23}}</ref> Ең төмен нүктесі — Потомак өзенінің деңгейі.
=== Климаты ===
[[Атлант мұхиты]] маңында орналасқан Потомак өзені маңындағы Вашингтон қаласы өзінің ыстық әрі ылғалды және қыста 17 дюмға дейін жететін суық әрі қарлы ауа-райымен белгілі болды. Жалпы қаланың ауданы 68,3 миль² дейін жетеді. Теңіз деңгейіндегі биіктігіне келетін болсақ, онда ол 40-410 футқадейін көтеріле алады. Вашингтон қаласының ауа-райын орта есеппен алсақ, онда 54.0В °F шығады. Жауын-шашындарды орта есеппен алсақ, Вашингтонға жылына 39.73 дюйм жауын-шашын жауады. Оның ішінде 17.3 дюйм қар болып табылады.<ref>[http://washingtown.ru/climat.php Вашингтон] Климат</ref>
== Демографиясы ==
1860 жылғы есеп бойынша қала тұрғындарының саны 75 000-ды құраған.<ref name="histpop">{{cite web|url=http://www.census.gov/population/www/documentation/twps0056/tab23.pdf|title=District of Columbia - Race and Hispanic Origin: 1800 to 1990|accessdate=2011-04-12|date=2002-09-13|format=PDF|publisher=Бюро переписи населения США|archiveurl=http://www.webcitation.org/619qMh53b|archivedate=2011-08-23}}</ref> Бұл басқа қалаларға қарағанда өте аз. Азаматтық соғыстан кейін халық саны 75 %-ға өсті. Бұл көрсеткіш [[Ұлы тоқырау]]ға дейін тұрақты болды.<ref name="histpop" />
[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде федералды органның мемлекеттік қызметкерлер есебінен де көбейді.<ref>{{cite web|url=http://www.exploredc.org/index.php?id=189 |title=WWII: Changes |accessdate=2011-04-12 |year=2001 |publisher=WETA-TV|archiveurl=http://web.archive.org/web/20050214190234/http://exploredc.org/index.php?id=189 |archivedate=2005-02-14 }}</ref> 1950 жылы халық саны максималды санына жетті. Вашингтон қаласының тұрғын саны 802 178 адамды құрады.<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/Press-Release/www/releases/archives/facts_for_features_special_editions/001574.html |title=Anniversary of Washington, D.C. as Nation’s Capital |accessdate=2011-04-12 |date=2003-12-01 |publisher=АҚШ халық санағының Бюросы |archiveurl = http://web.archive.org/web/20080207171308/http://www.census.gov/Press-Release/www/releases/archives/facts_for_features_special_editions/001574.html |archivedate = 2008-02-07}}</ref>
Бірақ біраз уақыт өткеннен кейін халық саны қайта азая бастады. Тұрғында өзге қалаға көшті. Мұның басты себебі 1960-ыншы жылдары болған кекілжің болатын. Осы оқиғалардың әсерінен 1980 жылы Вашингтон қаласы өз тұрғындарының төрттен бір бөлігін жоғалтты.<ref name="histpop" />
Халық саны 1990 жылға дейін жалғасты. Ұзақ уақыттан кейін 2000-ыншы жылдары халық өсімі байқалды.<ref name="CensusEst">{{cite web|title=District of Columbia|url=http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFPopulation?_event=Search&_name=&_state=04000US11&_county=&_cityTown=&_zip=&_sse=on&_lang=en&pctxt=fph|accessdate=2011-04-12|publisher=АҚШ халық санағының Бюросы|archiveurl=http://www.webcitation.org/619qfJnWW|archivedate=2011-08-23}}</ref>
2010 жылдың санағының өсімі бойынша он жыл ішінде халық 5,2%- ға көбейген.<ref name="Census2010" />
2010 жылы халық санағы бойынша халық саны 601 657 адам болған.<ref name="Census2010" /> Ал 2000-ыншы жылғы санақ бойынша халық саны 572 059 адамды құраған.<ref name="census2000">{{cite web|url=http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=&geo_id=04000US11&_geoContext=01000US%7C04000US11&_street=&_county=&_cityTown=&_state=04000US11&_zip=&_lang=en&_sse=on&ActiveGeoDiv=&_useEV=&pctxt=fph&pgsl=040&_submenuId=factsheet_1&ds_name=ACS_2006_SAFF&_ci_nbr=null&qr_name=null®=null:null&_keyword=&_industry=|title=Census 2000 Demographic Profile Highlights|year=2001|publisher=[[Бюро переписи населения США]]|accessdate=2011-02-12|archiveurl=http://www.webcitation.org/619qgb8UK|archivedate=2011-08-23}}</ref> Жұмыс күндері Вашингтон қаласының халық саны 1 миллионға жуықтайды. Бұл Вашингтон маңындағы адамдар есебінен көбейеді.<ref>{{cite news|url=http://money.cnn.com/2005/10/21/real_estate/buying_selling/daytime_population_cities/ |title=Biggest commuter cities |accessdate=2011-02-12 |date=2005-10-21 |publisher=CNNMoney.com | first1=Les | last1=Christie}}</ref>
2007 жылғы санаққа сүйенсек қаладағы әрбір үшінші адам сауатсыз болған. Бұл имигранттармен байланысты.<ref name="dc_demographic_data">{{cite web |url=http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-geo_id=04000US11&-qr_name=ACS_2007_1YR_G00_DP5&-context=adp&-ds_name=&-tree_id=307&-_lang=en&-redoLog=false&-format= |title=District of Columbia Fact Sheet 2007 |accessdate=2008-11-02 |year=2008 |publisher=[[АҚШ халық санағының Бюросы]] }}</ref>
АҚШ халық санағының бюросы бойынша Вашингтон қаласының халық санағы 2015 жылдың 1 шілдесіне қарай қала тұрғындарының саны 672,228 адам болған. Бұл 2010 жылғы санақ бойынша АҚШ-тың тұрғын саны 11,7 %-ға өскен.<ref name=PopEstUS>{{cite web|url=http://www.census.gov/popest/data/state/totals/2015/tables/NST-EST2015-01.csv|format=CSV|title=Table 1. Annual Estimates of the Resident Population for the United States, Regions, States, and Puerto Rico: April 1, 2010 - 1 шілде 2015|date=желтоқсан 22, 2015|publisher=[[U.S. Census Bureau]]|accessdate=желтоқсан 22, 2015}}</ref> 2010 жылы Вашингтон қаласы АҚШ елі бойынша ең тығыз қалалардың ішінен 24-інші орында болды.<ref>{{cite web|title=Population Change for Places With Populations of 50,000 or More in the United States and Puerto Rico: 2000 to 2010|url=http://www.census.gov/population/www/cen2010/cph-t/cph-t-3.html|publisher=United States Census Bureau|accessdate=желтоқсан 21, 2011|date=September 27, 2011}}</ref> 2010 жылғы мәліметтер бойынша шекара маңындағы жолаушылар көмегімен ауданның күндізгі халқы 1 миллионға жуықтаған.
2010 жылғы санаққа сүйенсек Вашингтон қаласының тұрғындарының 50,7 %-ы Афро-америкалық, 38,5 %-ы Ақ адамдар, 3,5 %-ы Азиаттар және 0,3 % АҚШ-тың иүбірлі халықтары.<ref name="dc_demographic_data2010">{{cite web|url=http://2010.census.gov/2010census/data/|title=District of Columbia Census Profile 2010|accessdate=2011-03-24|year=2011|publisher=[[United States Census Bureau]]|archiveurl=http://www.webcitation.org/619ql5r6U|archivedate=2011-08-23}}</ref>
=== Діні ===
Қаланың басым көпшілігі христиандар болып табылады: 28 % тұрғын — [[католик]], 9,1 % — американдық баптист, 6,8 % — оңтүстік баптист, 1,3 % — православты христиан және 13 % басқа да христиан діндері болып табылады. Қалада [[Ислам|Исламдық]] таралу 10,6 %-ды құрайды, [[иудаизм]] қолданушылары 4,5 % . Қаланың 26,8 % белгілі бір дінді ұстанбайды немесе өзге дінге сенеді.<ref>{{cite web|url=http://www.thearda.com/mapsReports/reports/counties/11001_2000.asp|title=District of Columbia Denominational Groups, 2000|accessdate=2011-02-12|publisher=The Association of Religious Data Archives|archiveurl=http://www.webcitation.org/619qlgrUi|archivedate=2011-08-23}}</ref>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{АҚШ әкімшілік бөлінуі}}
{{Солтүстік Америка елордалары}}
[[Санат:Миллионер қалалар]]
[[Санат:Вашингтон]]
[[Санат:Солтүстік Америка елордалары]]
q96wlgplrshl0ryckwer116k93q39om
Калифорния
0
14117
3693106
3602347
2026-11-07T18:08:12Z
Кабылбек Алихан
188060
"Халқының" сөзі жазылуында "Қ" әріпі түсіп қалған
3693106
wikitext
text/x-wiki
{{мағына|Калифорния (айрық)}}
{{АҚШ штаты
|атауы = Калифорния
|шынайы атауы = California
|ту = Flag of California.svg
|белгісі = Seal of California.svg
|карта = Map of USA CA.svg
|лақапаты = «Алтын штат»
|ұраны = «Эврика!»
|әні = [[I Love You, California]]
|астанасы = [[Сакраменто (Калифорния)|Сакраменто]]
|ірі қаласы = [[Лос Анджелес]]
|ірі қалалары = [[Сан Диего]]<br />[[Сан Хосе]]<br />[[Сан Франциско]]<br />[[Фресно]]
|тұрғыны = {{өсім}}37 253 956
|санақ жылы = 2010
|тығыздығы = 90,49
|тұрғыныОрны = 1
|ауданы = 423 970
|құрлық ауданы =
|су ауданы = 20 037
|су пайызы = 4,72
|ауданыОрны = 3
|ені = 400
|ұзындығы = 1 240
|ендік1 = 32°30'
|ендік2 = 42°
|бойлық1 = 114°8'
|бойлық2 = 124°24'
|максимал биіктігі = 4 421
|орташа биіктігі = 880
|минимал биіктігі = -86
|штат реті = 31
|штат стасусы =
|штатқа дейін = [[Калифорния республикасы]]
|губернаторы = [[Джерри Браун]]
|вице губернаторы = [[Гевин Ньюсом]]
|заң шығару органы = Калифорния легислатурасы
|жоғарғы палатасы = Калифорния сенаты
|төменгі палатасы = Калифорния заң шығару жиналысы
|сенат мүшелері = [[Дайэнн Файнстайн]]<br />[[Барбара Боксер]]
|уақыт белдеуі = Тынық мұхит уақыты: [[Гринвичтік уақыт|GMT]]-8/[[Жазғы уақыт|-7]]
|автомобиль коды = CA
|домені =
|сайты = [http://ca.gov ca.gov]
|ортаққордағы санаты= California
|түсініктемелер =
}}
'''Калифорния''' штаты ({{lang-en|California}}) — [[АҚШ]]-та халқының саны жағынан бірінші, аумағы жағынан үшінші орын алады. Мұнда 34 млн адам тұрады, бұдан 21 жыл бұрын бұл цифр 11 млн-ға кем болатын. Штаттың тарихы [[Америка өзені]]нен алтын табылғаннан кейін осы ауданды түгел қамтыған "алтын безгегінен" басталады.
Қазіргі уақыттағы Калифорнияның орталығы — [[Голливуд]], киноиндустриясы және ойын сауықтарымен әйгілі ғана емес, кәсіпкерлік үшін мүмкіндіктерімен де даңқы шыққан. Калифорнияда дүние жүзіндегі жоғары технологиялар мен компьютерлер жасаудың ең ірі және ең табысты орталықтарының бірі — әйгілі Кремний жазығы (Силикон жазығы) орналасқан.
Мұнда компьютерлер мен оларды бағдарламалық жағынан қамтамасыз ету құралдарын шығаратын жетекші кәсіпорындардың штаб-пәтерлері, зерттеу орталықтары орналасқан.
[[Силикон алқабы|Силикон жазығында]] мыңдаған адам жұмыс істеп, жүздеген миллион доллар ақша табуда. Калифорнияда дәстүрлі саналатын авиағарыштық және кеме жасау қалаларының кәсіпорындары да жұмыс істейді. Алайда штаттың ең ірі қалалары — [[Сан Франциско]] мен [[Лос Анжелес]]те ауыр өнеркәсіп емес, керісінше электроника мен ойын сауық, туризм мен банк ісін қамтитын қызмет көрсету индустриясы жетекші салалар болып табылады.
[[Сан-Франциско]] мен оның айналасындағы аумақта 7 млн-нан аса, ал АҚШ- тың батысындагы ең ірі метрополигендік аумақ болып табылатын Лос-Анджелесте 16 млн-нан аса адам тұрады. Жағажайдағы үлкен жазықта өсіп, дамыған бұл мегаполис қоршаған ортаны елеулі түрде ластайтын автожолдардың қуатты тармағымен біртұтас байланысқан. [[Лос Анжелес]]тің оңтүстігіне қарай Лос-Анджелес — Лонг-Бинч порты орналасқан. Ол АҚШ-тың [[Тынық мұхит]]ы жағалауындағы ең ірі сауда порты. Қазіргі уақытта тұтастай алғанда гүлденіп келе жатқан Калифорния штаты үшін халықтың өте тығыз қоныстануы мен урбандалуы аса маңызды проблемалар болып табылады.
Халқы - 36,553,215 (2007 est.)
Астанасы - [[Сакраменто]]
== Қалалары ==
* [[Лос Анжелес]] - ең үлкен Калифорнияның қаласы. Американ фильмдері түгелдей дерлік Лос Анджелес қаласының жанындағы Голливудта шығады.
* [[Сан Франциско]] - Американың батысындағы ірі порт әрі өнеркәсіп орталығы.
* [[Сан Диего]] - Калифорнияның екінші ірі қаласы.
* [[Сан Хосе]] - Калифорнияның үшінші қаласы.
== Ресми тілдері ==
* [[Ағылшын тілі]] (57.59%)
* [[Испан тілі]] (28.21%)<ref>Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. —Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5</ref>
== Климаты ==
Калифорнияның аумақты шекарасында жерорта теңіздік климат болып табылады. Бұл жердің қысы жаңбырлы және жазы құрғақ болып келеді. Мұхиттың әсері температураның ауытқуын төмендетеді, жазды салқындатады, ал қысты жылытады. Суық Калифорниялық мұхит ағысының кесірінен әрдайым жағажайды тұман басып тұрады. Шекара орталығына жақындай бере континентті климат болып табылады. Батыс желдері мұхиттардан ылғалдық алып келеді. сондықтан штаттың солтүстік жақ бөлігінде жауын-шашын көп түседі. Климатқа сондай-ақ таулар да әсер етеді. Таулар ылғалды ауаны орталық Калифорнияға өткізбейді.
Калифорнияның Солтүстік-батыс бөлігі қоңыржай климатты аумақ болып табылады. Жалпы жауын-шашын түсу мөлшері жылына 38-100 см. Тауларға таулы климат сипатты, сондықтан таулы аймақта ызғарлы қыс және қоңыржай жылы жаз. Таудан шығысқа қарай шөлді аймақ орналасқан. Бұл жер қысы суық, жазы ыстық аумақ болып табылады.
== Флора және фауна ==
Калифорнияның аумақты бөлігін калифорниялық флористикалық провинция алып жатыр, бұл аумаққа эндемиктік (түрлік - 48%, туыстық - 7.5%) тән. Таулы аумақтарда қалың ну ормандар кездеседі. Эндемик өсімдіктер тән:''[[Sequoia sempervirens]]'', ''[[Sequoiadendron giganteum]]'', ''[[Umbellularia californica]]'', ''[[Lithocarpus densiflora]]'', ''[[Fremontodendron californicum]]'', ''[[Paeonia californica]]'', ''[[Crossosoma californicum]]'', ''[[Carpenteria californica]]'', ''[[Lyonothamnus floribundus]]'', ''[[Cercis occidentalis]]'', ''[[Pickeringia montana]]'', ''[[Staphylea bolanderi]]'', ''[[Aesculus californica]]''. Калифорниялық шөлдерге тәң эндемиктер де бар: (''[[Carnegiea]]'', ''[[Washingtonia]]''), ал оңтүстігінде (Сонор шөлінде) бейтропикалық өсімдіктер белгілі.
Штат аумағында [[Список национальных парков Калифорнии|сегіз ұлттық саябақ]].бар
==Әкімшілік ұйымдастырылуы==
Калифорния штатында 58 округ және 48 қала бар. Бұл штатта АҚШ-тағы ең үлкен округ - Сан-Бернардино орналасқан. Штатта басқа штартар сияқты "town" және "city" деп бөлінбейді, барлық қалалар бірдей деңгейде тұрады. Бірақ 458 қала өздерін «City of (Атауы)» және 22 - «Town of (Атауы)» деп атайды.
== Халқы ==
{| class="infobox" style="text-align:center; font-size:95%;"
! Жыл || Халық саны || +/- %
|-
| [[1850]] || 92 597 || —
|-
| [[1860]] || 379 994 || 310,4 %
|-
| [[1870]] || 560 247 || 47,4 %
|-
| [[1880]] || 864 694 || 54,3 %
|-
| [[1890]] || 1 213 398 || 40,3 %
|-
| [[1900]] || 1 485 053 || 22,4 %
|-
| [[1910]] || 2 377 549 || 60,1 %
|-
| [[1920]] || 3 426 861 || 44,1 %
|-
| [[1930]] || 5 677 251 || 65,7 %
|-
| [[1940]] || 6 907 387 || 21,7 %
|-
| [[1950]] || 10 586 223 || 53,3 %
|-
| [[1960]] || 15 717 204 || 48,5 %
|-
| [[1970]] || 19 953 134 || 27 %
|-
| [[1980]] || 23 667 902 || 18,6 %
|-
| [[1990]] || 29 760 021 || 25,7 %
|-
| [[2000]] || 33 871 648 || 13,8 %
|-
| [[2010]] || 37 253 956 || 10,0 %
|-
| [[2012]] || 38 041 433 || 2,10%
|}
Калифорния халқының тығыздық картасы
Калифорния АҚШ-тағы халқы ең тығыз орналасқан штат. Бір ғана Лос-Анджелес округында 9 800 000 тұғын тұрып жатыр. Калифорния хылқының ортышы тығыздығы - шамамен 1 км шаршыға 91 адамнан. (АҚШ-та 11 орында) Калифорния хылқының көбісі ақ түсті терілі адамдар, олардан кейін лтынамерикалықтар (үштен бірі), афроамерикандықтар және америкалық үнділер.
==Калифорнияның назар аударарлық жерлері==
* Голливуд
* Блайт пішіндері
* Мафусаил (ағашы)
* Форт-Росс мұражай-қорығы
* Йосемити ұлттық саябағы
* Ранчо Ла-Брея
* Мохаве телефон үйшігі — 2000 ж. қайта жөндеуден өтті
* Херст-касл
* Басқа да штаттар сияқты Калифорнияда да теміржол мұражайлары бар: Ломита, Golden Gate
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://ca.gov ca.gov Калифорния ресми сайты]
{{wikify}}
{{АҚШ әкімшілік бөлінуі}}
[[Санат:Калифорния|*]]
[[Санат:АҚШ штаттары]]
2i6h7qcn2y2mq23z6wcp7giijarwem0
3693109
3693106
2026-11-07T18:15:45Z
Кабылбек Алихан
188060
Калифорнияның тарихы алтын табылғанға дейін де болған.Жалпы мәтін дерек жағынан қате
3693109
wikitext
text/x-wiki
{{мағына|Калифорния (айрық)}}
{{АҚШ штаты
|атауы = Калифорния
|шынайы атауы = California
|ту = Flag of California.svg
|белгісі = Seal of California.svg
|карта = Map of USA CA.svg
|лақапаты = «Алтын штат»
|ұраны = «Эврика!»
|әні = [[I Love You, California]]
|астанасы = [[Сакраменто (Калифорния)|Сакраменто]]
|ірі қаласы = [[Лос Анджелес]]
|ірі қалалары = [[Сан Диего]]<br />[[Сан Хосе]]<br />[[Сан Франциско]]<br />[[Фресно]]
|тұрғыны = {{өсім}}37 253 956
|санақ жылы = 2010
|тығыздығы = 90,49
|тұрғыныОрны = 1
|ауданы = 423 970
|құрлық ауданы =
|су ауданы = 20 037
|су пайызы = 4,72
|ауданыОрны = 3
|ені = 400
|ұзындығы = 1 240
|ендік1 = 32°30'
|ендік2 = 42°
|бойлық1 = 114°8'
|бойлық2 = 124°24'
|максимал биіктігі = 4 421
|орташа биіктігі = 880
|минимал биіктігі = -86
|штат реті = 31
|штат стасусы =
|штатқа дейін = [[Калифорния республикасы]]
|губернаторы = [[Джерри Браун]]
|вице губернаторы = [[Гевин Ньюсом]]
|заң шығару органы = Калифорния легислатурасы
|жоғарғы палатасы = Калифорния сенаты
|төменгі палатасы = Калифорния заң шығару жиналысы
|сенат мүшелері = [[Дайэнн Файнстайн]]<br />[[Барбара Боксер]]
|уақыт белдеуі = Тынық мұхит уақыты: [[Гринвичтік уақыт|GMT]]-8/[[Жазғы уақыт|-7]]
|автомобиль коды = CA
|домені =
|сайты = [http://ca.gov ca.gov]
|ортаққордағы санаты= California
|түсініктемелер =
}}
'''Калифорния''' штаты ({{lang-en|California}}) — [[АҚШ]]-та халқының саны жағынан бірінші, аумағы жағынан үшінші орын алады. Мұнда 34 млн адам тұрады, бұдан 21 жыл бұрын бұл цифр 11 млн-ға кем болатын. Калифорниядағы алтын дүрбелеңі Америка өзені маңынан алтын табылғаннан кейін басталды.
Қазіргі уақыттағы Калифорнияның орталығы — [[Голливуд]], киноиндустриясы және ойын сауықтарымен әйгілі ғана емес, кәсіпкерлік үшін мүмкіндіктерімен де даңқы шыққан. Калифорнияда дүние жүзіндегі жоғары технологиялар мен компьютерлер жасаудың ең ірі және ең табысты орталықтарының бірі — әйгілі Кремний жазығы (Силикон жазығы) орналасқан.
Мұнда компьютерлер мен оларды бағдарламалық жағынан қамтамасыз ету құралдарын шығаратын жетекші кәсіпорындардың штаб-пәтерлері, зерттеу орталықтары орналасқан.
[[Силикон алқабы|Силикон жазығында]] мыңдаған адам жұмыс істеп, жүздеген миллион доллар ақша табуда. Калифорнияда дәстүрлі саналатын авиағарыштық және кеме жасау қалаларының кәсіпорындары да жұмыс істейді. Алайда штаттың ең ірі қалалары — [[Сан Франциско]] мен [[Лос Анжелес]]те ауыр өнеркәсіп емес, керісінше электроника мен ойын сауық, туризм мен банк ісін қамтитын қызмет көрсету индустриясы жетекші салалар болып табылады.
[[Сан-Франциско]] мен оның айналасындағы аумақта 7 млн-нан аса, ал АҚШ- тың батысындагы ең ірі метрополигендік аумақ болып табылатын Лос-Анджелесте 16 млн-нан аса адам тұрады. Жағажайдағы үлкен жазықта өсіп, дамыған бұл мегаполис қоршаған ортаны елеулі түрде ластайтын автожолдардың қуатты тармағымен біртұтас байланысқан. [[Лос Анжелес]]тің оңтүстігіне қарай Лос-Анджелес — Лонг-Бинч порты орналасқан. Ол АҚШ-тың [[Тынық мұхит]]ы жағалауындағы ең ірі сауда порты. Қазіргі уақытта тұтастай алғанда гүлденіп келе жатқан Калифорния штаты үшін халықтың өте тығыз қоныстануы мен урбандалуы аса маңызды проблемалар болып табылады.
Халқы - 36,553,215 (2007 est.)
Астанасы - [[Сакраменто]]
== Қалалары ==
* [[Лос Анжелес]] - ең үлкен Калифорнияның қаласы. Американ фильмдері түгелдей дерлік Лос Анджелес қаласының жанындағы Голливудта шығады.
* [[Сан Франциско]] - Американың батысындағы ірі порт әрі өнеркәсіп орталығы.
* [[Сан Диего]] - Калифорнияның екінші ірі қаласы.
* [[Сан Хосе]] - Калифорнияның үшінші қаласы.
== Ресми тілдері ==
* [[Ағылшын тілі]] (57.59%)
* [[Испан тілі]] (28.21%)<ref>Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. —Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5</ref>
== Климаты ==
Калифорнияның аумақты шекарасында жерорта теңіздік климат болып табылады. Бұл жердің қысы жаңбырлы және жазы құрғақ болып келеді. Мұхиттың әсері температураның ауытқуын төмендетеді, жазды салқындатады, ал қысты жылытады. Суық Калифорниялық мұхит ағысының кесірінен әрдайым жағажайды тұман басып тұрады. Шекара орталығына жақындай бере континентті климат болып табылады. Батыс желдері мұхиттардан ылғалдық алып келеді. сондықтан штаттың солтүстік жақ бөлігінде жауын-шашын көп түседі. Климатқа сондай-ақ таулар да әсер етеді. Таулар ылғалды ауаны орталық Калифорнияға өткізбейді.
Калифорнияның Солтүстік-батыс бөлігі қоңыржай климатты аумақ болып табылады. Жалпы жауын-шашын түсу мөлшері жылына 38-100 см. Тауларға таулы климат сипатты, сондықтан таулы аймақта ызғарлы қыс және қоңыржай жылы жаз. Таудан шығысқа қарай шөлді аймақ орналасқан. Бұл жер қысы суық, жазы ыстық аумақ болып табылады.
== Флора және фауна ==
Калифорнияның аумақты бөлігін калифорниялық флористикалық провинция алып жатыр, бұл аумаққа эндемиктік (түрлік - 48%, туыстық - 7.5%) тән. Таулы аумақтарда қалың ну ормандар кездеседі. Эндемик өсімдіктер тән:''[[Sequoia sempervirens]]'', ''[[Sequoiadendron giganteum]]'', ''[[Umbellularia californica]]'', ''[[Lithocarpus densiflora]]'', ''[[Fremontodendron californicum]]'', ''[[Paeonia californica]]'', ''[[Crossosoma californicum]]'', ''[[Carpenteria californica]]'', ''[[Lyonothamnus floribundus]]'', ''[[Cercis occidentalis]]'', ''[[Pickeringia montana]]'', ''[[Staphylea bolanderi]]'', ''[[Aesculus californica]]''. Калифорниялық шөлдерге тәң эндемиктер де бар: (''[[Carnegiea]]'', ''[[Washingtonia]]''), ал оңтүстігінде (Сонор шөлінде) бейтропикалық өсімдіктер белгілі.
Штат аумағында [[Список национальных парков Калифорнии|сегіз ұлттық саябақ]].бар
==Әкімшілік ұйымдастырылуы==
Калифорния штатында 58 округ және 48 қала бар. Бұл штатта АҚШ-тағы ең үлкен округ - Сан-Бернардино орналасқан. Штатта басқа штартар сияқты "town" және "city" деп бөлінбейді, барлық қалалар бірдей деңгейде тұрады. Бірақ 458 қала өздерін «City of (Атауы)» және 22 - «Town of (Атауы)» деп атайды.
== Халқы ==
{| class="infobox" style="text-align:center; font-size:95%;"
! Жыл || Халық саны || +/- %
|-
| [[1850]] || 92 597 || —
|-
| [[1860]] || 379 994 || 310,4 %
|-
| [[1870]] || 560 247 || 47,4 %
|-
| [[1880]] || 864 694 || 54,3 %
|-
| [[1890]] || 1 213 398 || 40,3 %
|-
| [[1900]] || 1 485 053 || 22,4 %
|-
| [[1910]] || 2 377 549 || 60,1 %
|-
| [[1920]] || 3 426 861 || 44,1 %
|-
| [[1930]] || 5 677 251 || 65,7 %
|-
| [[1940]] || 6 907 387 || 21,7 %
|-
| [[1950]] || 10 586 223 || 53,3 %
|-
| [[1960]] || 15 717 204 || 48,5 %
|-
| [[1970]] || 19 953 134 || 27 %
|-
| [[1980]] || 23 667 902 || 18,6 %
|-
| [[1990]] || 29 760 021 || 25,7 %
|-
| [[2000]] || 33 871 648 || 13,8 %
|-
| [[2010]] || 37 253 956 || 10,0 %
|-
| [[2012]] || 38 041 433 || 2,10%
|}
Калифорния халқының тығыздық картасы
Калифорния АҚШ-тағы халқы ең тығыз орналасқан штат. Бір ғана Лос-Анджелес округында 9 800 000 тұғын тұрып жатыр. Калифорния хылқының ортышы тығыздығы - шамамен 1 км шаршыға 91 адамнан. (АҚШ-та 11 орында) Калифорния хылқының көбісі ақ түсті терілі адамдар, олардан кейін лтынамерикалықтар (үштен бірі), афроамерикандықтар және америкалық үнділер.
==Калифорнияның назар аударарлық жерлері==
* Голливуд
* Блайт пішіндері
* Мафусаил (ағашы)
* Форт-Росс мұражай-қорығы
* Йосемити ұлттық саябағы
* Ранчо Ла-Брея
* Мохаве телефон үйшігі — 2000 ж. қайта жөндеуден өтті
* Херст-касл
* Басқа да штаттар сияқты Калифорнияда да теміржол мұражайлары бар: Ломита, Golden Gate
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://ca.gov ca.gov Калифорния ресми сайты]
{{wikify}}
{{АҚШ әкімшілік бөлінуі}}
[[Санат:Калифорния|*]]
[[Санат:АҚШ штаттары]]
bazx26ovurun1bn33tr6h4whmjl2vlk
3693110
3693109
2026-11-07T18:18:55Z
Кабылбек Алихан
188060
Бастауыштан кейін үтір қажет емес.Ойын-сауық дефис арқылы жазылады.
3693110
wikitext
text/x-wiki
{{мағына|Калифорния (айрық)}}
{{АҚШ штаты
|атауы = Калифорния
|шынайы атауы = California
|ту = Flag of California.svg
|белгісі = Seal of California.svg
|карта = Map of USA CA.svg
|лақапаты = «Алтын штат»
|ұраны = «Эврика!»
|әні = [[I Love You, California]]
|астанасы = [[Сакраменто (Калифорния)|Сакраменто]]
|ірі қаласы = [[Лос Анджелес]]
|ірі қалалары = [[Сан Диего]]<br />[[Сан Хосе]]<br />[[Сан Франциско]]<br />[[Фресно]]
|тұрғыны = {{өсім}}37 253 956
|санақ жылы = 2010
|тығыздығы = 90,49
|тұрғыныОрны = 1
|ауданы = 423 970
|құрлық ауданы =
|су ауданы = 20 037
|су пайызы = 4,72
|ауданыОрны = 3
|ені = 400
|ұзындығы = 1 240
|ендік1 = 32°30'
|ендік2 = 42°
|бойлық1 = 114°8'
|бойлық2 = 124°24'
|максимал биіктігі = 4 421
|орташа биіктігі = 880
|минимал биіктігі = -86
|штат реті = 31
|штат стасусы =
|штатқа дейін = [[Калифорния республикасы]]
|губернаторы = [[Джерри Браун]]
|вице губернаторы = [[Гевин Ньюсом]]
|заң шығару органы = Калифорния легислатурасы
|жоғарғы палатасы = Калифорния сенаты
|төменгі палатасы = Калифорния заң шығару жиналысы
|сенат мүшелері = [[Дайэнн Файнстайн]]<br />[[Барбара Боксер]]
|уақыт белдеуі = Тынық мұхит уақыты: [[Гринвичтік уақыт|GMT]]-8/[[Жазғы уақыт|-7]]
|автомобиль коды = CA
|домені =
|сайты = [http://ca.gov ca.gov]
|ортаққордағы санаты= California
|түсініктемелер =
}}
'''Калифорния''' штаты ({{lang-en|California}}) — [[АҚШ]]-та халқының саны жағынан бірінші, аумағы жағынан үшінші орын алады. Мұнда 34 млн адам тұрады, бұдан 21 жыл бұрын бұл цифр 11 млн-ға кем болатын. Калифорниядағы алтын дүрбелеңі Америка өзені маңынан алтын табылғаннан кейін басталды.
Қазіргі уақыттағы Калифорнияның орталығы — [[Голливуд]] киноиндустриясы және ойын-сауық индустриясымен әйгілі ғана емес, кәсіпкерлік үшін мүмкіндіктерімен де даңқы шыққан. Калифорнияда дүние жүзіндегі жоғары технологиялар мен компьютерлер жасаудың ең ірі және ең табысты орталықтарының бірі — әйгілі Кремний жазығы (Силикон жазығы) орналасқан.
Мұнда компьютерлер мен оларды бағдарламалық жағынан қамтамасыз ету құралдарын шығаратын жетекші кәсіпорындардың штаб-пәтерлері, зерттеу орталықтары орналасқан.
[[Силикон алқабы|Силикон жазығында]] мыңдаған адам жұмыс істеп, жүздеген миллион доллар ақша табуда. Калифорнияда дәстүрлі саналатын авиағарыштық және кеме жасау қалаларының кәсіпорындары да жұмыс істейді. Алайда штаттың ең ірі қалалары — [[Сан Франциско]] мен [[Лос Анжелес]]те ауыр өнеркәсіп емес, керісінше электроника мен ойын сауық, туризм мен банк ісін қамтитын қызмет көрсету индустриясы жетекші салалар болып табылады.
[[Сан-Франциско]] мен оның айналасындағы аумақта 7 млн-нан аса, ал АҚШ- тың батысындагы ең ірі метрополигендік аумақ болып табылатын Лос-Анджелесте 16 млн-нан аса адам тұрады. Жағажайдағы үлкен жазықта өсіп, дамыған бұл мегаполис қоршаған ортаны елеулі түрде ластайтын автожолдардың қуатты тармағымен біртұтас байланысқан. [[Лос Анжелес]]тің оңтүстігіне қарай Лос-Анджелес — Лонг-Бинч порты орналасқан. Ол АҚШ-тың [[Тынық мұхит]]ы жағалауындағы ең ірі сауда порты. Қазіргі уақытта тұтастай алғанда гүлденіп келе жатқан Калифорния штаты үшін халықтың өте тығыз қоныстануы мен урбандалуы аса маңызды проблемалар болып табылады.
Халқы - 36,553,215 (2007 est.)
Астанасы - [[Сакраменто]]
== Қалалары ==
* [[Лос Анжелес]] - ең үлкен Калифорнияның қаласы. Американ фильмдері түгелдей дерлік Лос Анджелес қаласының жанындағы Голливудта шығады.
* [[Сан Франциско]] - Американың батысындағы ірі порт әрі өнеркәсіп орталығы.
* [[Сан Диего]] - Калифорнияның екінші ірі қаласы.
* [[Сан Хосе]] - Калифорнияның үшінші қаласы.
== Ресми тілдері ==
* [[Ағылшын тілі]] (57.59%)
* [[Испан тілі]] (28.21%)<ref>Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. —Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5</ref>
== Климаты ==
Калифорнияның аумақты шекарасында жерорта теңіздік климат болып табылады. Бұл жердің қысы жаңбырлы және жазы құрғақ болып келеді. Мұхиттың әсері температураның ауытқуын төмендетеді, жазды салқындатады, ал қысты жылытады. Суық Калифорниялық мұхит ағысының кесірінен әрдайым жағажайды тұман басып тұрады. Шекара орталығына жақындай бере континентті климат болып табылады. Батыс желдері мұхиттардан ылғалдық алып келеді. сондықтан штаттың солтүстік жақ бөлігінде жауын-шашын көп түседі. Климатқа сондай-ақ таулар да әсер етеді. Таулар ылғалды ауаны орталық Калифорнияға өткізбейді.
Калифорнияның Солтүстік-батыс бөлігі қоңыржай климатты аумақ болып табылады. Жалпы жауын-шашын түсу мөлшері жылына 38-100 см. Тауларға таулы климат сипатты, сондықтан таулы аймақта ызғарлы қыс және қоңыржай жылы жаз. Таудан шығысқа қарай шөлді аймақ орналасқан. Бұл жер қысы суық, жазы ыстық аумақ болып табылады.
== Флора және фауна ==
Калифорнияның аумақты бөлігін калифорниялық флористикалық провинция алып жатыр, бұл аумаққа эндемиктік (түрлік - 48%, туыстық - 7.5%) тән. Таулы аумақтарда қалың ну ормандар кездеседі. Эндемик өсімдіктер тән:''[[Sequoia sempervirens]]'', ''[[Sequoiadendron giganteum]]'', ''[[Umbellularia californica]]'', ''[[Lithocarpus densiflora]]'', ''[[Fremontodendron californicum]]'', ''[[Paeonia californica]]'', ''[[Crossosoma californicum]]'', ''[[Carpenteria californica]]'', ''[[Lyonothamnus floribundus]]'', ''[[Cercis occidentalis]]'', ''[[Pickeringia montana]]'', ''[[Staphylea bolanderi]]'', ''[[Aesculus californica]]''. Калифорниялық шөлдерге тәң эндемиктер де бар: (''[[Carnegiea]]'', ''[[Washingtonia]]''), ал оңтүстігінде (Сонор шөлінде) бейтропикалық өсімдіктер белгілі.
Штат аумағында [[Список национальных парков Калифорнии|сегіз ұлттық саябақ]].бар
==Әкімшілік ұйымдастырылуы==
Калифорния штатында 58 округ және 48 қала бар. Бұл штатта АҚШ-тағы ең үлкен округ - Сан-Бернардино орналасқан. Штатта басқа штартар сияқты "town" және "city" деп бөлінбейді, барлық қалалар бірдей деңгейде тұрады. Бірақ 458 қала өздерін «City of (Атауы)» және 22 - «Town of (Атауы)» деп атайды.
== Халқы ==
{| class="infobox" style="text-align:center; font-size:95%;"
! Жыл || Халық саны || +/- %
|-
| [[1850]] || 92 597 || —
|-
| [[1860]] || 379 994 || 310,4 %
|-
| [[1870]] || 560 247 || 47,4 %
|-
| [[1880]] || 864 694 || 54,3 %
|-
| [[1890]] || 1 213 398 || 40,3 %
|-
| [[1900]] || 1 485 053 || 22,4 %
|-
| [[1910]] || 2 377 549 || 60,1 %
|-
| [[1920]] || 3 426 861 || 44,1 %
|-
| [[1930]] || 5 677 251 || 65,7 %
|-
| [[1940]] || 6 907 387 || 21,7 %
|-
| [[1950]] || 10 586 223 || 53,3 %
|-
| [[1960]] || 15 717 204 || 48,5 %
|-
| [[1970]] || 19 953 134 || 27 %
|-
| [[1980]] || 23 667 902 || 18,6 %
|-
| [[1990]] || 29 760 021 || 25,7 %
|-
| [[2000]] || 33 871 648 || 13,8 %
|-
| [[2010]] || 37 253 956 || 10,0 %
|-
| [[2012]] || 38 041 433 || 2,10%
|}
Калифорния халқының тығыздық картасы
Калифорния АҚШ-тағы халқы ең тығыз орналасқан штат. Бір ғана Лос-Анджелес округында 9 800 000 тұғын тұрып жатыр. Калифорния хылқының ортышы тығыздығы - шамамен 1 км шаршыға 91 адамнан. (АҚШ-та 11 орында) Калифорния хылқының көбісі ақ түсті терілі адамдар, олардан кейін лтынамерикалықтар (үштен бірі), афроамерикандықтар және америкалық үнділер.
==Калифорнияның назар аударарлық жерлері==
* Голливуд
* Блайт пішіндері
* Мафусаил (ағашы)
* Форт-Росс мұражай-қорығы
* Йосемити ұлттық саябағы
* Ранчо Ла-Брея
* Мохаве телефон үйшігі — 2000 ж. қайта жөндеуден өтті
* Херст-касл
* Басқа да штаттар сияқты Калифорнияда да теміржол мұражайлары бар: Ломита, Golden Gate
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://ca.gov ca.gov Калифорния ресми сайты]
{{wikify}}
{{АҚШ әкімшілік бөлінуі}}
[[Санат:Калифорния|*]]
[[Санат:АҚШ штаттары]]
bvr160p4vq53onowtpgww5hqhfll7fc
3693112
3693110
2026-11-07T18:21:48Z
Кабылбек Алихан
188060
Бірыңғай мүшелер «мен» жалғаулығы арқылы байланыстырылғаны дұрыс
3693112
wikitext
text/x-wiki
{{мағына|Калифорния (айрық)}}
{{АҚШ штаты
|атауы = Калифорния
|шынайы атауы = California
|ту = Flag of California.svg
|белгісі = Seal of California.svg
|карта = Map of USA CA.svg
|лақапаты = «Алтын штат»
|ұраны = «Эврика!»
|әні = [[I Love You, California]]
|астанасы = [[Сакраменто (Калифорния)|Сакраменто]]
|ірі қаласы = [[Лос Анджелес]]
|ірі қалалары = [[Сан Диего]]<br />[[Сан Хосе]]<br />[[Сан Франциско]]<br />[[Фресно]]
|тұрғыны = {{өсім}}37 253 956
|санақ жылы = 2010
|тығыздығы = 90,49
|тұрғыныОрны = 1
|ауданы = 423 970
|құрлық ауданы =
|су ауданы = 20 037
|су пайызы = 4,72
|ауданыОрны = 3
|ені = 400
|ұзындығы = 1 240
|ендік1 = 32°30'
|ендік2 = 42°
|бойлық1 = 114°8'
|бойлық2 = 124°24'
|максимал биіктігі = 4 421
|орташа биіктігі = 880
|минимал биіктігі = -86
|штат реті = 31
|штат стасусы =
|штатқа дейін = [[Калифорния республикасы]]
|губернаторы = [[Джерри Браун]]
|вице губернаторы = [[Гевин Ньюсом]]
|заң шығару органы = Калифорния легислатурасы
|жоғарғы палатасы = Калифорния сенаты
|төменгі палатасы = Калифорния заң шығару жиналысы
|сенат мүшелері = [[Дайэнн Файнстайн]]<br />[[Барбара Боксер]]
|уақыт белдеуі = Тынық мұхит уақыты: [[Гринвичтік уақыт|GMT]]-8/[[Жазғы уақыт|-7]]
|автомобиль коды = CA
|домені =
|сайты = [http://ca.gov ca.gov]
|ортаққордағы санаты= California
|түсініктемелер =
}}
'''Калифорния''' штаты ({{lang-en|California}}) — [[АҚШ]]-та халқының саны жағынан бірінші, аумағы жағынан үшінші орын алады. Мұнда 34 млн адам тұрады, бұдан 21 жыл бұрын бұл цифр 11 млн-ға кем болатын. Калифорниядағы алтын дүрбелеңі Америка өзені маңынан алтын табылғаннан кейін басталды.
Қазіргі уақыттағы Калифорнияның орталығы — [[Голливуд]] киноиндустриясы және ойын-сауық индустриясымен әйгілі ғана емес, кәсіпкерлік үшін мүмкіндіктерімен де даңқы шыққан. Калифорнияда дүние жүзіндегі жоғары технологиялар мен компьютерлер жасаудың ең ірі және ең табысты орталықтарының бірі — әйгілі Кремний жазығы (Силикон жазығы) орналасқан.
Мұнда компьютерлер мен оларды бағдарламалық жағынан қамтамасыз ету құралдарын шығаратын жетекші кәсіпорындардың штаб-пәтерлері мен зерттеу орталықтары орналасқан.
[[Силикон алқабы|Силикон жазығында]] мыңдаған адам жұмыс істеп, жүздеген миллион доллар ақша табуда. Калифорнияда дәстүрлі саналатын авиағарыштық және кеме жасау қалаларының кәсіпорындары да жұмыс істейді. Алайда штаттың ең ірі қалалары — [[Сан Франциско]] мен [[Лос Анжелес]]те ауыр өнеркәсіп емес, керісінше электроника мен ойын сауық, туризм мен банк ісін қамтитын қызмет көрсету индустриясы жетекші салалар болып табылады.
[[Сан-Франциско]] мен оның айналасындағы аумақта 7 млн-нан аса, ал АҚШ- тың батысындагы ең ірі метрополигендік аумақ болып табылатын Лос-Анджелесте 16 млн-нан аса адам тұрады. Жағажайдағы үлкен жазықта өсіп, дамыған бұл мегаполис қоршаған ортаны елеулі түрде ластайтын автожолдардың қуатты тармағымен біртұтас байланысқан. [[Лос Анжелес]]тің оңтүстігіне қарай Лос-Анджелес — Лонг-Бинч порты орналасқан. Ол АҚШ-тың [[Тынық мұхит]]ы жағалауындағы ең ірі сауда порты. Қазіргі уақытта тұтастай алғанда гүлденіп келе жатқан Калифорния штаты үшін халықтың өте тығыз қоныстануы мен урбандалуы аса маңызды проблемалар болып табылады.
Халқы - 36,553,215 (2007 est.)
Астанасы - [[Сакраменто]]
== Қалалары ==
* [[Лос Анжелес]] - ең үлкен Калифорнияның қаласы. Американ фильмдері түгелдей дерлік Лос Анджелес қаласының жанындағы Голливудта шығады.
* [[Сан Франциско]] - Американың батысындағы ірі порт әрі өнеркәсіп орталығы.
* [[Сан Диего]] - Калифорнияның екінші ірі қаласы.
* [[Сан Хосе]] - Калифорнияның үшінші қаласы.
== Ресми тілдері ==
* [[Ағылшын тілі]] (57.59%)
* [[Испан тілі]] (28.21%)<ref>Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. —Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5</ref>
== Климаты ==
Калифорнияның аумақты шекарасында жерорта теңіздік климат болып табылады. Бұл жердің қысы жаңбырлы және жазы құрғақ болып келеді. Мұхиттың әсері температураның ауытқуын төмендетеді, жазды салқындатады, ал қысты жылытады. Суық Калифорниялық мұхит ағысының кесірінен әрдайым жағажайды тұман басып тұрады. Шекара орталығына жақындай бере континентті климат болып табылады. Батыс желдері мұхиттардан ылғалдық алып келеді. сондықтан штаттың солтүстік жақ бөлігінде жауын-шашын көп түседі. Климатқа сондай-ақ таулар да әсер етеді. Таулар ылғалды ауаны орталық Калифорнияға өткізбейді.
Калифорнияның Солтүстік-батыс бөлігі қоңыржай климатты аумақ болып табылады. Жалпы жауын-шашын түсу мөлшері жылына 38-100 см. Тауларға таулы климат сипатты, сондықтан таулы аймақта ызғарлы қыс және қоңыржай жылы жаз. Таудан шығысқа қарай шөлді аймақ орналасқан. Бұл жер қысы суық, жазы ыстық аумақ болып табылады.
== Флора және фауна ==
Калифорнияның аумақты бөлігін калифорниялық флористикалық провинция алып жатыр, бұл аумаққа эндемиктік (түрлік - 48%, туыстық - 7.5%) тән. Таулы аумақтарда қалың ну ормандар кездеседі. Эндемик өсімдіктер тән:''[[Sequoia sempervirens]]'', ''[[Sequoiadendron giganteum]]'', ''[[Umbellularia californica]]'', ''[[Lithocarpus densiflora]]'', ''[[Fremontodendron californicum]]'', ''[[Paeonia californica]]'', ''[[Crossosoma californicum]]'', ''[[Carpenteria californica]]'', ''[[Lyonothamnus floribundus]]'', ''[[Cercis occidentalis]]'', ''[[Pickeringia montana]]'', ''[[Staphylea bolanderi]]'', ''[[Aesculus californica]]''. Калифорниялық шөлдерге тәң эндемиктер де бар: (''[[Carnegiea]]'', ''[[Washingtonia]]''), ал оңтүстігінде (Сонор шөлінде) бейтропикалық өсімдіктер белгілі.
Штат аумағында [[Список национальных парков Калифорнии|сегіз ұлттық саябақ]].бар
==Әкімшілік ұйымдастырылуы==
Калифорния штатында 58 округ және 48 қала бар. Бұл штатта АҚШ-тағы ең үлкен округ - Сан-Бернардино орналасқан. Штатта басқа штартар сияқты "town" және "city" деп бөлінбейді, барлық қалалар бірдей деңгейде тұрады. Бірақ 458 қала өздерін «City of (Атауы)» және 22 - «Town of (Атауы)» деп атайды.
== Халқы ==
{| class="infobox" style="text-align:center; font-size:95%;"
! Жыл || Халық саны || +/- %
|-
| [[1850]] || 92 597 || —
|-
| [[1860]] || 379 994 || 310,4 %
|-
| [[1870]] || 560 247 || 47,4 %
|-
| [[1880]] || 864 694 || 54,3 %
|-
| [[1890]] || 1 213 398 || 40,3 %
|-
| [[1900]] || 1 485 053 || 22,4 %
|-
| [[1910]] || 2 377 549 || 60,1 %
|-
| [[1920]] || 3 426 861 || 44,1 %
|-
| [[1930]] || 5 677 251 || 65,7 %
|-
| [[1940]] || 6 907 387 || 21,7 %
|-
| [[1950]] || 10 586 223 || 53,3 %
|-
| [[1960]] || 15 717 204 || 48,5 %
|-
| [[1970]] || 19 953 134 || 27 %
|-
| [[1980]] || 23 667 902 || 18,6 %
|-
| [[1990]] || 29 760 021 || 25,7 %
|-
| [[2000]] || 33 871 648 || 13,8 %
|-
| [[2010]] || 37 253 956 || 10,0 %
|-
| [[2012]] || 38 041 433 || 2,10%
|}
Калифорния халқының тығыздық картасы
Калифорния АҚШ-тағы халқы ең тығыз орналасқан штат. Бір ғана Лос-Анджелес округында 9 800 000 тұғын тұрып жатыр. Калифорния хылқының ортышы тығыздығы - шамамен 1 км шаршыға 91 адамнан. (АҚШ-та 11 орында) Калифорния хылқының көбісі ақ түсті терілі адамдар, олардан кейін лтынамерикалықтар (үштен бірі), афроамерикандықтар және америкалық үнділер.
==Калифорнияның назар аударарлық жерлері==
* Голливуд
* Блайт пішіндері
* Мафусаил (ағашы)
* Форт-Росс мұражай-қорығы
* Йосемити ұлттық саябағы
* Ранчо Ла-Брея
* Мохаве телефон үйшігі — 2000 ж. қайта жөндеуден өтті
* Херст-касл
* Басқа да штаттар сияқты Калифорнияда да теміржол мұражайлары бар: Ломита, Golden Gate
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://ca.gov ca.gov Калифорния ресми сайты]
{{wikify}}
{{АҚШ әкімшілік бөлінуі}}
[[Санат:Калифорния|*]]
[[Санат:АҚШ штаттары]]
av6w4j690m7foh78gu4kag1vbct3854
3693114
3693112
2026-11-07T18:26:29Z
Кабылбек Алихан
188060
сөйлемде алдынғы ойға қарсылық емес қосымша ақпарат беріліп тұр
3693114
wikitext
text/x-wiki
{{мағына|Калифорния (айрық)}}
{{АҚШ штаты
|атауы = Калифорния
|шынайы атауы = California
|ту = Flag of California.svg
|белгісі = Seal of California.svg
|карта = Map of USA CA.svg
|лақапаты = «Алтын штат»
|ұраны = «Эврика!»
|әні = [[I Love You, California]]
|астанасы = [[Сакраменто (Калифорния)|Сакраменто]]
|ірі қаласы = [[Лос Анджелес]]
|ірі қалалары = [[Сан Диего]]<br />[[Сан Хосе]]<br />[[Сан Франциско]]<br />[[Фресно]]
|тұрғыны = {{өсім}}37 253 956
|санақ жылы = 2010
|тығыздығы = 90,49
|тұрғыныОрны = 1
|ауданы = 423 970
|құрлық ауданы =
|су ауданы = 20 037
|су пайызы = 4,72
|ауданыОрны = 3
|ені = 400
|ұзындығы = 1 240
|ендік1 = 32°30'
|ендік2 = 42°
|бойлық1 = 114°8'
|бойлық2 = 124°24'
|максимал биіктігі = 4 421
|орташа биіктігі = 880
|минимал биіктігі = -86
|штат реті = 31
|штат стасусы =
|штатқа дейін = [[Калифорния республикасы]]
|губернаторы = [[Джерри Браун]]
|вице губернаторы = [[Гевин Ньюсом]]
|заң шығару органы = Калифорния легислатурасы
|жоғарғы палатасы = Калифорния сенаты
|төменгі палатасы = Калифорния заң шығару жиналысы
|сенат мүшелері = [[Дайэнн Файнстайн]]<br />[[Барбара Боксер]]
|уақыт белдеуі = Тынық мұхит уақыты: [[Гринвичтік уақыт|GMT]]-8/[[Жазғы уақыт|-7]]
|автомобиль коды = CA
|домені =
|сайты = [http://ca.gov ca.gov]
|ортаққордағы санаты= California
|түсініктемелер =
}}
'''Калифорния''' штаты ({{lang-en|California}}) — [[АҚШ]]-та халқының саны жағынан бірінші, аумағы жағынан үшінші орын алады. Мұнда 34 млн адам тұрады, бұдан 21 жыл бұрын бұл цифр 11 млн-ға кем болатын. Калифорниядағы алтын дүрбелеңі Америка өзені маңынан алтын табылғаннан кейін басталды.
Қазіргі уақыттағы Калифорнияның орталығы — [[Голливуд]] киноиндустриясы және ойын-сауық индустриясымен әйгілі ғана емес, кәсіпкерлік үшін мүмкіндіктерімен де даңқы шыққан. Калифорнияда дүние жүзіндегі жоғары технологиялар мен компьютерлер жасаудың ең ірі және ең табысты орталықтарының бірі — әйгілі Кремний жазығы (Силикон жазығы) орналасқан.
Мұнда компьютерлер мен оларды бағдарламалық жағынан қамтамасыз ету құралдарын шығаратын жетекші кәсіпорындардың штаб-пәтерлері мен зерттеу орталықтары орналасқан.
[[Силикон алқабы|Силикон жазығында]] мыңдаған адам жұмыс істеп, жүздеген миллион доллар ақша табуда. Калифорнияда дәстүрлі саналатын авиағарыштық және кеме жасау қалаларының кәсіпорындары да жұмыс істейді. Сонымен қатар штаттың ең ірі қалалары — [[Сан Франциско]] мен [[Лос Анжелес]]те ауыр өнеркәсіп емес, керісінше электроника мен ойын сауық, туризм мен банк ісін қамтитын қызмет көрсету индустриясы жетекші салалар болып табылады.
[[Сан-Франциско]] мен оның айналасындағы аумақта 7 млн-нан аса, ал АҚШ- тың батысындагы ең ірі метрополигендік аумақ болып табылатын Лос-Анджелесте 16 млн-нан аса адам тұрады. Жағажайдағы үлкен жазықта өсіп, дамыған бұл мегаполис қоршаған ортаны елеулі түрде ластайтын автожолдардың қуатты тармағымен біртұтас байланысқан. [[Лос Анжелес]]тің оңтүстігіне қарай Лос-Анджелес — Лонг-Бинч порты орналасқан. Ол АҚШ-тың [[Тынық мұхит]]ы жағалауындағы ең ірі сауда порты. Қазіргі уақытта тұтастай алғанда гүлденіп келе жатқан Калифорния штаты үшін халықтың өте тығыз қоныстануы мен урбандалуы аса маңызды проблемалар болып табылады.
Халқы - 36,553,215 (2007 est.)
Астанасы - [[Сакраменто]]
== Қалалары ==
* [[Лос Анжелес]] - ең үлкен Калифорнияның қаласы. Американ фильмдері түгелдей дерлік Лос Анджелес қаласының жанындағы Голливудта шығады.
* [[Сан Франциско]] - Американың батысындағы ірі порт әрі өнеркәсіп орталығы.
* [[Сан Диего]] - Калифорнияның екінші ірі қаласы.
* [[Сан Хосе]] - Калифорнияның үшінші қаласы.
== Ресми тілдері ==
* [[Ағылшын тілі]] (57.59%)
* [[Испан тілі]] (28.21%)<ref>Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. —Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5</ref>
== Климаты ==
Калифорнияның аумақты шекарасында жерорта теңіздік климат болып табылады. Бұл жердің қысы жаңбырлы және жазы құрғақ болып келеді. Мұхиттың әсері температураның ауытқуын төмендетеді, жазды салқындатады, ал қысты жылытады. Суық Калифорниялық мұхит ағысының кесірінен әрдайым жағажайды тұман басып тұрады. Шекара орталығына жақындай бере континентті климат болып табылады. Батыс желдері мұхиттардан ылғалдық алып келеді. сондықтан штаттың солтүстік жақ бөлігінде жауын-шашын көп түседі. Климатқа сондай-ақ таулар да әсер етеді. Таулар ылғалды ауаны орталық Калифорнияға өткізбейді.
Калифорнияның Солтүстік-батыс бөлігі қоңыржай климатты аумақ болып табылады. Жалпы жауын-шашын түсу мөлшері жылына 38-100 см. Тауларға таулы климат сипатты, сондықтан таулы аймақта ызғарлы қыс және қоңыржай жылы жаз. Таудан шығысқа қарай шөлді аймақ орналасқан. Бұл жер қысы суық, жазы ыстық аумақ болып табылады.
== Флора және фауна ==
Калифорнияның аумақты бөлігін калифорниялық флористикалық провинция алып жатыр, бұл аумаққа эндемиктік (түрлік - 48%, туыстық - 7.5%) тән. Таулы аумақтарда қалың ну ормандар кездеседі. Эндемик өсімдіктер тән:''[[Sequoia sempervirens]]'', ''[[Sequoiadendron giganteum]]'', ''[[Umbellularia californica]]'', ''[[Lithocarpus densiflora]]'', ''[[Fremontodendron californicum]]'', ''[[Paeonia californica]]'', ''[[Crossosoma californicum]]'', ''[[Carpenteria californica]]'', ''[[Lyonothamnus floribundus]]'', ''[[Cercis occidentalis]]'', ''[[Pickeringia montana]]'', ''[[Staphylea bolanderi]]'', ''[[Aesculus californica]]''. Калифорниялық шөлдерге тәң эндемиктер де бар: (''[[Carnegiea]]'', ''[[Washingtonia]]''), ал оңтүстігінде (Сонор шөлінде) бейтропикалық өсімдіктер белгілі.
Штат аумағында [[Список национальных парков Калифорнии|сегіз ұлттық саябақ]].бар
==Әкімшілік ұйымдастырылуы==
Калифорния штатында 58 округ және 48 қала бар. Бұл штатта АҚШ-тағы ең үлкен округ - Сан-Бернардино орналасқан. Штатта басқа штартар сияқты "town" және "city" деп бөлінбейді, барлық қалалар бірдей деңгейде тұрады. Бірақ 458 қала өздерін «City of (Атауы)» және 22 - «Town of (Атауы)» деп атайды.
== Халқы ==
{| class="infobox" style="text-align:center; font-size:95%;"
! Жыл || Халық саны || +/- %
|-
| [[1850]] || 92 597 || —
|-
| [[1860]] || 379 994 || 310,4 %
|-
| [[1870]] || 560 247 || 47,4 %
|-
| [[1880]] || 864 694 || 54,3 %
|-
| [[1890]] || 1 213 398 || 40,3 %
|-
| [[1900]] || 1 485 053 || 22,4 %
|-
| [[1910]] || 2 377 549 || 60,1 %
|-
| [[1920]] || 3 426 861 || 44,1 %
|-
| [[1930]] || 5 677 251 || 65,7 %
|-
| [[1940]] || 6 907 387 || 21,7 %
|-
| [[1950]] || 10 586 223 || 53,3 %
|-
| [[1960]] || 15 717 204 || 48,5 %
|-
| [[1970]] || 19 953 134 || 27 %
|-
| [[1980]] || 23 667 902 || 18,6 %
|-
| [[1990]] || 29 760 021 || 25,7 %
|-
| [[2000]] || 33 871 648 || 13,8 %
|-
| [[2010]] || 37 253 956 || 10,0 %
|-
| [[2012]] || 38 041 433 || 2,10%
|}
Калифорния халқының тығыздық картасы
Калифорния АҚШ-тағы халқы ең тығыз орналасқан штат. Бір ғана Лос-Анджелес округында 9 800 000 тұғын тұрып жатыр. Калифорния хылқының ортышы тығыздығы - шамамен 1 км шаршыға 91 адамнан. (АҚШ-та 11 орында) Калифорния хылқының көбісі ақ түсті терілі адамдар, олардан кейін лтынамерикалықтар (үштен бірі), афроамерикандықтар және америкалық үнділер.
==Калифорнияның назар аударарлық жерлері==
* Голливуд
* Блайт пішіндері
* Мафусаил (ағашы)
* Форт-Росс мұражай-қорығы
* Йосемити ұлттық саябағы
* Ранчо Ла-Брея
* Мохаве телефон үйшігі — 2000 ж. қайта жөндеуден өтті
* Херст-касл
* Басқа да штаттар сияқты Калифорнияда да теміржол мұражайлары бар: Ломита, Golden Gate
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://ca.gov ca.gov Калифорния ресми сайты]
{{wikify}}
{{АҚШ әкімшілік бөлінуі}}
[[Санат:Калифорния|*]]
[[Санат:АҚШ штаттары]]
pow29xgertk3tiksqq0egio7n2ddu14
3693115
3693114
2026-11-07T18:29:50Z
Кабылбек Алихан
188060
адам саны айтылғандықтан "Адам" сөзі қажет
3693115
wikitext
text/x-wiki
{{мағына|Калифорния (айрық)}}
{{АҚШ штаты
|атауы = Калифорния
|шынайы атауы = California
|ту = Flag of California.svg
|белгісі = Seal of California.svg
|карта = Map of USA CA.svg
|лақапаты = «Алтын штат»
|ұраны = «Эврика!»
|әні = [[I Love You, California]]
|астанасы = [[Сакраменто (Калифорния)|Сакраменто]]
|ірі қаласы = [[Лос Анджелес]]
|ірі қалалары = [[Сан Диего]]<br />[[Сан Хосе]]<br />[[Сан Франциско]]<br />[[Фресно]]
|тұрғыны = {{өсім}}37 253 956
|санақ жылы = 2010
|тығыздығы = 90,49
|тұрғыныОрны = 1
|ауданы = 423 970
|құрлық ауданы =
|су ауданы = 20 037
|су пайызы = 4,72
|ауданыОрны = 3
|ені = 400
|ұзындығы = 1 240
|ендік1 = 32°30'
|ендік2 = 42°
|бойлық1 = 114°8'
|бойлық2 = 124°24'
|максимал биіктігі = 4 421
|орташа биіктігі = 880
|минимал биіктігі = -86
|штат реті = 31
|штат стасусы =
|штатқа дейін = [[Калифорния республикасы]]
|губернаторы = [[Джерри Браун]]
|вице губернаторы = [[Гевин Ньюсом]]
|заң шығару органы = Калифорния легислатурасы
|жоғарғы палатасы = Калифорния сенаты
|төменгі палатасы = Калифорния заң шығару жиналысы
|сенат мүшелері = [[Дайэнн Файнстайн]]<br />[[Барбара Боксер]]
|уақыт белдеуі = Тынық мұхит уақыты: [[Гринвичтік уақыт|GMT]]-8/[[Жазғы уақыт|-7]]
|автомобиль коды = CA
|домені =
|сайты = [http://ca.gov ca.gov]
|ортаққордағы санаты= California
|түсініктемелер =
}}
'''Калифорния''' штаты ({{lang-en|California}}) — [[АҚШ]]-та халқының саны жағынан бірінші, аумағы жағынан үшінші орын алады. Мұнда 34 млн адам тұрады, бұдан 21 жыл бұрын бұл цифр 11 млн-ға кем болатын. Калифорниядағы алтын дүрбелеңі Америка өзені маңынан алтын табылғаннан кейін басталды.
Қазіргі уақыттағы Калифорнияның орталығы — [[Голливуд]] киноиндустриясы және ойын-сауық индустриясымен әйгілі ғана емес, кәсіпкерлік үшін мүмкіндіктерімен де даңқы шыққан. Калифорнияда дүние жүзіндегі жоғары технологиялар мен компьютерлер жасаудың ең ірі және ең табысты орталықтарының бірі — әйгілі Кремний жазығы (Силикон жазығы) орналасқан.
Мұнда компьютерлер мен оларды бағдарламалық жағынан қамтамасыз ету құралдарын шығаратын жетекші кәсіпорындардың штаб-пәтерлері мен зерттеу орталықтары орналасқан.
[[Силикон алқабы|Силикон жазығында]] мыңдаған адам жұмыс істеп, жүздеген миллион доллар ақша табуда. Калифорнияда дәстүрлі саналатын авиағарыштық және кеме жасау қалаларының кәсіпорындары да жұмыс істейді. Сонымен қатар штаттың ең ірі қалалары — [[Сан Франциско]] мен [[Лос Анжелес]]те ауыр өнеркәсіп емес, керісінше электроника мен ойын сауық, туризм мен банк ісін қамтитын қызмет көрсету индустриясы жетекші салалар болып табылады.
[[Сан-Франциско]] мен оның айналасындағы аумақта 7 млн-нан аса адам, ал АҚШ- тың батысындагы ең ірі метрополигендік аумақ болып табылатын Лос-Анджелесте 16 млн-нан аса адам тұрады. Жағажайдағы үлкен жазықта өсіп, дамыған бұл мегаполис қоршаған ортаны елеулі түрде ластайтын автожолдардың қуатты тармағымен біртұтас байланысқан. [[Лос Анжелес]]тің оңтүстігіне қарай Лос-Анджелес — Лонг-Бинч порты орналасқан. Ол АҚШ-тың [[Тынық мұхит]]ы жағалауындағы ең ірі сауда порты. Қазіргі уақытта тұтастай алғанда гүлденіп келе жатқан Калифорния штаты үшін халықтың өте тығыз қоныстануы мен урбандалуы аса маңызды проблемалар болып табылады.
Халқы - 36,553,215 (2007 est.)
Астанасы - [[Сакраменто]]
== Қалалары ==
* [[Лос Анжелес]] - ең үлкен Калифорнияның қаласы. Американ фильмдері түгелдей дерлік Лос Анджелес қаласының жанындағы Голливудта шығады.
* [[Сан Франциско]] - Американың батысындағы ірі порт әрі өнеркәсіп орталығы.
* [[Сан Диего]] - Калифорнияның екінші ірі қаласы.
* [[Сан Хосе]] - Калифорнияның үшінші қаласы.
== Ресми тілдері ==
* [[Ағылшын тілі]] (57.59%)
* [[Испан тілі]] (28.21%)<ref>Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. —Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5</ref>
== Климаты ==
Калифорнияның аумақты шекарасында жерорта теңіздік климат болып табылады. Бұл жердің қысы жаңбырлы және жазы құрғақ болып келеді. Мұхиттың әсері температураның ауытқуын төмендетеді, жазды салқындатады, ал қысты жылытады. Суық Калифорниялық мұхит ағысының кесірінен әрдайым жағажайды тұман басып тұрады. Шекара орталығына жақындай бере континентті климат болып табылады. Батыс желдері мұхиттардан ылғалдық алып келеді. сондықтан штаттың солтүстік жақ бөлігінде жауын-шашын көп түседі. Климатқа сондай-ақ таулар да әсер етеді. Таулар ылғалды ауаны орталық Калифорнияға өткізбейді.
Калифорнияның Солтүстік-батыс бөлігі қоңыржай климатты аумақ болып табылады. Жалпы жауын-шашын түсу мөлшері жылына 38-100 см. Тауларға таулы климат сипатты, сондықтан таулы аймақта ызғарлы қыс және қоңыржай жылы жаз. Таудан шығысқа қарай шөлді аймақ орналасқан. Бұл жер қысы суық, жазы ыстық аумақ болып табылады.
== Флора және фауна ==
Калифорнияның аумақты бөлігін калифорниялық флористикалық провинция алып жатыр, бұл аумаққа эндемиктік (түрлік - 48%, туыстық - 7.5%) тән. Таулы аумақтарда қалың ну ормандар кездеседі. Эндемик өсімдіктер тән:''[[Sequoia sempervirens]]'', ''[[Sequoiadendron giganteum]]'', ''[[Umbellularia californica]]'', ''[[Lithocarpus densiflora]]'', ''[[Fremontodendron californicum]]'', ''[[Paeonia californica]]'', ''[[Crossosoma californicum]]'', ''[[Carpenteria californica]]'', ''[[Lyonothamnus floribundus]]'', ''[[Cercis occidentalis]]'', ''[[Pickeringia montana]]'', ''[[Staphylea bolanderi]]'', ''[[Aesculus californica]]''. Калифорниялық шөлдерге тәң эндемиктер де бар: (''[[Carnegiea]]'', ''[[Washingtonia]]''), ал оңтүстігінде (Сонор шөлінде) бейтропикалық өсімдіктер белгілі.
Штат аумағында [[Список национальных парков Калифорнии|сегіз ұлттық саябақ]].бар
==Әкімшілік ұйымдастырылуы==
Калифорния штатында 58 округ және 48 қала бар. Бұл штатта АҚШ-тағы ең үлкен округ - Сан-Бернардино орналасқан. Штатта басқа штартар сияқты "town" және "city" деп бөлінбейді, барлық қалалар бірдей деңгейде тұрады. Бірақ 458 қала өздерін «City of (Атауы)» және 22 - «Town of (Атауы)» деп атайды.
== Халқы ==
{| class="infobox" style="text-align:center; font-size:95%;"
! Жыл || Халық саны || +/- %
|-
| [[1850]] || 92 597 || —
|-
| [[1860]] || 379 994 || 310,4 %
|-
| [[1870]] || 560 247 || 47,4 %
|-
| [[1880]] || 864 694 || 54,3 %
|-
| [[1890]] || 1 213 398 || 40,3 %
|-
| [[1900]] || 1 485 053 || 22,4 %
|-
| [[1910]] || 2 377 549 || 60,1 %
|-
| [[1920]] || 3 426 861 || 44,1 %
|-
| [[1930]] || 5 677 251 || 65,7 %
|-
| [[1940]] || 6 907 387 || 21,7 %
|-
| [[1950]] || 10 586 223 || 53,3 %
|-
| [[1960]] || 15 717 204 || 48,5 %
|-
| [[1970]] || 19 953 134 || 27 %
|-
| [[1980]] || 23 667 902 || 18,6 %
|-
| [[1990]] || 29 760 021 || 25,7 %
|-
| [[2000]] || 33 871 648 || 13,8 %
|-
| [[2010]] || 37 253 956 || 10,0 %
|-
| [[2012]] || 38 041 433 || 2,10%
|}
Калифорния халқының тығыздық картасы
Калифорния АҚШ-тағы халқы ең тығыз орналасқан штат. Бір ғана Лос-Анджелес округында 9 800 000 тұғын тұрып жатыр. Калифорния хылқының ортышы тығыздығы - шамамен 1 км шаршыға 91 адамнан. (АҚШ-та 11 орында) Калифорния хылқының көбісі ақ түсті терілі адамдар, олардан кейін лтынамерикалықтар (үштен бірі), афроамерикандықтар және америкалық үнділер.
==Калифорнияның назар аударарлық жерлері==
* Голливуд
* Блайт пішіндері
* Мафусаил (ағашы)
* Форт-Росс мұражай-қорығы
* Йосемити ұлттық саябағы
* Ранчо Ла-Брея
* Мохаве телефон үйшігі — 2000 ж. қайта жөндеуден өтті
* Херст-касл
* Басқа да штаттар сияқты Калифорнияда да теміржол мұражайлары бар: Ломита, Golden Gate
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://ca.gov ca.gov Калифорния ресми сайты]
{{wikify}}
{{АҚШ әкімшілік бөлінуі}}
[[Санат:Калифорния|*]]
[[Санат:АҚШ штаттары]]
05jtrbycjabp2vtvrkoif2ywt4zq768
3693116
3693115
2026-11-07T18:33:40Z
Кабылбек Алихан
188060
Лонг-Бинч атауы қате жазылған. Екі порттан тұратындықтан, порт кешені деген дұрыс.
3693116
wikitext
text/x-wiki
{{мағына|Калифорния (айрық)}}
{{АҚШ штаты
|атауы = Калифорния
|шынайы атауы = California
|ту = Flag of California.svg
|белгісі = Seal of California.svg
|карта = Map of USA CA.svg
|лақапаты = «Алтын штат»
|ұраны = «Эврика!»
|әні = [[I Love You, California]]
|астанасы = [[Сакраменто (Калифорния)|Сакраменто]]
|ірі қаласы = [[Лос Анджелес]]
|ірі қалалары = [[Сан Диего]]<br />[[Сан Хосе]]<br />[[Сан Франциско]]<br />[[Фресно]]
|тұрғыны = {{өсім}}37 253 956
|санақ жылы = 2010
|тығыздығы = 90,49
|тұрғыныОрны = 1
|ауданы = 423 970
|құрлық ауданы =
|су ауданы = 20 037
|су пайызы = 4,72
|ауданыОрны = 3
|ені = 400
|ұзындығы = 1 240
|ендік1 = 32°30'
|ендік2 = 42°
|бойлық1 = 114°8'
|бойлық2 = 124°24'
|максимал биіктігі = 4 421
|орташа биіктігі = 880
|минимал биіктігі = -86
|штат реті = 31
|штат стасусы =
|штатқа дейін = [[Калифорния республикасы]]
|губернаторы = [[Джерри Браун]]
|вице губернаторы = [[Гевин Ньюсом]]
|заң шығару органы = Калифорния легислатурасы
|жоғарғы палатасы = Калифорния сенаты
|төменгі палатасы = Калифорния заң шығару жиналысы
|сенат мүшелері = [[Дайэнн Файнстайн]]<br />[[Барбара Боксер]]
|уақыт белдеуі = Тынық мұхит уақыты: [[Гринвичтік уақыт|GMT]]-8/[[Жазғы уақыт|-7]]
|автомобиль коды = CA
|домені =
|сайты = [http://ca.gov ca.gov]
|ортаққордағы санаты= California
|түсініктемелер =
}}
'''Калифорния''' штаты ({{lang-en|California}}) — [[АҚШ]]-та халқының саны жағынан бірінші, аумағы жағынан үшінші орын алады. Мұнда 34 млн адам тұрады, бұдан 21 жыл бұрын бұл цифр 11 млн-ға кем болатын. Калифорниядағы алтын дүрбелеңі Америка өзені маңынан алтын табылғаннан кейін басталды.
Қазіргі уақыттағы Калифорнияның орталығы — [[Голливуд]] киноиндустриясы және ойын-сауық индустриясымен әйгілі ғана емес, кәсіпкерлік үшін мүмкіндіктерімен де даңқы шыққан. Калифорнияда дүние жүзіндегі жоғары технологиялар мен компьютерлер жасаудың ең ірі және ең табысты орталықтарының бірі — әйгілі Кремний жазығы (Силикон жазығы) орналасқан.
Мұнда компьютерлер мен оларды бағдарламалық жағынан қамтамасыз ету құралдарын шығаратын жетекші кәсіпорындардың штаб-пәтерлері мен зерттеу орталықтары орналасқан.
[[Силикон алқабы|Силикон жазығында]] мыңдаған адам жұмыс істеп, жүздеген миллион доллар ақша табуда. Калифорнияда дәстүрлі саналатын авиағарыштық және кеме жасау қалаларының кәсіпорындары да жұмыс істейді. Сонымен қатар штаттың ең ірі қалалары — [[Сан Франциско]] мен [[Лос Анжелес]]те ауыр өнеркәсіп емес, керісінше электроника мен ойын сауық, туризм мен банк ісін қамтитын қызмет көрсету индустриясы жетекші салалар болып табылады.
[[Сан-Франциско]] мен оның айналасындағы аумақта 7 млн-нан аса адам, ал АҚШ- тың батысындагы ең ірі метрополигендік аумақ болып табылатын Лос-Анджелесте 16 млн-нан аса адам тұрады. Жағажайдағы үлкен жазықта өсіп, дамыған бұл мегаполис қоршаған ортаны елеулі түрде ластайтын автожолдардың қуатты тармағымен біртұтас байланысқан. [[Лос Анжелес]]тің оңтүстігіне қарай Лос-Анджелес – Лонг-Бич порт кешені орналасқан. Ол АҚШ-тың [[Тынық мұхит]]ы жағалауындағы ең ірі сауда порты. Қазіргі уақытта тұтастай алғанда гүлденіп келе жатқан Калифорния штаты үшін халықтың өте тығыз қоныстануы мен урбандалуы аса маңызды проблемалар болып табылады.
Халқы - 36,553,215 (2007 est.)
Астанасы - [[Сакраменто]]
== Қалалары ==
* [[Лос Анжелес]] - ең үлкен Калифорнияның қаласы. Американ фильмдері түгелдей дерлік Лос Анджелес қаласының жанындағы Голливудта шығады.
* [[Сан Франциско]] - Американың батысындағы ірі порт әрі өнеркәсіп орталығы.
* [[Сан Диего]] - Калифорнияның екінші ірі қаласы.
* [[Сан Хосе]] - Калифорнияның үшінші қаласы.
== Ресми тілдері ==
* [[Ағылшын тілі]] (57.59%)
* [[Испан тілі]] (28.21%)<ref>Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. —Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5</ref>
== Климаты ==
Калифорнияның аумақты шекарасында жерорта теңіздік климат болып табылады. Бұл жердің қысы жаңбырлы және жазы құрғақ болып келеді. Мұхиттың әсері температураның ауытқуын төмендетеді, жазды салқындатады, ал қысты жылытады. Суық Калифорниялық мұхит ағысының кесірінен әрдайым жағажайды тұман басып тұрады. Шекара орталығына жақындай бере континентті климат болып табылады. Батыс желдері мұхиттардан ылғалдық алып келеді. сондықтан штаттың солтүстік жақ бөлігінде жауын-шашын көп түседі. Климатқа сондай-ақ таулар да әсер етеді. Таулар ылғалды ауаны орталық Калифорнияға өткізбейді.
Калифорнияның Солтүстік-батыс бөлігі қоңыржай климатты аумақ болып табылады. Жалпы жауын-шашын түсу мөлшері жылына 38-100 см. Тауларға таулы климат сипатты, сондықтан таулы аймақта ызғарлы қыс және қоңыржай жылы жаз. Таудан шығысқа қарай шөлді аймақ орналасқан. Бұл жер қысы суық, жазы ыстық аумақ болып табылады.
== Флора және фауна ==
Калифорнияның аумақты бөлігін калифорниялық флористикалық провинция алып жатыр, бұл аумаққа эндемиктік (түрлік - 48%, туыстық - 7.5%) тән. Таулы аумақтарда қалың ну ормандар кездеседі. Эндемик өсімдіктер тән:''[[Sequoia sempervirens]]'', ''[[Sequoiadendron giganteum]]'', ''[[Umbellularia californica]]'', ''[[Lithocarpus densiflora]]'', ''[[Fremontodendron californicum]]'', ''[[Paeonia californica]]'', ''[[Crossosoma californicum]]'', ''[[Carpenteria californica]]'', ''[[Lyonothamnus floribundus]]'', ''[[Cercis occidentalis]]'', ''[[Pickeringia montana]]'', ''[[Staphylea bolanderi]]'', ''[[Aesculus californica]]''. Калифорниялық шөлдерге тәң эндемиктер де бар: (''[[Carnegiea]]'', ''[[Washingtonia]]''), ал оңтүстігінде (Сонор шөлінде) бейтропикалық өсімдіктер белгілі.
Штат аумағында [[Список национальных парков Калифорнии|сегіз ұлттық саябақ]].бар
==Әкімшілік ұйымдастырылуы==
Калифорния штатында 58 округ және 48 қала бар. Бұл штатта АҚШ-тағы ең үлкен округ - Сан-Бернардино орналасқан. Штатта басқа штартар сияқты "town" және "city" деп бөлінбейді, барлық қалалар бірдей деңгейде тұрады. Бірақ 458 қала өздерін «City of (Атауы)» және 22 - «Town of (Атауы)» деп атайды.
== Халқы ==
{| class="infobox" style="text-align:center; font-size:95%;"
! Жыл || Халық саны || +/- %
|-
| [[1850]] || 92 597 || —
|-
| [[1860]] || 379 994 || 310,4 %
|-
| [[1870]] || 560 247 || 47,4 %
|-
| [[1880]] || 864 694 || 54,3 %
|-
| [[1890]] || 1 213 398 || 40,3 %
|-
| [[1900]] || 1 485 053 || 22,4 %
|-
| [[1910]] || 2 377 549 || 60,1 %
|-
| [[1920]] || 3 426 861 || 44,1 %
|-
| [[1930]] || 5 677 251 || 65,7 %
|-
| [[1940]] || 6 907 387 || 21,7 %
|-
| [[1950]] || 10 586 223 || 53,3 %
|-
| [[1960]] || 15 717 204 || 48,5 %
|-
| [[1970]] || 19 953 134 || 27 %
|-
| [[1980]] || 23 667 902 || 18,6 %
|-
| [[1990]] || 29 760 021 || 25,7 %
|-
| [[2000]] || 33 871 648 || 13,8 %
|-
| [[2010]] || 37 253 956 || 10,0 %
|-
| [[2012]] || 38 041 433 || 2,10%
|}
Калифорния халқының тығыздық картасы
Калифорния АҚШ-тағы халқы ең тығыз орналасқан штат. Бір ғана Лос-Анджелес округында 9 800 000 тұғын тұрып жатыр. Калифорния хылқының ортышы тығыздығы - шамамен 1 км шаршыға 91 адамнан. (АҚШ-та 11 орында) Калифорния хылқының көбісі ақ түсті терілі адамдар, олардан кейін лтынамерикалықтар (үштен бірі), афроамерикандықтар және америкалық үнділер.
==Калифорнияның назар аударарлық жерлері==
* Голливуд
* Блайт пішіндері
* Мафусаил (ағашы)
* Форт-Росс мұражай-қорығы
* Йосемити ұлттық саябағы
* Ранчо Ла-Брея
* Мохаве телефон үйшігі — 2000 ж. қайта жөндеуден өтті
* Херст-касл
* Басқа да штаттар сияқты Калифорнияда да теміржол мұражайлары бар: Ломита, Golden Gate
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://ca.gov ca.gov Калифорния ресми сайты]
{{wikify}}
{{АҚШ әкімшілік бөлінуі}}
[[Санат:Калифорния|*]]
[[Санат:АҚШ штаттары]]
kgjdvryaf6gjoocxwlz36i2l9p8fgk5
3693117
3693116
2026-11-07T18:35:51Z
Кабылбек Алихан
188060
Мәселенің нақты сипаты болуы қажет
3693117
wikitext
text/x-wiki
{{мағына|Калифорния (айрық)}}
{{АҚШ штаты
|атауы = Калифорния
|шынайы атауы = California
|ту = Flag of California.svg
|белгісі = Seal of California.svg
|карта = Map of USA CA.svg
|лақапаты = «Алтын штат»
|ұраны = «Эврика!»
|әні = [[I Love You, California]]
|астанасы = [[Сакраменто (Калифорния)|Сакраменто]]
|ірі қаласы = [[Лос Анджелес]]
|ірі қалалары = [[Сан Диего]]<br />[[Сан Хосе]]<br />[[Сан Франциско]]<br />[[Фресно]]
|тұрғыны = {{өсім}}37 253 956
|санақ жылы = 2010
|тығыздығы = 90,49
|тұрғыныОрны = 1
|ауданы = 423 970
|құрлық ауданы =
|су ауданы = 20 037
|су пайызы = 4,72
|ауданыОрны = 3
|ені = 400
|ұзындығы = 1 240
|ендік1 = 32°30'
|ендік2 = 42°
|бойлық1 = 114°8'
|бойлық2 = 124°24'
|максимал биіктігі = 4 421
|орташа биіктігі = 880
|минимал биіктігі = -86
|штат реті = 31
|штат стасусы =
|штатқа дейін = [[Калифорния республикасы]]
|губернаторы = [[Джерри Браун]]
|вице губернаторы = [[Гевин Ньюсом]]
|заң шығару органы = Калифорния легислатурасы
|жоғарғы палатасы = Калифорния сенаты
|төменгі палатасы = Калифорния заң шығару жиналысы
|сенат мүшелері = [[Дайэнн Файнстайн]]<br />[[Барбара Боксер]]
|уақыт белдеуі = Тынық мұхит уақыты: [[Гринвичтік уақыт|GMT]]-8/[[Жазғы уақыт|-7]]
|автомобиль коды = CA
|домені =
|сайты = [http://ca.gov ca.gov]
|ортаққордағы санаты= California
|түсініктемелер =
}}
'''Калифорния''' штаты ({{lang-en|California}}) — [[АҚШ]]-та халқының саны жағынан бірінші, аумағы жағынан үшінші орын алады. Мұнда 34 млн адам тұрады, бұдан 21 жыл бұрын бұл цифр 11 млн-ға кем болатын. Калифорниядағы алтын дүрбелеңі Америка өзені маңынан алтын табылғаннан кейін басталды.
Қазіргі уақыттағы Калифорнияның орталығы — [[Голливуд]] киноиндустриясы және ойын-сауық индустриясымен әйгілі ғана емес, кәсіпкерлік үшін мүмкіндіктерімен де даңқы шыққан. Калифорнияда дүние жүзіндегі жоғары технологиялар мен компьютерлер жасаудың ең ірі және ең табысты орталықтарының бірі — әйгілі Кремний жазығы (Силикон жазығы) орналасқан.
Мұнда компьютерлер мен оларды бағдарламалық жағынан қамтамасыз ету құралдарын шығаратын жетекші кәсіпорындардың штаб-пәтерлері мен зерттеу орталықтары орналасқан.
[[Силикон алқабы|Силикон жазығында]] мыңдаған адам жұмыс істеп, жүздеген миллион доллар ақша табуда. Калифорнияда дәстүрлі саналатын авиағарыштық және кеме жасау қалаларының кәсіпорындары да жұмыс істейді. Сонымен қатар штаттың ең ірі қалалары — [[Сан Франциско]] мен [[Лос Анжелес]]те ауыр өнеркәсіп емес, керісінше электроника мен ойын сауық, туризм мен банк ісін қамтитын қызмет көрсету индустриясы жетекші салалар болып табылады.
[[Сан-Франциско]] мен оның айналасындағы аумақта 7 млн-нан аса адам, ал АҚШ- тың батысындагы ең ірі метрополигендік аумақ болып табылатын Лос-Анджелесте 16 млн-нан аса адам тұрады. Жағажайдағы үлкен жазықта өсіп, дамыған бұл мегаполис қоршаған ортаны елеулі түрде ластайтын автожолдардың қуатты тармағымен біртұтас байланысқан. [[Лос Анжелес]]тің оңтүстігіне қарай Лос-Анджелес – Лонг-Бич порт кешені орналасқан. Ол АҚШ-тың [[Тынық мұхит]]ы жағалауындағы ең ірі сауда порты. Қазіргі уақытта тұтастай алғанда гүлденіп келе жатқан Калифорния штаты үшін халықтың өте тығыз қоныстануы мен урбандалу деңгейінің жоғары болуы аса маңызды проблемалар болып табылады.
Халқы - 36,553,215 (2007 est.)
Астанасы - [[Сакраменто]]
== Қалалары ==
* [[Лос Анжелес]] - ең үлкен Калифорнияның қаласы. Американ фильмдері түгелдей дерлік Лос Анджелес қаласының жанындағы Голливудта шығады.
* [[Сан Франциско]] - Американың батысындағы ірі порт әрі өнеркәсіп орталығы.
* [[Сан Диего]] - Калифорнияның екінші ірі қаласы.
* [[Сан Хосе]] - Калифорнияның үшінші қаласы.
== Ресми тілдері ==
* [[Ағылшын тілі]] (57.59%)
* [[Испан тілі]] (28.21%)<ref>Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. —Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5</ref>
== Климаты ==
Калифорнияның аумақты шекарасында жерорта теңіздік климат болып табылады. Бұл жердің қысы жаңбырлы және жазы құрғақ болып келеді. Мұхиттың әсері температураның ауытқуын төмендетеді, жазды салқындатады, ал қысты жылытады. Суық Калифорниялық мұхит ағысының кесірінен әрдайым жағажайды тұман басып тұрады. Шекара орталығына жақындай бере континентті климат болып табылады. Батыс желдері мұхиттардан ылғалдық алып келеді. сондықтан штаттың солтүстік жақ бөлігінде жауын-шашын көп түседі. Климатқа сондай-ақ таулар да әсер етеді. Таулар ылғалды ауаны орталық Калифорнияға өткізбейді.
Калифорнияның Солтүстік-батыс бөлігі қоңыржай климатты аумақ болып табылады. Жалпы жауын-шашын түсу мөлшері жылына 38-100 см. Тауларға таулы климат сипатты, сондықтан таулы аймақта ызғарлы қыс және қоңыржай жылы жаз. Таудан шығысқа қарай шөлді аймақ орналасқан. Бұл жер қысы суық, жазы ыстық аумақ болып табылады.
== Флора және фауна ==
Калифорнияның аумақты бөлігін калифорниялық флористикалық провинция алып жатыр, бұл аумаққа эндемиктік (түрлік - 48%, туыстық - 7.5%) тән. Таулы аумақтарда қалың ну ормандар кездеседі. Эндемик өсімдіктер тән:''[[Sequoia sempervirens]]'', ''[[Sequoiadendron giganteum]]'', ''[[Umbellularia californica]]'', ''[[Lithocarpus densiflora]]'', ''[[Fremontodendron californicum]]'', ''[[Paeonia californica]]'', ''[[Crossosoma californicum]]'', ''[[Carpenteria californica]]'', ''[[Lyonothamnus floribundus]]'', ''[[Cercis occidentalis]]'', ''[[Pickeringia montana]]'', ''[[Staphylea bolanderi]]'', ''[[Aesculus californica]]''. Калифорниялық шөлдерге тәң эндемиктер де бар: (''[[Carnegiea]]'', ''[[Washingtonia]]''), ал оңтүстігінде (Сонор шөлінде) бейтропикалық өсімдіктер белгілі.
Штат аумағында [[Список национальных парков Калифорнии|сегіз ұлттық саябақ]].бар
==Әкімшілік ұйымдастырылуы==
Калифорния штатында 58 округ және 48 қала бар. Бұл штатта АҚШ-тағы ең үлкен округ - Сан-Бернардино орналасқан. Штатта басқа штартар сияқты "town" және "city" деп бөлінбейді, барлық қалалар бірдей деңгейде тұрады. Бірақ 458 қала өздерін «City of (Атауы)» және 22 - «Town of (Атауы)» деп атайды.
== Халқы ==
{| class="infobox" style="text-align:center; font-size:95%;"
! Жыл || Халық саны || +/- %
|-
| [[1850]] || 92 597 || —
|-
| [[1860]] || 379 994 || 310,4 %
|-
| [[1870]] || 560 247 || 47,4 %
|-
| [[1880]] || 864 694 || 54,3 %
|-
| [[1890]] || 1 213 398 || 40,3 %
|-
| [[1900]] || 1 485 053 || 22,4 %
|-
| [[1910]] || 2 377 549 || 60,1 %
|-
| [[1920]] || 3 426 861 || 44,1 %
|-
| [[1930]] || 5 677 251 || 65,7 %
|-
| [[1940]] || 6 907 387 || 21,7 %
|-
| [[1950]] || 10 586 223 || 53,3 %
|-
| [[1960]] || 15 717 204 || 48,5 %
|-
| [[1970]] || 19 953 134 || 27 %
|-
| [[1980]] || 23 667 902 || 18,6 %
|-
| [[1990]] || 29 760 021 || 25,7 %
|-
| [[2000]] || 33 871 648 || 13,8 %
|-
| [[2010]] || 37 253 956 || 10,0 %
|-
| [[2012]] || 38 041 433 || 2,10%
|}
Калифорния халқының тығыздық картасы
Калифорния АҚШ-тағы халқы ең тығыз орналасқан штат. Бір ғана Лос-Анджелес округында 9 800 000 тұғын тұрып жатыр. Калифорния хылқының ортышы тығыздығы - шамамен 1 км шаршыға 91 адамнан. (АҚШ-та 11 орында) Калифорния хылқының көбісі ақ түсті терілі адамдар, олардан кейін лтынамерикалықтар (үштен бірі), афроамерикандықтар және америкалық үнділер.
==Калифорнияның назар аударарлық жерлері==
* Голливуд
* Блайт пішіндері
* Мафусаил (ағашы)
* Форт-Росс мұражай-қорығы
* Йосемити ұлттық саябағы
* Ранчо Ла-Брея
* Мохаве телефон үйшігі — 2000 ж. қайта жөндеуден өтті
* Херст-касл
* Басқа да штаттар сияқты Калифорнияда да теміржол мұражайлары бар: Ломита, Golden Gate
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://ca.gov ca.gov Калифорния ресми сайты]
{{wikify}}
{{АҚШ әкімшілік бөлінуі}}
[[Санат:Калифорния|*]]
[[Санат:АҚШ штаттары]]
orq37capd9gwaeqz7ppbua2sboql8nd
Меандрлар
0
14934
3693127
3508161
2026-11-07T20:27:36Z
Wikuiser
172895
/* */
3693127
wikitext
text/x-wiki
{{біріктірілсін|Меандр}}
'''Меандрлар''' — өзендердің ирек арна жасап ағуы. Су тасқындары өзен жағаларының бір жерін жуып-шайып, бұзып, екінші жеріне апарып, қалдырып кетіп отыруының салдарынан пайда болады. Меандралар терең тілімделген (аңғарлық) және еркін (арналық) болып екіге бөлінеді. Терең тілімделген меандралар ұлы мұз басу дәуіріндегі мұздардың еруінен кейінгі су тасқынының әсерінен пайда болған, бұл жағдайда өзенмен қатар оның аңғары да меандра жасайды. Еркін меандралар осы күнгі су тасқындарының әсерінен пайда болады. Мұнда тек өзен арнасы ғана өзінің аңғарының жайпақ түбінде меандр жасайды.
[[Сурет:Rusa (Fluss).jpg|нобай|оңға|200px|Руза өзенінің меандрасы]] [[Сурет:Ағиҙел бөгөлө.jpg|нобай|оңға|200px|Белый өзені иілісі]]
Меандр төмендегідей бөліктерден тұрады.
*меандр зонасы — меандр иіндерін шектеуші сызықтардың арасындағы белдеу;
*меандр қадамы екі иіндер арасындағы арақашықтық;
*меандр мойыны — иіндердің бір-біріне ең жақындаған бөлігі;
*арна бойындағы жалдар — иіндердің жайпақ шығыңқы жағасында жинақталған аллювийлік материал;
*шпорлар — өзен иіндері ішіндегі түпкі тау жыныстарының қалдықтары;
*жайылма құм жалдарының жылжымалы желпеуіштері;
*меандр радиусы — иін ортасына өзен ортасына дейін өлшенетін иіннің дөңгелену радиусы.
Ағынның алға жылжу бағытына байланысты, меандр жүйесі сонымен қатар шұңғымалар жəне қайраңдар жыл сайын аңғар бойымен төмен қарай 0,5-20 м. жылдамдықпен ығысады.
Осындай жағдайда меандр мойнының ағысы бойынша жоғары жағы бірте-бірте ағынмен шайылып, шпордың негізгі бөлігі жіңішкеріп, көктемгі тасқын кезінде оны бұзып өте алады.
Осындай жолмен арна түзіледі, ал иірім бөлігі өзеннен шет жаққа бөлініп жеке апандар немесе көл тəрізді ескі арна (старица) құрады. Ескі арнаның үлкендері көлдерге айналады. Оның түбінде ылай-балшық шөгіп, бұта басып кетеді, кішігірімдері жаз бойы құрғап, орнында иінді ойпаңдар қалады.
Жалпы меандрдың екі түрін ажыратуға болады: 1) аңғарлық меандрлар — олар бүкіл аңғардың иілістерін (бұрылыстарын) бұлжытпай қайталайды; 2) еркін арналық меандрлар — жалпақ, тегіс аңғардың түбінде пайда болады.
Жалпы, меандрлану үдерісі — өзен ағысының минималді күш жұмсау нəтижесінде кедергісі ең аз жолмен ағуы салдарынан пайда болған құбылыс. Меандрлану нəтижесінде өзеннің ұзындығы ұлғайып, шұңғымалар мен қайраңдардың арна бойымен ауысуы – жайылмалар мен террасалардың қалыптасуы, аңғардың меандрлануы арна ағыны дамуының негізгі заңдылықтарының бірі жəне өзен аңғарларының барлық морфологиялық элементтерінің қалыптасуы бұл заңдылықтарына тікелей байланысты.<ref>{{кітап|авторы=Құсайынов С.А. | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Жалпы геоморфология |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= ЖШС РПБК «Дəуір»|орны= Алматы|баспасы= |жыл=2012|томы= |беттері=183|барлық беті=366|сериясы= |isbn=|тиражы= }}</ref>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
[[Санат:География]]
[[Санат:Геология]]
htlepjo4fy9639ev3x08za3blcovo9q
Нагоя
0
18288
3693300
3083574
2026-11-08T09:18:15Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693300
wikitext
text/x-wiki
'''Нагоя''' - Жапонияның Хонсю аралында орналасқан қала, порт. Аичи префектурасының орталығы. Халқы 2007 жылы шамамен 2,24 миллион адамды құрады.
== Экономика ==
[[Сурет:Nagoya uitzicht.jpg|thumb|Қаланың орталығы]]
=== Нагояның Ішкі Жалпы Өнімінің құрамы ===
* Сервис 26.5%
* Сатуl 20.2%
* Өндіріс 12.3%
* Коммуникациялар 10.4%
* Жылжымайтын мүлік 9.8%
* Әкімшілің сервисі 5.9%
* Құрылыс 5.8%
* Қаржы және Сақтандыру 5.4%
* Басқа 3.7%
[[Әлемдік көрме 2005]] (Аичи Көрмесі) Нагояның айналасындағы [[Нагакутэ, Аичи|Нагакутэ]] және [[Сэто, Аичи|Сэто]] қалаларда 2005 жылы, наурыздың 25-інен қыркүйектің 25-іне дейін өткізілген.
== Білім және мәдениет ==
[[Сурет:JR Central Towers.jpg|thumb|Нагоя станциясы]]
[[Токугава Өнер Мұражайы]] Нагоя қорғанында 16 ғасыр бойы тұрған [[Токугава руы]]ның меншігі болып отыр.
Нагояда бірнеше университет орналасқан, олардың ішінде [[Нагоя Университеті]] және [[Нанзан Университеті]] бар.
Нагояның диалекті [[Нагоя-бэн]] деп аталады.
== Спорт ==
Нагояда бірнеше кәсіпқор спорт команда бар:
{| class="wikitable"
|-
!scope="col"| Клуб
!scope="col"| Спорт
!scope="col"| Лига
!scope="col"| Арена
!scope="col"| Құрған
|-
| [[Чуничи Драгонз]]
| [[Бейсбол]]
| [[Орта Лигасы]]
| [[Нагоя Дому]]
| 1936
|-
| [[Нагоя Грампус]]
| [[Футбол]]
| [[Джей-Лига]]
| [[Мизухо Стадионы]],<br />[[Тойота Стадионы]]
| 1939
|-
| [[Нагоя Оушенз]]
| [[Футзал]]
| [[Ф. Лига]]
| [[Тайо Якухин Арена]]
| 2006
|-
|}
== Бауырлас қалалары ==
* {{flagicon|United States}} [[Лос Анджелес]], [[Америка Құрама Штаттары]]
* {{flagicon|Mexico}} [[Мехико]], [[Мексика]]
* {{flagicon|China}} [[Нанкин]], [[Қытай]]
* {{flagicon|Australia}} [[Сидней]], [[Аустралия]]
* {{flagicon|Italy}} [[Турин]], [[Италия]]
== Атақты адамдар ==
=== Басшылар ===
16-ші ғасырда Жапонияны біріктірген 3 лидердің бәрі Нагоя жақтан шыққан.
* [[Ода Нобунага]] (1534-1582) Жапонияны біріктірген сегун.
* [[Тойотоми Хидейоши]] (1536-1598) Ода Нобунаганың батырларының бірі.
* [[Токугава Иеясу]] (1543-1616) қазіргі Аичи префектураның шығысында туған.
=== Өнертапқыштар ===
* [[Сакичи Тойода]] (1867-1930) [[Шизуока]] префектурасында туған атақты өнертапқыш.
* [[Киичиро Тойода]] (1894-1952), Сакичи Тойоданың ұлы, [[Тойота|Тойота Мотор Корпорациясының]] негізін салған
* [[Акио Морита]] (1921-1999) [[Сони]] компаниясының негізін салған.
== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.nic-nagoya.or.jp Нагоя Халықаралық Орталығы]
* [http://www.city.nagoya.jp/ Қаланың ресми сайты] {{ja icon}}
* [http://www.city.nagoya.jp/global/en/ Қаланың ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100202011555/http://www.city.nagoya.jp/global/en/ |date=2010-02-02 }} {{en icon}}
* [https://web.archive.org/web/20140311070358/http://www.centraljapan.jp/ Орта Жапонияның тарихы мен мәдениеті]
* [http://nagoyaphoto.jp/blogen Нагоя суреттері] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090729070828/http://nagoyaphoto.jp/blogen/ |date=2009-07-29 }}
<!--Басқа тілдерде-->
[[Санат:Жапония қалалары]]
f5xvfoetimefxofhbggdcun4cticd9c
Нанотехнология
0
18703
3693314
3660360
2026-11-08T09:40:12Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693314
wikitext
text/x-wiki
[[Сурет:Fullerene Nanogears - GPN-2000-001535.jpg|thumb|right|300px|Нано фуллерендері]]
'''Нанотехнология''' — бұл көзге көрінбейтін өте ұсақ бөлшектерді ретке келтіре отырып, оның ерекшеліктерін алдын-ала белгілеп беру арқылы әлдебір құрылымды құрастыруға қажетті жекелеген [[атом]]дарды ыңғайластыра орналастыру.<ref>[[Қазақ энциклопедиясы]]</ref>
Нанотехнология – кеңістіктің нанометрлік аймағындағы жеке атомдарға, молекулаларға, молекулалық жүйелерге әсер ету арқылы жаңа физика-химиялық қасиеттері бар молекулалар, наноқұрылымдар, наноқұрылғылар мен материалдар алу мүмкіндіктерін зерттейтін қолданбалы ғылым. [[Нанометр]] дегеніміз бір [[метр]]дің [[миллиард]]тан бір бөлігі (1 ''нанометр''=10<sup>−9</sup> метр). Нанотехнология осындай ауқымды өлшемдермен айналысады.
==Тарихы==
Әуестену, еліктеу, қиялға берілу секілді адами қалыптардың бірте-бірте ел сенгісіз жаңалықтарға бастайтыны әлімсақтан белгілі.
Аңыз-ертегілердегі аспанға ұшатын ағаш ат пен кілем, желаяқ етіктер, аста-төк дастарқан, қияндағыны көз алдыңа алып келетін қол айна секілділер шындыққа айналып, дәл қазір "көне дүниелер" санала бастады. 'Нанотехнология да өмірге осындай қиял мен әуестік нәтижесінде келген еді. [[1986]] жылы студент [[Эрик Дрекслер]] өзінің "[[Жасампаз машина]]" аталатын футуристік эссесінде тұңгыш рет [[молекулярлы технология]] атауын қолданады. Ол фантаст-жазушы [[Станислав Лем]]нің идеяларына өз қиял-болжамдарын қосақтай отырып, "Саналы тіршілік ортасының" жалпы бет-бейнесін жасап шығады. Осы болжамға сәйкес, XXI ғасырда [[наноробот]]тар әрбір заттың, әрбір адам ағзасының ішіне енгізіледі де, адамзат қоршаған әлеммен бірге тұтастай саналы компьютерге айналады. Мұндай идея Эссе Дрекслерден бұрынырақ пайда болған көрінеді. 1981 жылы [[ІВМ корпорациясы]]ның швейцариялық филиалындағы екі инженер, [[Герд Бинниг]] пен [[Гейнрих Рорер]] мәнерлеп туннельдеуші [[микроскоп]] ойлап тауыпты. Микроскоптың құрылымы аса қарапайым: шамалы қысымға қосылған аса жіңішке ине бір [[нанометр]] шамасындағы қашықтықта материалдың үстімен жылжып отырады.
Осы кезде инелердің өткір ұшы материалдың беткі қабатына [[электрон]]дарды тесіп өткізеді де, соның нәтижесінде шамалы [[тоқ]] пайда болады, оның көлемі ине мен беткі қабаттың арасындағы қашықтыққа байланысты болады. Осылайша материалдың беткі қабатынан жекелеген [[атом]]дарды "ажыратуға" мүмкіндік туады.
Бұл ғылымның пайда болуын [[1959 жыл]]ы [[Нобель сыйлығы]]ның лауреаты, [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] физигі Р.Фейнманның жеке атомдарды [[манипулятор]] көмегімен қозғалту мүмкіндіктері туралы жасаған баяндамасымен байланыстырады. Нанотехнология терминін қолданысқа алғаш рет 1974 жылы жапон физигі [[Норио Танигути]] енгізген. [[Макроскопиялық заңдылықтар]]ға сүйенетін басқа инженер ғылымдардан нанотехнологияның негізгі ерекшелігі, [[нанонысан]]дар үшін [[квант]]тық және молекулааралық өзара әсерлесуінің күшті болуына байланысты. Нанотехнология саласындағы зерттеулер қазірдің өзінде практикалық маңызы зор нәтижелер беруде.
==Қолдану аясы==
[[Генетика]], [[медицина]], [[клондау]], [[микроағза]]лардағы [[бактерия]]ларға әсер ету және машина жасау, [[электроника]], т.б. өндірістерге арналған жаңа материалдар алу, техника мен өндірістің барлық түрлерін жаңа сапа деңгейіне көтеру мәселелерін нанотехнологияны дамыту арқылы ғана шешуге болады. Қазақстанда [[наноқұрылым]]дарды зерттеу ҚР білім және ғылым министрлігінің іргелі ғылыми-зерттеулер бағдарламасы бойынша 2003 жылдан жүргізіле бастады. Нанотехнологиялық зерттеулерде белгілі жетістіктерге жеткен ғылым ұжымдарды топтастырып, олардың жұмыстарын үйлестіру мақсатында [[Алматы|Алматы қаласы]] маңындағы [[Алатау|Алатау кентіндегі]] [[Ақпараттық технологиялар]] бағы аймағына кіретін [[физика-техника институты]] жанынан ұлттық [[нанотехнология зертханасы]] ұйымдастырылған. Мұндағы ғылыми-зерттеулер нақты жобалардан тұратын бағдарламалар бойынша жүргізіледі.
== Нанотехнологияны пайдаланудың болашағы ==
[[Сурет:FlyingThroughNanotube.png|thumb| alt=A.| ''[[Нанотүтік|Нанотүтіктер]].'']]
Бұған ғылыми [[фантастика]]ға ден қойған бірқатар жаңашылдардың да сенімсіздік танытары күмәнсіз. Мәселен, [[Scientifus Amerika]] журналының болжамына сүйенсек, таяу арада көлемі почта маркасына тең медициналық құрылғы жасалады екен.
Соны жарақат алған жерге қойса жеткілікті, ол қанның құрамын, қандай дәрі қажет екенін анықтап, сол дәрі-дәрмекті қанның құрамына өзі жібереді. [[2025 жыл]]ы дайын атомнан кез келген затты құрастыруға қабілетті алғашқы [[наноробот]]тар жасалмақшы.
Ауыл шаруашылығында да айтарлықтай өзгерістер болады: нанороботтар өсімдіктер мен жануарларды алмастырып, азық-түлік өндіретін дәрежеге қол жеткізеді. Осыған сәйкес экологиялық жағдай да жақсара түседі. Өнеркәсіптің жаңа түрлері болашақта қалдық заттар шығармай, оның есесіне нанороботтар ескі қалдықтарды жояды.
Тәжірибе барысында анықталғандай, [[тоннельдеуші микроскоп]]тың бұрынғыларға қарағанда біршама артықшылықтары бар екен. Соның көмегімен жекелеген атомдарды "көруді" былай қойғанда, соларға әсер ету арқылы кез келген [[кернеу]]ді өзгертуге де мүмкіндік туады: қарапайым тілмен айтсақ, тоннельдеуші микроскоптың көмегімен атомды "іліп" алуға және қажетті жеріне қондыруға болады. Физиктердің атомдарды өз қалауынша орналастыруға теориялық мүмкіндіктері пайда болады, яғни соларды кірпіш секілді қалай отырып, кез келген затты жасап шығуға болады екен.
==Нанотехнологияның негізгі міндеттері==
Қазір ғалымдар тұсауы жаңа кесілген ''нанотехнологияның'' үш негізгі міндеттерін айқындап алды:
* Біріншіден, осының көмегіне сүйене отырып, атомдарды өз қалауымызша тікелей орналастыру жүзеге асырылады, яғни ерекше қасиеттерге ие болған материалдар жасалады.
* Екіншіден, көлемдері жекелеген [[молекула]]ларға немесе [[атом]]дарға тең белсенді элементтері бар [[электрондық схема]]лардың өндірісін ұйымдастыру көзделіп отыр.
* Үшіншіден, ғалымдар көлемі молекулаға тең [[механизм]]дер мен [[робот]]тар, яғни [[наномашина|наномашиналар]] жасауды көздеуде.
Бұл әрине, енді ғана қолға алына бастаған, тәжірибе жүзінде сынақтан өткен алғашқы қадамдар ғана. Бірақ ғылымы мен білімі дамыған бірқатар елдерде соның алғашқы үлгілері қолданысқа енгізіле бастады.
Мәселен, [[Массачусетс технологиялық институты]]нда қазір көлемі бақыр ақшадай [[өрмекші-робот]]тың алғашқы үлгісі жасалынды, ол бір минутта 10 000-ға дейін әртүрлі қозғалыстарға келтіріледі. Бірақ көлемі үлкен болғандықтан, оны нағыз наноробот деуге ертерек секілді. Ресей ғалымдары да америкалық әріптестерінен қалысар емес. Олар нанотехнологияны [[медицина]] саласына жұмыс істету жолында ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізуде.
Таяудағы жылдары адамның тіндері бойымен өз бетінше қозғалып жүретін және [[Органикалық қосылыстар|биологиялық заттардың]] орналасқан әрі шоғырланған жерін анықтауға мүмкіндік беретін [[молекулалық құрылым]]дар жасауымыз мүмкін, - дейді [[Ресей ғылым академиясы]]ның академигі, [[профессор]] [[Юрий Евдокимов]]. Егер осыған қол жетсе, онда [[биохимиялық зертхана]]лар мен [[медицина-клиникалық диагностика]]да аса ауқымды мүмкіндіктер ашылып, адам ағзасындағы дертті дәл анықтауға және толық емдеуге мүмкіндік туады.
Осындай [[молекулярлы машина]] өткен жылы [[Мичиган университеті]]нде сынақтан өткізіліпті. Нанороботтар үш бөліктен тұрған екен: тасымалдағыш-молекулалар, қатерлі ісік жасушаларын барлап білетін-молекулалар (ДНҚ фрагменттері бар) және люминофер-молекулалар. Осындай құрылымды ағзаға енгізген кезде олар ісік жайлаған жерге орналасып, [[люминесценция]]ның көмегімен соны нақты көрсеткен. Дәл осындай амалмен ауру жайлаған жерге дәрі жіберуге болатыны да күмәнсіз.
Қалай дегенмен де ғалымдар адам өмірі үшін күресті одан әрі жалғастыруда. Олардың сөзіне сенсек, таяудағы жылдары қолдан жасалған ДНҚ-молекуланың негізінде адам ағзасын микробтардан тазартуға немесе енді тамыр жая бастаған қатерлі ісік жасушасын жоюға жол ашылатыны сөзсіз.
==Нанотүтікшелер==
Соның бір айғағы [[фуллерен]]дер [[аккумулятор]]лық [[батарея]]ларды шығаруға қолданылуда. Оның өз «ағайындарынан» айырмашылығы — сыйымдылығы бес есе көп, салмағы өте аз, жоғары [[экологиялық сапа]]сы мен санитарлық қауіпсіздігінде. Батареяның бұл түрін жеке компьютерлер мен [[дыбыс аппараттары]]ның қоректену көзіне пайдаланады. Бірақ, оны жүзеге асыру оңай шаруа емес. Өйткені, америкалық «[[Carbon Nanotechnologies]]» тәулігіне 0,5-1 кг ғана нанотүтікше жасап шығара алады. Бұл ретте [[Жапония]] да белгілі бір мөлшерде табысқа жетті. Мұнда жылына 400 кг [[фуллерен]] шығаратын тәжірибе зауыты салынуда. Сонымен бірге, осы елде жылына 120 тонна [[Нанотүтік|нанотүтікше]] шығаратын зауыт та іске қосылуда.
[[1991|1991 жылы]] [[профессор]] [[Сумио Иидзима]] ұзын [[көміртек]]ті цилиндр-нанотүтікшені байқаған. Нанотүтікше диаметрі бірнеше нанометр, ал ұзындығы оншақты [[микрон]] болаты миллиондаған [[көміртегі атомы]]нан тұратын молекула. Адамның шашының қалыңдығынан 100 мың есе аз нанотүтікшелер сирек кездесетін өте берік материал болып шықты. Олар болаттан 50-100 есе берік, әрі тығыздығы алты есе аз. Нанотүтікшелерден [[косманавт]]тар, өрт сөндірушілерге арналған ыңғайлы киімдер тігу үшін, өте берік және жеңіл [[Композиттер|композиттік материал]], микроскопқа [[зонд]] жасау мақсатында қолдануға болады. Олар өзінің салмағынан бірнеше тонна артық жүкке шыдайды. Ғалымдар соңғы кезде нанотүтікшенің ішіне басқа дененің атомдарын енгізіп, олардың қасиеттерін (тіпті [[изолятор|изоляторды өткізгішке]]) өзгертуге болатындығын тәжірибе жүзінде дәлелдеді. [[Микроприбор]]ларда оларды сым ретінде қолданса, таңқалатыны, бойымен тоқ жүргенде жылу бөлінбейді. Нанотүтікшелер газды (әсіресе [[сутегі]]) сақтауға қауіпсіз материал. Автомобильдерге [[жанғыш элемент]] ретінде сутегіні пайдаланса, ол [[бензин]]ге қарағанда [[экология]]лық таза элемент, алайда сутегі мөлшері үлкен [[баллон]]ды қажет етеді. Ал машиналарға ауыр баллондарды салу олардың жылдамдығын азайтатын еді. Мүмкін болашақта автомобильдерге сутегімен толған қолданатын шығар.
Нанотехнология жетістігінің мысалы ретінде [[IBM фирмасы]]ның лабораториясында алғаш [[Бихи]] мен [[Рорер]] жасаған [[сканерлейтін тунелді микроскоп]]ты (СТМ) айтуға болады. Бұл микроскоптың көмегімен алғаш [[алтын|алтын (Au)]], сосын [[кремний]](Si) бетінің атом деңгейіндегі суретін алған. Сканерлейтін тунелді микроскоптің жұмыс органы тоқ өткізетін металдық ине тәрізді - [[зонд]]. Зонд зерттелетін үлгі бетіне ете жақын ара қашықтықта (≈ 0,5 нм) қойылады, нәтижесінде зонд пен үлгі арасында беттің күйіне байланысты езгеріп отыратын [[тунелдік ток]] пайда болады. Осылайша, тунелдік тоқтың өзгеру шамасын өлшей отырып немесе керісінше оны тұрақты етіп (зондтың төмен жоғары қозғалта отырып) беттің сканерлеп, компьютерде оның суретін алуға болады. Бұл әдіс тек атомдық құрылымдарды зертеумен шектелмей, денелердің физикалық қасиеттерін зерттеуге мүмкіндік береді. Тіпті қазіргі сканерлейтін тунелді микроскопты жеке атомдарды алып, оларды жаңа орынға тасуға, атомдық жинақ жасауға мүмкіндік береді.
==Нанотехнологияны Қазақстанда дамытудың алдыңғы шарттары==
2007-2008 жылдары отандық жоғары оқу орындарында инженерлік бағыттағы 15 [[ғылыми зертхана]] құрылып, жұмыс істей бастады. Бұл салаға республикалық бюджеттен азды-көпті қаражат та бөлінген. Алдағы 10-15 жылда нанотехнологиялық материалдарды қолдану тәсілімен шығарылатын бұйымдардың көлемі триллион доллар болады деп күтілуде. Бүкіл әлем аса бір құштарлықпен айналысып отырған нанотехнологияны дамытуды қолға алмағанды айтпағанда, оның не екенін, пайдасы қандай болатындығын біз әлі күнге дейін жетік білмейміз.
Сол жылдан бастап еліміздің 10 алдыңғы қатарлы жоғары оқу орындарында қазіргі талапқа сай жабдықтармен жабдықталған [[инженерлік зертхана]]лар ашылған болатын. Солардың қатарында [[Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университеті|Әл-Фараби атындағы қазақ мемлекеттік университеті]] мен М.Х.Дулати атындағы [[Тараз мемлекеттік университеті]]ндегі «Наноинженерлік зерттеу әдістері» зертханасы. Әл-Фараби атындағы қазақ мемлекеттік университетінде аты дүние жүзіне мәшһүр профессор Г.А. Мун, Тараз мемлекеттік университетінде профессор И.И. Бекбасаров басшылық жасайды. 2012 жылы Қ. Жұбанов атындағы Ақтөбе мемлекеттік университетінде "Нанотехнологиялар" ғылыми зертханасы ашылды. Тараз мемлекеттік университетінде бүгінгі күні [[электронды микроскоп]]тар мен [[рентгендік микроталдау]]лар жасалып, құрылыстық, композициялық материалдарды, азық-түлік өнімдерін физикалық-химиялық зерттеу әдістері жалғасын табуда.
Оқу орнына мемлекет тарапынан бөлінген қаражатқа жапондық [[JSM7500F микроскопы]] алынды. Бір айта кетерлігі, мұндай микроскоп Қазақстанда екеу ғана, оның екіншісі Республикалық [[ядролық физика ғылыми зерттеу институты]]нда. Бір жағынан мақтаныш болғанымен, бұл ретте аталған микроскоп бүгінгі таңда алдыңғы қатарлы деп те айтуға болмайды. Өйткені, жапондарда бұл жабдық ескірген болып есептеледі. Қазіргі уақытта дүние жүзінде 1600 ғылыми-техникалық компаниялар мен фирмалар, зертханалар мен орталықтар нанотехнологиялық зерттеулермен айналысуда. Оның 28 пайызы АҚШ-та, [[24|24 пайызы]] Жапонияда, 10 пайызы [[Ұлыбритания]]да, 9 пайызы [[Германия]]да, және 5 пайызы Австрияда екен. Франция, Италия, Қытай елдері 3 пайыздан, басқа мемлекеттер, соның ішінде Ресей барлығы 14 пайызды құрайды. Ал, Қазақстан сол он төрт пайыздың ішінде де жоқ. Осыдан-ақ елімізде бұл саланың дамуының мән-жағдайын білуге болады.<ref>[[Қазақ Энциклопедиясы]]</ref><ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
==Сілтемелер==
* [http://kaznu.kz/kz/3/news/one/2497/ Қазақ ұлттық университеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304122459/http://kaznu.kz/kz/3/news/one/2497/ |date=2016-03-04 }}
* [https://web.archive.org/web/20191124104000/http://www.nanonewsnet.ru/ Әлем нанотехнологиясы]
* [http://nanometer.ru/ Нанотехнологическое сообщество] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191124103952/http://www.nanometer.ru/ |date=2019-11-24 }}
* [http://portalnano.ru/ «Нанотехнология и наноматериалдар»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170626150143/http://portalnano.ru/ |date=2017-06-26 }}
* [http://www.nanoworld.org/ "Наноәлем"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110727111258/http://www.nanoworld.org/ |date=2011-07-27 }}
* [http://www.chem.msu.su/rus/jvho/2002-5/4.pdf Сокращенный перевод лекции «Там внизу полно места» (1959)]
* [http://univertv.ru/video/fizika/materialovedenie/mneniya_o_nano/?mark=science Қазіргі заман нанотехнологиясы туралы видео] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111216004626/http://univertv.ru/video/fizika/materialovedenie/mneniya_o_nano/?mark=science |date=2011-12-16 }}
{{wikify}}
{{stub}}
[[Санат:Нанотехнология]]
eha0j6sbe98d3ktnd40ks65xg5rm6gw
Мұрат Қалмұхаметұлы Өртембаев
0
20145
3693262
3520792
2026-11-08T08:31:25Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693262
wikitext
text/x-wiki
'''Мұрат Қалмұхаметұлы Өртембаев''' — тұңғыш қазақ және [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] [[хакер|хакері]]. 1955 жылы дүниеге келген.
[[Алматы физика-математика мектебі]]н бітіріп [[Мәскеу мемлекеттік университеті]]н тамамдаған. Сол университетте оның болашағы жарқын болады деп жорамалдап отырғанына елемеп Тольятти қаласындағы [[АвтоВАЗ]] зауытының Автоматты Басқару Жүйесі бөлімінде жұмысқа орналасады.
1983 ж. кезегінде Құрметті мадақтама бермеген үшін Автоматты Басқару Жүйесінің бағдарамалық жасақтамасына ақаулықтар енгізген. Үш күн бойы бас конвейер Өртембаев кезекті демалыстан келгенше дейін тоқтаған. Мемлекеттік Қауіпсіздік Комитеті өткізген тергеуде ақаулықтардың туындыгері Өртембаев болып шықты.
Ол кездегі қылмыстық заңнамасында компьютерлік қылмыстар ұғымы болмаған. Заңгерлер араласында үлкен пікірсайыс көтеріліп бұқаралық ақпаратқа дейін жеткен. Қорытында Өртембаевқа қаскөйлік бұзақылығы үшін бір және жарты жыл шартты түрде аыйптау және зиянын өтеу үшін Жигули мәшинәсінің екі есе құнын төлеуді кесім шығырған. Инженер-бағдарламашы лауазымынан түсіріп бас конвейерге сілесір-жинақтаушы орнына қойған.
Жазасы біткен соң отбасымен бірге Қазақстанға оралған.
2000 жылдарда [[Қазпошта]] акционерлік қоғамының Ақпараттық технологиялар департаментінің меңгерушісі болып жұмыс атқарған.
== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20180728101201/http://www.tltinfo.ru/p.php?u=%2Findex.php%3Fid%3D593 Сергей РУСОВ. Логическая бомба]
* [http://pisali.ru/pog/27225/ 1-й хакер СССР. Остановил конвейер ВАЗа и остался на свободе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101023103743/http://pisali.ru/pog/27225/ |date=2010-10-23 }}
{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Хакерлер]]
[[Санат:Бағдарламашылар]]
5ap71c0tmmst29qvz0doxu9uj4x9l6a
Сиқым
0
20608
3693069
3689975
2026-11-07T17:27:33Z
BLade208
188289
/* */ Тоқсейіт (Қусирақ) Бөкей
3693069
wikitext
text/x-wiki
[[File:Syikym-tas.jpg|thumb|]]
'''Сиқым''' Дулат руының төрт атасының бірі (№ 3 қосымшаны қараңыз). Қазақ шежіресі бойынша, Сиқым негізінен он атаға бөлінеді: Борас (Қарақойлы), Тоғатай, Шуылдақ (Байсейіт), Буас, Құлансейіт (Қусирақ), Тоқсейіт (Қусирақ), Бөкей, Есбол (Аққойлы), Есенгелді (Аққойлы мен Қарақойлы). Түрікмендер ішінде де Аққойлы, Қарақойлылар бар. Олар XIVXV ғасырда Азербайжан мен АрменияДа билікке таласты. М. Тынышбаевтың ескертуінше, оларды да Дулаттан шыққан деп шамалауға болады. Ел аузында Борас, Тоғатай мен Буасты Байсейіт атымен атайды. Байсейіттің шын есімі Шуылдақ. Есбол мен Есенгелдінің ұрпақтарын жай ғана «Естілер» атандырған.
== Шығу тегі ==
Этимология - кез келген этникалық топтың шығу түсіндіру мақсатында, оның этникалық атауы немесе этоним басында білу үшін қажет. Дыбыс с-ш-ч, қ-к-г, ы-i и л-н, м-д-л түркі тілдерінде және Алтай тіл отбасы (1 28 бар келісім лингвистикалық қайта жаңарту анықталған осы теория сыйқым этнонима айтуынша, тозған чигил қазақ тілінде 31.67 SS) сыйқым сөз басқа тілдерде оқылады чигил болып табылады. Жетісу мен Қашғарды мекендеген Орта ғасыр сыйқым қайта құру үшін түркі тайпалары чигил болды.
Француз ғалымы П. Пелльо этоним чжиси үш қарлұқ тайпаларының бірі чигил сияқты транскрипциясы. Бұл транскрипциясын, этнонима чигил бірінші бөлігінде үшін, Чи тілі Landyk Ғұндардың бір тайпасын құрайтын жылы «қызыл» деген мағынаны білдіреді.
[[File:Syikymbaba.jpg|thumb|Сыйқым баба кесенесі]]
== Тарихы ==
[[File:Syikymbaba2.jpg|thumb|Сыйқым баба кесенесінің алды]]
Бәлкім, олар бір-біріне рухани жақын болған соң басқа аталастары мен көршілер солай жақауратын атаған шығар. Сиқым руының жоғарыда аталған аталарының тегі туралы толық мағлұмат жоқ. Соыдықтан қолдағы бар деректерге сүйеніп, таратып отырмыз. Сөйтіп, халықта Қарақойлы аталатын Борас негізінен бес үрім-бұтаққа бөлінеді: Қораз, Рүстем, Әжі, Наурызбай мен Томай. Бұл буыннан әрі қарай жіктеуге деректер жеткіліксіз. Буас атасы бес бұтақтан тұрады: Боса, Борық, Құл, Есторы мен Қызылқармыс. Боса Құдайберді мен Алакүшікке бөлінеді.
Құдайбердіден Жарымбет, Сайкөк және Сары тарайды. Есторының екі ұлы бар: Тойшы мен Тілеуқабыл, Тойшыдан Қараби, ал одан Сүйіндік пен Аталық. Тілеуқабылдан үлкен үрімбұтақтың атасы болып есептелетін төрт ұл өсіп жетілді: Жаушы, Таңат, Көске, Қосмұрат. Ал, Көскедеи Есті мен Шотке. Естіден Қарабатыр, одан Шенет батыр; Шенет батырдан Тұрыс би мен Рысбек батыр.
Рысбек батырдан Батырбек датқа, одан Тастамбек, Қожай мен Иса; Тастанбектен Белқожа (М. Тынышбаевпен кездескенде 1925 жылы 50 жаста екен). Қосмұраттан Шахмұрат, одан Қараби, одан Мәлік би, одан Асыл би, одан Әлжібек датқа, одан Байсейіт. Ақылбек үш ата: Ағабек, Мырзабек және Атайысқа бөлінеді. Құттыбай тармағынан Бағлан өрбиді. Есболдың (Аққойлы) екі ұлы бар Омар мен Сатыбалды. Омардан Қаржау мен Қайқы. Сатыбалдыдан екі ұл: Елтүзер мен Бөрі. Елтүзерден Рысбай мен Құттыбай. Бөріден Елке мен Естембай. Ал, Есенгелдіден (Ақңойлы) төрт ата: Үлебай, Сырлыбай, Төле мен Болат бөлініп шығады.
Сонымен, Сиқымға кіретін 10 атаның тек алтауының тегін түгел болмаса да таратып, төртеуіне мәліметтер жетіспегендіктен, тоқталғанымыз жоқ. Соған ңарамастан, келтірілген мағлұматтар Дулат руының Сиқым атасы туралы неғұрлым анық деректер береді. Сиқым руының жауынгерлік ұраны «Сиқым» (Н. Аристов, М. Тынышбаев, С. Аманжолов) және «Рысбек» (Н. Аристов, М. Тынышбаев бойынша). Рысбек XVIII ғасырда өмір сүрген әйгілі батыр. Сиқымдардың рулық таңбасы - бұл алғашңыда Н. Гродековтың еңбегінде көрсетіліп, кейіннен Н. Аристов, М. Тынышбаев, С. Аманжолов пен В. Востров оз жұмыстарында содан алып пайдаланады. Үшінші таңбаны жалпы Дулаттың белгісі О түрі деп есептеп, ал алғашқы екі таңба сиқымдардың құрамына енген кірме басқа бір аталардың еншісі деуге әбден болады.
== Тұлғалар ==
{{columns-list|4|
# [[Рысбек Батыр]] +
# [[Шінет Қарабатырұлы]] батыр +
# [[Құдайберген Байетұлы]] +
# [[Батырбек Рысбекұлы]] +
# [[Досмұхамбет би]] +
# [[Ғани Әлімұлы Қалиев|Ғани Қалиев]]+
# [[Қалық Абдуллаұлы Абдуллаев]]+
# [[Зауытбек Қауысбекұлы Тұрысбеков]]+
# [[Дархан Қамзабекұлы Мыңбай|Дархан Мыңбай]]+
# [[Дихан Қамзабекұлы]]+
# [[Асқар Алтынбекұлы Құлыбаев]]+
# [[Тимур Асқарұлы Құлыбаев]]+
# [[Талғат Асқарұлы Құлыбаев]]+
# [[Бақытжан Ертайұлы Ертаев|Бақытжан Ертаев]]+
# [[Диханбек Жанқоразұлы Сатылғанов|Диханбек Сатылғанов]]+
# [[Молдияр Оразалиев Молыбайұлы|Молдияр Оразалиев]]+
# [[Ермахан Сағиұлы Ыбрайымов|Ермахан Ыбрайымов]]+
# [[Асқар Тоқмағамбетов]] +
# [[Азамат Сатыбалды]] ?
# [[Нұржан Молдиярұлы Нұржігітов]] ?
# [[Данагүл]]
# [[Байырбек Садықов]]
# [[Сатымбек Омарұлы Төлешев]]
# [[Сұрапбай Жамболатов]]
# [[Тұрғынбай Саңырақбаев]]
# [[Нағашбек Арапов]]
# [[Жақсылық Қапалбаев]]
# [[Кәрібай Абахов]]
# [[Ағаділ Ғалиақпаров]]
# [[Ташмет Сабазбеков]]
# [[Жұмағұл Балғаев]]
# [[Бәйтік Зәуірбеков]]
# [[Айтан Зияев]]
# [[Бексұлтан Бекешұлы Тыңбаев]] (Тымбаев)
# [[Жеңісбек Мұхамедкәрімұлы Жұманбеков]]
# [[Төлеген Мәренов]]
# [[Қанатбек Бейсенбекұлы Сафинов]]
# [[Берік Толымбаев]]
# [[Арман Оразбайұлы Қырықбаев]]
# [[Қуанышбек Төлеметов]]
# [[Сатыбалды Тілемісұлы Ибрагимов]]
# [[Орынбасар Шойбекұлы Қалқабаев]]
# [[Ерғали Сарманов]]
# [[Мүсірәлі Смайылұлы Өтебаев]]
# [[Ақжігіт Қалтайұлы Исабеков]]
# [[Мейірхан Сағынбекұлы Жаманбаев]]
# [[Нұржан Кершайызұлы Мырзалиев]]
# [[Сейітжан Диханбекұлы Шалабаев]]
# [[Бақытбек Жамалбекұлы Қосжанов]]
# [[Талғат Мамыртайұлы Қойбақов]]
# [[Рәпіл Сейітханұлы Жошыбаев]]
# [[Берік Серікұлы Оспанов]]
# [[Лесбек Сейітбеков]]
# [[Сейітхан Жошыбаев]]
# [[Төрегелді Шарманұлы Шарманов]]
# [[Серік Рәпілбекұлы Оспанов]]
# [[Кемелхан Асламбекұлы Шайбеков]]
# [[Бәкен Жаңабаев]]
# [[Базарбай Мәмбетұлы Оразбаев]]
# [[Мардан Баймырзаұлы Сапарбаев]]
# [[Жомарт Жәдігерұлы Ертаев]]
# [[Фатима Жұмағұлқызы Балғаева]]
# [[Құрманбек Жандарбеков]]
# [[Құрманбек Әмірбекұлы Әмірбеков]]
# [[Жетпісбай Рахымбайұлы Қадыр]]
# [[Ақсақал Қалмырзаев]]
# [[Құрманбай Алтайұлы Шойынбаев]]
# [[Әбдімомын Желдібаев]]
# [[Байғали Мақұлбекұлы Есенәлиев]]
# [[Гүлнар Сиқымбаева]]
# [[Ақбота Керімбекова]]
# [[Қанат Әуесбайұлы Әуесбай]]
# [[Төретай Тұңғышұлы Бекжігітов]]
# [[Сұлтан Бектөре Жеңісбайұлы]]
# [[Әмірхан Меңдеке]]
# [[Болатбек Салтайұлы Бөкенов]]
# [[Айзада Таңатарқызы Сатыбалдиева]]
# [[Жалғас Қонысбайұлы Толғанбай]]
# [[Қайрат Өмірбайұлы Сақ]]
# [[Ерсінбек Қойбағарұлы]]
# [[Баян Керімқызы Тленшина]]<ref>{{кітап|авторы= Ә.Дәуітбеков|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Сиқым Тоғатай шежіресі|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Шымкент|баспасы= ЖШС Кітап|жыл= 2015|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn=978-601-7404-68-0|тиражы= }}</ref>
}}
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{wikify}}
{{Қазақ рулары}}
[[Санат:Қазақ рулары]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]
nswkbodn7z8c7fikz4jkp288hdi9xw0
3693077
3693069
2026-11-07T17:31:55Z
BLade208
188289
/* */ Ақылбек
3693077
wikitext
text/x-wiki
[[File:Syikym-tas.jpg|thumb|]]
'''Сиқым''' Дулат руының төрт атасының бірі (№ 3 қосымшаны қараңыз). Қазақ шежіресі бойынша, Сиқым негізінен он атаға бөлінеді: Борас (Қарақойлы), Тоғатай, Шуылдақ (Байсейіт), Буас, Құлансейіт (Қусирақ), Тоқсейіт (Қусирақ), Ақылбек , Есбол (Аққойлы), Есенгелді (Аққойлы мен Қарақойлы). Түрікмендер ішінде де Аққойлы, Қарақойлылар бар. Олар XIVXV ғасырда Азербайжан мен АрменияДа билікке таласты. М. Тынышбаевтың ескертуінше, оларды да Дулаттан шыққан деп шамалауға болады. Ел аузында Борас, Тоғатай мен Буасты Байсейіт атымен атайды. Байсейіттің шын есімі Шуылдақ. Есбол мен Есенгелдінің ұрпақтарын жай ғана «Естілер» атандырған.
== Шығу тегі ==
Этимология - кез келген этникалық топтың шығу түсіндіру мақсатында, оның этникалық атауы немесе этоним басында білу үшін қажет. Дыбыс с-ш-ч, қ-к-г, ы-i и л-н, м-д-л түркі тілдерінде және Алтай тіл отбасы (1 28 бар келісім лингвистикалық қайта жаңарту анықталған осы теория сыйқым этнонима айтуынша, тозған чигил қазақ тілінде 31.67 SS) сыйқым сөз басқа тілдерде оқылады чигил болып табылады. Жетісу мен Қашғарды мекендеген Орта ғасыр сыйқым қайта құру үшін түркі тайпалары чигил болды.
Француз ғалымы П. Пелльо этоним чжиси үш қарлұқ тайпаларының бірі чигил сияқты транскрипциясы. Бұл транскрипциясын, этнонима чигил бірінші бөлігінде үшін, Чи тілі Landyk Ғұндардың бір тайпасын құрайтын жылы «қызыл» деген мағынаны білдіреді.
[[File:Syikymbaba.jpg|thumb|Сыйқым баба кесенесі]]
== Тарихы ==
[[File:Syikymbaba2.jpg|thumb|Сыйқым баба кесенесінің алды]]
Бәлкім, олар бір-біріне рухани жақын болған соң басқа аталастары мен көршілер солай жақауратын атаған шығар. Сиқым руының жоғарыда аталған аталарының тегі туралы толық мағлұмат жоқ. Соыдықтан қолдағы бар деректерге сүйеніп, таратып отырмыз. Сөйтіп, халықта Қарақойлы аталатын Борас негізінен бес үрім-бұтаққа бөлінеді: Қораз, Рүстем, Әжі, Наурызбай мен Томай. Бұл буыннан әрі қарай жіктеуге деректер жеткіліксіз. Буас атасы бес бұтақтан тұрады: Боса, Борық, Құл, Есторы мен Қызылқармыс. Боса Құдайберді мен Алакүшікке бөлінеді.
Құдайбердіден Жарымбет, Сайкөк және Сары тарайды. Есторының екі ұлы бар: Тойшы мен Тілеуқабыл, Тойшыдан Қараби, ал одан Сүйіндік пен Аталық. Тілеуқабылдан үлкен үрімбұтақтың атасы болып есептелетін төрт ұл өсіп жетілді: Жаушы, Таңат, Көске, Қосмұрат. Ал, Көскедеи Есті мен Шотке. Естіден Қарабатыр, одан Шенет батыр; Шенет батырдан Тұрыс би мен Рысбек батыр.
Рысбек батырдан Батырбек датқа, одан Тастамбек, Қожай мен Иса; Тастанбектен Белқожа (М. Тынышбаевпен кездескенде 1925 жылы 50 жаста екен). Қосмұраттан Шахмұрат, одан Қараби, одан Мәлік би, одан Асыл би, одан Әлжібек датқа, одан Байсейіт. Ақылбек үш ата: Ағабек, Мырзабек және Атайысқа бөлінеді. Құттыбай тармағынан Бағлан өрбиді. Есболдың (Аққойлы) екі ұлы бар Омар мен Сатыбалды. Омардан Қаржау мен Қайқы. Сатыбалдыдан екі ұл: Елтүзер мен Бөрі. Елтүзерден Рысбай мен Құттыбай. Бөріден Елке мен Естембай. Ал, Есенгелдіден (Ақңойлы) төрт ата: Үлебай, Сырлыбай, Төле мен Болат бөлініп шығады.
Сонымен, Сиқымға кіретін 10 атаның тек алтауының тегін түгел болмаса да таратып, төртеуіне мәліметтер жетіспегендіктен, тоқталғанымыз жоқ. Соған ңарамастан, келтірілген мағлұматтар Дулат руының Сиқым атасы туралы неғұрлым анық деректер береді. Сиқым руының жауынгерлік ұраны «Сиқым» (Н. Аристов, М. Тынышбаев, С. Аманжолов) және «Рысбек» (Н. Аристов, М. Тынышбаев бойынша). Рысбек XVIII ғасырда өмір сүрген әйгілі батыр. Сиқымдардың рулық таңбасы - бұл алғашңыда Н. Гродековтың еңбегінде көрсетіліп, кейіннен Н. Аристов, М. Тынышбаев, С. Аманжолов пен В. Востров оз жұмыстарында содан алып пайдаланады. Үшінші таңбаны жалпы Дулаттың белгісі О түрі деп есептеп, ал алғашқы екі таңба сиқымдардың құрамына енген кірме басқа бір аталардың еншісі деуге әбден болады.
== Тұлғалар ==
{{columns-list|4|
# [[Рысбек Батыр]] +
# [[Шінет Қарабатырұлы]] батыр +
# [[Құдайберген Байетұлы]] +
# [[Батырбек Рысбекұлы]] +
# [[Досмұхамбет би]] +
# [[Ғани Әлімұлы Қалиев|Ғани Қалиев]]+
# [[Қалық Абдуллаұлы Абдуллаев]]+
# [[Зауытбек Қауысбекұлы Тұрысбеков]]+
# [[Дархан Қамзабекұлы Мыңбай|Дархан Мыңбай]]+
# [[Дихан Қамзабекұлы]]+
# [[Асқар Алтынбекұлы Құлыбаев]]+
# [[Тимур Асқарұлы Құлыбаев]]+
# [[Талғат Асқарұлы Құлыбаев]]+
# [[Бақытжан Ертайұлы Ертаев|Бақытжан Ертаев]]+
# [[Диханбек Жанқоразұлы Сатылғанов|Диханбек Сатылғанов]]+
# [[Молдияр Оразалиев Молыбайұлы|Молдияр Оразалиев]]+
# [[Ермахан Сағиұлы Ыбрайымов|Ермахан Ыбрайымов]]+
# [[Асқар Тоқмағамбетов]] +
# [[Азамат Сатыбалды]] ?
# [[Нұржан Молдиярұлы Нұржігітов]] ?
# [[Данагүл]]
# [[Байырбек Садықов]]
# [[Сатымбек Омарұлы Төлешев]]
# [[Сұрапбай Жамболатов]]
# [[Тұрғынбай Саңырақбаев]]
# [[Нағашбек Арапов]]
# [[Жақсылық Қапалбаев]]
# [[Кәрібай Абахов]]
# [[Ағаділ Ғалиақпаров]]
# [[Ташмет Сабазбеков]]
# [[Жұмағұл Балғаев]]
# [[Бәйтік Зәуірбеков]]
# [[Айтан Зияев]]
# [[Бексұлтан Бекешұлы Тыңбаев]] (Тымбаев)
# [[Жеңісбек Мұхамедкәрімұлы Жұманбеков]]
# [[Төлеген Мәренов]]
# [[Қанатбек Бейсенбекұлы Сафинов]]
# [[Берік Толымбаев]]
# [[Арман Оразбайұлы Қырықбаев]]
# [[Қуанышбек Төлеметов]]
# [[Сатыбалды Тілемісұлы Ибрагимов]]
# [[Орынбасар Шойбекұлы Қалқабаев]]
# [[Ерғали Сарманов]]
# [[Мүсірәлі Смайылұлы Өтебаев]]
# [[Ақжігіт Қалтайұлы Исабеков]]
# [[Мейірхан Сағынбекұлы Жаманбаев]]
# [[Нұржан Кершайызұлы Мырзалиев]]
# [[Сейітжан Диханбекұлы Шалабаев]]
# [[Бақытбек Жамалбекұлы Қосжанов]]
# [[Талғат Мамыртайұлы Қойбақов]]
# [[Рәпіл Сейітханұлы Жошыбаев]]
# [[Берік Серікұлы Оспанов]]
# [[Лесбек Сейітбеков]]
# [[Сейітхан Жошыбаев]]
# [[Төрегелді Шарманұлы Шарманов]]
# [[Серік Рәпілбекұлы Оспанов]]
# [[Кемелхан Асламбекұлы Шайбеков]]
# [[Бәкен Жаңабаев]]
# [[Базарбай Мәмбетұлы Оразбаев]]
# [[Мардан Баймырзаұлы Сапарбаев]]
# [[Жомарт Жәдігерұлы Ертаев]]
# [[Фатима Жұмағұлқызы Балғаева]]
# [[Құрманбек Жандарбеков]]
# [[Құрманбек Әмірбекұлы Әмірбеков]]
# [[Жетпісбай Рахымбайұлы Қадыр]]
# [[Ақсақал Қалмырзаев]]
# [[Құрманбай Алтайұлы Шойынбаев]]
# [[Әбдімомын Желдібаев]]
# [[Байғали Мақұлбекұлы Есенәлиев]]
# [[Гүлнар Сиқымбаева]]
# [[Ақбота Керімбекова]]
# [[Қанат Әуесбайұлы Әуесбай]]
# [[Төретай Тұңғышұлы Бекжігітов]]
# [[Сұлтан Бектөре Жеңісбайұлы]]
# [[Әмірхан Меңдеке]]
# [[Болатбек Салтайұлы Бөкенов]]
# [[Айзада Таңатарқызы Сатыбалдиева]]
# [[Жалғас Қонысбайұлы Толғанбай]]
# [[Қайрат Өмірбайұлы Сақ]]
# [[Ерсінбек Қойбағарұлы]]
# [[Баян Керімқызы Тленшина]]<ref>{{кітап|авторы= Ә.Дәуітбеков|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Сиқым Тоғатай шежіресі|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Шымкент|баспасы= ЖШС Кітап|жыл= 2015|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn=978-601-7404-68-0|тиражы= }}</ref>
}}
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{wikify}}
{{Қазақ рулары}}
[[Санат:Қазақ рулары]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]
5fjv6jhqlkujlbaqslj6j2dzwt3ajp3
3693079
3693077
2026-11-07T17:32:41Z
BLade208
188289
/* */ ,
3693079
wikitext
text/x-wiki
[[File:Syikym-tas.jpg|thumb|]]
'''Сиқым''' Дулат руының төрт атасының бірі (№ 3 қосымшаны қараңыз). Қазақ шежіресі бойынша, Сиқым негізінен он атаға бөлінеді: Борас (Қарақойлы), Тоғатай, Шуылдақ (Байсейіт), Буас, Құлансейіт (Қусирақ), Тоқсейіт (Қусирақ), Ақылбек, Есбол (Аққойлы), Есенгелді (Аққойлы мен Қарақойлы). Түрікмендер ішінде де Аққойлы, Қарақойлылар бар. Олар XIVXV ғасырда Азербайжан мен АрменияДа билікке таласты. М. Тынышбаевтың ескертуінше, оларды да Дулаттан шыққан деп шамалауға болады. Ел аузында Борас, Тоғатай мен Буасты Байсейіт атымен атайды. Байсейіттің шын есімі Шуылдақ. Есбол мен Есенгелдінің ұрпақтарын жай ғана «Естілер» атандырған.
== Шығу тегі ==
Этимология - кез келген этникалық топтың шығу түсіндіру мақсатында, оның этникалық атауы немесе этоним басында білу үшін қажет. Дыбыс с-ш-ч, қ-к-г, ы-i и л-н, м-д-л түркі тілдерінде және Алтай тіл отбасы (1 28 бар келісім лингвистикалық қайта жаңарту анықталған осы теория сыйқым этнонима айтуынша, тозған чигил қазақ тілінде 31.67 SS) сыйқым сөз басқа тілдерде оқылады чигил болып табылады. Жетісу мен Қашғарды мекендеген Орта ғасыр сыйқым қайта құру үшін түркі тайпалары чигил болды.
Француз ғалымы П. Пелльо этоним чжиси үш қарлұқ тайпаларының бірі чигил сияқты транскрипциясы. Бұл транскрипциясын, этнонима чигил бірінші бөлігінде үшін, Чи тілі Landyk Ғұндардың бір тайпасын құрайтын жылы «қызыл» деген мағынаны білдіреді.
[[File:Syikymbaba.jpg|thumb|Сыйқым баба кесенесі]]
== Тарихы ==
[[File:Syikymbaba2.jpg|thumb|Сыйқым баба кесенесінің алды]]
Бәлкім, олар бір-біріне рухани жақын болған соң басқа аталастары мен көршілер солай жақауратын атаған шығар. Сиқым руының жоғарыда аталған аталарының тегі туралы толық мағлұмат жоқ. Соыдықтан қолдағы бар деректерге сүйеніп, таратып отырмыз. Сөйтіп, халықта Қарақойлы аталатын Борас негізінен бес үрім-бұтаққа бөлінеді: Қораз, Рүстем, Әжі, Наурызбай мен Томай. Бұл буыннан әрі қарай жіктеуге деректер жеткіліксіз. Буас атасы бес бұтақтан тұрады: Боса, Борық, Құл, Есторы мен Қызылқармыс. Боса Құдайберді мен Алакүшікке бөлінеді.
Құдайбердіден Жарымбет, Сайкөк және Сары тарайды. Есторының екі ұлы бар: Тойшы мен Тілеуқабыл, Тойшыдан Қараби, ал одан Сүйіндік пен Аталық. Тілеуқабылдан үлкен үрімбұтақтың атасы болып есептелетін төрт ұл өсіп жетілді: Жаушы, Таңат, Көске, Қосмұрат. Ал, Көскедеи Есті мен Шотке. Естіден Қарабатыр, одан Шенет батыр; Шенет батырдан Тұрыс би мен Рысбек батыр.
Рысбек батырдан Батырбек датқа, одан Тастамбек, Қожай мен Иса; Тастанбектен Белқожа (М. Тынышбаевпен кездескенде 1925 жылы 50 жаста екен). Қосмұраттан Шахмұрат, одан Қараби, одан Мәлік би, одан Асыл би, одан Әлжібек датқа, одан Байсейіт. Ақылбек үш ата: Ағабек, Мырзабек және Атайысқа бөлінеді. Құттыбай тармағынан Бағлан өрбиді. Есболдың (Аққойлы) екі ұлы бар Омар мен Сатыбалды. Омардан Қаржау мен Қайқы. Сатыбалдыдан екі ұл: Елтүзер мен Бөрі. Елтүзерден Рысбай мен Құттыбай. Бөріден Елке мен Естембай. Ал, Есенгелдіден (Ақңойлы) төрт ата: Үлебай, Сырлыбай, Төле мен Болат бөлініп шығады.
Сонымен, Сиқымға кіретін 10 атаның тек алтауының тегін түгел болмаса да таратып, төртеуіне мәліметтер жетіспегендіктен, тоқталғанымыз жоқ. Соған ңарамастан, келтірілген мағлұматтар Дулат руының Сиқым атасы туралы неғұрлым анық деректер береді. Сиқым руының жауынгерлік ұраны «Сиқым» (Н. Аристов, М. Тынышбаев, С. Аманжолов) және «Рысбек» (Н. Аристов, М. Тынышбаев бойынша). Рысбек XVIII ғасырда өмір сүрген әйгілі батыр. Сиқымдардың рулық таңбасы - бұл алғашңыда Н. Гродековтың еңбегінде көрсетіліп, кейіннен Н. Аристов, М. Тынышбаев, С. Аманжолов пен В. Востров оз жұмыстарында содан алып пайдаланады. Үшінші таңбаны жалпы Дулаттың белгісі О түрі деп есептеп, ал алғашқы екі таңба сиқымдардың құрамына енген кірме басқа бір аталардың еншісі деуге әбден болады.
== Тұлғалар ==
{{columns-list|4|
# [[Рысбек Батыр]] +
# [[Шінет Қарабатырұлы]] батыр +
# [[Құдайберген Байетұлы]] +
# [[Батырбек Рысбекұлы]] +
# [[Досмұхамбет би]] +
# [[Ғани Әлімұлы Қалиев|Ғани Қалиев]]+
# [[Қалық Абдуллаұлы Абдуллаев]]+
# [[Зауытбек Қауысбекұлы Тұрысбеков]]+
# [[Дархан Қамзабекұлы Мыңбай|Дархан Мыңбай]]+
# [[Дихан Қамзабекұлы]]+
# [[Асқар Алтынбекұлы Құлыбаев]]+
# [[Тимур Асқарұлы Құлыбаев]]+
# [[Талғат Асқарұлы Құлыбаев]]+
# [[Бақытжан Ертайұлы Ертаев|Бақытжан Ертаев]]+
# [[Диханбек Жанқоразұлы Сатылғанов|Диханбек Сатылғанов]]+
# [[Молдияр Оразалиев Молыбайұлы|Молдияр Оразалиев]]+
# [[Ермахан Сағиұлы Ыбрайымов|Ермахан Ыбрайымов]]+
# [[Асқар Тоқмағамбетов]] +
# [[Азамат Сатыбалды]] ?
# [[Нұржан Молдиярұлы Нұржігітов]] ?
# [[Данагүл]]
# [[Байырбек Садықов]]
# [[Сатымбек Омарұлы Төлешев]]
# [[Сұрапбай Жамболатов]]
# [[Тұрғынбай Саңырақбаев]]
# [[Нағашбек Арапов]]
# [[Жақсылық Қапалбаев]]
# [[Кәрібай Абахов]]
# [[Ағаділ Ғалиақпаров]]
# [[Ташмет Сабазбеков]]
# [[Жұмағұл Балғаев]]
# [[Бәйтік Зәуірбеков]]
# [[Айтан Зияев]]
# [[Бексұлтан Бекешұлы Тыңбаев]] (Тымбаев)
# [[Жеңісбек Мұхамедкәрімұлы Жұманбеков]]
# [[Төлеген Мәренов]]
# [[Қанатбек Бейсенбекұлы Сафинов]]
# [[Берік Толымбаев]]
# [[Арман Оразбайұлы Қырықбаев]]
# [[Қуанышбек Төлеметов]]
# [[Сатыбалды Тілемісұлы Ибрагимов]]
# [[Орынбасар Шойбекұлы Қалқабаев]]
# [[Ерғали Сарманов]]
# [[Мүсірәлі Смайылұлы Өтебаев]]
# [[Ақжігіт Қалтайұлы Исабеков]]
# [[Мейірхан Сағынбекұлы Жаманбаев]]
# [[Нұржан Кершайызұлы Мырзалиев]]
# [[Сейітжан Диханбекұлы Шалабаев]]
# [[Бақытбек Жамалбекұлы Қосжанов]]
# [[Талғат Мамыртайұлы Қойбақов]]
# [[Рәпіл Сейітханұлы Жошыбаев]]
# [[Берік Серікұлы Оспанов]]
# [[Лесбек Сейітбеков]]
# [[Сейітхан Жошыбаев]]
# [[Төрегелді Шарманұлы Шарманов]]
# [[Серік Рәпілбекұлы Оспанов]]
# [[Кемелхан Асламбекұлы Шайбеков]]
# [[Бәкен Жаңабаев]]
# [[Базарбай Мәмбетұлы Оразбаев]]
# [[Мардан Баймырзаұлы Сапарбаев]]
# [[Жомарт Жәдігерұлы Ертаев]]
# [[Фатима Жұмағұлқызы Балғаева]]
# [[Құрманбек Жандарбеков]]
# [[Құрманбек Әмірбекұлы Әмірбеков]]
# [[Жетпісбай Рахымбайұлы Қадыр]]
# [[Ақсақал Қалмырзаев]]
# [[Құрманбай Алтайұлы Шойынбаев]]
# [[Әбдімомын Желдібаев]]
# [[Байғали Мақұлбекұлы Есенәлиев]]
# [[Гүлнар Сиқымбаева]]
# [[Ақбота Керімбекова]]
# [[Қанат Әуесбайұлы Әуесбай]]
# [[Төретай Тұңғышұлы Бекжігітов]]
# [[Сұлтан Бектөре Жеңісбайұлы]]
# [[Әмірхан Меңдеке]]
# [[Болатбек Салтайұлы Бөкенов]]
# [[Айзада Таңатарқызы Сатыбалдиева]]
# [[Жалғас Қонысбайұлы Толғанбай]]
# [[Қайрат Өмірбайұлы Сақ]]
# [[Ерсінбек Қойбағарұлы]]
# [[Баян Керімқызы Тленшина]]<ref>{{кітап|авторы= Ә.Дәуітбеков|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Сиқым Тоғатай шежіресі|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Шымкент|баспасы= ЖШС Кітап|жыл= 2015|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn=978-601-7404-68-0|тиражы= }}</ref>
}}
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{wikify}}
{{Қазақ рулары}}
[[Санат:Қазақ рулары]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]
jgzm019zcky5fy0zwpsltvqp84fu9hh
Ардақ Жамансарыұлы Әмірқұлов
0
25948
3693399
3639426
2026-11-08T11:54:10Z
Nurken
111493
3693399
wikitext
text/x-wiki
{{Кинематограф
|есімі = Ардақ Әмірқұлов
|шынайы есімі =
|сурет = Ардақ Әмірқұлов.png
|сурет ені =
|сурет атауы = Әмірқұлов, 2025 жыл
|туған кездегі есімі =
|туған күні = 10.12.1955
|туған жері = [[Ақкөл (Жамбыл облысы)|Ақкөл ауылы]], {{туғанжері|Талас ауданы|Талас ауданында}}, [[Жамбыл облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
|қайтыс болған күні = 05.08.2026
|қайтыс болған жері =
|мамандығы = {{hlist|{{кинорежиссёр|Қазақстан}}|{{сценарийші|Қазақстан}}}}
|азаматтығы =
|белсенді жылдары =
|бағыты =
|киностудия =
|марапаттары = {{Қатар
|{{Құрмет ордені}}
}}
{{Қатар
|{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}}
|{{Қазақстан мемлекеттік сыйлығы}}
}}
|imdb_id = 0024999
|сайты =
}}
'''Ардақ Жамансарыұлы Әмірқұлов''' ([[10 желтоқсан]], [[1955 жыл|1955]], [[Ақкөл (Жамбыл облысы)|Ақкөл]], [[Талас ауданы]], [[Жамбыл облысы]] – [[5 тамыз]] [[2026 жыл|2026]]) — [[қазақстан]]дық [[кинорежиссёр]] және [[сценарийші]].
Шыққан тегі [[Ұлы жүз|Ұлы жүздің]] [[Дулат]] тайпасы [[Шымыр]] руынан.<ref>{{кітап|авторы= Құрастырушы авторы Асангелді Отаров|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Шымыр.|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2007|томы= |беттері= |барлық беті= 816 |сериясы= |isbn= 978-601-209-017-8|тиражы= }}</ref>
Бүкілодақтық мемлекеттік кинематография институтын (С.Соловьевтің шеберханасы бойынша) бітірген (1988).<ref>Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. — Алматы: “ҚазАқпарат”,2009, 1-т. — 640 б. ISBN 978-601-03-0070-5</ref>
Оның «[[Отырардың күйреуі (фильм)|Отырардың күйреуі]]» екі сериялы фильмі [[Қазақстан мемлекеттік сыйлығы]]на (1992), [[Монреаль]] қаласында ([[Канада]]) өткен халықаралық кинофестивальда (1991) киносыншылар халықаралық ассоциациясының «Фипресси» жүлдесіне, [[Фигуэйра Де Фош]] қаласындағы ([[Португалия]]) халықаралық кинофестивальдың (1992) «Күміс табақша» жүлдесіне және [[Ашхабад]]тағы ([[Түрікменстан]]) 1-халықаралық кинофестивальдың (1992) «Күміс жарты ай» Бас жүлдесіне ие болған. Ал «[[Абай (фильм, 1995)|Абай]]» екі сериялы фильмі (1995, «Ард-фильм» және «[[Қазақфильм]]» студиялары), [[Ташкент]] ([[Өзбекстан]]) кинофестивалінің «Күміс Семург» жүлдесін (1997); [[Гатчина]] қаласында ([[Ресей]]) өткен «Әдебиет және кино» 5-кинофестивалінде «Жастар қоғамдық қазылар алқасының жүлдесін» және Бүкілодақтық Мемлекеттік Кинематография институтының медалін алған (1998).
1997 жылы «Ард-фильм» және Қазақстан Ұлттық продюсерлік орталығы көркем фильмдерінің режиссері болған. Ол «Мутанттар» (1987) көркем фильмінің сценарийін жазған. Қазақ ұлттық Өнер академиясында курс жүргізеген (1996).
== Фильмография ==
* [[1992]] — «[[Отырардың күйреуі (фильм)|Отырардың күйреуі]]»
* [[1995]] — «[[Абай (фильм, 1995)|Абай]]»
* [[1999]] — «1997 — Записи Рустема с картинками»
* [[2008]] — «[[Қош бол, Гүлсары! (фильм)|Қош бол, Гүлсары!]]»
* [[2018]] — «В безмолвии»
* [[2022]] — «Хирург»
* [[2023]] — «[[Жел тоқтаған жер]]»
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Сыртқы сілтемелер}}
{{Ардақ Әмірқұлов фильмдері}}
{{DEFAULTSORT:Әмірқұлов, Ардақ Жамансарыұлы}}
[[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
cdsywsfnv4w5jvdhi2f11ws58z5owim
3693400
3693399
2026-11-08T11:54:31Z
Nurken
111493
3693400
wikitext
text/x-wiki
{{Кинематограф
|есімі = Ардақ Әмірқұлов
|шынайы есімі =
|сурет = Ардақ Әмірқұлов.png
|сурет ені =
|сурет атауы = Әмірқұлов, 2025 жыл
|туған кездегі есімі =
|туған күні = 10.12.1955
|туған жері = [[Ақкөл (Жамбыл облысы)|Ақкөл ауылы]], {{туғанжері|Талас ауданы|Талас ауданында}}, [[Жамбыл облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
|қайтыс болған күні = 05.08.2026
|қайтыс болған жері =
|мамандығы = {{hlist|{{кинорежиссёр|Қазақстан}}|{{сценарийші|Қазақстан}}}}
|азаматтығы =
|белсенді жылдары =
|бағыты =
|киностудия =
|марапаттары = {{Қатар
|{{Құрмет ордені}}
}}
{{Қатар
|{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}}
|{{Қазақстан мемлекеттік сыйлығы}}
}}
|imdb_id = 0024999
|сайты =
}}
'''Ардақ Жамансарыұлы Әмірқұлов''' ([[10 желтоқсан]], [[1955 жыл|1955]], [[Ақкөл (Жамбыл облысы)|Ақкөл]], [[Талас ауданы]], [[Жамбыл облысы]] – [[5 тамыз]] [[2026 жыл|2026]]) — [[қазақстан]]дық [[кинорежиссёр]] және [[сценарийші]].
Шыққан тегі [[Ұлы жүз|Ұлы жүздің]] [[Дулат]] тайпасы [[Шымыр]] руынан.<ref>{{кітап|авторы= Құрастырушы авторы Асангелді Отаров|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Шымыр.|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2007|томы= |беттері= |барлық беті= 816 |сериясы= |isbn= 978-601-209-017-8|тиражы= }}</ref>
Бүкілодақтық мемлекеттік кинематография институтын (С.Соловьевтің шеберханасы бойынша) бітірген (1988).<ref>Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. — Алматы: “ҚазАқпарат”,2009, 1-т. — 640 б. ISBN 978-601-03-0070-5</ref>
Оның «[[Отырардың күйреуі (фильм)|Отырардың күйреуі]]» екі сериялы фильмі [[Қазақстан мемлекеттік сыйлығы]]на (1992), [[Монреаль]] қаласында ([[Канада]]) өткен халықаралық кинофестивальда (1991) киносыншылар халықаралық ассоциациясының «Фипресси» жүлдесіне, [[Фигуэйра Де Фош]] қаласындағы ([[Португалия]]) халықаралық кинофестивальдың (1992) «Күміс табақша» жүлдесіне және [[Ашхабад]]тағы ([[Түрікменстан]]) 1-халықаралық кинофестивальдың (1992) «Күміс жарты ай» Бас жүлдесіне ие болған. Ал «[[Абай (фильм, 1995)|Абай]]» екі сериялы фильмі (1995, «Ард-фильм» және «[[Қазақфильм]]» студиялары), [[Ташкент]] ([[Өзбекстан]]) кинофестивалінің «Күміс Семург» жүлдесін (1997); [[Гатчина]] қаласында ([[Ресей]]) өткен «Әдебиет және кино» 5-кинофестивалінде «Жастар қоғамдық қазылар алқасының жүлдесін» және Бүкілодақтық Мемлекеттік Кинематография институтының медалін алған (1998).
1997 жылы «Ард-фильм» және Қазақстан Ұлттық продюсерлік орталығы көркем фильмдерінің режиссері болған. Ол «Мутанттар» (1987) көркем фильмінің сценарийін жазған. Қазақ ұлттық Өнер академиясында курс жүргізеген (1996).
== Фильмография ==
* [[1992]] — «[[Отырардың күйреуі (фильм)|Отырардың күйреуі]]»
* [[1995]] — «[[Абай (фильм, 1995)|Абай]]»
* [[1999]] — «1997 — Записи Рустема с картинками»
* [[2008]] — «[[Қош бол, Гүлсары! (фильм)|Қош бол, Гүлсары!]]»
* [[2018]] — «В безмолвии»
* [[2022]] — «Хирург»
* [[2023]] — «[[Жел тоқтаған жер]]»
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сыртқы сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}
{{Ардақ Әмірқұлов фильмдері}}
{{DEFAULTSORT:Әмірқұлов, Ардақ Жамансарыұлы}}
[[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
3eli85vhasx53ckntohvzd8khx8mujn
Логика
0
30055
3693350
3689556
2026-11-08T10:25:24Z
Asildaulet
186531
3693350
wikitext
text/x-wiki
{{Философия (жақтаулық)}}
'''Логика, Қисын''' ({{lang-el|λογική}} - «талдауға құрылған», ''λόγος'' — «[[сөз]]», «[[сөйлем]]», «[[ойлау]]», «[[ақыл]]») — ойлау, оның формалары мен [[заңдылық]]тары туралы [[ғылым]]. Логика дәлелдеу мен теріске шығарудың белгілі бір әдіс-тәсілдері қаралатын ғылым [[теория]]лар жиынтығын құрайды.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: [[Педагогика]] / О 74 Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын — Павлодар: "ЭКО" ҒӨФ. [[2006]]. - 482 б. ISBN 9965-808-85-6</ref>
Ғылым ретіндегі логикадан логикалық дұрыс ойдың байланысы мен динамикасын (''ойлау логикасы'') айыра білу қажет. Ғылыми логика саласына белгілік құрылымдарды жасау мен зерттеу (''[[есептеу]], формальдік жүйеле''р), жалпы касиеттері логикалық оймен көрінетін және белгілік құрылымда белгіленетін шындықтың белгілі бір үзінділерін қарастыру (''[[модель]]дер'') енеді.
==Логикалық форма==
Логикалық форма — бұл мазмұнды тұжырымдардың байланыс әдісі. Мысалы, пікірдің екі түрлі нақты мазмұнын қарастырайық:
# Барлық ағаш — өсімдік.
# Барлық өзендер теңізге құяды.
Екеуінің мазмұндары жағынан айырмашылығын аңғару қиын емес, сонымен бірге біріншісі пікір ақиқат та, екіншісі — жалған пікір. Осы пікірдің мазмұнын шетке шығарып тастайық та, оларды S және Р ауыспалы бөлшектерімен алмастырайық. Нәтижесінде осы пікірлер "Барлық SP-нің негізі" деген логикалык формада кұрылады. Әр түрлі мазмұнды пікірлер "Егер от болса, түтін де болады" және "Егер тарих ғылымы болса, оның өз зандары да болады" деген пікірлер де бірдей логикалық формада "Егер А болса, В да болады" деген пікірді білдіреді. Сонымен, белгілі бір ойдың логикалық формасы сол ойдың қүрылымы, оның нақты мазмұны бөліктерінің байланыс тәсілі болып табылады.
Жоғарыда айтылғандарға сүйене отырып, логика ғылымына нақты анықтама беруге болады.
Логика—адам ойының логикалық формалары жағынан және кіріспе білім алу үдерісі кезінде, ақиқатқа жетуін оның заңдары мен пәнін қалыптастырушы қажетті шарттарды реттейтін ғылым.
Логика жалпы логикалық тәсілдерді (әдістерді) зерттейді. Логикалық әдістер адамның накты емірді тануында ете қажетті кұрал болмақ.
== Мақсаты мен зерттеу пәні ==
Логика ұғымы объективті дүниенің, [[шындық]]тың даму заңдылықтарын бейнелеу мағынасында да қолданылады. Кең мағынада логика [[ойлау]]дың ғана емес, [[болмыс]]тың да байланыстарын көрсетеді, бұл жағынан ол [[онтология]]мен сабақтас. Ойлау мен [[таным]] қатар жүретіндіктен логика таным теориясымен ([[гносеология]]мен) байланысады. Логика [[философия]]ның негізгі бөлігі болып табылады, өйткені философия “оймен басталып, оймен жалғасады, сондықтан оны кейде “ойлау туралы ойлау” деп анықтайды.
Логика тарихы философия тарихымен тығыз байланысты. логиканың алғашқы тарихи нұсқасын б.з.б. 4 ғасырда ежелгі грек философы [[Аристотель]] жасаған. Ол [[дедукция|дедуктивтік ой]] қорытулар теориясын (яғни силлогистиканы) қалыптастырып, логика қателердің алғашқы жіктелімін жасап берді және логикалық дәлелдеу туралы ілімнің негізін қалады. Дәстүр бойынша [[Аристотель]]дің логикасы — [[аподейктика]] — анық, ақиқат білім туралы ілім, ол Аристотельдің “Аналитикасында” баяндалған.
Аристотель дедуктивтік-силлогистік ілімді дамытса, [[Эпикур]] мен оның ізбасарлары индуктивтік логиканың бастауын ашып, индуктивтік жалпылаудың бірқатар ережелерін тұжырымдаған. [[Аристотель]]дің логикалық идеяларының сақталуына, олардың мән-маңызының ашылуы мен тарихи жалғасын табуына ортағасырлық ислам философтары [[әл-Кинди]], [[әл-Фараби]], [[ибн Сина]], [[ибн Рушд]]тың сіңірген еңбегі зор. Аристотельдің дәлелденбейтін пікір, индукция туралы ілімін [[әл-Фараби]] жүйелі түрде дамытты. Ол [[предикат]] түрінде “өмір сүретін” құбылыстың бары жайында мүлде жаңа мәселе қойып, шартты [[силлогизм]] теориясын егжей-тегжейлі талдады, сөйтіп, логикадағы диалектикалық мәселелерді түсінуге елеулі үлес қосты.
Неміс философы [[Кант]] Аристотельге қарсы философияның зерттейтін формаларының деректік мәні жоқ, олар әншейінгі бос форма болып табылады, сондықтан, олардың мазмұн мен ақиқатқа қатысы жоқ деген пікір айтты. Кант пікірі бойынша, жалпы логика ғылымның формасын ғана емес, оның мазмұны мен генезисін де зерттейді. Жалпы логиканың ең жоғарғы принципі — қайшылық принципі (немесе қайшылыққа жол бермеу принципі), ал трансцендентальді логиканікі — әр түрлі пікірді біріктіріп, қисындастыру синтезі. [[Гегель]] “рухтың” тарихы, яғни мәдениет тарихы логикада синтезделуге тиіс, логика бұрынғы философияның, ең алдымен, онтологияның орнын басады, сонда болмыс пен ойлаудың тепе-теңдігі пікірдің дамуын, оның өз бетімен дамуының ішкі ырғағына сәйкес имманентті, диалекттка түрде болатынын дәлелдейді.
17 ғасырда Бэкон тәжірибеге сүйенген ғылымның басты құралы ретінде индуктивтік әдісті негіздеп, [[индуктивті логика]]ның негізін саралап, силлогизм ілімін сынға алды. Декарт керісінше дедуктивтік әдіс пен дедуктивтік логиканы жоғары бағалап, ақиқатты дәлелдеудің басты жолы деп есептеді. [[Формалды логика]]ның әрі қарай дамуына аса зор үлес қосқан философтардың бірі — Лейбниц. Ол Аристотель категорияларын талдау арқылы ең қарапайым бастапқы ұғымдар мен пікірлерді іріктеп алып, адам ойының әліпбиін” құрастыру идеясын ұсынды, математика логиканың негізін қалады. Дж.С. Милльдің индуктивті ой қорыту теориясы ықтималдық теориясы мен логика алгебрасының қалыптасуына байланысты 19 — 20 ғ-ларда логиканың зерттеу саласына айналды. Бұл кезеңде индуктивтік логикамен дедуктивтік-математика логика дамыды. [[Дж.Буль]], [[О де Морган]] және неміс математиктері [[Э.Шредер]],[[П.С. Порец,]] т.б. математика әдістерді логикаға қолданудың нәтижесінде осы заманғы логика алгебрасы қалыптасты.
Логикалық сөйлемдерді геометрия фигуралар арқылы түсіндіру әдісі И.Г. Ламберг және Б.Больцано еңбектерінде кездеседі. Сөйтіп, логикалық мәселелерді шешуде математика әдістерді қолдану кеңінен таралды. Қазақстанда математика логиканың дамуына академия [[А.Д. Тайманов]] зор үлес қосты. (''Нақты сілтемелер керек!'') Ол логиканың ойлау формаларын (ұғым, пікір, [[ой-қорытынды]]) зерттеп, олардың мәнін, түрлерін, арақатынастарын, олармен операциялар жасаудың тәртібін ашып, оларға тән ережелер мен түпкілікті ойлау заңдарын саралады. Формальді логиканың (қазіргі логика) символик. (немесе математика логика) саласы дәстүрлі логиканың тарихи сабақтасы болып саналады. Мұнда дәстүрлі логиканың қойған мәселелерін шешу үшін символдар тілі, математика әдістер, логикалық есептеулер қолданылады. Бұлайша қарастыру ойлаудың жаңа заңдылықтарын ашуға, ойлау процесін автоматтандыруға, сөйтіп, осыған негізделген жаңа техника мен технологияны жасауға жағдай жасайды.
Қазіргі кезде логика, негізінен, үш бөлімнен (пайымдаулар теориясы, математика және логикалық методология) тұратын, жан-жақты тармақталған ғылымға айналды. Тұтас алғанда, мұндағы зерттеулер тіл мен ойдың арақатынасының қай қырынан келетіне байланысты логикалық семиотика мен логикалық семантика тұрғысынан жүргізіледі. логикалық семиотикада тіл байламдары таңбалық объектілер ретінде қарастырылса, логикалық семантикада тіл мен логикалық теориялар олардың мазмұны жағынан зерделенеді.
Қазіргі логикада [[түсініктеме]] (интерпретация) ұғымы маңызды рөл атқарады, өйткені бұл ұғым арқылы логикалық заң және логикалық жалғасу ұғымдары анықталады. Кейінгі кездері логикалық зерттеулерде жаңа математика аппарат — категориялар теориясының тілі кеңінен қолданылуда. логикалық теориялар оларда зерделенетін логикалық лебіздердің сипатына, түптеп келгенде заттар қатынастарының түріне орай классикалық және бейклассикалық болып бөлінеді. Қазіргі логиканың маңызды бір бөлігі — металогикада Логикалық теориялардың қасиеттері (қайшылықсыздығы, толықтығы, түпкілікті дедуктивтік принциптерінің тәуелсіздігі, т.б.) зерттеледі, яғни оны логиканың өз түзілістері турасындағы өзіндік рефлексиясы деп атауға болады.
Логикалық методолдар да қазіргі логиканың бір бөлігін құрайды. Оны жалпы (яғни, ғылым білімнің барлық салаларында қолданылатын танымдық амалдарды зерттейтін) және жекелеген ғылымдардың методологиясы (дедуктивтік ғылымдардың методологиясы, эмпирик. ғылымдардың методологиясы, әлеуметтік және гуманитарлық білімнің методологиясы) деп бөледі. Логикалық-методолдар ізденістерде, әсіресе дедуктивтік ғылымдар методологиясы саласындағы жетістіктерді атауға болады (логиканың дедуктивтік теория ретінде құрылуы, математиканы негіздеу, білімді аксиоматизациялау және формальдандыру әдістерінің қолдау табуы, т.б.).
Қазіргі кезде эмпирик. ғылымдар методологиясының логикалық проблематикасы да (мысалы, гипотеза түзу және тексеру процесі, білімнің эмпирик. және теория деңгейлерінің арақатынасы, эмпирик. теориялардың Л-лық құрылымы, т.б.) белсенді зерттеліп келеді.
<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Ғылымтану. Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын — Павлодар: ҒӨФ «ЭКО», 2006 жыл. ISBN 9965-808-78-3</ref><ref>Қоғамдық білім негіздері: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлықбағытындағы 10-сыныбына арналған окулық / Ә.Нысанбаев, Ғ.Есім, М.Изотов, К.Жүкешев, т.б. – Алматы: «Мектеп» баспасы, 2006 жыл. ISBN 9965-33-570-2</ref>
==Дереккөздер==
<references/>
{{Жеті еркін өнер}}
{{Логика}}
[[Санат:Логика]]
[[Санат:Педагогика]]
[[Санат:Терминология]]
[[Санат:Ғылымтану]]
3t8phf30ujee63bz27lwxxl703nnosr
3693364
3693350
2026-11-08T10:33:33Z
1nter pares
146705
[[Special:Contributions/Asildaulet|Asildaulet]] ([[User talk:Asildaulet|т]]) өңдемелерінен [[User:~2026-58022-59|~2026-58022-59]] соңғы нұсқасына қайтарды
3689556
wikitext
text/x-wiki
{{Философия (жақтаулық)}}
'''Логика''' ({{lang-el|λογική}} - «талдауға құрылған», ''λόγος'' — «[[сөз]]», «[[сөйлем]]», «[[ойлау]]», «[[ақыл]]») — ойлау, оның формалары мен [[заңдылық]]тары туралы [[ғылым]]. Логика дәлелдеу мен теріске шығарудың белгілі бір әдіс-тәсілдері қаралатын ғылым [[теория]]лар жиынтығын құрайды.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: [[Педагогика]] / О 74 Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын — Павлодар: "ЭКО" ҒӨФ. [[2006]]. - 482 б. ISBN 9965-808-85-6</ref>
Ғылым ретіндегі логикадан логикалық дұрыс ойдың байланысы мен динамикасын (''ойлау логикасы'') айыра білу қажет. Ғылыми логика саласына белгілік құрылымдарды жасау мен зерттеу (''[[есептеу]], формальдік жүйеле''р), жалпы касиеттері логикалық оймен көрінетін және белгілік құрылымда белгіленетін шындықтың белгілі бір үзінділерін қарастыру (''[[модель]]дер'') енеді.
==Логикалық форма==
Логикалық форма — бұл мазмұнды тұжырымдардың байланыс әдісі. Мысалы, пікірдің екі түрлі нақты мазмұнын қарастырайық:
# Барлық ағаш — өсімдік.
# Барлық өзендер теңізге құяды.
Екеуінің мазмұндары жағынан айырмашылығын аңғару қиын емес, сонымен бірге біріншісі пікір ақиқат та, екіншісі — жалған пікір. Осы пікірдің мазмұнын шетке шығарып тастайық та, оларды S және Р ауыспалы бөлшектерімен алмастырайық. Нәтижесінде осы пікірлер "Барлық SP-нің негізі" деген логикалык формада кұрылады. Әр түрлі мазмұнды пікірлер "Егер от болса, түтін де болады" және "Егер тарих ғылымы болса, оның өз зандары да болады" деген пікірлер де бірдей логикалық формада "Егер А болса, В да болады" деген пікірді білдіреді. Сонымен, белгілі бір ойдың логикалық формасы сол ойдың қүрылымы, оның нақты мазмұны бөліктерінің байланыс тәсілі болып табылады.
Жоғарыда айтылғандарға сүйене отырып, логика ғылымына нақты анықтама беруге болады.
Логика—адам ойының логикалық формалары жағынан және кіріспе білім алу үдерісі кезінде, ақиқатқа жетуін оның заңдары мен пәнін қалыптастырушы қажетті шарттарды реттейтін ғылым.
Логика жалпы логикалық тәсілдерді (әдістерді) зерттейді. Логикалық әдістер адамның накты емірді тануында ете қажетті кұрал болмақ.
== Мақсаты мен зерттеу пәні ==
Логика ұғымы объективті дүниенің, [[шындық]]тың даму заңдылықтарын бейнелеу мағынасында да қолданылады. Кең мағынада логика [[ойлау]]дың ғана емес, [[болмыс]]тың да байланыстарын көрсетеді, бұл жағынан ол [[онтология]]мен сабақтас. Ойлау мен [[таным]] қатар жүретіндіктен логика таным теориясымен ([[гносеология]]мен) байланысады. Логика [[философия]]ның негізгі бөлігі болып табылады, өйткені философия “оймен басталып, оймен жалғасады, сондықтан оны кейде “ойлау туралы ойлау” деп анықтайды.
Логика тарихы философия тарихымен тығыз байланысты. логиканың алғашқы тарихи нұсқасын б.з.б. 4 ғасырда ежелгі грек философы [[Аристотель]] жасаған. Ол [[дедукция|дедуктивтік ой]] қорытулар теориясын (яғни силлогистиканы) қалыптастырып, логика қателердің алғашқы жіктелімін жасап берді және логикалық дәлелдеу туралы ілімнің негізін қалады. Дәстүр бойынша [[Аристотель]]дің логикасы — [[аподейктика]] — анық, ақиқат білім туралы ілім, ол Аристотельдің “Аналитикасында” баяндалған.
Аристотель дедуктивтік-силлогистік ілімді дамытса, [[Эпикур]] мен оның ізбасарлары индуктивтік логиканың бастауын ашып, индуктивтік жалпылаудың бірқатар ережелерін тұжырымдаған. [[Аристотель]]дің логикалық идеяларының сақталуына, олардың мән-маңызының ашылуы мен тарихи жалғасын табуына ортағасырлық ислам философтары [[әл-Кинди]], [[әл-Фараби]], [[ибн Сина]], [[ибн Рушд]]тың сіңірген еңбегі зор. Аристотельдің дәлелденбейтін пікір, индукция туралы ілімін [[әл-Фараби]] жүйелі түрде дамытты. Ол [[предикат]] түрінде “өмір сүретін” құбылыстың бары жайында мүлде жаңа мәселе қойып, шартты [[силлогизм]] теориясын егжей-тегжейлі талдады, сөйтіп, логикадағы диалектикалық мәселелерді түсінуге елеулі үлес қосты.
Неміс философы [[Кант]] Аристотельге қарсы философияның зерттейтін формаларының деректік мәні жоқ, олар әншейінгі бос форма болып табылады, сондықтан, олардың мазмұн мен ақиқатқа қатысы жоқ деген пікір айтты. Кант пікірі бойынша, жалпы логика ғылымның формасын ғана емес, оның мазмұны мен генезисін де зерттейді. Жалпы логиканың ең жоғарғы принципі — қайшылық принципі (немесе қайшылыққа жол бермеу принципі), ал трансцендентальді логиканікі — әр түрлі пікірді біріктіріп, қисындастыру синтезі. [[Гегель]] “рухтың” тарихы, яғни мәдениет тарихы логикада синтезделуге тиіс, логика бұрынғы философияның, ең алдымен, онтологияның орнын басады, сонда болмыс пен ойлаудың тепе-теңдігі пікірдің дамуын, оның өз бетімен дамуының ішкі ырғағына сәйкес имманентті, диалекттка түрде болатынын дәлелдейді.
17 ғасырда Бэкон тәжірибеге сүйенген ғылымның басты құралы ретінде индуктивтік әдісті негіздеп, [[индуктивті логика]]ның негізін саралап, силлогизм ілімін сынға алды. Декарт керісінше дедуктивтік әдіс пен дедуктивтік логиканы жоғары бағалап, ақиқатты дәлелдеудің басты жолы деп есептеді. [[Формалды логика]]ның әрі қарай дамуына аса зор үлес қосқан философтардың бірі — Лейбниц. Ол Аристотель категорияларын талдау арқылы ең қарапайым бастапқы ұғымдар мен пікірлерді іріктеп алып, адам ойының әліпбиін” құрастыру идеясын ұсынды, математика логиканың негізін қалады. Дж.С. Милльдің индуктивті ой қорыту теориясы ықтималдық теориясы мен логика алгебрасының қалыптасуына байланысты 19 — 20 ғ-ларда логиканың зерттеу саласына айналды. Бұл кезеңде индуктивтік логикамен дедуктивтік-математика логика дамыды. [[Дж.Буль]], [[О де Морган]] және неміс математиктері [[Э.Шредер]],[[П.С. Порец,]] т.б. математика әдістерді логикаға қолданудың нәтижесінде осы заманғы логика алгебрасы қалыптасты.
Логикалық сөйлемдерді геометрия фигуралар арқылы түсіндіру әдісі И.Г. Ламберг және Б.Больцано еңбектерінде кездеседі. Сөйтіп, логикалық мәселелерді шешуде математика әдістерді қолдану кеңінен таралды. Қазақстанда математика логиканың дамуына академия [[А.Д. Тайманов]] зор үлес қосты. (''Нақты сілтемелер керек!'') Ол логиканың ойлау формаларын (ұғым, пікір, [[ой-қорытынды]]) зерттеп, олардың мәнін, түрлерін, арақатынастарын, олармен операциялар жасаудың тәртібін ашып, оларға тән ережелер мен түпкілікті ойлау заңдарын саралады. Формальді логиканың (қазіргі логика) символик. (немесе математика логика) саласы дәстүрлі логиканың тарихи сабақтасы болып саналады. Мұнда дәстүрлі логиканың қойған мәселелерін шешу үшін символдар тілі, математика әдістер, логикалық есептеулер қолданылады. Бұлайша қарастыру ойлаудың жаңа заңдылықтарын ашуға, ойлау процесін автоматтандыруға, сөйтіп, осыған негізделген жаңа техника мен технологияны жасауға жағдай жасайды.
Қазіргі кезде логика, негізінен, үш бөлімнен (пайымдаулар теориясы, математика және логикалық методология) тұратын, жан-жақты тармақталған ғылымға айналды. Тұтас алғанда, мұндағы зерттеулер тіл мен ойдың арақатынасының қай қырынан келетіне байланысты логикалық семиотика мен логикалық семантика тұрғысынан жүргізіледі. логикалық семиотикада тіл байламдары таңбалық объектілер ретінде қарастырылса, логикалық семантикада тіл мен логикалық теориялар олардың мазмұны жағынан зерделенеді.
Қазіргі логикада [[түсініктеме]] (интерпретация) ұғымы маңызды рөл атқарады, өйткені бұл ұғым арқылы логикалық заң және логикалық жалғасу ұғымдары анықталады. Кейінгі кездері логикалық зерттеулерде жаңа математика аппарат — категориялар теориясының тілі кеңінен қолданылуда. логикалық теориялар оларда зерделенетін логикалық лебіздердің сипатына, түптеп келгенде заттар қатынастарының түріне орай классикалық және бейклассикалық болып бөлінеді. Қазіргі логиканың маңызды бір бөлігі — металогикада Логикалық теориялардың қасиеттері (қайшылықсыздығы, толықтығы, түпкілікті дедуктивтік принциптерінің тәуелсіздігі, т.б.) зерттеледі, яғни оны логиканың өз түзілістері турасындағы өзіндік рефлексиясы деп атауға болады.
Логикалық методолдар да қазіргі логиканың бір бөлігін құрайды. Оны жалпы (яғни, ғылым білімнің барлық салаларында қолданылатын танымдық амалдарды зерттейтін) және жекелеген ғылымдардың методологиясы (дедуктивтік ғылымдардың методологиясы, эмпирик. ғылымдардың методологиясы, әлеуметтік және гуманитарлық білімнің методологиясы) деп бөледі. Логикалық-методолдар ізденістерде, әсіресе дедуктивтік ғылымдар методологиясы саласындағы жетістіктерді атауға болады (логиканың дедуктивтік теория ретінде құрылуы, математиканы негіздеу, білімді аксиоматизациялау және формальдандыру әдістерінің қолдау табуы, т.б.).
Қазіргі кезде эмпирик. ғылымдар методологиясының логикалық проблематикасы да (мысалы, гипотеза түзу және тексеру процесі, білімнің эмпирик. және теория деңгейлерінің арақатынасы, эмпирик. теориялардың Л-лық құрылымы, т.б.) белсенді зерттеліп келеді.
<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Ғылымтану. Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын — Павлодар: ҒӨФ «ЭКО», 2006 жыл. ISBN 9965-808-78-3</ref><ref>Қоғамдық білім негіздері: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлықбағытындағы 10-сыныбына арналған окулық / Ә.Нысанбаев, Ғ.Есім, М.Изотов, К.Жүкешев, т.б. – Алматы: «Мектеп» баспасы, 2006 жыл. ISBN 9965-33-570-2</ref>
==Дереккөздер==
<references/>
{{Жеті еркін өнер}}
{{Логика}}
[[Санат:Логика]]
[[Санат:Педагогика]]
[[Санат:Терминология]]
[[Санат:Ғылымтану]]
f9sivajmai8c3fun6mu0q9qxvtoduxo
II Николай
0
30530
3693317
3497922
2026-11-08T09:49:36Z
CommonsDelinker
165
«[[:File:Mikola_II.jpg]]» деген «[[:File:Nicholas_II,_Russian_Emperor.jpg]]» дегенмен алмастырылды.
3693317
wikitext
text/x-wiki
{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = монарх
| Қазақша есімі = II Николай
| Шынайы есімі =II Николай Александрович
| Суреті = Nicholas II, Russian Emperor.jpg
| Атауы =
| Сурет ені = 280
| Елтаңба =Mali tsr.svg
| Елтаңба атауы =II Николайдың жеке елтаңбасы
| Елтаңба ені =
| Титулы = [[Ресей императорларының тізімі|Бүкілресей Императоры]]
| Лақап аты =
| Ту = Imperial Standard of the Emperor of Russia (1858–1917).svg
| Ту2 =Flag of Russia.svg
| Басқара бастады = 1 қараша 1894
| Басқаруын аяқтады = 15 наурыз 1917
| Басқарған кезеңі =
| Ізашары = [[III Александр]]
| Ізбасары =''лауазым ыдырады''
| Тәж кигізу жорасы =
| Биліктен бас тартуы =
| Мұрагері =
| Бірігіп басқарушы1 =
| Бірігіп басқарушы1Басқара бастады =
| Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады =
| регент1 =
| регент1Басқара бастады =
| регент1Басқаруын аяқтады =
| регент2 =
| регент2Басқара бастады =
| регент2Басқаруын аяқтады =
| Премьер =
| Вице-президент =
| Президент =
| Монарх =
| Губернатор =
| Вице-губернатор =
| Титулы_2 =[[Польша патшалығы|Польша патшасы]]
| Ту_2 = Merchant ensign of Vistula ships of Congress Poland.svg
| Ту2_2 =Coat of arms of Poland under Russian rule.svg
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 =1 қараша 1894
| Басқаруын аяқтады_2 =15 наурыз 1917
| Ізашары_2 =[[III Александр]]
| Ізбасары_2 =
| Титулы_3 = [[Финлянд Ұлы Кінәздігі|Финляндия]]ның Ұлы кінәзі
| Ту_3 = Flag_of_Russia.svg
| Ту2_3 =Coat of Arms of Grand Duchy of Finland-holding sabre.svg
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 = 1 қараша 1894
| Басқаруын аяқтады_3 = 15 наурыз 1917
| Ізашары_3 = [[III Александр]]
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 =
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Реті_4 =
| Басқара бастады_4 =
| Басқаруын аяқтады_4 =
| Ізашары_4 =
| Ізбасары_4 =
| Түсініктемелер =
| Мұрагерлері =
| Азаматтығы =
| Туған күні = 18.05.1868
| Туған жері = {{туғанжері|Пушкин (қала){{!}}Царское село|Пушкинда (Санкт-Петербург)}}, [[Царское село уезі]], [[Санкт-Петербург губерниясы]], [[Ресей империясы]]
| Қайтыс болған күні = 17.07.1918
| Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Екатеринбург|Екатеринбургте}}, [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]]
| Жерленді =
| Династия = [[Романовтар әулеті|Романовтар]]
| Туған кездегі есімі =
| Әкесі = [[III Александр]]
| Анасы = [[Мәрия Федоровқызы (III Александр әйелі)|Мәрия Федоровқызы]]
| Жұбайы = [[Александра Фёдоровна (II Николай әйелі)|Александра Фёдоровна]]
| Балалары = '''қыздары:''' Ольга Николайқызы, Татьяна Николайқызы, Мәрия Николайқызы және Анастасия Николайқызы<br>'''ұлы:''' Алексей Николайұлы
| Қызмет еткен жылдары =1887–1892
| Құрамында болды =
| Әскер түрі =[[Орыс Империялық әскері]]
| Атағы =[[Сурет:1904ic-p07r.png|30px]] [[Полковник]]
| Басқарды =
| Шайқасы =[[Бірінші дүниежүзілік соғысы]]
| Ғылыми аясы =
| Жұмыс істеген орны =
| Партиясы =
| Қызметі =
| Мамандығы =
| Білімі =
| Ғылыми дәрежесі =
| Марапаттары =
| Қолтаңбасы =
| Монограммасы =
| Сайты =
| Commons = Nicholas II of Russia
}}
'''II Николай''', '''Николай Александрович Романов''' ([[18 мамыр]] [[1868 жыл]], [[Пушкин (қала)|Царское Село]] – [[17 шілде]] [[1918 жыл]], [[Екатеринбург]]) — [[Ресей империясы]]ның соңғы [[Ресей императорларының тізімі|императоры]] (1894–1917), III Александрдың үлкен ұлы.
II Николай патшалық еткен кезең [[Ресей]] экономикасының жедел даму дәуіріне тура келді. Өнеркәсіптің шапшаң дамуы жұмысшы қозғалысының және шаруалар толқуының күшеюімен қатар жүрді. II Николай дамып келе жатқан революциялық қозғалысқа қарсы [[армия]]ны, [[полиция]]ны, [[сот]]ты пайдаланды, ұлтшылдық пен шовинизмді қоздырды, агрессиялық сыртқы [[саясат]] жүргізді, ал бұл саясат 1904–1905 жылдарғы орыс-жапон соғысына душар етті.
Орыс-жапон соғысында жеңілу елді 1905–1907 жылдардағы революцияға алып келді. Халық толқуынан жасқанған II Николай кейбір жеңілдіктерге баруға мәжбүр болды. Саяси партиялар жария жұмыс істей бастады. Столыпиннің аграрлық реформасы жүргізіліп, Қазақстанның, Сібірдің, Орта Азияның жергілікті тұрғындары өз жерлерінен ығыстырылды. [[Ресей империясы Мемлекеттік думасы|Мемлекеттік дума]]ны құрды (1906 жылы).
Сыртқы саясатта Ресей Антанта елдерімен жақындасып, [[Герман рейхі|Германия]] мен оның одақтастарына қарсы [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|1-дүниежүзілік соғысқа]] (1914 – 1918) қатысты. Орасан зор соғыс шығындары елді қатты тұралатты. Жұмысшылардың бас көтерулері мен шаруалар толқуы қайта күшейді, 1916 жылы Орта Азия мен Қазақстанда ұлт-азаттық қозғалысы болып өтті.
Елдегі саяси дағдарыс 1917 жылы [[Ақпан төңкерісі]]не ұласты. II Николай тақтан өз еркімен бас тартуға мәжбүр болды. Ол тұтқындалып, Тобольскіге, [[Қазан төңкерісі]]нен кейін [[Екатеринбург]]ке жіберілді. [[Ресейдегі азамат соғысы|Азамат соғысы]] жылдарында Кеңес өкіметінің қаулысы бойынша II Николай және оның отбасы мүшелері Екатеринбург қаласында атылды.<ref>А 31 Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет. ISBN 9965-893-73-Х</ref>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{бастама}}
{{commons|Николай II}}
[[Санат:Екатеринбургте қайтыс болғандар]]
[[Санат:Романовтар]]
[[Санат:Ресей императорлары]]
[[Санат:Финляндия билеушілері]]
[[Санат:КСРО-да бұйрықпен атылғандар]]
s1c0m27eob7ini4h2lc4afwqlpejdwr
Түркістан автономиясы
0
31713
3693347
3667513
2026-11-08T10:20:20Z
Asildaulet
186531
3693347
wikitext
text/x-wiki
{{Мемлекет
|Қазақша атауы = Түркістан автономиясы
|Шынайы атауы = Түркістан автономиялы республикасы
|Атау септігі = Түркістан
|Байрақ = Flag of the Turkestan (Kokand) Autonomy.svg
|Тілдері = [[Қазақ тілі|қазақша]], [[Қырғыз тілі|қырғызша]], [[Өзбек тілі|өзбекше]], [[Орыс тілі|орысша]]
|Мемлекеттік діні = Ислам
|Үкімет түрі = Автономиялы [[республика]]
|Құрылды = 1917 жылы 28 қараша
|Тәуелсіздігін алды = [[Ресей империясы]]-нан
|Астанасы = [[Ташкент]]
|Ірі қалалары = [[Ташкент]], [[Түркістан (қала)|Түркістан]]
|Басшы қызметі = [[Үкімет басшысы]] <br />[[Премьер-министр]]
|Басшылары = [[Мұхаметжан Тынышбайұлы|М. Тынышбаев]]<br />[[Мұстафа Шоқай|М. Шоқай]]
|Картада=AlashAutonomyKK.png
}}
{{Қазақстан тарихы}}
'''Түркістан Автономиясы(Мұхтарияты)''' немесе '''Қоқан автономиясы(Мұхтарияты)''' — Түркістан өлкесі халықтарының өзін-өзі басқаруын қамтамасыз ету мақсатында 1917 жылы 28 қарашада [[Ресей мемлекеті]] құрамында құрылған [[автономиялы мемлекет]].
Оның өмірге келуіне кеңестік биліктің Түркістан халықтарының өзін-өзі басқару құқығын мойындамауы түрткі болды. 1917 жылы [[Қазан төңкерісі]] жеңген соң, 22 қараша күні [[Ташкент]]те өз жұмысын аяқтаған 3-Түркістан өлкелік кеңестер съезі өлкеде кеңес билігінің орнағанын, соған байланысты [[Түркістан Халық Комиссарлары Кеңесі]]нің құрылғанын, өлкедегі биліктің ендігі уақытта соның қолына өтетіндігін мәлімдейді. 14 мүшесі бар бұл үкіметтің құрамында жергілікті мұсылман халықтарының бірде-бір өкілі жоқ еді. Бұл кеңестік биліктің отаршылдық сипатын танытқан оқиға болатын. Бұған жауап ретінде қүрамында [[Мұстафа Шоқай]], [[Махмұд Бехбудий]], т.б. бар "[[Түркістан өлкесі мұсылмандар кеңесі]]" 26 қараша күні Қоқан қаласында 4-Түркістан өлкелік төтенше мұсылмандар съезін шақырды. Үш күнге созылған съезд 28 қараша күні Түркістан өлкесін '''Түркістан автономиясы''' деп жариялап, Түркістан Құрылтайын шақырғанға дейін саяси биліктің [[Түркістан Уақытша Кеңесі]] мен Түркістан халық билігіне өтетіндігі жөнінде қаулы қабылдады. Түркістан Уақытша Кеңесі құрамына барлығы 54 адам енді, оның 32-сі Түркістаннан Бүкілресейлік Құрылтай жиналысына сайланған депутаттар еді. Бұлардың арасында негізгі тұрғындары қазақтардан тұра¬тын Сырдария мен Жетісу облыстарынан 11 өкіл бар болатын. Кеңес құрамында, сондай-ақ мұсылмандар съезі сайлаған өкілдермен бірге, каланың өзін-өзі басқару ұйымдары съезінің 4 өкілі, түрлі өлкелік "еуропалық" ұйымдардың 13 өкілі бар болатын. Түркістан Уақытша Кеңесі 12 орыннан тұрған Түркістан автономиясының Уакытша үкіметін бекітті. Съезд Түркістан өлкесіндегі барлық халықтардың құқығын сыйлап, қорғайтындығын мәлімдеп, өлкенің барлық мұсылман, орыс, т. б. тұрғындарын Түркістан автономиясы төңірегіне топтасуға шақырды. Сонымен, 1917 жылы қарашада Түркістанда қос билік орнап, оның алғашқысы кеңестік негізде құрылып, ең алдымен ресейлік қоныс аударушылардың мүддесін көздеп, жағдайын нығайта түсуге қызмет ететіндігін білдірсе, соңғысы отарлық езгіге қарсы, діни және ұлттық негізде құрылып, жергілікті халықтардың өзін-өзі бас¬қару құқығын баянды ету басты мақсаты екендігін жариялады. Түркістан Уақытша үкіметінің төрағасы және Ӏшкі істер министрі болып [[Мұхамеджан Тынышпаев]], Ӏшкі істер министрінің орынбасары болып [[заңгер]] Ә. Оразаев бекітілді. Уақытша үкіметтің Сыртқы істер министрі қызметіне [[Мұстафа Шоқай]] тағайындалды. Көп ұзамай Түркістан автономиясы үкіметінің төрағасы Мұстафа Шоқай болды. Түркістан автономиясының құрылуын Түркістан өлкесінің жергілікті халықтары зор қуанышпен карсы алып, оған қолдаушьшық танытуға даяр екендіктерін білдірді. 1918 жылы қаңтарда Түркістан қаласында өткен Сырдария қазақтарының съезі Сырдария облысы Алаш автономиясы жарияланғанға дейін Түркістан автономиясы құрамында болатындығын білдірді. Халық зор үміт артқан Түркістан автономиясын 1918 жылы 2 ақпанда Кеңес үкіметі қарулы күшпен таратып, оның бірнеше мүшелерін тұтқынға алды.<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref>
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
[[Санат:1917 жылы құрылғандар]]
[[Санат:Тарихи мемлекеттер]]
341ixlpkl1ccqhj5j0x373j8x30wvwx
3693366
3693347
2026-11-08T10:33:43Z
1nter pares
146705
[[Special:Contributions/Asildaulet|Asildaulet]] ([[User talk:Asildaulet|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды
3643600
wikitext
text/x-wiki
{{Мемлекет
|Қазақша атауы = Түркістан автономиясы
|Шынайы атауы = Түркістан автономиялы республикасы
|Атау септігі = Түркістан
|Байрақ = Flag of the Turkestan (Kokand) Autonomy.svg
|Тілдері = [[Қазақ тілі|қазақша]], [[Қырғыз тілі|қырғызша]], [[Өзбек тілі|өзбекше]], [[Орыс тілі|орысша]]
|Мемлекеттік діні = Ислам
|Үкімет түрі = Автономиялы [[республика]]
|Құрылды = 1917 жылы 28 қараша
|Тәуелсіздігін алды = [[Ресей империясы]]-нан
|Астанасы = [[Ташкент]]
|Ірі қалалары = [[Ташкент]], [[Түркістан (қала)|Түркістан]]
|Басшы қызметі = [[Үкімет басшысы]] <br />[[Премьер-министр]]
|Басшылары = [[Мұхаметжан Тынышбайұлы|М. Тынышбаев]]<br />[[Мұстафа Шоқай|М. Шоқай]]
|Картада=AlashAutonomyKK.png
}}
{{Қазақстан тарихы}}
'''Түркістан Автономиясы''' немесе '''Қоқан автономиясы''' — Түркістан өлкесі халықтарының өзін-өзі басқаруын қамтамасыз ету мақсатында 1917 жылы 28 қарашада [[Ресей мемлекеті]] құрамында құрылған [[автономиялы мемлекет]].
Оның өмірге келуіне кеңестік биліктің Түркістан халықтарының өзін-өзі басқару құқығын мойындамауы түрткі болды. 1917 жылы [[Қазан төңкерісі]] жеңген соң, 22 қараша күні [[Ташкент]]те өз жұмысын аяқтаған 3-Түркістан өлкелік кеңестер съезі өлкеде кеңес билігінің орнағанын, соған байланысты [[Түркістан Халық Комиссарлары Кеңесі]]нің құрылғанын, өлкедегі биліктің ендігі уақытта соның қолына өтетіндігін мәлімдейді. 14 мүшесі бар бұл үкіметтің құрамында жергілікті мұсылман халықтарының бірде-бір өкілі жоқ еді. Бұл кеңестік биліктің отаршылдық сипатын танытқан оқиға болатын. Бұған жауап ретінде қүрамында [[Мұстафа Шоқай]], [[Махмұд Бехбудий]], т.б. бар "[[Түркістан өлкесі мұсылмандар кеңесі]]" 26 қараша күні Қоқан қаласында 4-Түркістан өлкелік төтенше мұсылмандар съезін шақырды. Үш күнге созылған съезд 28 қараша күні Түркістан өлкесін '''Түркістан автономиясы''' деп жариялап, Түркістан Құрылтайын шақырғанға дейін саяси биліктің [[Түркістан Уақытша Кеңесі]] мен Түркістан халық билігіне өтетіндігі жөнінде қаулы қабылдады. Түркістан Уақытша Кеңесі құрамына барлығы 54 адам енді, оның 32-сі Түркістаннан Бүкілресейлік Құрылтай жиналысына сайланған депутаттар еді. Бұлардың арасында негізгі тұрғындары қазақтардан тұра¬тын Сырдария мен Жетісу облыстарынан 11 өкіл бар болатын. Кеңес құрамында, сондай-ақ мұсылмандар съезі сайлаған өкілдермен бірге, каланың өзін-өзі басқару ұйымдары съезінің 4 өкілі, түрлі өлкелік "еуропалық" ұйымдардың 13 өкілі бар болатын. Түркістан Уақытша Кеңесі 12 орыннан тұрған Түркістан автономиясының Уакытша үкіметін бекітті. Съезд Түркістан өлкесіндегі барлық халықтардың құқығын сыйлап, қорғайтындығын мәлімдеп, өлкенің барлық мұсылман, орыс, т. б. тұрғындарын Түркістан автономиясы төңірегіне топтасуға шақырды. Сонымен, 1917 жылы қарашада Түркістанда қос билік орнап, оның алғашқысы кеңестік негізде құрылып, ең алдымен ресейлік қоныс аударушылардың мүддесін көздеп, жағдайын нығайта түсуге қызмет ететіндігін білдірсе, соңғысы отарлық езгіге қарсы, діни және ұлттық негізде құрылып, жергілікті халықтардың өзін-өзі бас¬қару құқығын баянды ету басты мақсаты екендігін жариялады. Түркістан Уақытша үкіметінің төрағасы және Ӏшкі істер министрі болып [[Мұхамеджан Тынышпаев]], Ӏшкі істер министрінің орынбасары болып [[заңгер]] Ә. Оразаев бекітілді. Уақытша үкіметтің Сыртқы істер министрі қызметіне [[Мұстафа Шоқай]] тағайындалды. Көп ұзамай Түркістан автономиясы үкіметінің төрағасы Мұстафа Шоқай болды. Түркістан автономиясының құрылуын Түркістан өлкесінің жергілікті халықтары зор қуанышпен карсы алып, оған қолдаушьшық танытуға даяр екендіктерін білдірді. 1918 жылы қаңтарда Түркістан қаласында өткен Сырдария қазақтарының съезі Сырдария облысы Алаш автономиясы жарияланғанға дейін Түркістан автономиясы құрамында болатындығын білдірді. Халық зор үміт артқан Түркістан автономиясын 1918 жылы 2 ақпанда Кеңес үкіметі қарулы күшпен таратып, оның бірнеше мүшелерін тұтқынға алды.<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref>
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
[[Санат:1917 жылы құрылғандар]]
[[Санат:Тарихи мемлекеттер]]
p9tcdke2tx1rf0xb1jzpy1eil038jgb
Хирургия
0
31891
3693355
3519560
2026-11-08T10:28:48Z
Asildaulet
186531
3693355
wikitext
text/x-wiki
[[Сурет:Surgeon operating, Fitzsimons Army Medical Center, circa 1990.JPEG|thumb|Ашық жүректе жасалған операция]]
[[File:Blinddarm-01.jpg|thumb]]
'''Хирургия немесе Оташылық''' ({{lang-el|cheіr}} — қол және ''ergon'' — әрекет) — медицинаның негізінен операция жасау арқылы емделетін ауруларды зерттеп (''алдын алу, диагностикасын қою, емдеу''), [[операция]] жасау тәсілдері мен әдістерін, [[техника]]сын іздестіретін клиникалық саласы. Хирургия медицинаның [[терапия]] және [[акушерлік]] салалары сияқты ежелгі заманнан дамығаны белгілі.
==Тарихы==
===Ежелгі хирургия===
[[Сурет:Hippocrates rubens.jpg|thumb|left|[[Гиппократ]] (Ἱπποκράτης) – ежелгі грек дәрігері, көне медицина реформаторы.]]
Біздің заманымыздан бірнеше мыңдаған жыл бұрын Мысыр дәрігерлері денедегі артық қанды ағызып, шығып кеткен буынды салып, қол-аяққа, қуыққа операция жасаған.
Ежелгі [[Үндістан]]да адамның маңдайынан алынған теріні пайдаланып, мұрындағы ақауларды пластикалық жолмен түзеткен. Ал ежелгі [[Қытай]] дәрігері [[Бянь Цио]] (б.з.д. 6 ғ.) адамның ішкі органдарының ауруларын, хирургияны және дұрыс тамақтануды зерттеумен қатар, [[ауру]]ды емдегенде, ежелгі [[тибет]] және қытай медицинасының жетістіктері — [[акупунктура]] (қ. Инемен емдеу) мен күйдіруді кеңінен қолданған.
Хирургия [[Грекия]]да күшті дамыған. Гректің атақты ғалымы [[Гиппократ]]тың хирургия жөніндегі жазған еңбектері осы күнге дейін маңызын жойған жоқ. Онда сынған сүйекті, шыққан буынды қалай емдегенін және адамның бас сүйегіне, ішегіне жасаған операциялары жайлы жазған.
Белгілі рим дәрігері [[Цельс]]тің еңбектерінде көп қан кеткенде [[ампутация]] (ауырған не жарақаттанған органды кесіп тастау) жасап, қанды тоқтату, ірі қан тамырларын байлау, т.б. айтылған. Б.з.д. 2 ғасырда ежелгі римдік дәрігер [[Антиллус]] қан тамырының [[аневризм]]іне (қан тамырының кеңеюі) операция жасап, өзінің еңбектерінде жыланкөзді қалай емдеу керектігін, органдағы тасты қалай бөлшектеуге болатынын жазған. [[Гален|К.Гален]] өлген адамды сойып, оның анатомиялық құрылысын зерттеп, алған қорытындысын өз еңбектерінде жазған. Бірақ сол кездегі шіркеу, дін басылары мұндай зерттеулерге тыйым салып, бұл хирургияның дамуына кедергі жасады.
[[Грек]] және римдік хиругтардың тәжірибелерін араб дәрігерлері одан әрі жетілдірді. Олар жарақаттарды түрлі дәрілік қасиеті бар шөптермен және шараппен емдеп, іріңді жараларды емдеуде спиртті пайдаланған. [[Гипс]] алғаш рет араб дәрігерлеріне белгілі болған, олар сынған сүйектерді гипсті таңғышпен байлауды қолданған. Атақты ғалым [[Әбу Әли ибн Сина]]ның “[[Дәрігерлік ғылымның каноны]]” атты еңбегі медицинаның дамуына зор әсер етті.
===Ресейдегі хирургия===
Хирургияның қарқынды дамыған кезеңі 19 ғасыр, бұл кезде хирургиялық тәжірибеде [[наркоз]] және [[асептика]] (''операцияға, жараға пайдаланылатын аспаптарды, заттарды микробтан тазарту'') кеңінен пайдаланды. Бұл кезде хирургияның әрі қарай дамуына [[Ресей]] дәрігері [[Пирогов|Н.И. Пироговтың]], оның шәкірті [[Пелехин|П.П. Пелехиннің]], [[Склифосовский|Н.В. Склифосовскийдің]], [[Субботин|М.С. Субботиннің]], [[Бурденко|Н.Н. Бурденконың]], [[Бакулев|А.Н. Бакулевтің]], [[Петровский|Б.П. Петровскийдің]], [[Вишневский|А.А. Вишневскийдің]], т.б. еңбектері орасан зор әсер етті.
===Қазақстандағы хирургия===
[[Image:Acquapendente - Operationes chirurgicae, 1685 - 2984755.tif|thumb|[[Hieronymus Fabricius]], ''Operationes chirurgicae'', 1685]]
Қазақстанда бұрын хирургиялық емдеуді [[сынықшы]], [[бақсы]], [[балгер]]лер жүргізген. Алғашқы аурухана (лазарет) [[Семей]], [[Өскемен]] әскери бекіністерінде [[1720]] жылы ашылған. [[1845]] жылы Ордада ([[Орал]]) ішкі органдарды емдейтін 15 төсектік аурухана ашылды. [[1934]] жылы [[Республикалық қан құю станциясы]], [[1939]] жылы [[бұғақ]] ауруына қарсы диспансер ашылды. Республикада хирургия 1950 жылдардан бастап қарқынды дами бастады — [[өкпе]], [[кеуде]], [[жүрек-қантамыр]] хирургиясы, сондай-ақ [[ангиокардиография]] және рентгенді-эндоваскулярлық әдістер кеңінен қолданылды. [[Эндоскопия]]лық техника жетілдірілді, мұның нәтижесінде [[кеңірдек]] пен [[өңеш]], [[асқазан]] мен [[ішек]] ісіктерін (полиптерін) алып тастау операциялары жетілдірілді.
20 ғасырдың 70 — 80-жылдары ауруларды [[ультрадыбыс]] арқылы анықтау, компьютерлік [[томография]], ядролық магнитті-резонансты томография әдістері хирургиялық тәжірибеде кеңінен қолданылатын болды, сондай-ақ [[лазер]] және [[микрохирургия]] техникасы игерілді. [[1990]] жылдан бастап оперативті [[видеотехника]] іске қосылды. [[Эндовидеохирургия]]ны клиникалық тәжірибеге енгізудің нәтижесінде кеуде және құрсақ қуысына [[лапароскопия]]лық операциялар жасалынатын болды.
Қазіргі уақытта лапароскопиялық телевидеоқондырғылар республиканың барлық облыстар орталықтарында орнатылған. Қазақстанда видеоскопиялық хирургия 20 бағытта дамыған және сол арқылы эндокриндік жүйеге, әйелдердің жыныс органдарының әр түрлі ауруларына реконструктивті операциялар жасалынады. Жүрек-қантамырын [[эндоваскулярлы]] стентірлеу, [[кава-фильтр]]лерді орналастыру, қолқаны эндоскопиялық жолмен протездеу, соғып тұрған жүрекке операция жасау игерілді. [[Жүрек]]тің [[ишемия|ишемиялық ауруын]], [[миокард инфаркті]]сін, жүрек жетіспеушілігін емдеуде бағаналы клетканы қолданып регенерациялық [[терапия]] жүргізу жетілдірілді. Бұл миокардтың қалыпты қызмет ететін жаңа тіннің өсіндісін қалыптастыруға мүмкіндік береді. Қазір бұл бағытта бағаналы клеткаларды органдар мен жүйелердің әр түрлі ауруларында қолдану үшін эксперименталды зерттеу жұмыстары жүргізіледі. Сондай-ақ органдар мен жүйелердің, әсіресе, паренхиматозды, эндокринді органдар, орталық және шеткі жүйке жүйесі мен сүйек-буын жүйесінің транспланталогиясын дамытудың мемлекеттік бағдарламасы қабылданды.
Хирургияның [[онкология]], [[нейрохирургия]], [[ортопедия]], [[пластикалық хирургия]], [[микрохирургия]], т.б. салалары жақсы дамыды. Қазақстанда хирургтардың 2 конгресі ([[1997]]; [[2003]] ж., екеуі де [[Алматы]]да) өтті.<ref>''[[Қазақ Энциклопедиясы|Қазақ ұлттық энциклопедиясы]]'', 9 том</ref><ref>О.Д.Дайырбеков, Б.Е.Алтынбеков, Б.К.Торғауытов, У.И.Кенесариев, Т.С.Хайдарова
Аурудың алдын алу және сақтандыру бойынша орысша-қазақша терминологиялық сөздік.
Шымкент. “Ғасыр-Ш”, 2005 жыл. ISBN 9965-752-06-0</ref>
Республикада хирургияның дамуына ғалымдар:
* [[Сызғанов|А.Н. Сызғанов]];
* [[Зикеев|В.В. Зикеев]];
* [[Сергиевский|В.С. Сергиевский]];
* [[Брякин|М.И. Брякин]];
* [[Ткаченко|Г.К. Ткаченко]];
* [[Райз|А.Б. Райз]];
* [[Нұғыманов|С.Н. Нұғыманов]];
* [[Оразақов|Е.О. Оразақов]];
* [[Терлікбаев|Ә.А. Терлікбаев]];
* [[Ыдырысов|Ә.С. Ыдырысов]];
* [[Әлиев|М.Ә. Әлиев]];
* [[Ормантаев|Қ.С. Ормантаев]];
* [[Қзмұқанов|Ә.Қ. Қзмұқанов]].
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{commons|Category:Surgery}}
[[Санат:Хирургия]]
hendcbqbnwtge08lwsc15zjqd6womlw
3693362
3693355
2026-11-08T10:32:49Z
1nter pares
146705
[[Special:Contributions/Asildaulet|Asildaulet]] ([[User talk:Asildaulet|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды
2456661
wikitext
text/x-wiki
[[Сурет:Surgeon operating, Fitzsimons Army Medical Center, circa 1990.JPEG|thumb|Ашық жүректе жасалған операция]]
[[File:Blinddarm-01.jpg|thumb]]
'''Хирургия''' ({{lang-el|cheіr}} — қол және ''ergon'' — әрекет) — медицинаның негізінен операция жасау арқылы емделетін ауруларды зерттеп (''алдын алу, диагностикасын қою, емдеу''), [[операция]] жасау тәсілдері мен әдістерін, [[техника]]сын іздестіретін клиникалық саласы. Хирургия медицинаның [[терапия]] және [[акушерлік]] салалары сияқты ежелгі заманнан дамығаны белгілі.
==Тарихы==
===Ежелгі хирургия===
[[Сурет:Hippocrates rubens.jpg|thumb|left|[[Гиппократ]] (Ἱπποκράτης) – ежелгі грек дәрігері, көне медицина реформаторы.]]
Біздің заманымыздан бірнеше мыңдаған жыл бұрын Мысыр дәрігерлері денедегі артық қанды ағызып, шығып кеткен буынды салып, қол-аяққа, қуыққа операция жасаған.
Ежелгі [[Үндістан]]да адамның маңдайынан алынған теріні пайдаланып, мұрындағы ақауларды пластикалық жолмен түзеткен. Ал ежелгі [[Қытай]] дәрігері [[Бянь Цио]] (б.з.д. 6 ғ.) адамның ішкі органдарының ауруларын, хирургияны және дұрыс тамақтануды зерттеумен қатар, [[ауру]]ды емдегенде, ежелгі [[тибет]] және қытай медицинасының жетістіктері — [[акупунктура]] (қ. Инемен емдеу) мен күйдіруді кеңінен қолданған.
Хирургия [[Грекия]]да күшті дамыған. Гректің атақты ғалымы [[Гиппократ]]тың хирургия жөніндегі жазған еңбектері осы күнге дейін маңызын жойған жоқ. Онда сынған сүйекті, шыққан буынды қалай емдегенін және адамның бас сүйегіне, ішегіне жасаған операциялары жайлы жазған.
Белгілі рим дәрігері [[Цельс]]тің еңбектерінде көп қан кеткенде [[ампутация]] (ауырған не жарақаттанған органды кесіп тастау) жасап, қанды тоқтату, ірі қан тамырларын байлау, т.б. айтылған. Б.з.д. 2 ғасырда ежелгі римдік дәрігер [[Антиллус]] қан тамырының [[аневризм]]іне (қан тамырының кеңеюі) операция жасап, өзінің еңбектерінде жыланкөзді қалай емдеу керектігін, органдағы тасты қалай бөлшектеуге болатынын жазған. [[Гален|К.Гален]] өлген адамды сойып, оның анатомиялық құрылысын зерттеп, алған қорытындысын өз еңбектерінде жазған. Бірақ сол кездегі шіркеу, дін басылары мұндай зерттеулерге тыйым салып, бұл хирургияның дамуына кедергі жасады.
[[Грек]] және римдік хиругтардың тәжірибелерін араб дәрігерлері одан әрі жетілдірді. Олар жарақаттарды түрлі дәрілік қасиеті бар шөптермен және шараппен емдеп, іріңді жараларды емдеуде спиртті пайдаланған. [[Гипс]] алғаш рет араб дәрігерлеріне белгілі болған, олар сынған сүйектерді гипсті таңғышпен байлауды қолданған. Атақты ғалым [[Әбу Әли ибн Сина]]ның “[[Дәрігерлік ғылымның каноны]]” атты еңбегі медицинаның дамуына зор әсер етті.
===Ресейдегі хирургия===
Хирургияның қарқынды дамыған кезеңі 19 ғасыр, бұл кезде хирургиялық тәжірибеде [[наркоз]] және [[асептика]] (''операцияға, жараға пайдаланылатын аспаптарды, заттарды микробтан тазарту'') кеңінен пайдаланды. Бұл кезде хирургияның әрі қарай дамуына [[Ресей]] дәрігері [[Пирогов|Н.И. Пироговтың]], оның шәкірті [[Пелехин|П.П. Пелехиннің]], [[Склифосовский|Н.В. Склифосовскийдің]], [[Субботин|М.С. Субботиннің]], [[Бурденко|Н.Н. Бурденконың]], [[Бакулев|А.Н. Бакулевтің]], [[Петровский|Б.П. Петровскийдің]], [[Вишневский|А.А. Вишневскийдің]], т.б. еңбектері орасан зор әсер етті.
===Қазақстандағы хирургия===
[[Image:Acquapendente - Operationes chirurgicae, 1685 - 2984755.tif|thumb|[[Hieronymus Fabricius]], ''Operationes chirurgicae'', 1685]]
Қазақстанда бұрын хирургиялық емдеуді [[сынықшы]], [[бақсы]], [[балгер]]лер жүргізген. Алғашқы аурухана (лазарет) [[Семей]], [[Өскемен]] әскери бекіністерінде [[1720]] жылы ашылған. [[1845]] жылы Ордада ([[Орал]]) ішкі органдарды емдейтін 15 төсектік аурухана ашылды. [[1934]] жылы [[Республикалық қан құю станциясы]], [[1939]] жылы [[бұғақ]] ауруына қарсы диспансер ашылды. Республикада хирургия 1950 жылдардан бастап қарқынды дами бастады — [[өкпе]], [[кеуде]], [[жүрек-қантамыр]] хирургиясы, сондай-ақ [[ангиокардиография]] және рентгенді-эндоваскулярлық әдістер кеңінен қолданылды. [[Эндоскопия]]лық техника жетілдірілді, мұның нәтижесінде [[кеңірдек]] пен [[өңеш]], [[асқазан]] мен [[ішек]] ісіктерін (полиптерін) алып тастау операциялары жетілдірілді.
20 ғасырдың 70 — 80-жылдары ауруларды [[ультрадыбыс]] арқылы анықтау, компьютерлік [[томография]], ядролық магнитті-резонансты томография әдістері хирургиялық тәжірибеде кеңінен қолданылатын болды, сондай-ақ [[лазер]] және [[микрохирургия]] техникасы игерілді. [[1990]] жылдан бастап оперативті [[видеотехника]] іске қосылды. [[Эндовидеохирургия]]ны клиникалық тәжірибеге енгізудің нәтижесінде кеуде және құрсақ қуысына [[лапароскопия]]лық операциялар жасалынатын болды.
Қазіргі уақытта лапароскопиялық телевидеоқондырғылар республиканың барлық облыстар орталықтарында орнатылған. Қазақстанда видеоскопиялық хирургия 20 бағытта дамыған және сол арқылы эндокриндік жүйеге, әйелдердің жыныс органдарының әр түрлі ауруларына реконструктивті операциялар жасалынады. Жүрек-қантамырын [[эндоваскулярлы]] стентірлеу, [[кава-фильтр]]лерді орналастыру, қолқаны эндоскопиялық жолмен протездеу, соғып тұрған жүрекке операция жасау игерілді. [[Жүрек]]тің [[ишемия|ишемиялық ауруын]], [[миокард инфаркті]]сін, жүрек жетіспеушілігін емдеуде бағаналы клетканы қолданып регенерациялық [[терапия]] жүргізу жетілдірілді. Бұл миокардтың қалыпты қызмет ететін жаңа тіннің өсіндісін қалыптастыруға мүмкіндік береді. Қазір бұл бағытта бағаналы клеткаларды органдар мен жүйелердің әр түрлі ауруларында қолдану үшін эксперименталды зерттеу жұмыстары жүргізіледі. Сондай-ақ органдар мен жүйелердің, әсіресе, паренхиматозды, эндокринді органдар, орталық және шеткі жүйке жүйесі мен сүйек-буын жүйесінің транспланталогиясын дамытудың мемлекеттік бағдарламасы қабылданды.
Хирургияның [[онкология]], [[нейрохирургия]], [[ортопедия]], [[пластикалық хирургия]], [[микрохирургия]], т.б. салалары жақсы дамыды. Қазақстанда хирургтардың 2 конгресі ([[1997]]; [[2003]] ж., екеуі де [[Алматы]]да) өтті.<ref>''[[Қазақ Энциклопедиясы|Қазақ ұлттық энциклопедиясы]]'', 9 том</ref><ref>О.Д.Дайырбеков, Б.Е.Алтынбеков, Б.К.Торғауытов, У.И.Кенесариев, Т.С.Хайдарова
Аурудың алдын алу және сақтандыру бойынша орысша-қазақша терминологиялық сөздік.
Шымкент. “Ғасыр-Ш”, 2005 жыл. ISBN 9965-752-06-0</ref>
Республикада хирургияның дамуына ғалымдар:
* [[Сызғанов|А.Н. Сызғанов]];
* [[Зикеев|В.В. Зикеев]];
* [[Сергиевский|В.С. Сергиевский]];
* [[Брякин|М.И. Брякин]];
* [[Ткаченко|Г.К. Ткаченко]];
* [[Райз|А.Б. Райз]];
* [[Нұғыманов|С.Н. Нұғыманов]];
* [[Оразақов|Е.О. Оразақов]];
* [[Терлікбаев|Ә.А. Терлікбаев]];
* [[Ыдырысов|Ә.С. Ыдырысов]];
* [[Әлиев|М.Ә. Әлиев]];
* [[Ормантаев|Қ.С. Ормантаев]];
* [[Қзмұқанов|Ә.Қ. Қзмұқанов]].
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{commons|Category:Surgery}}
[[Санат:Хирургия]]
r54hhdmy9fwdmolonw4iqr42ydyb0w2
Көкқұтан
0
33699
3693359
3692757
2026-11-08T10:31:53Z
~2026-46472-89
184991
Қажет жерде бос орындар алынып, шылау сөздер мен жалғаулар қосылды
3693359
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| name = Көкқұтан
| status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref>{{IUCN2008|assessors=BirdLife International|year=2008|id=144670|title=Ardea cinerea|downloaded=9 ақпан 2009}} Database entry includes justification for why this species is of least concern.</ref>
| image = Graureiher - Ardea Cinerea.jpg
| image_width =
| regnum = [[Жануарлар]]
| phylum = [[Хордалылар]]
| classis = [[Құстар]]
| ordo = [[Ескекаяқты құстар]]
| familia = [[Құтандар]]
| genus = ''[[Ardea]]''
| species = '''''A. cinerea'''''
| binomial = ''Ardea cinerea''
| binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758
| range_map = Ardea cinerea map.png
| range_map_width =
| range_map_caption = Light green: summer<br />Dark green: all year<br />Blue: winter
}}
[[File:Ardea cinerea MHNT Crâne.jpg|thumb|Бас сүйек]]
[[File:Ardea cinerea MHNT.ZOO.2010.11.54.1.jpg|thumb| ''Ardea cinerea'']]
'''Көкқұтан''' ({{lang-la|Ardea cinerea}}) – [[ескекаяқты құстар]] жасағына (отрядына), құтан тұқымдасына жататын құс.
[[Еуропа]], [[Азия]] және [[Африка]]да тараған. Қазақстанда [[Сырдария]] алабында, [[Шу-Іле таулары]]нда, [[Балқаш]]–[[Алакөл]] қазаншұңқырында, [[Зайсан көлі]]нде, [[Қара Ертіс өзені]]нде, [[Каспий]]дің солтүстігінде, негізінен, далалық жерлерде кездеседі. Тұрқы 1 м-дей, денесі бүйірінен қысыңқы, тұмсығы ұзын (13 см-дей), түзу, өткір. Аяқтары ұзын. Желкесінде қауырсында қара айдары бар. Арқасы мен бүйірі сұр, бауыры, мойны және басы ақ, бірақ мойнында қара дағы болады. Қанаты қара жолақты. Өсімдігі мол [[өзен]], [[көл]] және [[батпақ]] жиектерін мекендейді. Ағаш басына не жерге ұялайды. 5–10 жасыл жұмыртқа салып, 26–27 күнде әлсіз балапандары шығады. Аталығы мен аналығы балапандарын 1,5 ай ішінде, тіпті ұядан шыққаннан кейін де асырайды. Көкқұтан ұялаған жерінде 7 айдай болады, кейде Қазақстанның оңтүстігінде қыстап та қалады. [[Бақа|Бақалармен]], [[балық|балықтармен]], [[жәндіктер|жәндіктермен]], [[бауырымен жорғалаушылар|бауырымен жорғалаушылармен]] және [[кемірушілер]]мен қоректенеді. Көкқұтан кейде балық шаруашылығына зиян келтіреді.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{wikify}}
[[Санат:Ескекаяқты құстар]]
{{stub}}
szebrgh0zxmku8thqpugs6dvtpuefw0
Барселона
0
38605
3693206
3506126
2026-11-08T07:00:47Z
Шырынханов Нұрали
174393
1. «Испаниядағы халық саны бойынша екінші үлкен қала» → «Испаниядағы халық саны бойынша екінші ірі қала» - «Үлкен қала» деген тіркес көлемді немесе аумақты білдіруі мүмкін. - Ал мұнда халық саны салыстырылып тұр. Сондықтан «халық саны бойынша екінші ірі қала» деген нұсқа нақты әрі табиғи. 2. «Каталония автономдық облысы» → «Каталония автономиялық бірлестігі» - Испанияның әкімшілік құрылымында autonomous community ұғымы қолданылады. - Қазақша мәтінде оны «автономиялық бірлестік» деп берген дұрыс.
3693206
wikitext
text/x-wiki
{{мағына|Барселона (айрық)}}
{{Елді мекен
|статусы = Қала
|қазақша атауы = Барселона
|шынайы атауы = {{lang2|ca|es|Barcelona}}
|сурет = {{Photomontage|
|color=#ffffff
| photo1a = Sagrada Familia 8-12-21 (1) (cropped 3 to 2).jpg
| photo2a = Museo Nacional de Arte de Cataluña, Barcelona - panoramio (4) (cropped 3 to 2).jpg
| photo2b = ArcTriomf bymanolomoreno (cropped 3 to 2).jpg
| photo3a = 169 Casa Milà (la Pedrera), pg. de Gràcia 92 - c. Provença (Barcelona) (cropped 3 to 2).jpg
| photo3b = Güell BCN.jpg
| photo4a = Aerial view of La Sagrada Familia, Barcelona, Spain (51227006134).jpg
| position = center
| spacing = 2
| border = 0
| size = 270
| text = }}
|жағдайы =
|ел = Испания
|елтаңба = Escut de Barcelona.svg
|ту = Flag of Barcelona.svg{{!}}border
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы = Автономды қоғам
|елтаңба ені =
|lat_dir=N|lat_deg=41|lat_min=23|lat_sec=
|lon_dir=E|lon_deg=2|lon_min=11|lon_sec=
|CoordAddon =
|CoordScale =
|ту ені =
|шекара түрі =
|кестедегі шекара =
|ел картасының өлшемi =
|аймақ картасының өлшемi = 250
|аудан картасының өлшемi = 250
|аймақ түрі = провинция
|аймағы = Каталония
|кестедегі аймақ = Барселона (провинция){{!}}Барселона
|аудан түрі =
|ауданы =
|кестедегі аудан =
|қауым түрі = комарка
|қауым = Барселонес
|кестедегі қауым = Барселонес
|ішкі бөлінісі = 10 округ
|басшының түрi = Алькальд (мэр)
|басшысы = [[Ада Колау]] (Ada Colau)
|құрылған уақыты =
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы =
|жер аумағы = 100,4
|биiктiктiң түрi =
|орталығының биiктігі = 12
|климаты =
|ресми тілі = каталан
|тұрғыны = {{өсім}} 1 617 487<ref>[http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&path=%2Ft20%2Fe260%2Fa2011%2F&file=pcaxis&N=&L=1 Национальный институт статистики Испании]{{ref-es}}</ref>
|санақ жылы = 2016
|тығыздығы = 16 095
|шоғырлануы = 3 186 461
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним = барселондықтар, барселондық<ref name="этнохороним">{{Кітап:Русские названия жителей: Словарь-справочник|41}}</ref>
|уақыт белдеуі = +1
|DST =
|телефон коды = +34 93
|пошта индексі = 08001-08080
|пошта индекстері =
|автомобиль коды =
|идентификатор түрі =
|сандық идентификаторы =
|ортаққордағы санаты =
|сайты = http://www.barcelona.cat/
|сайт тілі =
}}
'''Барселона''' ({{lang-ca|Barcelona}} {{IPA|/bəɾsəˈɫonə/}}, {{lang-es|Barcelona}} {{IPA|/baɾθeˈlona/}}) — [[Испания|Испаниядағы]] халық саны бойынша екінші ірі [[қала]] әрі [[муниципалитет]]. Ол [[Каталония|Каталония автономиялық]] бірлестігінің, [[Барселона]] [[провинциясының]] және [[Барселонес]] комаркасының әкімшілік орталығы. Барселона — Каталонияның тарихи астанасы. Қала [[Жерорта теңізі|Жерорта теңізінің]] жағалауында, [[Пиреней түбегі|Пиреней түбегінің]] солтүстік-шығысында орналасқан. Ол [[Испания|Испанияның]] маңызды өнеркәсіптік, сауда және мәдени орталықтарының бірі, сондай-ақ Еуропадағы ірі туристік орталықтардың бірі.
2026 жылғы 1 қаңтардағы дерек бойынша, [[Барселона]] қаласының халқы 1 729 963 адамды құрады. Ал қаланы қоршаған метрополиялық аймақта 5 миллионнан астам адам тұрады. Барселона — Испаниядағы халқы ең тығыз орналасқан ірі қалалардың бірі әрі Каталония автономиялық бірлестігінің әкімшілік, экономикалық және мәдени орталығы.
[[Жерорта теңізі|Жерорта теңізінің]] жағасында орналасқан, шамамен [[Пиреней таулары|Пиреней]] тау тізбегінен оңтүстікке қарай 120 [[Километр|км]] және [[Франция]] шекарасында, шағын тегіс жағалау желісінде жатыр, шығысында теңізбен шектеулі, батысында Сьерра-де-Коллсерола, оңтүстікке Рио-де-Льобрегат және солтүстікке Бесос өзеніне созылып жатыр. Өз аттас Барселона графтықтың астанасы, әдетте, жататын атауымен Сьюдад Кондал аномациялық деноминациясы ретінде қолданылады.
Барселонада әр түрлі халықаралық іс-шаралар өтетін орын ретінде дамытуға және жаһандық барлығы бірге түйістіруге ықпал еткен орталық. Соның ішінде 1888 жылғы Көрме, [[Дүниежүзілік көрме (1929)|1929 жылғы Халықаралық Көрме]], [[Жазғы Олимпиадалық Ойындар 1992|1992 жылғы Олимпиадалық Ойындар]] және 2004 жылғы Әмбебап Мәдениет форумы неғұрлым өзекті. Бұл сондай-ақ Одақтың Жерорта теңізі хатшылығының штаб-пәтері.<ref>[https://web.archive.org/web/20100115071202/http://www.lavanguardia.es/lv24h/20081104/53572856738.html «Barcelona, elegida oficialmente sede del secretariado de la Unión por el Mediterráneo.]</ref>
Қазіргі уақытта, Барселона өзінің мәдени, қаржы, сауда және туристік жағынан жаһандық қала ретінде танылды. Меңгерген ең маңызды Жерорта теңізі порттарының бірі, және сондай-ақ, Испания мен Франция арасындағы байланыстыратын тас жол және жылдамдығы жоғары темір жол бойынша қосатын басты нүктесі. Барселона-Эль-Прат Халықаралық әуежайы, қала орталығынан 15 км жерде, 2014 жылы 37,5 млн.-нан астам жолаушы қабылдаған.<ref>[http://www.aena.es/csee/Satellite/conocenos/es/Prensa_FA/1237570021447/1237548067601/ «Detalle de nota de prensa - Notas de prensa - Notas de prensa - Aena»]. <div class="cx-overlay"><div class="cx-spinner"><div class="bounce1"></div><div class="bounce2"></div><div class="bounce3"></div></div></div></ref>
== Бірегейлік элементтері ==
=== Жер атаулары ===
[[Сурет:Barcino marble barcelona.jpg|нобай|Б.з. 200-230 орайластырылған рим мәрмәр стеласы. Қаланың аты шыққан Баркино колониясында атын оқуға болады. [[Барселона қала тарихы мұражайы]].]]
Барселона атауының шынайы мағынасы белгісіз және оның пайда болуы туралы түсіндіруге тырысатын бірнеше теория мен аңыз бар. Білуімізше шын мәнінде ерекше Пиренейлік қала болған, ол лаетондық тайпасынан шыққан. Кейінірек оны Гней Корнелия Сципион Кальво басып алады,<ref>A. Cirici, ''Barcelona pam a pam'', 6.ª edición, Editorial Teide, Barcelona, 1971, pág. 10</ref> және басым бөлігін рим колониясына айналдырылып, Юлий Цезарьдың және Октавиа Аугустоның қорғауына алынған, осыдан кейін Лулия Аугуста Патерна Фавентиа Барсино деген ат алған.<ref>{{cita web |url=http://web.archive.org/web/20090207002948/http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761567148/Barcelona_ciudad_Espa%C3%B1a.html|título=Barcelona ciudad España - MSN Encarta|fechaacceso=4 de abril de 2016|fecha=3 de noviembre de 2009|sitioweb=[[MSN Encarta]]}}</ref> Орта ғасырдағы атаудың өзгеру тарихы қаншама рет Барчинона, Барцалона, Барчелона және Барченона деген атауларға ауысқан.
Бір аңыздарға сенсек Барселона сөзі қаланың негізін гипотезалық қалаған генерал Гамилькар Барка Пиреней анклавын Иберияға табан тірегеннен соң жаулап алған, сондай ақ басқа аңызда қазіргі Пун соғысы кезінде Пиреней түбегін толық бағындырған Ганибалдың ұлы туралы аңыз бар.<ref>D. Agustí, ''Historia breve de Barcelona'', Sílex Ediciones, 2008, pág. 22 (Puede consultarse en [http://books.google.es/books?id=TERMnjyJLN8C&pg=PA22&dq=an%C3%ADbal+fundaci%C3%B3n+barcelona&ei=DS6ESuKbF5XgNZW50IcM&hl=ca#v=onepage&q=an%C3%ADbal%20fundaci%C3%B3n%20barcelona&f=false Google Books)]</ref> Дегенмен, карфагендік Барка тегі мен Барселона атты қала атауын байланыстыратын құжаттар жоқ. Қала атауының тағы да бірнеше түсіндірмелері бар, финика дәуіріне жататын бұл ибер тіліндегі жазуда, [[Сурет:Barkeno.png|34px|Barkeno en escritura íbera]] сөзі бар тиын табылған.<ref>Emérita: Revista de Lingüística y Filología clásica 11 (1943), p.468.</ref>
Сондай-ақ қала атауын түсіндіретін [[Мифология|мифологиялық]] аңыз да бар. Аңызға сенсекғ Геракл [[Алтын руно|Алтын руноны]] табуға көмектесу үшін аргонаутарға төртінші жұмысын бітіргеннен соң қосылады, бірақ каталан жағалауына келген кезде экспедиция жасаған қайықты дауыл шашып тастайды, осылай тоғызышысы аяқталады. [[Геракл]] іздеп іздеп аяғында Барка Нона (тоғызыншы арал) аралын тауып алады, ол қазіргі Монжуик. Экипаж өте ыңғайлы жерге тап болады, [[Гермес|Герместің]] (сауда мен өнер құдайы) көмегімен Барселона деген атау берген қаланың негізін қалауға шешім қабылдайды.<ref>[http://etimologias.dechile.net/?Barcelona Origen mitológico del nombre de Barcelona]</ref>
=== Рәміздері ===
{{Main|Барселона елтаңбасы|Барселона туы}}
Барселона елтаңбасы өзінің бастауын Орта ғасырлардан алады және алғаш рет осы қалпында [[1329 жыл|1329 жылы]] пайда болды.<ref>[http://www.scgenealogia.org/articles/escutbarcelona.htm ''L'escut de Barcelona, Societat Catalana de Genealogia, Heràldica, Sigil·lografia, Vexil·lologia i Nobiliària'']</ref> Елтаңба төрт ширектен тұрады, бірінші және төртінші ширекте Әулие Георгий кресті қызыл түсті күмістен жасалған, қызл түсті алтыннан жасалған екінші және үшінші ширек төрт княздік /корольдік таңбаны білдіреді. Сондай-ақ әр ширек әр түрлі нұсқада пайда болады. Бір, екі, үш, тіпті бес қосылған жолақтан тұралды Тәждің басындағы елтаңба, қаладағы [[Арагон тәжі|Арагон тәжінің]] монархтарының суверенитетін білдіреді.<ref>[https://web.archive.org/web/20160630011920/http://www.scgenealogia.org/articles/escutbarcelona.htm Origen del escudo], Sociedad Catalana de genealogía, heráldica, sigilografía, vexilología y noviliaria.</ref> Ту тікелей елтаңбдан шыққан, сол сиақты бір құрамда, тек тәжі жоқ.
Франконың диктатурасы кезінде таңбаның қызыл түсті екі таяқшалары алдыңғы кейбір ортағасырлық нұсқаларында, XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында болған, нақты мағынасын жеңілдету үшін халықтың кейбір секторлары тарапынан сынға ұшырады және олар Испания белгілеу үшін біріктіру ниетімен жатқызылған. [[1996 жыл|1996 жылы]] басталған процесс таңбаларды қалыпқа келтіру бірнеше жылға созылды, дегенмен шынайы нұсқасына қайтарылмады, бірақ бұл қалқан шабыт берген логотип ресми бекітілді. Каталана Генеалогия, Геральдика, Сигильлография, Вексиллогия және Нобилария қауымы бұл процесс дұрыс жүргізілмеді деп айыптап сотқа арыз берді, олар жеңіп шығып, Қаладан геральдика және вексиалогияға сай қарастыруды талап етті. Сондай-ақ тарихи елтаңбадан тікелей туындайтын [[Изотип|изотипін]] пайдаланды.
== Географиясы ==
Барселона [[Пиреней түбегі]]нің солтүстік-шығысында орналасқан. Шығысын [[Жерорта теңізі]] шайып жатыр. Оңтүстінде [[Кольсерола]] ({{lang-ca|Collserola}}) тау тізбегі және [[Льобрегат өзені]], солтүстігінде [[Бесос өзені]] орналасқан.
[[File:Statue in Plaza Catalunya, Barcelona.JPG|right|300px|thumb|Каталония мүсіні]]
=== Орналасқан жері ===
[[Сурет:Municipio de Barcelona (Provincia de Barcelona).svg|нобай|Барселонаның провицинциясының [[Муниципалитет|муниципалитеті]].]]
Барселона қаласы Пириней түбегінде Жерорта теңізінің жағасынан табуға болады, дәл [[Өзен атырауы|өзендер атырауларының]] ортасында, оңтүстік батысында [[Льобрегат]] өзені, солтүстігінде [[Безос]]. Муниципиалитет оңтүстіктен солтүстікке қарай және сағат тілінің бағытымен келесі муниципалитеттермен шектелген: Эль-Прат-де-Льобрегат, Оспиталет-де-Льобрегат, Эсплугес-де-Льобрегат, Сан Юст Десверн, Сан-Фелиу-де-Льобрегат, Молинс-де-Рей, Сан-Кугат-дель-Вальес, Серданьола-дель-Валлес Монкада және Реиках, Санта-Колома-де-Граменет және Сан Адриа-де-Бесос. Бірінші екі жәнесоңғы екі муниципалитет, олар қаламен қалалық аймақ арқылы жақсы қарым қатынас орнатқан, Сант-Кугат-дель-Валлес және Серданьола-дель-Вальес Барселонадан оңаша орналасқан, өйткені араларында Сьерра-Литораль және Сьерра-Коллсерола табиғи парктері шынайы кедергі болып тұр.
Барселона сондай-ақ Сьерра-Коллсероладағы Льобрегат муниципалитетінің аз бөлігін алып жатыр. Вайбидерра және Жазықтар Коллсерола табиғи тауына ығыстырылған. Сондай-ақ Санта Cреу Олорда муниципалитетінің бір бөлігі батыс Вальестар мен Бахо Льобрегаттар арасынан өтеді.
Осылайша Барселона Барселонесла ауданының астанасы,оны муниципалиттер құрады, Оспиталет-де-Льобрегат, Бадалона, Санта-Колома-де-Граменет және Сан Адриа-де-Бесос. Облыс солтүстігінде [[Вальес-Оксиденталь|Вальес-Оссиденталмен]] шектеседі, ал солтүстік шығысында [[Вальес-Орьенталь|Вальес-Ориенталь]] және [[Маресме|Маресмемен]], солтүстік батысында [[Жерорта теңізі|Жерорта теңізімен]] және шығысы мен оңтүстігінде [[Бахо Льобрегат|Бахо Льобрегатпен]] шектеседі.
[[Сурет:Barcelona. View from Tibidabo.jpg|нобай|center|800px|[[Тибибабо]] тауынан алынған Барселонаға шолу]]
'''Көрші қалалар:'''<ref>{{cita web
|url=https://www.google.es/maps/place/Barcelona/@41.39479,2.1487679,12z/data=!3m1!4b1!4m2!3m1!1s0x12a49816718e30e5:0x44b0fb3d4f47660a
|título= Google Maps (Barcelona)
|editor= google.es/maps
|fechaacceso= 10 de marzo de 2015
}}</ref>
<center>
{| class="wikitable" width ="40%" border = 2 align="center"
|-----
| width ="20%" align="center" | ''Солтүстік-Батыста:'' Сан Кугат-дель-Вальес
| width ="30%" align="center" | ''Солтүстікте:'' Серданьола-дель-Валлес және Монкада мен Реисак
| width ="20%" align="center" | ''Солтүстік-Шығыста:'' Санта-Колома-де-Граменет және Сан Адриа-де-Бесос
|-----
| width ="20%" align="center" | ''Батыста:'' Молинс де Рей, Сан Фелиу де Йобрегат, Сан Юст Десверн және Эсплугуес де Йобрегат
| width ="30%" align="center" | [[Сурет:Rosa de los vientos.svg|75px]]
| width ="20%" align="center" | ''Шығыста:'' [[Жерорта теңізі|Жерорта теңіз]]
|-----
| width ="20%" align="center" | ''Оңтүстік-Батыста:'' Оспиталет-де-Льобрегат және Эль-Прат-де-Льобрегат
| width ="30%" align="center" | ''Оңтүстікте:''
[[Жерорта теңізі|Жерорта теңіз]]
| width ="10%" align="center" | ''Оңтүстік-Шығыста:'' [[Жерорта теңізі|Жерорта теңіз]]
|}
</center>
=== Топографиясы ===
[[Сурет:Barcelona ISS009-E-9987.jpg|нобай|Барселонаның әуеден көрінісі]]
[[Жерорта теңізі|Жерорта теңізінің]] жағалауында орналасқан, Барселона көлбеу жазықтықта орналасқан, ол оңтүстік батысында [[Льобрегат]] өзені мен солтүстік-батысына [[Безос]] өзендерінің дельтасында қалыптасқан. Оңтүстік-шығысында жағалау сызығымен шектелген, және солүстік шығысында [[Сьерра де Кольсерола|Сьерра де Кольсероламен]] (ең жоғарғы нүктесі Тибибадо шыңы биіктігі 516 м<ref name=mapatopoign/>), келесісі жағалау сызығына параллель жатыр, қаланы әбден анықталған аймақта құрайды.
Барселона [[жағалау]] сызығы уақыт өте келе өзгерген, ол тарихтан бұрын [[Пласа-де-Каталунья|Каталониа орталық алаңы]] орналасқан жерге дейін келген. Барселонета орналасқан жерлер бір жарым ғасыр бұрын ғана қаланған. Бұл жерлер теңізден солтүстіктен келген жер жыныстарының бірігуінің нәтижесінің жемісі және 1640 жылы салынған жағалаудың дауылға қарсы құрсауымен ұсталған, және олар ақырында ежелгі Майанс аралының табанында (қазіргі күні бұл жерде [[Франция вокзалы (Барселона)|Франция вокзалы]] орналасқан) берік материкте орналасқан, Барселоната тілінің негізін түзеді.
Барселонаның бір бөлігі жағалауға барынша жақын биік төбелермен бөлінген, олардың кейібіреуі урбандалған, және қалғандары парктерге айналдырылған, олардың ішінде [[Кармело тауы (Барселона)|Кармело]] (265,6 метр), [[Монтеролс (Барселона)|Монтеролс]] (127,3 м), [[Путксет (Барселона)|Путксет]] (182.7 м), [[Ровира (Барселона)|Ровира]] (206,8 м) және [[Туро-де-ла-Пеира (Барселона)|Туро-де-ла-Пеира]] (138 метр) бар. Барселона ең танымал шыңы жағалау сызығынан сәл жоғары және Льобрегат дельтасымеен бөлінген [[Монтхуик (Барселона)|Монтжуик]] тауы (184,8 метр).<ref name="icc">[http://www.icc.es/ Instituto Cartográfico de Cataluña] [[Altitud|Altitudes]] tomadas del Mapa Topográfico de Cataluña 1:10.000</ref> Аяғында қаланың тарихи негізі орналасқан 16,9 метр Табер мысын айтып өту қажет.
==== Жағалау ====
[[Сурет:050529 Barcelona 057.jpg|нобай|Барселона жағажайы]]
Соңғы жылдары Барселонада соғылдар көрікті жерлерінің бірі жағалауы. [[1992 жыл|1992 жылы]] жағалауды қалпына келтірудің нәтижесінде, Жазғы ойындарды өткізуге мүмкіндік берді,[[1992 жыл|1992 жылы]] іске асқан Барселонада тоғыз жаңа жағажайлар және шомылу аймақтары 4,2 сызықтық километрге созылып жатыр. Жағалаулар түгел қаланы алып жатыр, қала орталығымен байланысып жатыр және қаланың кез келген нүстесінен бірнеше минуттық жерде орналасқан. Барлығы толық қызмет түрлерімен: душтармен, бейне бақылау, [[Қызыл Крест және Қызыл Жарты Ай халықаралық қозғалысы|Қызыл Керестпен]] жабдықталған және, кейбір жағдайларда, киім ауыстыру орындары, гамактарды жалға беру, жағажай арналған барлар бар. Жағажайлар әр күні тазалау жұмыстары жыл бойына жүргізіледі, және барлығында осының маңыздылығын дәлелдейтін Еуропалық Одақтың туы ілінген.
Барселона әкімшілігінің мәліметінше әр жылы жеті миллионнан астам шомулушылар қабылданады. Олардың басым бөлігі мамыр және қыркүйек айларындағы жақсы ауа-райына қарайтын болғанменен де, қала тұрғындары және келушілер жылдың қалған уақытында еш уайымсыз жағалауда дем ала алады, өйткені олар теннис, волейбол және басқа спорт түрлерін ойнауға жабдықталған. Барселона жағалауында [[Hotel Arts]]-пен бірге заманауи талассотерапия орталығы, Теңіз спорт комплексі бар, теңіз суы бар бассейндер қарастырылған, және жыл бойы медициналық және спорт қызмет түрлерінен ләззат алуға мүмкіндік береді. Он жағалау оңтүстіктен солтүстікке қарай Сан Себастьян жағалауында, Сан Мигель, Барсаленота, Соморростро, Нуева Икариа, Богатели, Мар Белла, Леванта және Форум шомылу бөлмелері орналасқан. Мар Белла жағалауы нудисьтерге арналған орын.
[[Сурет:Playas_de_Barcelona.jpg|нобай|centro|800px|Барселона жағажайы.]]
== Тарихы ==
== Экономикасы ==
Қазіргі кезде негізгі дамыған өндіріс салаларына жеңіл, химия, фармацевтика, автомобильдік және электрондық салалар кіреді.
Барселонада автоқұрастыру зауыттары да көп шоғырланған, атап айтқанда испандық «[[СЕАТ]]» фирмасы («[[Фольксваген]]» тобы), әрі басқа да шетелдік — «[[Рено]]», «[[Пежо]]», «[[Форд]]» және т. б.
== Транспорт ==
== Әкімшілік құрылымы ==
== Көрнекті жерлері ==
{{Жазғы ОО астаналары}}
[[Санат:Испания порттары]]
[[Санат:Испания қалалары]]
bcx1z2qd4a43zn9jt4egtoudwd43w3z
3693209
3693206
2026-11-08T07:02:02Z
Шырынханов Нұрали
174393
тузедім
3693209
wikitext
text/x-wiki
{{мағына|Барселона (айрық)}}
{{Елді мекен
|статусы = Қала
|қазақша атауы = Барселона
|шынайы атауы = {{lang2|ca|es|Barcelona}}
|сурет = {{Photomontage|
|color=#ffffff
| photo1a = Sagrada Familia 8-12-21 (1) (cropped 3 to 2).jpg
| photo2a = Museo Nacional de Arte de Cataluña, Barcelona - panoramio (4) (cropped 3 to 2).jpg
| photo2b = ArcTriomf bymanolomoreno (cropped 3 to 2).jpg
| photo3a = 169 Casa Milà (la Pedrera), pg. de Gràcia 92 - c. Provença (Barcelona) (cropped 3 to 2).jpg
| photo3b = Güell BCN.jpg
| photo4a = Aerial view of La Sagrada Familia, Barcelona, Spain (51227006134).jpg
| position = center
| spacing = 2
| border = 0
| size = 270
| text = }}
|жағдайы =
|ел = Испания
|елтаңба = Escut de Barcelona.svg
|ту = Flag of Barcelona.svg{{!}}border
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы = Автономды қоғам
|елтаңба ені =
|lat_dir=N|lat_deg=41|lat_min=23|lat_sec=
|lon_dir=E|lon_deg=2|lon_min=11|lon_sec=
|CoordAddon =
|CoordScale =
|ту ені =
|шекара түрі =
|кестедегі шекара =
|ел картасының өлшемi =
|аймақ картасының өлшемi = 250
|аудан картасының өлшемi = 250
|аймақ түрі = провинция
|аймағы = Каталония
|кестедегі аймақ = Барселона (провинция){{!}}Барселона
|аудан түрі =
|ауданы =
|кестедегі аудан =
|қауым түрі = комарка
|қауым = Барселонес
|кестедегі қауым = Барселонес
|ішкі бөлінісі = 10 округ
|басшының түрi = Алькальд (мэр)
|басшысы = [[Ада Колау]] (Ada Colau)
|құрылған уақыты =
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы =
|жер аумағы = 100,4
|биiктiктiң түрi =
|орталығының биiктігі = 12
|климаты =
|ресми тілі = каталан
|тұрғыны = {{өсім}} 1 617 487<ref>[http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&path=%2Ft20%2Fe260%2Fa2011%2F&file=pcaxis&N=&L=1 Национальный институт статистики Испании]{{ref-es}}</ref>
|санақ жылы = 2016
|тығыздығы = 16 095
|шоғырлануы = 3 186 461
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним = барселондықтар, барселондық<ref name="этнохороним">{{Кітап:Русские названия жителей: Словарь-справочник|41}}</ref>
|уақыт белдеуі = +1
|DST =
|телефон коды = +34 93
|пошта индексі = 08001-08080
|пошта индекстері =
|автомобиль коды =
|идентификатор түрі =
|сандық идентификаторы =
|ортаққордағы санаты =
|сайты = http://www.barcelona.cat/
|сайт тілі =
}}
'''Барселона''' ({{lang-ca|Barcelona}} {{IPA|/bəɾsəˈɫonə/}}, {{lang-es|Barcelona}} {{IPA|/baɾθeˈlona/}}) — [[Испания|Испаниядағы]] халық саны бойынша екінші ірі [[қала]] әрі [[муниципалитет]]. Ол [[Каталония|Каталония автономиялық]] бірлестігінің, [[Барселона]] [[провинциясының]] және [[Барселонес]] комаркасының әкімшілік орталығы. Барселона — Каталонияның тарихи астанасы. Қала [[Жерорта теңізі|Жерорта теңізінің]] жағалауында, [[Пиреней түбегі|Пиреней түбегінің]] солтүстік-шығысында орналасқан. Ол [[Испания|Испанияның]] маңызды өнеркәсіптік, сауда және мәдени орталықтарының бірі, сондай-ақ Еуропадағы ірі туристік орталықтардың бірі.
Халқы 2016 жылы 1 608 746 адам - бұл [[Испания|Испанияның,]] [[Мадрид|Мадридтен]] кейін халық санының көптігінен екінші және [[Еуропа одағы|Одақтағы]] он бірінші қала. Барселона астаналық ауданында, соның ішінде Барселона қалалық облысында, 5 029181 адам (2011), бұл халық саны бойынша [[Еуропа одағы|Одақтың]] алтыншы қаласы.
[[Жерорта теңізі|Жерорта теңізінің]] жағасында орналасқан, шамамен [[Пиреней таулары|Пиреней]] тау тізбегінен оңтүстікке қарай 120 [[Километр|км]] және [[Франция]] шекарасында, шағын тегіс жағалау желісінде жатыр, шығысында теңізбен шектеулі, батысында Сьерра-де-Коллсерола, оңтүстікке Рио-де-Льобрегат және солтүстікке Бесос өзеніне созылып жатыр. Өз аттас Барселона графтықтың астанасы, әдетте, жататын атауымен Сьюдад Кондал аномациялық деноминациясы ретінде қолданылады.
Барселонада әр түрлі халықаралық іс-шаралар өтетін орын ретінде дамытуға және жаһандық барлығы бірге түйістіруге ықпал еткен орталық. Соның ішінде 1888 жылғы Көрме, [[Дүниежүзілік көрме (1929)|1929 жылғы Халықаралық Көрме]], [[Жазғы Олимпиадалық Ойындар 1992|1992 жылғы Олимпиадалық Ойындар]] және 2004 жылғы Әмбебап Мәдениет форумы неғұрлым өзекті. Бұл сондай-ақ Одақтың Жерорта теңізі хатшылығының штаб-пәтері.<ref>[https://web.archive.org/web/20100115071202/http://www.lavanguardia.es/lv24h/20081104/53572856738.html «Barcelona, elegida oficialmente sede del secretariado de la Unión por el Mediterráneo.]</ref>
Қазіргі уақытта, Барселона өзінің мәдени, қаржы, сауда және туристік жағынан жаһандық қала ретінде танылды. Меңгерген ең маңызды Жерорта теңізі порттарының бірі, және сондай-ақ, Испания мен Франция арасындағы байланыстыратын тас жол және жылдамдығы жоғары темір жол бойынша қосатын басты нүктесі. Барселона-Эль-Прат Халықаралық әуежайы, қала орталығынан 15 км жерде, 2014 жылы 37,5 млн.-нан астам жолаушы қабылдаған.<ref>[http://www.aena.es/csee/Satellite/conocenos/es/Prensa_FA/1237570021447/1237548067601/ «Detalle de nota de prensa - Notas de prensa - Notas de prensa - Aena»]. <div class="cx-overlay"><div class="cx-spinner"><div class="bounce1"></div><div class="bounce2"></div><div class="bounce3"></div></div></div></ref>
== Бірегейлік элементтері ==
=== Жер атаулары ===
[[Сурет:Barcino marble barcelona.jpg|нобай|Б.з. 200-230 орайластырылған рим мәрмәр стеласы. Қаланың аты шыққан Баркино колониясында атын оқуға болады. [[Барселона қала тарихы мұражайы]].]]
Барселона атауының шынайы мағынасы белгісіз және оның пайда болуы туралы түсіндіруге тырысатын бірнеше теория мен аңыз бар. Білуімізше шын мәнінде ерекше Пиренейлік қала болған, ол лаетондық тайпасынан шыққан. Кейінірек оны Гней Корнелия Сципион Кальво басып алады,<ref>A. Cirici, ''Barcelona pam a pam'', 6.ª edición, Editorial Teide, Barcelona, 1971, pág. 10</ref> және басым бөлігін рим колониясына айналдырылып, Юлий Цезарьдың және Октавиа Аугустоның қорғауына алынған, осыдан кейін Лулия Аугуста Патерна Фавентиа Барсино деген ат алған.<ref>{{cita web |url=http://web.archive.org/web/20090207002948/http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761567148/Barcelona_ciudad_Espa%C3%B1a.html|título=Barcelona ciudad España - MSN Encarta|fechaacceso=4 de abril de 2016|fecha=3 de noviembre de 2009|sitioweb=[[MSN Encarta]]}}</ref> Орта ғасырдағы атаудың өзгеру тарихы қаншама рет Барчинона, Барцалона, Барчелона және Барченона деген атауларға ауысқан.
Бір аңыздарға сенсек Барселона сөзі қаланың негізін гипотезалық қалаған генерал Гамилькар Барка Пиреней анклавын Иберияға табан тірегеннен соң жаулап алған, сондай ақ басқа аңызда қазіргі Пун соғысы кезінде Пиреней түбегін толық бағындырған Ганибалдың ұлы туралы аңыз бар.<ref>D. Agustí, ''Historia breve de Barcelona'', Sílex Ediciones, 2008, pág. 22 (Puede consultarse en [http://books.google.es/books?id=TERMnjyJLN8C&pg=PA22&dq=an%C3%ADbal+fundaci%C3%B3n+barcelona&ei=DS6ESuKbF5XgNZW50IcM&hl=ca#v=onepage&q=an%C3%ADbal%20fundaci%C3%B3n%20barcelona&f=false Google Books)]</ref> Дегенмен, карфагендік Барка тегі мен Барселона атты қала атауын байланыстыратын құжаттар жоқ. Қала атауының тағы да бірнеше түсіндірмелері бар, финика дәуіріне жататын бұл ибер тіліндегі жазуда, [[Сурет:Barkeno.png|34px|Barkeno en escritura íbera]] сөзі бар тиын табылған.<ref>Emérita: Revista de Lingüística y Filología clásica 11 (1943), p.468.</ref>
Сондай-ақ қала атауын түсіндіретін [[Мифология|мифологиялық]] аңыз да бар. Аңызға сенсекғ Геракл [[Алтын руно|Алтын руноны]] табуға көмектесу үшін аргонаутарға төртінші жұмысын бітіргеннен соң қосылады, бірақ каталан жағалауына келген кезде экспедиция жасаған қайықты дауыл шашып тастайды, осылай тоғызышысы аяқталады. [[Геракл]] іздеп іздеп аяғында Барка Нона (тоғызыншы арал) аралын тауып алады, ол қазіргі Монжуик. Экипаж өте ыңғайлы жерге тап болады, [[Гермес|Герместің]] (сауда мен өнер құдайы) көмегімен Барселона деген атау берген қаланың негізін қалауға шешім қабылдайды.<ref>[http://etimologias.dechile.net/?Barcelona Origen mitológico del nombre de Barcelona]</ref>
=== Рәміздері ===
{{Main|Барселона елтаңбасы|Барселона туы}}
Барселона елтаңбасы өзінің бастауын Орта ғасырлардан алады және алғаш рет осы қалпында [[1329 жыл|1329 жылы]] пайда болды.<ref>[http://www.scgenealogia.org/articles/escutbarcelona.htm ''L'escut de Barcelona, Societat Catalana de Genealogia, Heràldica, Sigil·lografia, Vexil·lologia i Nobiliària'']</ref> Елтаңба төрт ширектен тұрады, бірінші және төртінші ширекте Әулие Георгий кресті қызыл түсті күмістен жасалған, қызл түсті алтыннан жасалған екінші және үшінші ширек төрт княздік /корольдік таңбаны білдіреді. Сондай-ақ әр ширек әр түрлі нұсқада пайда болады. Бір, екі, үш, тіпті бес қосылған жолақтан тұралды Тәждің басындағы елтаңба, қаладағы [[Арагон тәжі|Арагон тәжінің]] монархтарының суверенитетін білдіреді.<ref>[https://web.archive.org/web/20160630011920/http://www.scgenealogia.org/articles/escutbarcelona.htm Origen del escudo], Sociedad Catalana de genealogía, heráldica, sigilografía, vexilología y noviliaria.</ref> Ту тікелей елтаңбдан шыққан, сол сиақты бір құрамда, тек тәжі жоқ.
Франконың диктатурасы кезінде таңбаның қызыл түсті екі таяқшалары алдыңғы кейбір ортағасырлық нұсқаларында, XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында болған, нақты мағынасын жеңілдету үшін халықтың кейбір секторлары тарапынан сынға ұшырады және олар Испания белгілеу үшін біріктіру ниетімен жатқызылған. [[1996 жыл|1996 жылы]] басталған процесс таңбаларды қалыпқа келтіру бірнеше жылға созылды, дегенмен шынайы нұсқасына қайтарылмады, бірақ бұл қалқан шабыт берген логотип ресми бекітілді. Каталана Генеалогия, Геральдика, Сигильлография, Вексиллогия және Нобилария қауымы бұл процесс дұрыс жүргізілмеді деп айыптап сотқа арыз берді, олар жеңіп шығып, Қаладан геральдика және вексиалогияға сай қарастыруды талап етті. Сондай-ақ тарихи елтаңбадан тікелей туындайтын [[Изотип|изотипін]] пайдаланды.
== Географиясы ==
Барселона [[Пиреней түбегі]]нің солтүстік-шығысында орналасқан. Шығысын [[Жерорта теңізі]] шайып жатыр. Оңтүстінде [[Кольсерола]] ({{lang-ca|Collserola}}) тау тізбегі және [[Льобрегат өзені]], солтүстігінде [[Бесос өзені]] орналасқан.
[[File:Statue in Plaza Catalunya, Barcelona.JPG|right|300px|thumb|Каталония мүсіні]]
=== Орналасқан жері ===
[[Сурет:Municipio de Barcelona (Provincia de Barcelona).svg|нобай|Барселонаның провицинциясының [[Муниципалитет|муниципалитеті]].]]
Барселона қаласы Пириней түбегінде Жерорта теңізінің жағасынан табуға болады, дәл [[Өзен атырауы|өзендер атырауларының]] ортасында, оңтүстік батысында [[Льобрегат]] өзені, солтүстігінде [[Безос]]. Муниципиалитет оңтүстіктен солтүстікке қарай және сағат тілінің бағытымен келесі муниципалитеттермен шектелген: Эль-Прат-де-Льобрегат, Оспиталет-де-Льобрегат, Эсплугес-де-Льобрегат, Сан Юст Десверн, Сан-Фелиу-де-Льобрегат, Молинс-де-Рей, Сан-Кугат-дель-Вальес, Серданьола-дель-Валлес Монкада және Реиках, Санта-Колома-де-Граменет және Сан Адриа-де-Бесос. Бірінші екі жәнесоңғы екі муниципалитет, олар қаламен қалалық аймақ арқылы жақсы қарым қатынас орнатқан, Сант-Кугат-дель-Валлес және Серданьола-дель-Вальес Барселонадан оңаша орналасқан, өйткені араларында Сьерра-Литораль және Сьерра-Коллсерола табиғи парктері шынайы кедергі болып тұр.
Барселона сондай-ақ Сьерра-Коллсероладағы Льобрегат муниципалитетінің аз бөлігін алып жатыр. Вайбидерра және Жазықтар Коллсерола табиғи тауына ығыстырылған. Сондай-ақ Санта Cреу Олорда муниципалитетінің бір бөлігі батыс Вальестар мен Бахо Льобрегаттар арасынан өтеді.
Осылайша Барселона Барселонесла ауданының астанасы,оны муниципалиттер құрады, Оспиталет-де-Льобрегат, Бадалона, Санта-Колома-де-Граменет және Сан Адриа-де-Бесос. Облыс солтүстігінде [[Вальес-Оксиденталь|Вальес-Оссиденталмен]] шектеседі, ал солтүстік шығысында [[Вальес-Орьенталь|Вальес-Ориенталь]] және [[Маресме|Маресмемен]], солтүстік батысында [[Жерорта теңізі|Жерорта теңізімен]] және шығысы мен оңтүстігінде [[Бахо Льобрегат|Бахо Льобрегатпен]] шектеседі.
[[Сурет:Barcelona. View from Tibidabo.jpg|нобай|center|800px|[[Тибибабо]] тауынан алынған Барселонаға шолу]]
'''Көрші қалалар:'''<ref>{{cita web
|url=https://www.google.es/maps/place/Barcelona/@41.39479,2.1487679,12z/data=!3m1!4b1!4m2!3m1!1s0x12a49816718e30e5:0x44b0fb3d4f47660a
|título= Google Maps (Barcelona)
|editor= google.es/maps
|fechaacceso= 10 de marzo de 2015
}}</ref>
<center>
{| class="wikitable" width ="40%" border = 2 align="center"
|-----
| width ="20%" align="center" | ''Солтүстік-Батыста:'' Сан Кугат-дель-Вальес
| width ="30%" align="center" | ''Солтүстікте:'' Серданьола-дель-Валлес және Монкада мен Реисак
| width ="20%" align="center" | ''Солтүстік-Шығыста:'' Санта-Колома-де-Граменет және Сан Адриа-де-Бесос
|-----
| width ="20%" align="center" | ''Батыста:'' Молинс де Рей, Сан Фелиу де Йобрегат, Сан Юст Десверн және Эсплугуес де Йобрегат
| width ="30%" align="center" | [[Сурет:Rosa de los vientos.svg|75px]]
| width ="20%" align="center" | ''Шығыста:'' [[Жерорта теңізі|Жерорта теңіз]]
|-----
| width ="20%" align="center" | ''Оңтүстік-Батыста:'' Оспиталет-де-Льобрегат және Эль-Прат-де-Льобрегат
| width ="30%" align="center" | ''Оңтүстікте:''
[[Жерорта теңізі|Жерорта теңіз]]
| width ="10%" align="center" | ''Оңтүстік-Шығыста:'' [[Жерорта теңізі|Жерорта теңіз]]
|}
</center>
=== Топографиясы ===
[[Сурет:Barcelona ISS009-E-9987.jpg|нобай|Барселонаның әуеден көрінісі]]
[[Жерорта теңізі|Жерорта теңізінің]] жағалауында орналасқан, Барселона көлбеу жазықтықта орналасқан, ол оңтүстік батысында [[Льобрегат]] өзені мен солтүстік-батысына [[Безос]] өзендерінің дельтасында қалыптасқан. Оңтүстік-шығысында жағалау сызығымен шектелген, және солүстік шығысында [[Сьерра де Кольсерола|Сьерра де Кольсероламен]] (ең жоғарғы нүктесі Тибибадо шыңы биіктігі 516 м<ref name=mapatopoign/>), келесісі жағалау сызығына параллель жатыр, қаланы әбден анықталған аймақта құрайды.
Барселона [[жағалау]] сызығы уақыт өте келе өзгерген, ол тарихтан бұрын [[Пласа-де-Каталунья|Каталониа орталық алаңы]] орналасқан жерге дейін келген. Барселонета орналасқан жерлер бір жарым ғасыр бұрын ғана қаланған. Бұл жерлер теңізден солтүстіктен келген жер жыныстарының бірігуінің нәтижесінің жемісі және 1640 жылы салынған жағалаудың дауылға қарсы құрсауымен ұсталған, және олар ақырында ежелгі Майанс аралының табанында (қазіргі күні бұл жерде [[Франция вокзалы (Барселона)|Франция вокзалы]] орналасқан) берік материкте орналасқан, Барселоната тілінің негізін түзеді.
Барселонаның бір бөлігі жағалауға барынша жақын биік төбелермен бөлінген, олардың кейібіреуі урбандалған, және қалғандары парктерге айналдырылған, олардың ішінде [[Кармело тауы (Барселона)|Кармело]] (265,6 метр), [[Монтеролс (Барселона)|Монтеролс]] (127,3 м), [[Путксет (Барселона)|Путксет]] (182.7 м), [[Ровира (Барселона)|Ровира]] (206,8 м) және [[Туро-де-ла-Пеира (Барселона)|Туро-де-ла-Пеира]] (138 метр) бар. Барселона ең танымал шыңы жағалау сызығынан сәл жоғары және Льобрегат дельтасымеен бөлінген [[Монтхуик (Барселона)|Монтжуик]] тауы (184,8 метр).<ref name="icc">[http://www.icc.es/ Instituto Cartográfico de Cataluña] [[Altitud|Altitudes]] tomadas del Mapa Topográfico de Cataluña 1:10.000</ref> Аяғында қаланың тарихи негізі орналасқан 16,9 метр Табер мысын айтып өту қажет.
==== Жағалау ====
[[Сурет:050529 Barcelona 057.jpg|нобай|Барселона жағажайы]]
Соңғы жылдары Барселонада соғылдар көрікті жерлерінің бірі жағалауы. [[1992 жыл|1992 жылы]] жағалауды қалпына келтірудің нәтижесінде, Жазғы ойындарды өткізуге мүмкіндік берді,[[1992 жыл|1992 жылы]] іске асқан Барселонада тоғыз жаңа жағажайлар және шомылу аймақтары 4,2 сызықтық километрге созылып жатыр. Жағалаулар түгел қаланы алып жатыр, қала орталығымен байланысып жатыр және қаланың кез келген нүстесінен бірнеше минуттық жерде орналасқан. Барлығы толық қызмет түрлерімен: душтармен, бейне бақылау, [[Қызыл Крест және Қызыл Жарты Ай халықаралық қозғалысы|Қызыл Керестпен]] жабдықталған және, кейбір жағдайларда, киім ауыстыру орындары, гамактарды жалға беру, жағажай арналған барлар бар. Жағажайлар әр күні тазалау жұмыстары жыл бойына жүргізіледі, және барлығында осының маңыздылығын дәлелдейтін Еуропалық Одақтың туы ілінген.
Барселона әкімшілігінің мәліметінше әр жылы жеті миллионнан астам шомулушылар қабылданады. Олардың басым бөлігі мамыр және қыркүйек айларындағы жақсы ауа-райына қарайтын болғанменен де, қала тұрғындары және келушілер жылдың қалған уақытында еш уайымсыз жағалауда дем ала алады, өйткені олар теннис, волейбол және басқа спорт түрлерін ойнауға жабдықталған. Барселона жағалауында [[Hotel Arts]]-пен бірге заманауи талассотерапия орталығы, Теңіз спорт комплексі бар, теңіз суы бар бассейндер қарастырылған, және жыл бойы медициналық және спорт қызмет түрлерінен ләззат алуға мүмкіндік береді. Он жағалау оңтүстіктен солтүстікке қарай Сан Себастьян жағалауында, Сан Мигель, Барсаленота, Соморростро, Нуева Икариа, Богатели, Мар Белла, Леванта және Форум шомылу бөлмелері орналасқан. Мар Белла жағалауы нудисьтерге арналған орын.
[[Сурет:Playas_de_Barcelona.jpg|нобай|centro|800px|Барселона жағажайы.]]
== Тарихы ==
== Экономикасы ==
Қазіргі кезде негізгі дамыған өндіріс салаларына жеңіл, химия, фармацевтика, автомобильдік және электрондық салалар кіреді.
Барселонада автоқұрастыру зауыттары да көп шоғырланған, атап айтқанда испандық «[[СЕАТ]]» фирмасы («[[Фольксваген]]» тобы), әрі басқа да шетелдік — «[[Рено]]», «[[Пежо]]», «[[Форд]]» және т. б.
== Транспорт ==
== Әкімшілік құрылымы ==
== Көрнекті жерлері ==
{{Жазғы ОО астаналары}}
[[Санат:Испания порттары]]
[[Санат:Испания қалалары]]
762k4z97b543t328884cpjahq658lt6
Назарбаев Университеті
0
38694
3693308
3594509
2026-11-08T09:28:12Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693308
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Назарбаев Университетi
|Қысқартылған аты = NU
|Халықаралық атауы ={{lang-en|Nazarbayev University}}
|Бұрынғы атауы =
|Ұраны =
|Құрылған жылы = [[2010 жыл]]
|Қайта құрылған =
|Түрі = Дербес зерттеу университеті
|Фио лауазымы =
|Президенті = Ахмад Вакар
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры =
|Студенттер = 7 089 (2023 жыл)
|Мамандар =
|Магистратура =1119
|Докторантура =413
|Ғылым доктары =
|Орналасқан жері = [[Астана]], {{KAZ}}
|Кампус =
|Мекенжайы = 010000, Астана қаласы, [[Қабанбай батыр даңғылы (Астана)|Қабанбай Батыр даңғылы]], 53
|Сайты = [http://nu.edu.kz/ nu.edu.kz]
|Марапаттары =
|lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec =
|lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec =
|CoordScale =
|edu_region =
|Шетел студенттері=209 (2.9%)|Бакалавриат=4790}}
'''Назарбаев Университетi''' — [[Астана]] қаласында орналасқан халықаралық ағылшын тілді жоғары оқу орны.
Қазақстан Республикасының Президенті 2009 жылы халықаралық деңгейдегі университет құру туралы жобаға бастамашылық етті. 2010 жылы Назарбаев Университетінің есігі алғашқы студенттерге ашылды.
== Университеттің тарихы ==
2006 жылы Қазақстанның Тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаев Қазақстан халқына жыл сайынғы жолдауында халықаралық деңгейдегі университет құру туралы ойымен бөлісті. 2010 жылғы 28 маусымда Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президентінің қатысуымен Назарбаев Университетінің ашылу салтанаты өтті. Университетке дербестік мәртебесі «Назарбаев Университеті», «Назарбаев Зияткерлік мектептері» және «Назарбаев Қоры» мәртебесі туралы» Қазақстан Республикасының 2011 жылғы 19 қаңтардағы Заңына сәйкес берілді.
2009 жылғы 25 қыркүйекте Аслан Сәрінжіпов Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің бұйрығына сәйкес «Астананың жаңа университеті» АҚ (бұрынғы Назарбаев Университетінің атауы) президенті болып тағайындалды.
2010 жылғы 7 сәуірде Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі К.К. Мәсімов Астананың Жаңа университетінің даму стратегиясын талқылау мақсатында халықаралық академиялық, ғылыми және іскерлік қоғамдастық өкілдерімен кездесу өткізді.<ref>{{cite web|lang=ru|url=https://www.inform.kz/ru/kazahstan-zainteresovan-v-stanovlenii-novogo-universiteta-astany-kak-vuza-peredovoy-mirovoy-praktiki-karim-masimov_a2255584|title=Казахстан заинтересован в становлении Нового университета Астаны как вуза передовой мировой практики - Карим Масимов|description=новость|publisher=inform.kz|accessdate=2024-10-21}}</ref>
2010 жылғы 28 қарашада Аслан Сәрінжіповтің атқару кеңесінің төрағасы болып тағайындалуын премьер-министр кеңсесінің басшысы бекітті.
Назарбаев Университеті ДББҰ Жоғарғы Қамқоршылық Кеңесінің 2011 жылғы 16 маусымдағы хаттамасына сәйкес Шигео Катсу университеттің президенті болып тағайындалды.
2015 жылдың 15 маусымында Назарбаев Университеті студенттерінің алғашқы оқу бітіру рәсімі өтті. Бұл күні 446 студент бакалавриат және магистратура бағдарлама түлектері атанды.<ref>[https://nu.edu.kz/kk/about/index Негізгі ақпарат]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
2015 жылғы тамыз айында Назарбаев Университетінің Медицина Мектебі ашылып, '''Медицина докторы (M.D.)''' бағдарламасына алғашқы студенттер қабылданды.<ref>https://www.inform.kz/ru/shkola-mediciny-nazarbaev-universiteta-prinyala-pervyh-studentov-foto_a2808157</ref>
2015 жылғы 24 желтоқсанда Қазақстан Республикасының 2011 жылғы 18 ақпандағы «Ғылым туралы» Заңының 3-бабына сәйкес, Қазақстан Республикасы Президентінің 2010 жылғы 7 желтоқсандағы №1118 «Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың 2011–2020 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасын бекіту туралы» Жарлығына сәйкес, Қазақстан Республикасы Үкіметінің шешімімен «Назарбаев Университеті» автономды білім беру ұйымына зерттеу университеті мәртебесі беріліп, сондай-ақ «Назарбаев Университеті» автономды білім беру ұйымының 2016–2020 жылдарға арналған зерттеу университетін дамыту бағдарламасы бекітілді.
2016 жылы ABC Quick Start Acceleration алғашқы бағдарламасы іске қосылды.
2017 жылы Азия университеттері альянсы құрылды. Сондай-ақ EUA тәуелсіз сыртқы бағалауының есебі жарияланды.
2018 жылы Назарбаев Университетінің 2018–2030 жылдарға арналған стратегиясы Жоғары қамқоршылық кеңес тарапынан бекітілді.
2019 жылы Инженерия мектебі, Ғылым және технологиялар мектебі, сондай-ақ Гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдар мектебі қайта құрылып, екі мектепке біріктірілді: Инженерия және цифрлық ғылымдар мектебі және Жаратылыстану, әлеуметтік және гуманитарлық ғылымдар мектебі.
2020 жылы Назарбаев Университетінің университетке дейінгі дайындық бағдарламасы BALEAP халықаралық аккредитациясынан сәтті өтті. Сондай-ақ 2020 жылы НУ-дың Мемлекеттік саясат жоғары мектебінің магистратура бағдарламалары Мемлекеттік және муниципалдық басқару саласындағы бағдарламаларды аккредиттеу жөніндегі Еуропалық қауымдастық (EAPAA) тарапынан аккредиттелді.
2021 жылы Университеттік медициналық орталық (UMC) біртұтас медициналық орталық ретінде JCI халықаралық аккредитациясынан өтті. Назарбаев Университеті Еуропалық университеттер қауымдастығының және Академиялық адалдық жөніндегі Еуропалық желінің толыққанды мүшесі атанды.
2023 жылғы қыркүйекте университет алғаш рет Times Higher Education халықаралық рейтингіне енгізіліп, комиссия бағалаған 1904 халықаралық университеттің қатарына кірді. Бағалау қорытындысы бойынша университет 500–600 орын аралығына ие болып, рейтингтегі үздік 30 % университеттің қатарына енді. Бұл көрсеткіш елдегі және өңірдегі кез келген университеттен жоғары. 50 жылдан жас университеттер арасында Назарбаев Университеті әлем бойынша 69-орынға ие болды. Халықаралық рейтингтерге сәйкес университет Орталық Азия мен Кавказ аймағындағы ең үздік университет болып танылды. 2024 жылы NU Times Higher Education нұсқасы бойынша әлемдегі ең үздік университеттердің 24–29 % қатарына кірді. Университеттің келесі стратегиялық мақсаты — THE World University Rankings рейтингіндегі үздік 20 % университеттің қатарына ену.
== Инфрақұрылымы ==
Жаңа университет Астананың сол жағалауында қаланың экологиялық таза бөлігінде орналасқан.
Университеттің сәулеті қазіргі заманға және үздік батыс стандарттарына сай. Барлық оқу ғимараттары бір бірімен ортақ атриум және ішкі өту дәліздер арқылы байланысқан - бұл кешеннің тұтастығын және сәулеттің ерекшелігін көрсетеді. Зертханаларға және басқа ғимараттарға қызмет көрсету құрылыстың бас ғимараттың сыртындағы айналма жол арқылы жасалады.
Жаңа университет, өзінің жобалық көлемдігіне байланысты пайдалануға бірнеше кезеңімен немесе кезекшілікпен қосылады.
2010 жылдың басында құрылыстың негізгі кезегінің аяқталуы күтілуде. Осы кезектің объекттер құрылысының жалпы көлемі 122 мың шаршы метрді құрайды.
== Құрылымы ==
NU-да [[бакалавриат]] және [[магистратура]] бағдарламаларын ұсынатын 8 мектеп бар:
# Дайындық мектебі (Foundation)
# Инженерия және цифрлық ғылымдар мектебі (бакалавриат, магистратура, докторантура)
# Жаратылыстану, әлеуметтік және гуманитарлық ғылымдар мектебі (бакалавриат, магистратура, докторантура)
# Жоғары мемлекеттік саясат мектебі (магистратура, докторантура)
# Жоғары білім беру мектебі (магистратура, докторантура)
# Жоғары бизнес мектебі (бакалавриат, магистратура, докторантура)
# Тау-кен ісі және Жер туралы ғылымдар мектебі (бакалавриат, магистратура, докторантура)
# Медицина мектебі (бакалавриат, магистратура, докторантура, резидентура)<ref>[https://nu.edu.kz/kk/academics/allschools Мектептер]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
=== Еншілес мекемелер ===
* «University Medical Center» корпоративтік қоры
** «UMC-Facility» ЖШС
** «Innovation Medical Engineering Center» ЖШС
** «Шымкент жүрек орталығы» КеАҚ
* «NAC Analytica» корпоративтік қоры
* «Әлеуметтік даму қоры» корпоративтік қоры
* «National Conservation Initiative» корпоративтік қоры
* «Жасанды интеллект саласындағы зерттеулер мен әзірлемелерді қолдау қоры» корпоративтік қоры
* «National Laboratory Astana» жеке мекемесі
* «Nazarbayev University Research Administration» жеке мекемесі
* «Institute of Smart Systems and Artificial Intelligence» жеке мекемесі
* «Nazarbayev University IT Support» жеке мекемесі
* «University Service Management» жеке мекемесі
* «Салынып жатқан кәсіпорын дирекциясы» жеке мекемесі
* «Білімді жетілдіру орталығы» ЖШС<ref>[https://nu.edu.kz/kk/about/affiliations Серіктестіктер]</ref>
==Жатын орын мен тамағы==
Студенттердің университет жатақханасында жайлы тұрулары үшін барлық қажетті жағдай жасалған: жиһаз, Интернетке кіру, кір жуатын орын, сабақ оқуға арналған бөлмелер бар. Бұл оқу орнында тек мемлекет тарапынан тағайындалған грант иегерлері оқитындықтан, негізінен жатын орын мен тамақтану тегін (күніне 4 рет).
==Ғылыми зерттеу==
*[http://arms.nu.edu.kz Advanced Robotics and Mechatronics Systems Laboratory (ARMS Lab)]
*[https://web.archive.org/web/20210116230018/http://www.alaris.kz/ Astana LAboratory for Robotic and Intelligent Systems (ALARIS)]
*[http://lam.nu.edu.kz/lam Laboratory of Medicinal and Molecular Electrochemistry (LAM Group)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208050402/http://lam.nu.edu.kz/lam |date=2015-12-08 }}
*[http://www.amrelat.com Advanced Materials Research & Laser Technologies (AMRELAT) Laboratory]
*[http://www.biomicrosystems.info/ Bioinspired Microelectronics Systems Group]
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сілтемелер ==
* http://personal.akorda.kz/kz/category/projects/1262 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190620024552/http://personal.akorda.kz/kz/category/projects/1262 |date=2019-06-20 }}
* http://massaget.kz/bilim/bilim-ordalary/azastan-/809
* http://cep.conference.nu.edu.kz/kz/conf2011/about_nazarbayev_university/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413145330/http://cep.conference.nu.edu.kz/kz/conf2011/about_nazarbayev_university/ |date=2012-04-13 }}
{{Commonscat|Nazarbayev University}}{{Астана жоғарғы оқу орындары}}
[[Санат:Астана жоғарғы оқу орындары]]
[[Санат:Қазақстан университеттері]]
[[Санат:Нұрсұлтан Назарбаев атындағы нысандар]]
a1axcw0g5e857cr2q7h9oq0ywlmi7ci
Ресей үкімет басшыларының тізімі
0
40597
3693316
3549531
2026-11-08T09:46:34Z
CommonsDelinker
165
«[[:File:Mikola_II_(cropped)-2.jpg]]» деген «[[:File:Nicholas_II,_Russian_Emperor_(cropped_2).jpg]]» дегенмен алмастырылды.
3693316
wikitext
text/x-wiki
1905 жылы құрылғаннан бері [[Ресей үкіметі]]н 38 жуық адам басқарды.
1905 жылы қарашада құрылған [[Ресей империясы]]ның Министрлер Кеңесінің алдында бірнеше кабинет тәрізді мекемелер болды. Олардың ең көнелері 1726 жылы императрица [[I Екатерина]] құрған Жоғарғы Құқық Кеңесі болды. Оның және [[II Пётр|оның мұрагері]]нің өкілеттіктерінің әлсіздігін ескере отырып, Кеңес 1731 жылға дейін Ресей империясының үкіметі ретінде әрекет етті. Оның мұрагері Император Мәртебелі кабинеті сияқты бөлімдер. (1731–1741), Жоғарғы Сот жанындағы конференция (1756–62), Императорлық кеңес (1762) және ең соңында Жоғарғы Сот жанындағы Кеңес (1768–1801) негізінен монархтың кеңесші органдары болып қала берді.
1802 жылғы министрлік реформасы министрлер комитетін енгізді, оның құзыреті ведомствоаралық мәселелермен шектелді. Комитет жекелеген министрліктердің қызметіне және олардың саясатының үйлесімділігіне жауап бермеді. [[Граф (лауазым)|Граф]] [[Александр Романович Воронцов]]тан бастап офицерлердің арасында жасы ең үлкені болғаны комитеттің [[де-факто]] төрағасы болған. Манифесттің ашылуынан кейін сегіз жыл өткен соң, бірінші [[де-юре]] лауазым иесі граф [[Николай Петрович Румянцев|Николай Румянцев]] болды.<ref>{{Cite web|url= https://ru.wikipedia.org/wiki/s:%D0%AD%D0%A1%D0%91%D0%95/%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2 |title= Комитет министров |publisher= [[Брокгауз бен Ефрон энциклопедиялық сөздігі]] |date= 1890–1907}}</ref> Уақыт өте келе қалыптасқан дәстүр бойынша Комитет төрағалығы ең жоғарғы құрметті қызмет болды да, оған қарт адамдарға құрметті шенеуніктер тағайындалды.
[[Ресей империясының Министрлер Кеңесі|Министрлер Кеңесі]] 1857 жылғы қазанда император [[II Александр]] реформаларының нәтижесінде бейресми түрде құрылды; оның бірінші сессиясы 1857 жылғы {{Comment|19|Юлиан күнтізбесі бойынша}} (31) желтоқсанда басталды. Бұл орган 1861 жылғы {{Comment|12|Юлиан күнтізбесі бойынша}} (24) қарашада нақты құрылғанға дейін императордың өзі басшылық етті. Министрлер Кеңесінің құрамына [[Ресей империясының Мемлекеттік кеңесі|Мемлекеттік кеңес]] пен Министрлер комитетінің төрағалары, сондай-ақ император тағайындаған жоғары лауазымды офицерлер кірді. Бірінші сессия 1882 жылғы {{Comment|11|Юлиан күнтізбесі бойынша}} (23) желтоқсанда Кеңеске жіберілетін файлдардың саны айтарлықтай азайғаннан кейін аяқталды.<ref>{{Cite web|url= https://ru.wikipedia.org/wiki/s:%D0%AD%D0%A1%D0%91%D0%95/%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2 |title= Совет министров |publisher= [[Брокгауз бен Ефрон энциклопедиялық сөздігі]] |date= 1890–1907}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.prlib.ru/history/619752 |title= В РОССИИ БЫЛ УЧРЕЖДЁН СОВЕТ МИНИСТРОВ |publisher= Борис Ельцин атындағы Президенттік кітапхана |date= 1861-11-24 |accessdate= 2024-04-09}}</ref>
[[Бірінші орыс төңкерісі]] тудырған кең ауқымды үкімет реформасының бөлігі ретінде 1905 жылдың аяғында империялық Министрлер Кеңесі қайта құрылды. Барлық министрліктер мен ведомстволар біртұтас ұлттық басқарудың бөліктеріне айналды. Министрлер комитеті Министрлер Кеңесінің екінші сессиясымен бір мезгілде тағы алты ай жұмыс істеді; Граф [[Сергей Юльевич Витте|Сергей Витте]] 1906 жылғы {{Comment|23 сәуірде|Юлиан күнтізбесі бойынша}} (5 мамырда) комитет жойылғанға дейін екі субъектіге де қатысты.
Император [[II Николай]]дың бұйрығымен [[Ресей империясының Мемлекеттік думасы|Мемлекеттік дума]] құрылғаннан кейін 1905 жылғы {{Comment|19 қазанда|Юлиан күнтізбесі бойынша}} (1 қараша) Министрлер Кеңесінің екінші сессиясы басталды. [[Ақпан төңкерісі]]нен және 1917 жылғы {{Comment|2|Юлиан күнтізбесі бойынша}} (15) наурызда [[Ресейдің уақытша үкіметі]] құрылғаннан кейін көп ұзамай [[Кадет партиясы|Конституциялық-демократиялық партия]]дан [[Георгий Евгеньевич Львов|Георгий Львов]] министр-төраға болды да, оның орнына шілдеде [[Александр Фёдорович Керенский|Александр Керенский]] келді.
1917 жылғы қарашада [[Владимир Ильич Ленин|Владимир Ленин]] бастаған орыс социал-демократтарының [[Большевиктер|большевиктік фракциясы]] [[Қазан төңкерісі|Уақытша үкіметті құлатты]]. [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|Ресей Кеңес Республикасы]]ның [[Халық комиссарлар кеңесі]] 1917–1924 жылдары Ленин басқарған жаңа үкімет органы болды. Бұл орган 1946 жылғы 23 наурыздағы [[Ресей Жоғарғы Кеңесі|Жоғарғы Кеңес]]тің қаулысы арқылы [[РКФСР Халық комиссарларының кеңесі|Министрлер Кеңесі]] деп аталып кетті. [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]]ның [[КСРО одақтас республикаларының тізімі|басқа республикалары]]нда да солай болды.
[[КСРО ыдырауы|Кеңес Одағы ыдыраған]]нан кейін [[Борис Николаевич Ельцин|Борис Ельцин]] [[Ресей президенті|Ресей Федерациясының Президенті]] ретінде [[Ресей үкіметі|Ресей Федерациясы үкіметі]]нің төтенше басшысы болып тағайындалды. Бұл орган «Министрлер Кеңесі — Ресей Үкіметі» атауын алды, оның төрағасы [[Виктор Степанович Черномырдин|Виктор Черномырдин]] болды, ол міндетін атқарушы [[Егор Тимурович Гайдар|Егор Гайдар]]дың ізбасары болды. 1993 жылғы 25 желтоқсанда ратификацияланған жаңа конституцияға сәйкес, Ресей кабинетінің ресми атауы — «Үкімет» ({{lang-ru|Правительство}}). Содан бері бұл кеңсенің басшысы ресми «Үкімет төрағасы» немесе ауызекі тілде «Премьер-министр» деп аталады.
Билікке келгендегі ең жас үкімет басшысы 35 жастағы [[Сергей Владиленович Кириенко|Сергей Кириенко]] (1998) және ең үлкені 74 жастағы [[Иван Логгинович Горемыкин|Иван Горемыкин]] (1914) болды.
Қазіргі премьер-министр [[Михаил Владимирович Мишустин|Михаил Мишустин]] қызметіне 2020 жылғы 16 қаңтарда кірісті.
== Ресей империясы (1721–1917) ==
=== Бір басшысы жоқ алқалы мекемелер ===
XVIII ғасырдан бастап [[Ресей империясы|Ресей]]де қазіргі заманғы мемлекеттік басқару жүйесі құрылатын болды, оның ішінде өкілеттіктері қазіргі Ресей үкіметінің өкілеттіктеріне ұқсас [[Жоғарғы Құпия Кеңес]] пен [[Ресей империясының Министрлер Кеңесі|Министрлер Комитеті]] сияқты органдарды құру. 1726–1905 жылдар аралығында үкімет басшысының ресми атағы болған жоқ. Бүкіл Ресейдің белгілі бір императорының бас министрлері (негізгі министрліктері) үкіметті [[де-факто]] басқарды, бірақ [[де-юре]] үкімет басшысы монарх болды.
{| class="wikitable" width=80% style="text-align:center; margin: 1em auto 1em auto;"
! scope="col" colspan="2" width=1%|Суреті
! scope="col" width=34%|Аты-жөні<br /><small>(туғаны–қайтыс болғаны)</small>
! scope="col" colspan="2" width=20%|Өкілеттігі
! scope="col" width=10%|Монархы
|-
!colspan="8"|Ресей империясының Жоғарғы Құпия Кеңесінің мүшелері (1726–1730)
|-
|style="background-color:#CDCDCD" |
| [[Сурет:A. Menshikov (Kuskovo).jpg|100px]]
! scope="row" style="font-weight:normal;" | [[Граф (лауазым)|Граф]] және [[Ханзада]] [[Александр Данилович Меншиков]]<br /><small>(1673–1729)</small>
| <small>8 Ақпан</small><br />1726
| <small>8 Қыркүйек</small><br />1727
| rowspan=11|'''[[I Екатерина]]'''<br />[[Сурет:Catherine_I_of_Russia_by_Nattier.jpg|80px]]<br /><small>(1725–1727)</small><br />'''[[II Пётр]]'''<br />[[Сурет:Peter_II_by_anonymous_(1800s,_Hermitage).jpg|80px]]<br /><small>(1727–1730)</small><br />'''[[Анна Иоанновна|Анна]]'''<br />[[Сурет:Louis_Caravaque,_Portrait_of_Empress_Anna_Ioannovna_(1730).jpg|80px]]<br /><small>(1730–1740)</small>
|-
|style="background-color:#CDCDCD" |
| [[Сурет:Fyodor Matveyevich Apraksin.jpg|100px]]
! scope="row" style="font-weight:normal;" | Граф [[Фёдор Матвеевич Апраксин]]<br /><small>(1661–1728)</small>
| <small>8 Ақпан</small><br />1726
| <small>10 Қараша</small><br />1728
|-
|style="background-color:#CDCDCD" |
| [[Сурет:Chancelor G.I.Golovkin by I.Nikitin (1720s, Tretyakov gallery).jpg|100px]]
! scope="row" style="font-weight:normal;" | Граф [[Гавриил Иванович Головкин]]<br /><small>(1660–1734)</small>
| <small>8 Ақпан</small><br />1726
| <small>6 Мамыр</small><br />1727
|-
|style="background-color:#CDCDCD" |
| [[Сурет:Генрих Иоганн Фридрих (Андрей Иванович) Остерман.jpg|100px]]
! scope="row" style="font-weight:normal;" | Граф [[Андрей Иванович Остерман]]<br /><small>(1686–1747)</small>
| <small>8 Ақпан</small><br />1726
| <small>6 Мамыр</small><br />1727
|-
|style="background-color:#CDCDCD" |
| [[Сурет:Князь Дмитрий Михайлович Голицын (1665 — 1737).jpg|100px]]
! scope="row" style="font-weight:normal;" | [[Ханзада]] [[Дмитрий Михайлович Голицын (1665)|Дмитрий Михайлович Голицын]]<br /><small>(1665–1737)</small>
| <small>8 Ақпан</small><br />1726
| <small>6 Мамыр</small><br />1727
|-
|style="background-color:#CDCDCD" |
| [[Сурет:Johann Gottfried Tannauer 05.jpg|100px]]
! scope="row" style="font-weight:normal;" | Граф [[Пётр Андреевич Толстой]]<br /><small>(1645–1729)</small>
| <small>8 Ақпан</small><br />1726
| <small>6 Мамыр</small><br />1727
|-
|style="background-color:#CDCDCD" |
| [[Сурет:Charles Frederick of Holstein-Gottorp by anonymous (Kuskovo, 18th c.).jpg|100px]]
! scope="row" style="font-weight:normal;" | Граф [[Карл Фридрих, Гольштейн-Готторп герцогі|Гольштейн-Готторптық Карл Фридрих]]<br /><small>(1700–1739)</small>
| <small>8 Ақпан</small><br />1726<br />(немесе <small>Наурыз</small> 1726)<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Верховный тайный совет}}</ref>
| <small>25 Шілде</small><br />1727
|-
|style="background-color:#CDCDCD" |
| [[Сурет:Lesser Coat of Arms of Russian Empire.svg|100px]]<!--Сурет:Dolgoruky v1 p7.png-->
! scope="row" style="font-weight:normal;" | Ханзада [[Алексей Григорьевич Долгоруков]]<br /><small>(?–1734)</small>
| <small>3 Ақпан</small><br />1728
| <small>4 Наурыз</small><br />1730
|-
|style="background-color:#CDCDCD" |
| [[Сурет:Dolgorukov Vasiliy Lukich (painted portrait).jpg|100px]]
! scope="row" style="font-weight:normal;" | Ханзада [[Василий Лукич Долгоруков]]<br /><small>(1670–1739)</small>
| <small>6 Сәуір</small><br />1729
| <small>4 Наурыз</small><br />1730
|-
|style="background-color:#CDCDCD" |
| [[Сурет:Dolgorukov Vasily Vladimirovich.jpg|100px]]
! scope="row" style="font-weight:normal;" | Ханзада [[Василий Владимирович Долгоруков]]<br /><small>(1667–1746)</small>
| <small>19 Қаңтар</small><br />1730
| <small>4 Наурыз</small><br />1730
|-
|style="background-color:#CDCDCD" |
| [[Сурет:Golitsyn M M 1675-1730.jpg|100px]]
! scope="row" style="font-weight:normal;" | Ханзада [[Михаил Михайлович Голицын]]<br /><small>(1675–1730)</small>
| <small>19 Қаңтар</small><br />1730
| <small>4 Наурыз</small><br />1730
|-
!colspan="8"|Ресей империясы министрлерінің кабинеті (1731–1741)
|-
|style="background-color:#CDCDCD" |
| [[Сурет:Chancelor G.I.Golovkin by I.Nikitin (1720s, Tretyakov gallery).jpg|100px]]
! scope="row" style="font-weight:normal;" | Граф [[Гавриил Иванович Головкин]]<br /><small>(1660–1734)</small>
| <small>10 Қараша</small><br />1731
| <small>20 Қаңтар</small><br />1734
| rowspan=2|'''Анна'''<br />[[Сурет:Louis_Caravaque,_Portrait_of_Empress_Anna_Ioannovna_(1730).jpg|80px]]<br /><small>(1730–1740)</small>
|-
|style="background-color:#CDCDCD" |
| [[Сурет:Генрих Иоганн Фридрих (Андрей Иванович) Остерман.jpg|100px]]
! scope="row" style="font-weight:normal;" | Граф [[Андрей Иванович Остерман]]<br /><small>(1686–1747)</small>
| <small>20 Қаңтар</small><br />1734
| <small>10 Қараша</small><br />1740
|-
|style="background-color:#CDCDCD" |
| [[Сурет:Portrait of Burchard Christoph Graf von Münnich (1683-1767).jpg|100px]]
! scope="row" style="font-weight:normal;" | Граф [[Бурхард Кристоф Миних]]<br /><small>(1683–1767)</small>
| <small>10 Қараша</small><br />1740
| <small>3 Наурыз</small><br />1741
| rowspan=2|'''[[VI Иван]]'''<br />[[Сурет:Ivan_VI_Antonovich_(Oranienbaum).jpg|80px]]<br /><small>(1740–1741)</small>
|-
|style="background-color:#CDCDCD" |
| [[Сурет:Генрих Иоганн Фридрих (Андрей Иванович) Остерман.jpg|100px]]
! scope="row" style="font-weight:normal;" | Граф [[Андрей Иванович Остерман]]<br /><small>(1686–1747)</small><br />(2-рет)<br />
| <small>3 Наурыз</small><br />1741
| <small>25 Қараша</small><br />1741
|-
!colspan="8"|Ресей империясы Жоғарғы Сотының жанындағы министрлер конференциясы (1756–1762)
|-
|style="background-color:#CDCDCD" |
| [[Сурет:Stepaapraxin.jpg|100px]]
! scope="row" style="font-weight:normal;" | [[Степан Фёдорович Апраксин (генерал-фельдмаршал)|Степан Фёдорович Апраксин]]<br /><small>(1702–1758)</small>
| <small>14 Наурыз</small><br />1756
| <small>1 Қазан</small><br />1757
|rowspan=13|'''[[Елизавета Петровна|Елизавета]]'''<br />[[Сурет:Elizabeth_of_Russia_by_V.Eriksen.jpg|80px]]<br /><small>(1741–1762)</small><br />'''[[III Пётр]]'''<br />[[Сурет:Coronation_portrait_of_Peter_III_of_Russia_-1761.JPG|80px]]<br /><small>(1762)</small>
|-
|style="background-color:#CDCDCD" |
| [[Сурет:Bestuzhev-Ryumin Mikhail Petrovich.jpg|100px]]
! scope="row" style="font-weight:normal;" | Граф [[Михаил Петрович Бестужев-Рюмин]]<br /><small>(1688–1760)</small>
| <small>14 Наурыз</small><br />1756
| <small>2 Қазан</small><br />1757
|-
|style="background-color:#CDCDCD" |
| [[Сурет:Michail Michajlovitj Golitsyn color.jpg|100px]]
! scope="row" style="font-weight:normal;" | Ханзада [[Михаил Михайлович Голицын (генерал-адмирал)|Михаил Михайлович Голицын]]<br /><small>(1684–1764)</small>
| <small>14 Наурыз</small><br />1756
| <small>17 Желтоқсан</small><br />1757
|-
|style="background-color:#CDCDCD" |
| [[Сурет:Chancellor bestuzhev.jpg|100px]]
! scope="row" style="font-weight:normal;" | Граф [[Алексей Петрович Бестужев-Рюмин]]<br /><small>(1693–1768)</small>
| <small>14 Наурыз</small><br />1756
| <small>14 Ақпан</small><br />1758
|-
|style="background-color:#CDCDCD" |
| [[Сурет:Alexandr Borisovich Buturlin.gif|100px]]
! scope="row" style="font-weight:normal;" | Граф [[Александр Борисович Бутурлин]]<br /><small>(1694–1767)</small>
| <small>14 Наурыз</small><br />1756
| <small>17 Қазан</small><br />1760
|-
|style="background-color:#CDCDCD" |
| [[Сурет:Peter Ivanovich Shuvalov (by P. A. Rotari).jpg|100px]]
! scope="row" style="font-weight:normal;" | Граф [[Пётр Иванович Шувалов]]<br /><small>(1711–1762)</small>
| <small>14 Наурыз</small><br />1756
| <small>4 Қаңтар</small><br />1762
|-
|style="background-color:#CDCDCD" |
| [[Сурет:Alexey Antropov 016.jpg|100px]]
! scope="row" style="font-weight:normal;" | Граф [[Михаил Илларионович Воронцов]]<br /><small>(1714–1767)</small>
| <small>14 Наурыз</small><br />1756
| <small>20 Қаңтар</small><br />1762
|-
|style="background-color:#CDCDCD" |
| [[Сурет:Troubetskoy Nikita Yuryevich.jpg|100px]]
! scope="row" style="font-weight:normal;" | Ханзада [[Никита Юрьевич Трубецкой]]<br /><small>(1699–1767)</small>
| <small>14 Наурыз</small><br />1756
| <small>20 Қаңтар</small><br />1762
|-
|style="background-color:#CDCDCD" |
| [[Сурет:RusPortraits v3-063 Graf Aleksandr Ivanovich Shuvalov, 1710-1771.jpg|100px]]
! scope="row" style="font-weight:normal;" | Граф [[Александр Иванович Шувалов]]<br /><small>(1710–1771)</small>
| <small>14 Наурыз</small><br />1756
| <small>20 Қаңтар</small><br />1762
|-
|style="background-color:#CDCDCD" |
| [[Сурет:Coronation portrait of Peter III of Russia -1761.JPG|100px]]
! scope="row" style="font-weight:normal;" | [[Ұлы герцог|Ұлы кінәз]] [[III Пётр|Пётр Фёдорович Романов]]<br />(кейіннен ''[[Ресей императоры|Император]]'' III Пётр)<br /><small>(1728–1762)</small>
| <small>14 Наурыз</small><br />1756
| <small>28 Қаңтар</small><br />1762
|-
|style="background-color:#CDCDCD" |
| [[Сурет:Yakov Petrovich Shakhovskoy.jpg|100px]]
! scope="row" style="font-weight:normal;" | Ханзада [[Яков Петрович Шаховской]]<br /><small>(1705–1777)</small>
| <small>16 Қыркүйек</small><br />1760
| <small>25 Желтоқсан</small><br />1761
|-
|style="background-color:#CDCDCD" |
| [[Сурет:Неплюев Иван Иванович 2.jpg|100px]]
! scope="row" style="font-weight:normal;" | [[Иван Иванович Неплюев]]<br /><small>(1693–1773)</small>
| <small>16 Қыркүйек</small><br />1760
| <small>20 Қаңтар</small><br />1762
|-
|style="background-color:#CDCDCD" |
| [[Сурет:Vorontsov Roman by Serdyukov.jpg|100px]]
! scope="row" style="font-weight:normal;" | Граф [[Роман Илларионович Воронцов]]<br /><small>(1707–1783)</small>
| <small>28 Желтоқсан</small><br />1761
| <small>20 Қаңтар</small><br />1762
|-
!colspan="8"|Ресей империясы Империялық Кеңесінің мүшелері (1762)
|-
|style="background-color:#CDCDCD" |
| [[Сурет:Georg Ludwig von Holstein-Gottorp.png|100px]]
! scope="row" style="font-weight:normal;" | [[Ханзада]] [[Георг Людвиг, Гольштейн-Готторп герцогі|Гольштейн-Готторптық Георг]]<br /><small>(1719–1763)</small>
| <small>28 Қаңтар</small><br />1762
| <small>28 Маусым</small><br />1762
| rowspan=8|'''III Пётр'''<br />[[Сурет:Coronation_portrait_of_Peter_III_of_Russia_-1761.JPG|80px]]<br /><small>(1762)</small>
|-
|style="background-color:#CDCDCD" |
| [[Сурет:Peter August, Duke of Schleswig-Holstein-Sonderburg-Beck.jpg|100px]]
! scope="row" style="font-weight:normal;" | Граф [[Пётр Август, Шлезвиг-Гольштейн-Зонденбург-Бек герцогі]]<br /><small>(1696–1775)</small>
| <small>28 Қаңтар</small><br />1762
| <small>28 Маусым</small><br />1762
|-
|style="background-color:#CDCDCD" |
| [[Сурет:Portrait of Burchard Christoph Graf von Münnich (1683-1767).jpg|100px]]
! scope="row" style="font-weight:normal;" | Граф [[Бурхард Кристоф Миних]]<br /><small>(1683–1767)</small>
| <small>28 Қаңтар</small><br />1762
| <small>28 Маусым</small><br />1762
|-
|style="background-color:#CDCDCD" |
| [[Сурет:Troubetskoy Nikita Yuryevich.jpg|100px]]
! scope="row" style="font-weight:normal;" | Ханзада [[Никита Юрьевич Трубецкой]]<br /><small>(1699–1767)</small>
| <small>28 Қаңтар</small><br />1762
| <small>28 Маусым</small><br />1762
|-
|style="background-color:#CDCDCD" |
| [[Сурет:Alexey Antropov 016.jpg|100px]]
! scope="row" style="font-weight:normal;" | Граф [[Михаил Илларионович Воронцов]]<br /><small>(1714–1767)</small>
| <small>28 Қаңтар</small><br />1762
| <small>28 Маусым</small><br />1762
|-
|style="background-color:#CDCDCD" |
| [[Сурет:Lesser Coat of Arms of Russian Empire.svg|100px]]
! scope="row" style="font-weight:normal;" | [[Александр Никитич Вильбоа]]<br /><small>(1713–1788)</small>
| <small>28 Қаңтар</small><br />1762
| <small>28 Маусым</small><br />1762
|-
|style="background-color:#CDCDCD" |
| [[Сурет:Volkonsky Mikhail Nikitich.jpg|100px]]
! scope="row" style="font-weight:normal;" | Ханзада [[Михаил Никитич Волконский]]<br /><small>(1713–1788)</small>
| <small>28 Қаңтар</small><br />1762
| <small>28 Маусым</small><br />1762
|-
|style="background-color:#CDCDCD" |
| [[Сурет:Alexey Petrovich Melgunov.jpg|100px]]
! scope="row" style="font-weight:normal;" | [[Алексей Петрович Мельгунов]]<br /><small>(1722–1788)</small>
| <small>28 Қаңтар</small><br />1762
| <small>28 Маусым</small><br />1762
|-
!colspan="8"|Ресей империясы Жоғарғы Сотының (Жоғарғы Кеңесі) жанындағы істер Кеңесінің басшылары (1768–1801)
|-
|style="background-color:#CDCDCD" |
| [[Сурет:Lesser Coat of Arms of Russian Empire.svg|100px]]
! scope="row" style="font-weight:normal;" | [[Степан Фёдорович Стрекалов]]<br /><small>(1728–1805)</small>
| <small>17 Қараша</small><br />1768
| 1776
| rowspan=3|'''[[II Екатерина]]'''<br />[[Сурет:Profile_portrait_of_Catherine_II_by_Fedor_Rokotov_(1763,_Tretyakov_gallery).jpg|80px]]<br /><small>(1762–1796)</small>
|-
|style="background-color:#CDCDCD" |
| [[Сурет:Samoylov Alexander Nikolaevich.jpg|100px]]
! scope="row" style="font-weight:normal;" | Граф [[Александр Николаевич Самойлов]]<br /><small>(1744–1814)</small>
| 1776
| 1787
|-
|style="background-color:#CDCDCD" |
| [[Сурет:Lesser Coat of Arms of Russian Empire.svg|100px]]
! scope="row" style="font-weight:normal;" | [[Иван Андреевич Вейдемейер]]<br /><small>(1752–1820)</small>
| 1787
| <small>18 Қараша</small><br />1796
|-
|style="background-color:#CDCDCD" |
| [[Сурет:Derzhavin by Borovikovsky (Russkiy Sever).jpg|100px]]
! scope="row" style="font-weight:normal;" | [[Гавриил Романович Державин]]<br /><small>(1743–1816)</small>
| <small>18 Қараша</small><br />1796
| <small>22 Қараша</small><br />1796
|rowspan=2|'''[[I Павел]]'''<br />[[Сурет:Borovikovskiy_PtPavla1GRM.jpg|80px]]<br /><small>(1796–1801)</small>
|-
|style="background-color:#CDCDCD"|
| [[Сурет:Lesser Coat of Arms of Russian Empire.svg|100px]]
! scope="row" style="font-weight:normal;" | [[Иван Андреевич Вейдемейер]]<br /><small>(1752–1820)</small><br />(2-рет)<br />
| <small>18 Қараша</small><br />1796
| <small>26 Наурыз</small><br />1801
|}
=== Министрлер комитеті (1802–1905) ===
[[Министрлер комитеті|Министрлер комитеті]] 1802 жылғы 20 қыркүйекте [[I Александр]] министрлік реформасы барысында құрылды. Барлық министрлер бір-бірінен тәуелсіз болды және өз ведомстволарының қызметіне жеке жауап берді. Комитет жекелеген министрліктердің қызметіне де, олардың саясатының үйлесімділігіне де жауап бермеді. Комитет құрылған алғашқы жылдары оның отырыстарына император төрағалық етсе, ол болмаған кезде — министрлер кезектен тыс, дәрежесі бойынша жоғарысыдан бастап, әрқайсысы 4 сессиядан төрағалық ететін. 1810 жылы Комитетке [[Ресей империясының канцлері|канцлер]] мен [[Ресей империясының Мемлекеттік кеңесі|Мемлекеттік кеңес]] төрағасы, граф [[Николай Петрович Румянцев|Н.П. Румянцев]] төрағалық етті.
{| class="wikitable" width=80% style="text-align:center; margin: 1em auto 1em auto;"
! scope="col" colspan="2" width=1%|Суреті
! scope="col" width=34%|Аты-жөні<br /><small>(өмір сүрген жылдары)</small>
! scope="col" colspan="2" width=20%|Өкілеттігі
! scope="col" width=10%|Монархы
|-
!colspan="8"|Ресей империясы Министрлері Комитетінің төрағалары (1802–1905)
|-
|style="background-color:#CDCDCD"|
| [[Сурет:Rumyan.jpg|130x130px]]
! scope="row" style="font-weight:normal;" | <small>Граф</small><br>[[Николай Петрович Румянцев]]<br /><small>(1754–1826)</small>
| 1810
| 1812
|rowspan=4|'''[[I Александр]]'''<br />[[Сурет:Alexander I of Russia by G.Dawe (1826, Peterhof) crop.jpg|106x106px]]<br /><small>(1801–1825)</small>
|-
|style="background-color:#CDCDCD"|
| [[Сурет:Saltykov Nikolay Ivanovich.jpg|164x164px]]
! scope="row" style="font-weight:normal;" | <small>Граф және ханзада</small><br>[[Николай Иванович Салтыков]]<br /><small>(1736–1816)</small>
| <small>29 наурыз</small><br />1812<ref name="Saltykov">{{cite web |url= http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_biography/109759/%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BA%D0%BE%D0%B2 |title= Салтыков, князь Николай Иванович |lang= ru |accessdate= 2014-04-07 }}</ref>
| <small>9 қыркүйек</small><br />1812 ''(даулы)''{{efn|Вязмитиновты Салтыковтың ізбасары ретінде көрсететін дереккөздер 1812 жылғы 9 қыркүйекте; басқа дереккөздер Салтыковтың қайтыс болғанға дейін қызметте болғанын айтады}}<br /><small>16 мамыр</small><br />1816<!--day of death-->
|-
|style="background-color:#CDCDCD"|
| [[Сурет:Orest Kiprensky 055.jpg|100px]]
! scope="row" style="font-weight:normal;" | <small>Граф</small><br>[[Сергей Кузьмич Вязмитинов]] ''(даулы)''{{efn|Кейбір дереккөздер ([[Үлкен кеңес энциклопедиясы]]) тізімі Вязмитиновті комитет министрі деп таныса, басқалары (''Отан тарихы'' энциклопедиясы сияқты) оның есімін мүлдем айтпай қояды және орнына Салтыковтың ізбасары ретінде Лопухинді белгілейді.}}<br /><small>(1744–1819)</small>
| <small>9 қыркүйек</small><br />1812
| <small>15 қазан</small><br />1816<!--day of death-->
|-
|style="background-color:#CDCDCD"|
|[[Сурет:P.V.Lopukhin by S.Shukin (1801).jpg|100px]]
!scope="row" style="font-weight:normal;" | <small>Ханзада</small><br>[[Пётр Васильевич Лопухин]]<br /><small>(1753–1827)</small>
|<small>25 мамыр</small><br />1816<ref>{{кітап |шынайы атауы= Неизвестная Фемида : документы, события, люди |тақырыбы= Белгісіз фемида: Құжаттар, Оқиғалар, Тұлғалар |баспасы= ОЛМА Медиа Групп |жыл= 2003 |беттері= 93 |isbn= 978-5-224-04224-1}}</ref>
|<small>6 сәуір</small><br />1827<!--day of death-->
|-
|style="background-color:#CDCDCD"|
| [[Сурет:Kochubey Viktor by Krüger.jpg|119x119px]]
! scope="row" style="font-weight:normal;" | <small>Ханзада</small><br>[[Виктор Павлович Кочубей]]<br /><small>(1768–1834)</small>
| <small>29 сәуір</small><br />1827<ref>{{cite web |url = http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_biography/62464/%D0%9A%D0%BE%D1%87%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%B9 |title= Кочубей, князь Виктор Павлович |accessdate= 2014-04-08 |lang= ru}}</ref>
| <small>3 маусым</small><br />1834<!--day of death-->
|rowspan=5|'''[[I Николай]]'''<br />[[Сурет:Botman - Emperor Nicholas I (cropped).jpg|97x97px]]<br /><small>(1825–1855)</small>
|-
|style="background-color:#CDCDCD"|
| [[Сурет:Nikolay Nikolayevich Novosiltsev.jpg|100px]]
! scope="row" style="font-weight:normal;" | <small>Граф</small><br>[[Николай Николаевич Новосильцев]]<br /><small>(1761–1838)</small>
| <small>11 шілде</small><br />1834<ref>{{кітап|шынайы атауы= Управленческая элита Российской империи: история министерств, 1802–1917 |тақырыбы= Ruling Elite of the Russian Empire: History of Ministries, 1802–1917 |авторы= Ананыч, Б.В. |жыл= 2008}}</ref>
| <small>8 сәуір</small><br />1838<!--day of death-->
|-
|style="background-color:#CDCDCD"|
| [[Сурет:Егор Ботман - портрет князя И.В. Васильчикова.jpg|100px]]
! scope="row" style="font-weight:normal;" | <small>Ханзада</small><br>[[Илларион Васильевич Васильчиков]]<br /><small>(1776–1847)</small>
| <small>9 сәуір</small><br />1838<ref>{{cite web|url= http://www.hrono.ru/biograf/bio_we/vasilchikov_iv.php |title= Васильчиков Илларион Васильевич — Биографический указатель |accessdate= 2014-04-05 |lang= ru}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20140209132624/http://www.hrono.ru/biograf/bio_we/vasilchikov_iv.php |date= 2014-02-09}}</ref>
| <small>21 ақпан</small><br />1847<!--day of death-->
|-
|style="background-color:#CDCDCD"|
| [[Сурет:Levashov V V.jpg|100px]]
! scope="row" style="font-weight:normal;" | <small>Граф</small><br>[[Василий Васильевич Левашов]]<br /><small>(1783–1848)</small>
| <small>31 желтоқсан</small><br />1847<ref>{{кітап|шынайы атауы= Царский декамерон: От Николая I до Николая II (Исторические книги В.Н. Балязина) |тақырыбы= Патшалық декамерон: I Николайдан II Николайға дейін (Балязин В.Н. Тарихи кітаптары) |авторы= Балязин, Владимир Николаевич; Балязин, Вольдемар Николаевич |жыл= 2008 |баспасы= ОЛМА Медиа Групп |isbn= 978-5-373-01976-7 |беттері= 49}}</ref>
| <small>23 қыркүйек</small><br />1848<!--day of death-->
|-
|style="background-color:#CDCDCD"|
|[[Сурет:Chernyshov Alexander.jpg|100px]]
!scope="row" style="font-weight:normal;" | <small>Ханзада</small><br>[[Александр Иванович Чернышёв]]<br /><small>(1785–1857)</small>
| <small>1 желтоқсан</small><br />1848<ref name="Chernyshov">{{cite web|url= http://www.hrono.ru/biograf/bio_ch/chernyshov_ai.php |title= Александр Иванович Чернышев — Биографический указатель |accessdate= 2014-04-05 |lang= ru}}</ref>
|<small>5 сәуір</small><br />1856<ref name="Chernyshov"/>
|-
|style="background-color:#CDCDCD"|
| [[Сурет:Orlov A F-by Kruger.jpg|100px]]
! scope="row" style="font-weight:normal;" | <small>Ханзада</small><br>[[Алексей Фёдорович Орлов]]<br /><small>(1787–1862)</small>
| <small>мамыр</small><br />1857<ref>{{cite web|url= http://enc-panino.ru/?tag=%D0%BA%D0%BD%D1%8F%D0%B7%D1%8C-%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B9-%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%BE%D0%B2-%D1%84%D1%91%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |title= Землевладельцы Панинского района. Князь Орлов Алексей Фёдорович |accessdate= 2014-04-09 |lang= ru}}</ref>
| <small>қаңтар</small><br />1861<ref>{{cite web|url= http://www.biografija.ru/biography/orlov-knyaz-aleksej-fedorovich.htm |title= Орлов князь Алексей Федорович |lang= ru |accessdate= 2014-04-04}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20140407075843/http://www.biografija.ru/biography/orlov-knyaz-aleksej-fedorovich.htm |date= 2014-04-07}}</ref>
|rowspan=5|'''[[II Александр (Ресей)|II Александр]]'''<br />[[Сурет:Zar Alexander II (cropped).jpg|114x114px]]<br /><small>(1855–1881)</small>
|-
|style="background-color:#CDCDCD"|
| [[Сурет:PGRS 1 013 Bludov - crop.jpg|118x118px]]
! scope="row" style="font-weight:normal;" | <small>Граф</small><br>[[Дмитрий Николаевич Блудов]]<br /><small>(1785–1864)</small>
| <small>12 қараша</small><br />1861<!--Министрлер Кеңесінің құрылуы-->
| <small>19 ақпан</small><br />1864<!--қайтыс болған күні-->
|-
|style="background-color:#CDCDCD"|
| [[Сурет:Pavel Pavlovich Gagarin.jpg|100px]]
! scope="row" style="font-weight:normal;" | <small>Ханзада</small><br>[[Павел Павлович Гагарин]]<br /><small>(1789–1872)</small>
| <small>24 ақпан</small><br />1864<ref name="Gagarin">{{cite web|url= http://www.rusempire.ru/glavy-pravitelstva-rossiyskoy-imperii/gagarin-pavel-pavlovich.html |title= Павел Павлович Гагарин |publisher= Ресей империясы |accessdate= 2014-04-05 |lang= ru}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20140407100248/http://www.rusempire.ru/glavy-pravitelstva-rossiyskoy-imperii/gagarin-pavel-pavlovich.html |date= 2014-04-07}}</ref>
| <small>21 ақпан</small><br />1872<!--қайтыс болған күні-->
|-
|style="background-color:#CDCDCD"|
| [[Сурет:Pavel Nikolaevich Ignatiev.jpg|100px]]
! scope="row" style="font-weight:normal;" | <small>Граф</small><br>[[Павел Николаевич Игнатьев (генерал)|Павел Николаевич Игнатьев]]<br /><small>(1797–1879)</small>
| <small>21 ақпан</small><br />1872<ref name="Ignatyev">{{cite web|url= http://www.rusempire.ru/glavy-pravitelstva-rossiyskoy-imperii/ignatev-pavel-nikolaevich.html |title= Игнатьев Павел Николаевич |publisher= Ресей империясы |accessdate= 2014-04-05 |lang= ru}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20140407100248/http://www.rusempire.ru/glavy-pravitelstva-rossiyskoy-imperii/gagarin-pavel-pavlovich.html |date= 2014-04-07}}</ref>
| <small>20 желтоқсан</small><br />1879<ref name="Ignatyev"/>
|-
|style="background-color:#CDCDCD"|
|[[Сурет:Ivan Nikolayevich Kramskoi - Portrait of Count Piotr Valuyev, 1880.jpg|100px]]
!scope="row" style="font-weight:normal;" | <small>Граф</small><br>[[Пётр Александрович Валуев]]<br /><small>(1815–1890)</small>
|<small>25 желтоқсан</small><br />1879<ref name="Valuyev">{{cite web|url= http://www.rusempire.ru/glavy-pravitelstva-rossiyskoy-imperii/valuev-petr-aleksandrovich.html |title= Валуев Петр Александрович |publisher= Ресей империясы |accessdate= 2014-04-05 |lang= ru}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20140407100301/http://www.rusempire.ru/glavy-pravitelstva-rossiyskoy-imperii/valuev-petr-aleksandrovich.html |date= 2014-04-07}}</ref>
|<small>4 қазан</small><br />1881<ref name="Valuyev"/>
|-
|style="background-color:#CDCDCD"|
| [[Сурет:PGRS 1 079 Reitern - full.jpg|139x139px]]
! scope="row" style="font-weight:normal;" | <small>Граф</small><br>[[Михаил Христофорович Рейтерн]]<br /><small>(1820–1890)</small>
| <small>4 қазан</small><br />1881<ref name="Reytern">{{cite web|url= http://www.rusempire.ru/glavy-pravitelstva-rossiyskoy-imperii/reytern-mihail-hristoforovich.html |title= Рейтерн Михаил Христофорович |publisher= Ресей империясы |accessdate= 2014-04-06 |lang= ru}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20140407100840/http://www.rusempire.ru/glavy-pravitelstva-rossiyskoy-imperii/reytern-mihail-hristoforovich.html |date= 2014-04-07}}</ref>
| <small>30 желтоқсан</small><br />1886<ref name="Reytern"/>
|rowspan=2|'''[[III Александр]]'''<br />[[Сурет:Tsar Alexander III c. 1885.jpg|94x94px]]<br /><small>(1881–1894)</small>
|-
|style="background-color:#CDCDCD"|
|[[Сурет:Ivan Tyurin - Portrait of N.H.Bunge, 1887.jpg|100px]]
!scope="row" style="font-weight:normal;" | [[Николай Христианович Бунге]]<br /><small>(1823–1895)</small>
|<small>1 қаңтар</small><br />1887<ref name="Bunge">{{cite web|url= http://www.rusempire.ru/glavy-pravitelstva-rossiyskoy-imperii/bunge-nikolay-hristianovich.html |title= Бунге Николай Христианович |publisher= Ресей империясы |accessdate= 2014-04-07 |lang= ru}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20140408214746/http://www.rusempire.ru/glavy-pravitelstva-rossiyskoy-imperii/bunge-nikolay-hristianovich.html |date= 2014-04-08}}</ref>
|<small>3 маусым</small><br />1895<ref name="Bunge"/>
|-
|style="background-color:#CDCDCD"|
| [[Сурет:DurnovoIN.jpg|131x131px]]
! scope="row" style="font-weight:normal;" | [[Иван Николаевич Дурново]]<br /><small>(1834–1903)</small>
| <small>15 қазан</small><br />1895<ref name="Durnovo">{{cite web|url= http://www.rusempire.ru/glavy-pravitelstva-rossiyskoy-imperii/durnovo-ivan-nikolaevich.html |title= Дурново Иван Николаевич |publisher= Ресей империясы |accessdate= 2014-04-07 |lang= ru}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20140408220735/http://www.rusempire.ru/glavy-pravitelstva-rossiyskoy-imperii/durnovo-ivan-nikolaevich.html |date= 2014-04-08}}</ref>
| <small>29 мамыр</small><br />1903<!--day of death-->
|rowspan=2|'''[[II Николай]]'''<br />[[Сурет:Nicholas II, Russian Emperor (cropped 2).jpg|111x111px]]<br /><small>(1894–1917)</small>
|-
|style="background-color:#CDCDCD"|
| [[Сурет:SergeiWitte01548v.jpg|129x129px]]
! scope="row" style="font-weight:normal;" | <small>Граф</small><br>[[Сергей Юльевич Витте]]<br /><small>(1849–1915)</small>
| <small>16 тамыз</small><br />1903<ref name="Witte">{{cite web|url= http://www.rusempire.ru/glavy-pravitelstva-rossiyskoy-imperii/vitte-sergey-yulievich.html |title= Витте Сергей Юлиевич |publisher= Ресей империясы |accessdate= 2014-04-07 |lang=ru}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20140408220949/http://www.rusempire.ru/glavy-pravitelstva-rossiyskoy-imperii/vitte-sergey-yulievich.html |date= 2014-04-08}}</ref>
| <small>6 қараша</small><br />1905<ref name="Witte"/>
|}
=== Ресей империясының премьер-министрі (1905–1917) ===
Ресей империясының премьер-министрі лауазымы [[Ресей премьер-министрі|қазіргі үкімет басшысы]] лауазымына ұқсас болған. Империяның бірінші премьер-министрі граф [[Сергей Юльевич Витте|Сергей Витте]] болды, ол 1905 жылғы 6 қарашада тағайындалды.
{{Color box|#CDCDCD|border=silver}} [[Партиясыз]]
{| class="wikitable" style="margin:1em auto; text-align:center"
! colspan=2 | Суреті
! Аты-жөні<br/><small>(өмір сүрген жылдары)</small>
! colspan=2 | Өкілеттігі
! Монархы
|-
! 1
|[[Сурет:Sergei Witte ppmsca.08799 (cropped).jpg|100px]]
! scope="row" style="font-weight:normal;" |<small>Граф</small><br/>[[Сергей Юльевич Витте]]<br /><small>(1849–1915)</small>
| 6 қараша<br>1905
| 5 мамыр<br>1906
|rowspan=10|'''[[II Николай]]'''<br />[[Сурет:Nicholas II, att. Vsevolod Strekalovskiy (1910s, Hillwood museum).jpg|80px]]<br /><small>(1894–1917)</small>
|-
! 2
|[[Сурет:Ivan Logginovitch Goremykin, c. 1906 (cropped).jpg|100px]]
! scope="row" style="font-weight:normal;" |[[Иван Логгинович Горемыкин]]<br /><small>(1839–1917)</small>
|5 мамыр 1906
|21 шілде 1906
|-
! 3
|[[Сурет:Stolypin.jpg|100px]]
!scope="row" style="font-weight:normal;" |[[Пётр Аркадьевич Столыпин]]<br /><small>(1862–1911)</small>
|21 шілде 1906
|18 қыркүйек 1911<br /><small>(Өлтірілді)</small>
|-
! 4
|[[Сурет:Vladimir Nikolayevich Kokovtsov.jpg|100px]]
! scope="row" style="font-weight:normal;"|<small>Граф</small><br/>[[Владимир Николаевич Коковцов]]<br /><small>(1853–1943)</small>
|22 қыркүйек 1911
|12 ақпан 1914
|-
! (2)
|[[Сурет:Ivan Logginovitch Goremykin, c. 1906 (cropped).jpg|100px]]
! scope="row" style="font-weight:normal;" |[[Иван Логгинович Горемыкин]]<br /><small>(1839–1917)</small>
| 12 ақпан 1914
| 2 ақпан 1916
|-
! 5
|[[Сурет:Штюрмер Б. (Новгородская область).jpg|100px]]
! scope="row" style="font-weight:normal;" |<small>Барон</small><br/>[[Борис Владимирович Штюрмер]]<br /><small>(1848–1917)</small>
|2 ақпан 1916
|23 қараша 1916
|-
! 6
|[[Сурет:Alexander Trepov.jpg|100px]]
! scope="row" style="font-weight:normal;" |[[Александр Фёдорович Трепов]]<br /><small>(1862–1928)</small>
| 23 қараша 1916
| 20 қаңтар 1917
|-
! 7
|[[Сурет:Nikolai Dimitrievitch Golitsyn.jpg|100px]]
! scope="row" style="font-weight:normal;" |<small>Ханзада</small><br/>[[Николай Дмитриевич Голицын]]<br /><small>(1850–1925)</small>
| 20 қаңтар 1917
| 12 наурыз 1917
|}
== Уақытша үкімет/Ресей Республикасы (1917) ==
[[II Николай]] інісі [[Михаил Александрович (III Александрдың ұлы)|Михаил]]дың пайдасына тақтан бас тартқан деген ақпарат белгілі болғаннан кейін Михаил да тақтан бас тартты. Кейін [[Бүкілресейлік Құрылтай жиналысы]] шақырылды да, 1917 жылғы 14 қыркүйекте Ресей Республикасы жарияланды. Бұл кезеңде [[Ресей уақытша үкіметі|уақытша үкімет]] құрылды да, мемлекет басшысы премьер-министр болды.
{{Color box|#0087DC|border=silver}} [[Кадет партиясы]]<br>{{Color box|#B4121A|border=silver}} [[Социалистер-революционерлер партиясы]]
{| class="wikitable" style="margin:1em auto; text-align:center"
! colspan=2 | Суреті
! Аты-жөні<br/><small>(өмір сүрген жылдары)</small>
! colspan=2 | Өкілеттігі
! Саяси партиясы
|-
!align=center style="background:#0087DC;"|8
|[[Сурет:Georgy Lvov, 1919 LOC cropped.jpg|100px]]
! scope="row" style="font-weight:normal;" |<small>Ханзада</small><br/>[[Георгий Евгеньевич Львов]]<br /><small>(1861–1925)</small>
|15 наурыз 1917
|21 шілде 1917
|[[Кадет партиясы]]
|-
!rowspan=2 style="background:#B4121A; color:white" |9
|rowspan=2|[[Сурет:Karenskiy AF 1917.jpg|100px]]
! scope="row" style="font-weight:normal;" rowspan=2|[[Александр Фёдорович Керенский]]<br /><small>(1881–1970)</small>
|21 шілде 1917
|14 қыркүйек 1917
|rowspan=2|[[Социалистер-революционерлер партиясы]]
|-
|14 қыркүйек 1917
|7 қараша 1917
|}
=== Ресей мемлекеті (1918—1920) ===
[[Ресейдегі азамат соғысы|Азаматтық соғыс]] кезінде [[Ресей мемлекеті (1918—1920)|Ресей мемлекеті]]нің үкімет басшылары қуғында болған ''де-факто'' премьер-министрлер болды.
{{Color box|#B4121A|border=silver}} [[Социалистер-революционерлер партиясы]]<br>{{Color box|#CDCDCD|border=silver}} [[Партиясыз]]
{| class="wikitable" style="margin:1em auto; text-align:center"
! colspan=2 | Суреті
! Аты-жөні<br/><small>(өмір сүрген жылдары)</small>
! colspan=2 | Өкілеттігі
! Саяси партиясы
! colspan=2| Мемлекет басшысы
|-
! rowspan="2" style="background:#B4121A; color:white" |
| rowspan="2" |[[Сурет:Пётр Васильевич Вологодский.jpg|145x145px]]
! rowspan="2"; scope="row" style="font-weight:normal";|[[Пётр Васильевич Вологодский]]<br /><small>(1863–1925)</small>
|4 қараша 1918
|18 қараша 1918
| rowspan="2" |[[Социалистер-революционерлер партиясы]]
!style="background:#B4121A"|
|'''[[Бүкілресейлік уақытша үкімет|Директория]]'''<br />[[Сурет:Члены Уфимской Директории.jpg|80px]]<br /><small>(1918)</small>
|-
|18 қараша 1918
|22 қараша 1919
! rowspan="2" style="background:#CDCDCD"|
|rowspan=2|'''[[Александр Васильевич Колчак|Александр Колчак]]'''<br />[[Сурет:Aleksandr Kolchak.jpg|80px]]<br /><small>(1918–1920)</small>
|-
!align=center style="background:#CDCDCD;"|
|[[Сурет:V.N.Pepeliajev.jpg|139x139px]]
! scope="row" style="font-weight:normal;" |[[Виктор Николаевич Пепеляев]]<br /><small>(1885-1920)</small>
| 22 қараша 1919
| 4 қаңтар 1920
|[[Партиясыз]]
|}
== Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы (1917–1991) ==
[[Ресей Социалистік Федерациялық Кеңестік Республикасы (1917—1922)|Ресей Кеңестік Республикасы]] құрылғаннан бері оның министрлер кабинеті ''Халық Комиссарлары Кеңесі'' болып аталған. 1922 жылғы 30 желтоқсанда [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] құрылды да, 1923 жылғы 6 шілдеде Халық Комиссарлар Кеңесінің құрылғанына дейін Ресей Халық Комиссарлар Кеңесі КСРО үкіметінің қызметін уақытша атқарды. 1946 жылғы 23 наурызда Халық Комиссарлар Кеңесі РКФСР Министрлер Кеңесі болып өзгертілді.
{{Color box|#CC1111|border=silver}} [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|Коммунистік партия]]<br>{{Color box|#CDCDCD|border=silver}} [[Партиясыз]]
{| class="wikitable" style="margin:1em auto; text-align:center;"
! colspan=2 | Суреті
! Аты-жөні<br/><small>(өмір сүрген жылдары)</small>
! colspan="2" |Өкілеттігі
! Саяси партиясы
! Заң шығарушы органы<br /><small>(сайлауы)</small>
! colspan=2| Мемлекет басшысы
|-
!rowspan=3 align=center style="background:#CC1111"| {{color|white|10}}
|rowspan=3|[[Сурет:Vladimir Lenin in July 1920 by Pavel Zhukov.jpg|100px]]
!rowspan=3 scope="row" style="font-weight:normal;" |[[Владимир Ильич Ленин]]<br /><small>(1870–1924)</small>
|rowspan=3|8 қараша 1917
|rowspan=3|21 қаңтар 1924<br /><small>(Қызметте болғанда қайтыс болды)</small>
|rowspan=3|[[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|Коммунистік партия]]
|rowspan=7|[[Бүкілресейлік орталық атқару комитеті|БРОАК]]
|align=center style="background:#CC1111;"|
|'''[[Лев Борисович Каменев|Лев Каменев]]'''<br />[[Сурет:Lev Kamenev 1920s.jpg|80px]]<br /><small>(1917)</small>
|-
|align=center style="background:#CC1111;"|
|'''[[Яков Михайлович Свердлов|Яков Свердлов]]'''<br />[[Сурет:Yakov Sverdlov crop.jpg|80px]]<br /><small>(1917–1919)</small>
|-
|rowspan=5 align=center style="background:#CC1111;"|
|rowspan=5|'''[[Михаил Иванович Калинин|Михаил Калинин]]'''<br />[[Сурет:Калинин М. И. (1920).jpg|80px]]<br /><small>(1919–1938)</small>
|-
!align=center style="background:#CC1111;"| {{color|white|11}}
|[[Сурет:AlexeiRikov1924(cropped)(c).jpg|100px]]
! scope="row" style="font-weight:normal;" |[[Алексей Иванович Рыков]]<br /><small>(1881–1938)</small>
| 2 ақпан 1924
| 18 мамыр 1929
|[[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|Коммунистік партия]]
|-
!align=center style="background:#CC1111;"| {{color|white|12}}
|[[Сурет:1929-sergey syrtsov.jpg|100px]]
! scope="row" style="font-weight:normal;" |[[Сергей Иванович Сырцов]]<br /><small>(1883–1937)</small>
| 18 мамыр 1929
| 3 қараша 1930
|[[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|Коммунистік партия]]
|-
!align=center style="background:#CC1111;"| {{color|white|13}}
|[[Сурет:Даниил Егорович Сулимов.jpg|100px]]
! scope="row" style="font-weight:normal;" |[[Даниил Егорович Сулимов]]<br /><small>(1890–1937)</small>
| width="140" |3 қараша 1930
| width="140" |22 шілде 1937
|[[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|Коммунистік партия]]
|-
!rowspan=2 align=center style="background:#CC1111;"| {{color|white|14}}
|rowspan=2| [[Сурет:Bundesarchiv Bild 183-29921-0001, Bulganin, Nikolai Alexandrowitsch (cropped).jpg|136x136px]]
!rowspan=2 scope="row" style="font-weight:normal;" |[[Николай Александрович Булганин]]<br /><small>(1895–1975)</small>
|22 шілде 1937
|19 шілде 1938<ref>{{Кітап|жыл=1938 |тақырыбы=РКФСР Жоғарғы Кеңесі [1-шақырылымының] жиналыстары, бірінші сессия (15-20 шілде 1938 жыл); стенографиялық есеп |шынайы атауы=Заседания Верховного Совета РСФСР [1-го созыва], первая сессия (15-20 июля 1938 г.): стенографический отчет |сілтеме= http://elib.shpl.ru/ru/nodes/31852-zasedaniya-verhovnogo-soveta-rsfsr-1-go-sozyva-pervaya-sessiya-15-20-iyulya-1938-g-stenograficheskiy-otchet-1938#mode/ |орны= Мәскеу |баспасы= РКФСР Жоғарғы Кеңесінің Баспа Үйі |беттері= 74}}</ref>
|rowspan=2|[[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|Коммунистік партия]]
|-
|20 шілде 1938<ref>{{кітап|жыл=1938 |тақырыбы=РКФСР Жоғарғы Кеңесі [1-шақырылымының] жиналыстары, бірінші сессия (15-20 шілде 1938 жыл); стенографиялық есеп |шынайы атауы=Заседания Верховного Совета РСФСР [1-го созыва], первая сессия (15-20 июля 1938 г.): стенографический отчет |сілтеме= http://elib.shpl.ru/ru/nodes/31852-zasedaniya-verhovnogo-soveta-rsfsr-1-go-sozyva-pervaya-sessiya-15-20-iyulya-1938-g-stenograficheskiy-otchet-1938#mode/ |орны= Мәскеу |баспасы= РКФСР Жоғарғы Кеңесінің Баспа Үйі |беттері= 110–111}}</ref>
|17 қыркүйек 1938
|rowspan=6|I<br /><small>([[РКФСР Жоғарғы Кеңесінің сайлауы (1938)|1938]])</small>
|rowspan=4 align=center style="background:#CC1111;"|
|rowspan=4|'''[[Алексей Егорович Бадаев|Алексей Бадаев]]'''<br />[[Сурет:Alexey Badaev 1912.jpg|80px]]<br /><small>(1938–1944)</small>
|-
!align=center style="background:#CC1111;"| {{color|white|15}}
|[[Сурет:Vasily Vakhrushev (minpromtorg.gov.ru).jpg|100px]]
! scope="row" style="font-weight:normal;" |[[Василий Васильевич Вахрушев]]<br /><small>(1902–1947)</small>
|17 қыркүйек 1938
|2 маусым 1940
|[[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|Коммунистік партия]]
|-
!align=center style="background:#CC1111;"| {{color|white|16}}
|[[Сурет:Khokhlov IS.jpg|100px]]
! scope="row" style="font-weight:normal;" |[[Иван Сергеевич Хохлов]]<br /><small>(1895–1973)</small>
|2 маусым 1940
|23 маусым 1943{{efn|Премьердің орынбасары [[Константин Дмитриевич Памфилов]] Хохловтың қызметін 1942 жылғы 5 мамырдан 1943 жылғы 2 мамырдағы өліміне дейін атқарды.}}
|[[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|Коммунистік партия]]
|-
!rowspan=2 align=center style="background:#CC1111;"| {{color|white|17}}
|rowspan=2| [[Сурет:05.11.1966. Kossiguine à Toulouse. (1966) - 53Fi3436 (cropped).jpg|100px]]
!rowspan=2 scope="row" style="font-weight:normal;" |[[Алексей Николаевич Косыгин]]<br /><small>(1904–1980)</small>
|rowspan=2 |23 маусым 1943
|rowspan=2 |23 наурыз 1946
|rowspan=2|[[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|Коммунистік партия]]
|-
|rowspan=2 align=center style="background:#CC1111;"|
|rowspan=2|'''[[Николай Михайлович Шверник|Николай Шверник]]'''<br />[[Сурет:Николай Михайлович Шверник.jpg|80px]]<br /><small>(1944–1946)</small>
|-
!rowspan=2 align=center style="background:#CC1111;"| {{color|white|18}}
|rowspan=2|[[Сурет:Emblem of the Russian SFSR (1920-1978).svg|100px]]
!rowspan=2 scope="row" style="font-weight:normal;" |[[Михаил Иванович Родионов]]<br /><small>(1907–1950)</small>
|23 наурыз 1946
|25 маусым 1947
|rowspan=2|[[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|Коммунистік партия]]
|-
|26 маусым 1947
|9 наурыз 1949
|rowspan=2|II<br /><small>([[РКФСР Жоғарғы Кеңесінің сайлауы (1947)|1947]])</small>
|rowspan=2 align=center style="background:#CC1111;"|
|rowspan=2|'''[[Иван Алексеевич Власов|Иван Власов]]'''<br />[[Сурет:Emblem of the Russian SFSR (1920-1978).svg|80px]]<br /><small>(1946–1950)</small>
|-
!rowspan=2 align=center style="background:#CC1111;"| {{color|white|19}}
|rowspan=2|[[Сурет:Emblem of the Russian SFSR (1920-1978).svg|100px]]
!rowspan=2 scope="row" style="font-weight:normal;" |[[Борис Николаевич Черноусов]]<br /><small>(1908–1978)</small>
|9 наурыз 1949
|17 сәуір 1951
|rowspan=2|[[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|Коммунистік партия]]
|-
|17 сәуір 1951
|20 қазан 1952
|rowspan=2|III<br /><small>([[РКФСР Жоғарғы Кеңесінің сайлауы (1951)|1951]])</small>
|rowspan=5 align=center style="background:#CC1111;"|
|rowspan=5|'''[[Михаил Петрович Тарасов|Михаил Тарасов]]'''<br />[[Сурет:Emblem of the Russian SFSR (1920-1978).svg|80px]]<br /><small>(1950–1959)</small>
|-
!rowspan=2 align=center style="background:#CC1111;"| {{color|white|20}}
|rowspan=2 |[[Сурет:Emblem of the Russian SFSR (1920-1978).svg|100px]]
!rowspan=2 scope="row" style="font-weight:normal;" |[[Александр Михайлович Пузанов]]<br /><small>(1906–1998)</small>
|20 қазан 1952
|26 наурыз 1955
|rowspan=2 |[[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|Коммунистік партия]]
|-
|26 наурыз 1955
|24 қаңтар 1956
|rowspan=5|IV<br /><small>([[РКФСР Жоғарғы Кеңесінің сайлауы (1955)|1955]])</small>
|-
!align=center style="background:#CC1111;"| {{color|white|21}}
|[[Сурет:Emblem of the Russian SFSR (1920-1978).svg|100px]]
! scope="row" style="font-weight:normal;" |[[Михаил Алексеевич Яснов]]<br /><small>(1906–1991)</small>
| 24 қаңтар 1956
| 19 желтоқсан 1957
|[[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|Коммунистік партия]]
|-
!align=center style="background:#CC1111;"| {{color|white|22}}
|[[Сурет:Emblem of the Russian SFSR (1920-1978).svg|100px]]
! scope="row" style="font-weight:normal;" |[[Фрол Романович Козлов]]<br /><small>(1908–1965)</small>
|19 желтоқсан 1957
|31 наурыз 1958
|[[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|Коммунистік партия]]
|-
!rowspan=3 align=center style="background:#CC1111;"| {{color|white|23}}
|rowspan=3|[[Сурет:Dmitry Polyansky.jpg|100px]]
!rowspan=3 scope="row" style="font-weight:normal;" |[[Дмитрий Степанович Полянский]]<br /><small>(1917–2001)</small>
|rowspan=2|31 наурыз 1958
|rowspan=2|15 сәуір 1959
|rowspan=3|[[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|Коммунистік партия]]
|-
| align=center style="background:#CC1111;"|
|'''[[Николай Григорьевич Игнатов|Николай Игнатов]]'''<br />[[Сурет:Emblem of the Russian SFSR (1920-1978).svg|80px]]<br /><small>(1959)</small>
|-
|16 сәуір 1959
|23 қараша 1962
|rowspan=3|V<br /><small>([[РКФСР Жоғарғы Кеңесінің сайлауы (1959)|1959]])</small>
|rowspan=2 align=center style="background:#CC1111;"|
|rowspan=2|'''[[Николай Николаевич Органов|Николай Органов]]'''<br />[[Сурет:Emblem of the Russian SFSR (1920-1978).svg|80px]]<br /><small>(1959–1962)</small>
|-
!rowspan=5 align=center style="background:#CC1111;"| {{color|white|24}}
|rowspan=5|[[Сурет:Gennadi Voronov.jpg|100px]]
!rowspan=5 scope="row" style="font-weight:normal;" |[[Геннадий Иванович Воронов]]<br /><small>(1910–1994)</small>
|rowspan=2|23 қараша 1962
|rowspan=2|5 сәуір 1963
|rowspan=5|[[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|Коммунистік партия]]
|-
|rowspan=2 align=center style="background:#CC1111;"|
|rowspan=2|'''[[Николай Григорьевич Игнатов|Николай Игнатов]]'''<br />[[Сурет:Emblem of the Russian SFSR (1920-1978).svg|80px]]<br /><small>(1962–1966)</small>
|-
|rowspan=2|5 сәуір 1963
|rowspan=2|12 сәуір 1967
|rowspan=2|VI<br /><small>([[РКФСР Жоғарғы Кеңесінің сайлауы (1963)|1963]])</small>
|-
|rowspan=6 align=center style="background:#CC1111;"|
|rowspan=6|'''[[Михаил Алексеевич Яснов]]'''<br />[[Сурет:Emblem of the Russian SFSR.svg|80px]]<br /><small>(1966–1985)</small>
|-
|12 сәуір 1967
|23 шілде 1971
|VII<br /><small>([[РКФСР Жоғарғы Кеңесінің сайлауы (1971)|1967]])</small>
|-
!rowspan=3 align=center style="background:#CC1111;"| {{color|white|25}}
|rowspan=3|[[Сурет:Mikhail Sergeyevich Solomentsev.jpg|100px]]
!rowspan=3 scope="row" style="font-weight:normal;" |[[Михаил Сергеевич Соломенцев]]<br /><small>(1913–2008)</small>
|28 шілде 1971
|15 шілде 1975
|rowspan=3|[[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|Коммунистік партия]]
|VIII<br /><small>([[РКФСР Жоғарғы Кеңесінің сайлауы (1971)|1971]])</small>
|-
|15 шілде 1975
|26 наурыз 1980
|IX<br /><small>([[РКФСР Жоғарғы Кеңесінің сайлауы (1975)|1975]])</small>
|-
|26 наурыз 1980
|24 маусым 1983
|rowspan=2|X<br /><small>([[РКФСР Жоғарғы Кеңесінің сайлауы (1980)|1980]])</small>
|-
!rowspan=2 align=center style="background:#CC1111;"| {{color|white|26}}
|rowspan=2|[[Сурет:Emblem of the Russian SFSR.svg|100px]]
!rowspan=2 scope="row" style="font-weight:normal;" |[[Виталий Иванович Воротников]]<br /><small>(1926–2012)</small>
|24 маусым 1983
|26 наурыз 1985
|rowspan=2| [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|Коммунистік партия]]
|-
|26 наурыз 1985
|3 қазан 1988
|rowspan=3|XI<br /><small>([[РКФСР Жоғарғы Кеңесінің сайлауы (1985)|1985]])</small>
| align=center style="background:#CC1111;"|
|'''[[Владимир Павлович Орлов|Владимир Орлов]]'''<br />[[Сурет:Emblem of the Russian SFSR.svg|80px]]<br /><small>(1985–1988)</small>
|-
!rowspan=2 align=center style="background:#CC1111;"| {{color|white|27}}
|rowspan=2|[[Сурет:Emblem of the Russian SFSR.svg|100px]]
!rowspan=2 scope="row" style="font-weight:normal;" |[[Александр Владимирович Власов]]<br /><small>(1932–2002)</small>
|rowspan=2 |3 қазан 1988
|rowspan=2 |15 маусым 1990
|rowspan=2|[[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|Коммунистік партия]]
|align=center style="background:#CC1111;"|
|'''[[Виталий Иванович Воротников|Виталий Воротников]]'''<br />[[Сурет:Emblem of the Russian SFSR.svg|80px]]<br /><small>(1988–1990)</small>
|-
|rowspan=4 align=center style="background:#CDCDCD;"|
|rowspan=4|'''[[Борис Николаевич Ельцин|Борис Ельцин]]'''<br />[[Сурет:Борис Николаевич Ельцин.jpg|80px]]<br /><small>(1990–1991)</small>
|-
!rowspan=2 align=center style="background:#CC1111;"| {{color|white|28}}
|rowspan=2|[[Сурет:Иван Силаев (1991).jpg|100px]]
!rowspan=2 scope="row" style="font-weight:normal"|[[Иван Степанович Силаев]]<br /><small>(1930–2023)</small>
|15 маусым 1990
|10 шілде 1991{{efn|РКФСР Министрлер Кеңесі РКФСР Президентінің сайлануына дейін отставкасын жариялады}}
|rowspan=2|[[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|Коммунистік партия]]
|rowspan=3|XII<br /><small>([[РКФСР Жоғарғы Кеңесінің сайлауы (1990)|1990]])</small>
|-
|12 шілде 1991
|26 қыркүйек 1991
|-
!align=center style="background:#CDCDCD;"|П<br />
|[[Сурет:Boris Yeltsin in 1994.PNG|100px]]
! scope="row" style="font-weight:normal;" |[[Борис Николаевич Ельцин]]{{efn|[[Ресей президенті]] ретінде Ресей үкіметін басқарды, бірақ премьер-министр болмаған.}}<br /><small>(1931–2007)</small>
|6 қараша 1991
|25 желтоқсан 1991
|[[Партиясыз]]
|}
== Ресей Федерациясы (1991–) ==
{{Color box|#CDCDCD|border=silver}} [[Партиясыз]]<br>{{Color box|#23238E|border=silver}} [[Үйіміз — Ресей]]<br>{{Color box|#2E4EA4|border=silver}} [[Біртұтас Ресей]]
{| class="wikitable" style="margin:1em auto; text-align:center;"
! colspan=2 | Суреті
! Аты-жөні<br/><small>(өмір сүрген жылдары)</small>
! colspan="2" |Өкілеттігі
! Саяси партиясы
! colspan=2|Президенті
|-
!align=center style="background:#CDCDCD;"|П
|[[Сурет:Yeltsin and clinton laughing (Yeltsin cropped).jpg|100px]]
! scope="row" style="font-weight:normal;" |[[Борис Николаевич Ельцин]]<br /><small>(1931–2007)</small>
|25 желтоқсан 1991
|15 маусым 1992
|[[Партиясыз]]
|rowspan=7 align=center style="background:#CDCDCD;"|
|rowspan=7|'''[[Борис Николаевич Ельцин|Борис Ельцин]]'''<br />[[Сурет:Борис Николаевич Ельцин-1 (cropped) (cropped).jpg|80px]]<br /><small>(1991–1999)</small>
|-
!rowspan=2 align=center style="background:#23238E;"| {{color|white|29}}
|rowspan=2|[[Сурет:Viktor Chernomyrdin meeting to sign credit agreement 1994 (cropped).jpg|100px]]
! scope="row" style="font-weight:normal;" rowspan=2|[[Виктор Степанович Черомырдин]]<br /><small>(1938–2010)</small>
|14 желтоқсан 1992
|9 тамыз 1996
|rowspan=2|[[Үйіміз — Ресей]]
|-
|10 тамыз 1996
|23 наурыз 1998
|-
! align=center style="background:#CDCDCD;"|30
|[[Сурет:Sergei Kirienko - World Economic Forum Annual Meeting Davos 2000 (cropped).jpg|100px]]
! scope="row" style="font-weight:normal;"|[[Сергей Владиленович Кириенко]]<br /><small>(1962–)</small>
| 24 сәуір 1998
| 23 тамыз 1998
|[[Партиясыз]]
|-
!align=center style="background:#CDCDCD"| 31
|[[Сурет:E Primakov 03 (cropped).jpg|100px]]
! scope="row" style="font-weight:normal;" |[[Евгений Максимович Примаков]]<br /><small>(1929–2015)</small>
| 11 қыркүйек 1998
| 12 мамыр 1999
|[[Партиясыз]]
|-
!align=center style="background:#CDCDCD;"|32
|[[Сурет:SStepashin.jpg|100px]]
! scope="row" style="font-weight:normal;" |[[Сергей Вадимович Степашин]]<br /><small>(1952–)</small>
|19 мамыр 1999
|9 тамыз 1999
|[[Партиясыз]]
|-
!align=center style="background:#CDCDCD;"| 33
|[[Сурет:Vladimir Putin 18 January 2000-1.jpg|100px]]
!scope="row" style="font-weight:normal;"|[[Владимир Владимирович Путин]]<br /><small>(1952–)</small>
|16 тамыз 1999
|7 мамыр 2000
|[[Партиясыз]]
|-
!align=center style="background:#CDCDCD;"|34
|[[Сурет:Mikhail Kasyanov (2007) (cropped).jpg|100px]]
!scope="row" style="font-weight:normal;"|[[Михаил Михайлович Касьянов]]<br /><small>(1957–)</small>
|17 мамыр 2000
|24 ақпан 2004
|[[Партиясыз]]
|rowspan=4 align=center style="background:#CDCDCD;"|
|rowspan=4|'''[[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]'''<br />[[Сурет:Vladimir Putin official portrait (1) (cropped).jpg|80px]]<br /><small>(2000–2008)</small><br />{{efn|Путин бұл қызметке ''де-факто'' 1999 жылғы 31 желтоқсанға келді, ол сол күні Борис Ельциннің отставкасынан кейін Президент міндетін атқарушы болған еді. 2000 жылғы 26 наурызда сайланған ол ресми түрде 7 мамырда ғана Президент болды.}}
|-
!rowspan=2 align=center style="background:#CDCDCD;"|35
|rowspan=2|[[Сурет:Mikhail Fradkov (Brasília, 04 April 2006).jpeg|100px]]
!rowspan=2 scope="row" style="font-weight:normal;" |[[Михаил Ефимович Фрадков]]<br /><small>(1950–)</small>
|5 наурыз 2004
|7 мамыр 2004
|rowspan=2|[[Партиясыз]]
|-
|12 мамыр 2004
|12 қыркүйек 2007
|-
!align=center style="background:#2E4EA4;"| {{color|white|36}}
|[[Сурет:Viktor Zoebkov cropped.jpg|100px]]
!scope="row" style="font-weight:normal;" |[[Виктор Алексеевич Зубков]]<br /><small>(1941–)</small>
|14 қыркүйек 2007
|7 мамыр 2008
|[[Біртұтас Ресей]]
|-
!align=center style="background:#2E4EA4;"| {{color|white|(33)}}
|[[Сурет:2008-08-29 Владимир Путин (4).jpeg|100px]]
!scope="row" style="font-weight:normal;" |[[Владимир Владимирович Путин]]<br /><small>(1952–)</small>
|8 мамыр 2008
|7 мамыр 2012
|[[Біртұтас Ресей]]
|align=center style="background:#2E4EA4;"|
| '''[[Дмитрий Анатольевич Медведев|Дмитрий Медведев]]'''<br />[[Сурет:Dmitry Medvedev official large photo -1 (cropped).jpg|80px]]<br /><small>(2008–2012)</small>
|-
!rowspan=2 align=center style="background:#2E4EA4;"| {{color|white|37}}
|rowspan=2| [[Сурет:Dmitry Medvedev govru official photo 2.jpg|100px]]
!rowspan=2 scope="row" style="font-weight:normal;" |[[Дмитрий Анатольевич Медведев]]<br /><small>(1965–)</small>
|8 мамыр 2012
|7 мамыр 2018
|rowspan=2|[[Біртұтас Ресей]]
|align=center style="background:#2E4EA4;"|
|rowspan=3|'''[[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]'''<br />[[Сурет:Vladimir Putin - 2012.jpg|80px]]<br /><small>(2012–)</small>
|-
|8 мамыр 2018
|15 қаңтар 2020
|rowspan=2 align=center style="background:#CDCDCD;"|
|-
!align=center style="background:#CDCDCD;"| 38
|[[Сурет:Михаил Мишустин (07-04-2022) (cropped).jpg|100px]]
!scope="row" style="font-weight:normal;" |[[Михаил Владимирович Мишустин]]<br /><small>(1966–)</small>
|16 қаңтар 2020
|Қазір қызметте
|[[Партиясыз]]
|}
== Үкімет басшысы міндетін атқарушылар ==
*[[Владимир Николаевич Коковцов|Владимир Коковцов]]: 18–22 қыркүйек 1911
*[[Константин Дмитриевич Памфилов|Константин Памфилов]]: 5 мамыр 1942 – 2 мамыр 1943
*[[Олег Иванович Лобов|Олег Лобов]]: 26 қыркүйек – 6 қараша 1991
*[[Егор Тимурович Гайдар|Егор Гайдар]]: 15 маусым – 14 желтоқсан 1992
*[[Сергей Владиленович Кириенко|Сергей Кириенко]]: 23 наурыз – 24 сәуір 1998
*[[Виктор Степанович Черномырдин|Виктор Черномырдин]]: 9–10 тамыз 1996 және 23 тамыз – 11 қыркүйек 1998
*[[Сергей Вадимович Степашин|Сергей Степашин]]: 12–19 мамыр 1999
*[[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]: 9–16 тамыз 1999
*[[Михаил Михайлович Касьянов|Михаил Касьянов]]: 7–17 мамыр 2000
*[[Виктор Борисович Христенко|Виктор Христенко]]: 24 ақпан – 5 наурыз 2004
*[[Михаил Ефимович Фрадков|Михаил Фрадков]]: 7–12 мамыр 2004 және 12–14 қыркүйек 2007
*[[Виктор Алексеевич Зубков|Виктор Зубков]]: 7–8 мамыр 2008 және 7–8 мамыр 2012
*[[Дмитрий Анатольевич Медведев|Дмитрий Медведев]]: 7–8 мамыр 2018 және 15–16 қаңтар 2020
*[[Андрей Рэмович Белоусов|Андрей Белоусов]]: 30 сәуір – 19 мамыр 2020.
== Хронологиясы ==
{{#tag:timeline|ImageSize = width:1000 height:auto barincrement:12
PlotArea = top:10 bottom:50 right:100 left:20
AlignBars = late
Define $today = {{#time:d/m/Y}}
Colors =
id:imperial value:rgb(0,0.5,1) legend: империялық
id:provisional value:rgb(0.5,0.5,0.5) legend: уақытша
id:soviet value:rgb(1,0,0) legend: кеңестік
id:postsoviet value:rgb(1,0.75,0) legend: посткеңестік
id:gray1 value:gray(0.85)
id:gray2 value:gray(0.95)
DateFormat = dd/mm/yyyy
Period = from:1905 till:$today
TimeAxis = orientation:horizontal
ScaleMajor = gridcolor:gray1 unit:year increment:10 start:1910
ScaleMinor = gridcolor:gray2 unit:year increment:1 start:1906
Legend = columns:4 left:150 top:24 columnwidth:100
TextData =
pos:(20,27) textcolor:black fontsize:M
text:"Тарихи дәуірлері:"
BarData =
bar:Wit
bar:Gor
bar:Stol
bar:Kok
bar:Sht
bar:Tre
bar:Gol
bar:Lv
bar:Ker
bar:Len
bar:Ryk
bar:Syr
bar:Sul
bar:Bul
bar:Vah
bar:Hoh
bar:Kos
bar:Rod
bar:Cherno
bar:Puz
bar:Yas
bar:Koz
bar:Pol
bar:Voron
bar:Sol
bar:Vorot
bar:Vlas
bar:Sil
bar:Chernom
bar:Kir
bar:Prim
bar:Step
bar:Put
bar:Kas
bar:Frad
bar:Zub
bar:Med
bar:Mish
PlotData=
width:5 align:left fontsize:S shift:(5,-4) anchor:till
bar:Wit
from: 06/11/1905 till: 05/05/1906 color:imperial text:"[[Сергей Юльевич Витте|Витте]]" fontsize:9
bar:Gor
from: 05/05/1906 till: 21/07/1906 color:imperial
from: 12/02/1914 till: 02/02/1916 color:imperial text:"[[Иван Логгинович Горемыкин|Горемыкин]]" fontsize:9
bar:Stol
from: 21/07/1906 till: 18/09/1911 color:imperial text:"[[Пётр Аркадьевич Столыпин|Столыпин]]" fontsize:9
bar:Kok
from: 22/09/1911 till: 12/02/1914 color:imperial text:"[[Владимир Николаевич Коковцов|Коковцов]]" fontsize:9
bar:Sht
from: 02/02/1916 till: 23/11/1916 color:imperial text:"[[Борис Владимирович Штюрмер|Штюрмер]]" fontsize:9
bar:Tre
from: 23/11/1916 till: 09/01/1917 color:imperial text:"[[Александр Фёдорович Трепов|Трепов]]" fontsize:9
bar:Gol
from: 09/01/1917 till: 12/03/1917 color:imperial text:"[[Николай Дмитриевич Голицын|Голицын]]" fontsize:9
bar:Lv
from: 15/03/1917 till: 20/07/1917 color:provisional text:"[[Георгий Евгеньевич Львов|Львов]]" fontsize:9
bar:Ker
from: 20/07/1917 till: 07/11/1917 color:provisional text:"[[Александр Фёдорович Керенский|Керенский]]" fontsize:9
bar:Len
from: 07/11/1917 till: 21/01/1924 color:soviet text:"[[Владимир Ильич Ленин|Ленин]]" fontsize:9
bar:Ryk
from: 02/02/1924 till: 18/05/1929 color:soviet text:"[[Алексей Иванович Рыков|Рыков]]" fontsize:9
bar:Syr
from: 18/05/1929 till: 03/11/1930 color:soviet text:"[[Сергей Иванович Сырцов|Сырцов]]" fontsize:9
bar:Sul
from: 03/11/1930 till: 22/07/1937 color:soviet text:"[[Даниил Егорович Сулимов|Сулимов]]" fontsize:9
bar:Bul
from: 22/07/1937 till: 17/09/1938 color:soviet text:"[[Николай Александрович Булганин|Булганин]]" fontsize:9
bar:Vah
from: 17/09/1938 till: 02/06/1940 color:soviet text:"[[Василий Васильевич Вахрушев|Вахрушев]]" fontsize:9
bar:Hoh
from: 02/06/1940 till: 05/05/1942 color:soviet text:"[[Иван Сергеевич Хохлов|Хохлов]]" fontsize:9
bar:Kos
from: 23/06/1943 till: 23/03/1946 color:soviet text:"[[Алексей Николаевич Косыгин|Косыгин]]" fontsize:9
bar:Rod
from: 23/03/1946 till: 09/03/1949 color:soviet text:"[[Михаил Иванович Родионов|Родионов]]" fontsize:9
bar:Cherno
from: 09/03/1949 till: 20/10/1952 color:soviet text:"[[Борис Николаевич Черноусов|Черноусов]]" fontsize:9
bar:Puz
from: 20/10/1952 till: 24/01/1956 color:soviet text:"[[Александр Михайлович Пузанов|Пузанов]]" fontsize:9
bar:Yas
from: 24/01/1956 till: 19/12/1957 color:soviet text:"[[Михаил Алексеевич Яснов|Яснов]]" fontsize:9
bar:Koz
from: 19/12/1957 till: 31/03/1958 color:soviet text:"[[Фрол Романович Козлов|Козлов]]" fontsize:9
bar:Pol
from: 31/03/1958 till: 23/11/1962 color:soviet text:"[[Дмитрий Степанович Полянский|Полянский]]" fontsize:9
bar:Voron
from: 23/11/1962 till: 28/07/1971 color:soviet text:"[[Геннадий Иванович Воронов|Воронов]]" fontsize:9
bar:Sol
from: 28/07/1971 till: 24/06/1983 color:soviet text:"[[Михаил Сергеевич Соломенцев|Соломенцев]]" fontsize:9
bar:Vorot
from: 24/06/1983 till: 03/10/1988 color:soviet text:"[[Виталий Иванович Воротников|Воротников]]" fontsize:9
bar:Vlas
from: 03/10/1988 till: 15/06/1990 color:soviet text:"[[Александр Владимирович Власов|Власов]]" fontsize:9
bar:Sil
from: 18/06/1990 till: 26/09/1991 color:soviet text:"[[Иван Степанович Силаев|Силаев]]" fontsize:9
bar:Chernom
from: 14/12/1992 till: 23/03/1998 color:postsoviet text:"[[Виктор Степанович Черомырдин|Черомырдин]]" fontsize:9
bar:Kir
from: 24/04/1998 till: 23/08/1998 color:postsoviet text:"[[Сергей Владиленович Кириенко|Кириенко]]" fontsize:9
bar:Prim
from: 11/09/1998 till: 12/05/1999 color:postsoviet text:"[[Евгений Максимович Примаков|Примаков]]" fontsize:9
bar:Step
from: 19/05/1999 till: 09/08/1999 color:postsoviet text:"[[Сергей Вадимович Степашин|Степашин]]" fontsize:9
bar:Put
from: 16/08/1999 till: 07/05/2000 color:postsoviet
from: 08/05/2008 till: 07/05/2012 color:postsoviet text:"[[Владимир Владимирович Путин|Путин]]" fontsize:9
bar:Kas
from: 17/05/2000 till: 24/02/2004 color:postsoviet text:"[[Михаил Михайлович Касьянов|Касьянов]]" fontsize:9
bar:Frad
from: 05/03/2004 till: 12/09/2007 color:postsoviet text:"[[Михаил Ефимович Фрадков|Фрадков]]" fontsize:9
bar:Zub
from: 14/09/2007 till: 07/05/2008 color:postsoviet text:"[[Виктор Алексеевич Зубков|Зубков]]" fontsize:9
bar:Med
from: 08/05/2012 till: 15/01/2020 color:postsoviet text:"[[Дмитрий Анатольевич Медведев|Медведев]]" fontsize:9
bar:Mish
from: 16/01/2020 till: $today color:postsoviet text:"[[Михаил Владимирович Мишустин|Мишустин]]" fontsize:9
}}
== Тағы қараңыз ==
* [[Ресей Федерациясы Үкіметінің Төрағасы|Ресей премьер-министрі]]
== Қосымша ақпарат ==
{{Notelist}}
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
[[Санат:Ресей премьер-министрлері| ]]
[[Санат:Премьер-министрлер тізімдері]]
0o1ycca0ymmq58ktwkijwwtkcc8cckf
Нгонилер
0
44273
3693344
3375662
2026-11-08T10:17:58Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693344
wikitext
text/x-wiki
{{Этникалық топ
|атауы = Нгонилер
|төл атауы = ангони, мазиту, мгвангара
|сурет = WanGoni.jpg
|сурет тақырыбы =
|саны = 1,5 млн.
|аймақ =
|аймақ1 = {{Байрақ|Малави}}
|саны1 = 700 000
|түсініктемелер1 =
|аймақ2 = {{Байрақ|Танзания}}
|саны2 = 340 000
|түсініктемелер2 =
|аймақ3 = {{Байрақ|Замбия}}
|саны3 = 300 000
|түсініктемелер3 =
|аймақ4 = {{Байрақ|Мозамбик}}
|саны4 = 60 000
|түсініктемелер4 =
|аймақ5 =
|саны5 =
|түсініктемелер5 =
|аймақ6 =
|саны6 =
|түсініктемелер6 =
|аймақ7 =
|саны7 =
|түсініктемелер7 =
|аймақ8 =
|саны8 =
|түсініктемелер8 =
|аймақ9 =
|саны9 =
|түсініктемелер9 =
|аймақ10 =
|саны10 =
|түсініктемелер10 =
|аймақ11 =
|саны11 =
|түсініктемелер11 =
|аймақ12 =
|саны12 =
|түсініктемелер12 =
|аймақ13 =
|саны13 =
|түсініктемелер13 =
|тілдері = суахили, ньянджа, т.б. тілдер
|діні = дәстүрлі діндер
|этникалық топтары =
|ескертпелер =
}}
'''Нгонилер''' (''ангони'', ''мазиту'', ''мгвангара'')<ref>Большая советская энциклопедия, БСЭ. 2012 https://slovar.cc/enc/bse/2021743.html</ref> — [[Малави]]дің Орталық және Оңтүстік провинцияларында тұрады. Солтүстік (чивере, мсакамбева) және оңтүстік (качиндамото, качере, гомани, масула, ликонгве, кандуку, бвумбве) болып бөлінеді.<ref>Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://old.bigenc.ru/ethnology/text/2650601</ref>
Жалпы саны 1,5 млн. адам. Негізгі қоныстанған елдер: Малави – 700 мың адам, [[Танзания]] – 340 мың адам, [[Замбия]] – 300 мың адам. Басқа қоныстанған елдер: [[Мозамбик]] – 60 мың адам.<ref>Современная энциклопедия НГОНИ https://rus-modern-enc.slovaronline.com/7548-%D0%9D%D0%93%D0%9E%D0%9D%D0%98</ref>
== Тілі ==
Көпшілігі суахили, ньянджа, т.б. тілдерде сөйлейді.<ref>Большая советская энциклопедия Нгони Источник: https://gufo.me/dict/bse/%D0%9D%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D0%B8</ref>
== Діні ==
Нгонилер дәстүрлі діни культтерді (табиғат күштері, ата-бабалар) сақтаған, кейбіреулері исламды қабылдады.<ref>Нгони https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/308841</ref>
== Тарихы ==
Ежелгі тарихы туралы мәлімет аз кездеседі, 1820 жылы [[Оңтүстік Африка]]дан [[Ньяса кені]] маңына қоныс тепкен, 19 ғасырда бір бөлігі [[Виктория кені]] маңына келіп [[яо]], [[малави]], [[нсенга]], т.б. халықтармен араласқан.<ref>Қазақ энциклопедиясы, 7 том</ref>
== Кәсібі ==
Нгонилер мал және егін шаруашылығымен айналысады. Еркектер мал бағып, әйелдер жүгері, тары, жержаңғақ, көкөніс өсірді. 20 ғасырда ауыл шаруашылығы саласы кеңейіп, астық дақылдары пайда болды. Қазіргі Нгониде қолмен атқарылатын [[егіншілік]] жүйесі жиі кездеседі. Көркемдік қолөнерден – керамика (әшекейленген ыдыстар, тостағандар), төсеніш тоқу дамыған.<ref>Народы и культуры Нгони https://travel-journal.ru/ethno/41/1076/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191015044032/https://travel-journal.ru/ethno/41/1076/ |date=2019-10-15 }}</ref>
== Өмір салты ==
Көпбалалы патриархалдық қауымдастық өз маңызын сақтап қалғанымен, әлеуметтік [[стратификация]] маңызды роль атқарады.
Қоныстары крааль деп аталады.
Киімдері Еуропалық үлгіде.
Негізгі тағамдары - жарма, тарыдан жасалған бұқтырылған тағамдар, жүгері, т.б., сирек етті пайдаланады.
Музыкалық-би фольклоры сақталған.<ref>народы мира / Нгони http://www.etnolog.ru/people.php?id=NGON</ref>
==Сілтемелер==
* [[Малави]]
* [[Крааль]]
* [[Нсенга]]
* [[Замбия]]
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Африка халықтары}}
aflhod0crye43a63phttbnzzso0n92r
Әлеуметтік байланыс
0
45891
3692956
2812091
2026-11-07T13:03:54Z
1nter pares
146705
3692956
wikitext
text/x-wiki
'''Әлеуметтік байланыс''' ({{lang-en|Social relation}}) — [[қоғам]]дағы [[жеке адам]]дардың, не [[әлеуметтік топ]]тардың бір-бірімен қарым-қатынастарын білдіретін ұғым.
Әлеуметтік байланыс ұғымын [[әлеуметтану]]ға француз әлеуметтанушысы [[Эмиль Дюркгейм]] енгізген. Ол әлеуметтік байланыс ұғымын топқа, ұйымға және тұтас қоғамға қатысты қарастыруға болады деп білді. Әлеуметтік топтардың не қоғамның ішіндегі әлеуметтік қатынастар үш белгісі болады: а) топқа не қоғамға [[мүше]] әрбір [[Саналы адам|адам]] сол қауымдастыққа тән ортақ ережелерді орындайды және құрметтейді; ә) аталған қауымдастық мүшелері өздерінің ортақ мүдделеріне байланысты бір-біріне тәуелді; б) жеке адам өзін қауымдастықпен біргемін деп санайды.
Әлеуметтік [[байланыс]] [[ұғым]]ы әлеуметтік детерменизм принципі негізінде анықталады. Адамдар, топтар, қауымдар арасындағы үнемі қайталанып отыратын әлеуметтік байланыстар әлеуметтік қарым-қатынастар деп аталады. Олар саяси, [[экономика]]лық, [[құқық]]тық т.б. [[қарым-қатынас]]тар болып бөлінеді. Бұл қарым-қатынастардың бәрі де өзара тығыз байланыста, біріне-бірі себепші болады. Әсіресе, саяси қарым-қатынастардың қоғамдағы рөлі зор. Ол. әлеуметтік қарым-қатынастардың басқа түрлеріне елеулі ықпал етеді.
Әлеуметтік қарым-қатынастардың сипаты қоғамның әлеуметтік [[даму]] деңгейіне байланысты. Өркениетті, дамыған қоғамда әлеуметтік қарым-қатынастардың сипаты да жоғары деңгейде болады.<ref>Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7</ref>
[[Қоғам]]дағы әлеуметтік байланыстардың өзара заңдылықтары мен бір-біріне себеп-салдарлығы әлеуметтік [[детерминизм]] (лат. determіno — анықтаймын) — принципі негізінде анықталады. Бұл принцип қолданылу мақсатына қарай механикалық әлеуметтік детерминизм, статикалық әлеуметтік детерминизм, жүйелі әлеуметтік детерминизм болып үш түрге бөлінеді.<ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref>
==Дереккөздер==
<references/>
{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Саясат]]
[[Санат:Әлеуметтану]]
[[Санат:Терминология]]
hlmoa13g2sh7m4ttkousdc7eq0bkc1q
3692959
3692956
2026-11-07T13:05:58Z
1nter pares
146705
3692959
wikitext
text/x-wiki
'''Әлеуметтік байланыс''' ({{lang-en|Social relation}}) — [[қоғам]]дағы [[жеке адам]]дардың, не [[әлеуметтік топ]]тардың бір-бірімен қарым-қатынастарын білдіретін ұғым.
Әлеуметтік байланыс ұғымын [[әлеуметтану]]ға француз әлеуметтанушысы [[Эмиль Дюркгейм]] енгізген. Ол әлеуметтік байланыс ұғымын топқа, ұйымға және тұтас қоғамға қатысты қарастыруға болады деп білді. Әлеуметтік топтардың не қоғамның ішіндегі әлеуметтік қатынастар үш белгісі болады: а) топқа не қоғамға [[мүше]] әрбір [[Саналы адам|адам]] сол қауымдастыққа тән ортақ ережелерді орындайды және құрметтейді; ә) аталған қауымдастық мүшелері өздерінің ортақ мүдделеріне байланысты бір-біріне тәуелді; б) жеке адам өзін қауымдастықпен біргемін деп санайды.
Әлеуметтік [[байланыс]] [[ұғым]]ы әлеуметтік детерменизм принципі негізінде анықталады. Адамдар, топтар, қауымдар арасындағы үнемі қайталанып отыратын әлеуметтік байланыстар әлеуметтік қарым-қатынастар деп аталады. Олар саяси, [[экономика]]лық, [[құқық]]тық т.б. [[қарым-қатынас]]тар болып бөлінеді. Бұл қарым-қатынастардың бәрі де өзара тығыз байланыста, біріне-бірі себепші болады. Әсіресе, саяси қарым-қатынастардың қоғамдағы рөлі зор. Ол. әлеуметтік қарым-қатынастардың басқа түрлеріне елеулі ықпал етеді.
Әлеуметтік қарым-қатынастардың сипаты қоғамның әлеуметтік [[даму]] деңгейіне байланысты. Өркениетті, дамыған қоғамда әлеуметтік қарым-қатынастардың сипаты да жоғары деңгейде болады.<ref>Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7</ref>
[[Қоғам]]дағы әлеуметтік байланыстардың өзара заңдылықтары мен бір-біріне себеп-салдарлығы әлеуметтік [[детерминизм]] (лат. determіno — анықтаймын) — принципі негізінде анықталады. Бұл принцип қолданылу мақсатына қарай механикалық әлеуметтік детерминизм, статикалық әлеуметтік детерминизм, жүйелі әлеуметтік детерминизм болып үш түрге бөлінеді.<ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref>
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Саясат]]
[[Санат:Әлеуметтану]]
[[Санат:Терминология]]
qcs3nhe613hnq18csk3s9dtl6wv86k2
Ткаченко
0
47816
3693392
2534263
2026-11-08T11:15:11Z
1nter pares
146705
3693392
wikitext
text/x-wiki
'''Ткаченко''' Артем Михайлович ([[1930]] жылы туған, [[Украина]], [[Луганский]] облысы [[Краснодон]] қаласы) – [[техника]] ғылымының [[доктор]]ы ([[1992]]), [[профессор]] ([[1994]]). [[Донецк политехникалық институты]]н бітірген ([[1953]]). [[1953]] жылдан [[Қазақстан Ғылым академиясы]]ның [[Тау-кен ісі институты]]нда аға [[инжинер]], кіші, аға ғылыми қызметкер, [[лаборатория]] меңгерушісі қызметтерін атқарды. 110-нан астам [[ғылыми жарияланым]] мен 5 [[монография]]ның авторы.<ref name="source1">Қазақ энциклопедиясы</ref>
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{wikify}}
{{stub}}
5vk8mr2cy94vsd7tq3g13q4zff81oll
Матабеле
0
59335
3693037
3375312
2026-11-07T16:36:05Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693037
wikitext
text/x-wiki
{{Этникалық топ
|атауы = Матабеле
|төл атауы = матебеле, амандебеле
|сурет = Bell - Our Zoola Guard of Honour (1835).png
|сурет тақырыбы =
|саны = 1,7 млн.
|аймақ = {{Байрақ|Зимбабве}} {{Байрақ|Ботсвана}}
|аймақ1 =
|саны1 =
|түсініктемелер1 =
|аймақ2 =
|саны2 =
|түсініктемелер2 =
|аймақ3 =
|саны3 =
|түсініктемелер3 =
|аймақ4 =
|саны4 =
|түсініктемелер4 =
|аймақ5 =
|саны5 =
|түсініктемелер5 =
|аймақ6 =
|саны6 =
|түсініктемелер6 =
|аймақ7 =
|саны7 =
|түсініктемелер7 =
|аймақ8 =
|саны8 =
|түсініктемелер8 =
|аймақ9 =
|саны9 =
|түсініктемелер9 =
|аймақ10 =
|саны10 =
|түсініктемелер10 =
|аймақ11 =
|саны11 =
|түсініктемелер11 =
|аймақ12 =
|саны12 =
|түсініктемелер12 =
|аймақ13 =
|саны13 =
|түсініктемелер13 =
|тілдері = [[исиндебеле тілі]]
|діні = дәстүрлі нанымдар
|этникалық топтары =
|ескертпелер =
}}
'''Матабеле''' (''матебеле'', ''амандебеле'')<ref>Большая советская энциклопедия МАТАБЕЛЕ https://bse.slovaronline.com/18838-MATABELE</ref> — Оңтүстік-батыс [[Зимбабве]]нің жергілікті тұрғындары. [[Банту тобы]]на жатады. Жалпы саны 1,7 миллион адам. (2010, бағалау), елдегі екінші үлкен халық. Олар сондай-ақ [[Ботсвана]]ның солтүстік-шығысында тұрады (60 мыңнан астам адам). <ref>Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://old.bigenc.ru/ethnology/text/2191772</ref>
== Тілі ==
[[Исиндебеле тілі]]нде сөйлейді (Зулу диалектісі).<ref>Матабеле http://www.etnosy.ru/taxonomy/term/1329</ref>
== Діні ==
Жергілікті дәстүрлі нанымдарды сақтайды, кейбіреулері [[Христиандық|христиандар]].<ref>Большая Советская энциклопедия Матабеле https://my-dict.ru/dic/bolshaya-sovetskaya-enciklopediya/55861-matabele/</ref>
== Тарихы ==
Ежелгі тарихы жөнінде мәліметтер тым аз. 1830 ж. Матабелелер шона тайпасын бағындырып, солардың мәдениетін қабылдаған. 19 ғасырдың аяғында [[Англия]]ның отары болды. 1980 жылдан Зимбабве мемлекеті құрамында. <ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том</ref>
== Кәсібі ==
Дәстүрлі кәсіптері – [[мал шаруашылығы]] (ірі қара және ұсақ мал), тауық өсіру, қолмен атқарылатын [[егіншілік]] (құмай, [[жүгері]], жержаңғақ, елеусина, тәтті картоп, бау-бақша және бақша дақылдары). Қазіргі кезде сонымен қатар мақта, күріш, темекі егеді. Зауыттарда, шахталарда жалдамалы жұмыс істейді.
Дәстүрлі қолөнері - тері өңдеу, қыш күйдіру, ағаш ою.<ref>Народы и культуры Матабеле https://travel-journal.ru/ethno/40/1001/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191022174947/https://travel-journal.ru/ethno/40/1001/ |date=2019-10-22 }}</ref>
== Өмір салты ==
XIX ғасырдың аяғында олар алғашқы қауымдық жүйенің ыдырау сатысында болды, зұлу ұйымына ұқсас әскери ұйым құрылды. Құлдарға, мыңдаған мал табындарына иелік еткен әскери ақсүйектер элитасы ерекшеленді. Жалпы экзогамия сақталады, некені сатып алу жүйесі бар (лобода). Бұрын полигиния кең таралған.
Елді мекендерді (крааль) сақиналы пішінде орналасқан. Тұрғын үйлері аласа, күмбезді, қабырғалары балшықпен сыланған шыбықтардан қаланған, төбесі конус тәрізді шөппен жабылған, едені сазды (саз және сиыр тезегі қоспасымен үнемі жаңартылып отырады).
Дәстүрлі киімдері: әйелдер - алжапқыш, белдемше, жабынды (каросс), аяққа киетін теріден жасалған сандал секілді киімдерімен ерекшеленеді. Бастарына түйеқұс қауырсынынан жасалған бас әшекейлері, темір мен мыстан жасалған моншақтармен, қол, аяқ және мойын сақиналарымен безендірілген. Ерлері кең шалбар, қамзол киеді.
Тағамның негізі - көкөніс дәмдеуіштері қосылған ботқа, олар құмайдан сыра ішеді, сонымен қатар ет және сүт өнімдерін пайдаланады.
Ауыз әдебиеті қиял-ғажайып ертегілер мен аңыздар, батырлар жырына бай.<ref>народы мира / Матабеле http://www.etnolog.ru/people.php?id=MATA</ref>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Африка халықтары}}
[[Санат:Зимбабве халықтары]]
[[Санат:Ботсвана халықтары]]
ecnjvs247o1hicqkyynv0qmv8dkahri
Киікбай Әбілбайұлы Медеуов
0
76635
3693375
3650003
2026-11-08T10:46:38Z
Медеуов
165208
/* */
3693375
wikitext
text/x-wiki
{{Тұлға
|Есімі = Киікбай Әбілбайұлы Медеуов
|Шынайы есімі =
|Сурет =
|Сурет ені =
|Сурет атауы =
|Туған кездегі есімі =
|Туған күні = 1959
|Туған жері = {{туғанжері|Форт-Шевченко|Форт-Шевченкода}}, [[Қазақ КСР]]
|Мансабы = [[кен]] [[инженер]]і, [[мемлекет]]тік [[қайраткер]]
|Азаматтығы = {{KAZ}}<br>{{USSR}} (1959-1991)
|Ұлты = [[қазақтар|қазақ]]
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Әкесі = Медеуов Әбілбай
|Анасы = Медеуова Бәтен
|Жұбайы = Медеуова Гүлжамал
|Балалары = Қыздары - Медеуова Баян (1982 ж. т.), Киікбайқызы Әсел (1992 ж. т.), Киікбайқызы Салтанат (1996 ж .т) ұлдары - Медеуов Нұрбек (1984 ж. т.), Әбілбай Жақсылық (2000 ж. т.)
|Марапаттары =
|Сайты =
|Басқалары =
|Commons =
}}
'''Киікбай Әбілбайұлы Медеуов''' ([[1959]] жылы туған, [[Форт-Шевченко|Форт-Шевченко қаласы]]) – кен инженері.
== Өмірбаяны ==
*Гурьев политехникалық техникумының «Мұнай және газ ұңғымаларын пайдалану» факультетін (1983) техник-мұнайшы мамандығы бойынша; [[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті|В.И. Ленин атындағы Қазақ политехникалық институтының]] «Мұнай және газ кен орындарын зерттеу және пайдалану» факультетін (1991) тау-кен инженері мамандығы бойынша; Қазақ мемлекеттік басқару академиясы жанындағы Нарық институтының экономика факультетін (1994) экономист мамандығы бойынша; Қазақ мемлекеттік заң университетінің заң факультетін (2000) заңгер мамандығы бойынша бітірген.
*Қазақ мемлекеттік басқару академиясы жанындағы нарық институтын ([[1994]]),
*Қазақ мемлекеттік заң университетін (2000) бітірген.
*[[1975]] – [[1993]] жылдары «''Өзенмұнайгаз''» өндіру басқармасында мұнай-газ операторы, мастер, технолог.
*[[1994]] – [[1996]] жылдары [[Жаңаөзен қаласы]] әкімінің 1-орынбасары.
*[[1996]] – [[2000]] жылдары «''Өзенмұнайгаз''» АҚ-ның ғ2 «''Мұнайгазөндіру''» басқармасының және ғылыми-тәжірибелік өндірістік басқармаларының бастығы, мұнай өндіру департаментінің директоры болды.
*2001 жылдан - «Өзенмұнайгаз» ААҚ мұнай және газ өндіру департаментінің директоры.
*[[2002]] жылдан жеке кәсіппен айналысады<ref>[[Маңғыстау энциклопедиясы]], Алматы, 1997;</ref>.
*2002 жылдың сәуірінен қарашасына дейін - «Теңге» БК» ЖШС техникалық директоры (Жаңаезен қ.).
*2003 жылдан - «Амангенді Газ ЖАҚ бас директорының ендіріс женіндегі орынбасары (Тараз қ.).
*2004 жылдан - «Шынжыр» ЖШС техникалық директоры (Ақтау қ.). *2005 жылдан - «Матин» БК» ЖШС бас директорының ендіріс женіндегі орынбасары (Атырау қ.)
*2007 жылдан - «КоЖаН» ЖШС бас директоры ([[Алматы]] қ.).
*2008 жылдың сәуірінен бері - «КоЖаН» ЖШС бас директорының бірінші орынбасары (Алматы қ.)
== Марапаттары ==
*«Құрмет» орденімен (1999), «[[Жаңаөзен]] қаласына 40 жыл», «Өзен мұнай кен орнына 40 жыл» белгілерімен, «Өзенмұнайгаз» ААҚ құрмет грамоталарымен марапатталған.
== Жеке өмірі ==
*Әкесі - Медеуов Әбілбай, марқұм, бұрғышы болып жұмыс істеген. Анасы - Медеуова Бәтен, зейнеткер, үй шаруасымен айналысады.
*Діни көзқарасы - мұсылман. Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Болжай алмаймын». Хоббиі - саяхатқа шығу, кітап оқу, өлке тарихы. Сүйіп оқитын әдебиеті - көркем әдебиет, детективтер
<ref>Қазақстан Республикасында Кімнің Кім екені - 2011. 2 томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2</ref>
==Дереккөздер==
<References/>
{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Қазақстан мұнайшылары]]
[[Санат:Маңғыстау облысы тұлғалары]]
6cknrtr20qkwnzre61wgw8ly3lj4zrl
3693376
3693375
2026-11-08T10:48:27Z
Медеуов
165208
/* */
3693376
wikitext
text/x-wiki
'''Киікбай Әбілбайұлы Медеуов''' ([[1959]] жылы туған, [[Форт-Шевченко|Форт-Шевченко қаласы]]) – кен инженері.
== Өмірбаяны ==
*Гурьев политехникалық техникумының «Мұнай және газ ұңғымаларын пайдалану» факультетін (1983) техник-мұнайшы мамандығы бойынша; [[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті|В.И. Ленин атындағы Қазақ политехникалық институтының]] «Мұнай және газ кен орындарын зерттеу және пайдалану» факультетін (1991) тау-кен инженері мамандығы бойынша; Қазақ мемлекеттік басқару академиясы жанындағы Нарық институтының экономика факультетін (1994) экономист мамандығы бойынша; Қазақ мемлекеттік заң университетінің заң факультетін (2000) заңгер мамандығы бойынша бітірген.
*Қазақ мемлекеттік басқару академиясы жанындағы нарық институтын ([[1994]]),
*Қазақ мемлекеттік заң университетін (2000) бітірген.
*[[1975]] – [[1993]] жылдары «''Өзенмұнайгаз''» өндіру басқармасында мұнай-газ операторы, мастер, технолог.
*[[1994]] – [[1996]] жылдары [[Жаңаөзен қаласы]] әкімінің 1-орынбасары.
*[[1996]] – [[2000]] жылдары «''Өзенмұнайгаз''» АҚ-ның ғ2 «''Мұнайгазөндіру''» басқармасының және ғылыми-тәжірибелік өндірістік басқармаларының бастығы, мұнай өндіру департаментінің директоры болды.
*2001 жылдан - «Өзенмұнайгаз» ААҚ мұнай және газ өндіру департаментінің директоры.
*[[2002]] жылдан жеке кәсіппен айналысады<ref>[[Маңғыстау энциклопедиясы]], Алматы, 1997;</ref>.
*2002 жылдың сәуірінен қарашасына дейін - «Теңге» БК» ЖШС техникалық директоры (Жаңаезен қ.).
*2003 жылдан - «Амангенді Газ ЖАҚ бас директорының ендіріс женіндегі орынбасары (Тараз қ.).
*2004 жылдан - «Шынжыр» ЖШС техникалық директоры (Ақтау қ.). *2005 жылдан - «Матин» БК» ЖШС бас директорының ендіріс женіндегі орынбасары (Атырау қ.)
*2007 жылдан - «КоЖаН» ЖШС бас директоры ([[Алматы]] қ.).
*2008 жылдың сәуірінен бері - «КоЖаН» ЖШС бас директорының бірінші орынбасары (Алматы қ.)
== Марапаттары ==
*«Құрмет» орденімен (1999), «[[Жаңаөзен]] қаласына 40 жыл», «Өзен мұнай кен орнына 40 жыл» белгілерімен, «Өзенмұнайгаз» ААҚ құрмет грамоталарымен марапатталған.
== Жеке өмірі ==
*Әкесі - Медеуов Әбілбай, марқұм, бұрғышы болып жұмыс істеген. Анасы - Медеуова Бәтен, зейнеткер, үй шаруасымен айналысады.
*Діни көзқарасы - мұсылман. Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Болжай алмаймын». Хоббиі - саяхатқа шығу, кітап оқу, өлке тарихы. Сүйіп оқитын әдебиеті - көркем әдебиет, детективтер
<ref>Қазақстан Республикасында Кімнің Кім екені - 2011. 2 томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2</ref>
==Дереккөздер==
<References/>
{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Қазақстан мұнайшылары]]
[[Санат:Маңғыстау облысы тұлғалары]]
oo8m7kct11hjxnjb5mxh5yd8bidrf1y
3693377
3693376
2026-11-08T10:49:04Z
Quinlan83
110003
[[Special:Contributions/Медеуов|Медеуов]] ([[User talk:Медеуов|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды
3386233
wikitext
text/x-wiki
{{Тұлға
|Есімі = Киікбай Әбілбайұлы Медеуов
|Шынайы есімі =
|Сурет =
|Сурет ені =
|Сурет атауы =
|Туған кездегі есімі =
|Туған күні = 1959
|Туған жері = {{туғанжері|Форт-Шевченко|Форт-Шевченкода}}, [[Қазақ КСР]]
|Мансабы = [[кен]] [[инженер]]і, [[мемлекет]]тік [[қайраткер]]
|Азаматтығы = {{KAZ}}<br>{{USSR}} (1959-1991)
|Ұлты = [[қазақтар|қазақ]]
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Әкесі = Медеуов Әбілбай
|Анасы = Медеуова Бәтен
|Жұбайы = Медеуова Гүлжамал
|Балалары = Қыздары - Медеуова Баян (1982 ж. т.), Киікбайқызы Әсел (1992 ж. т.), Киікбайқызы Салтанат (1996 ж .т) ұлдары - Медеуов Нұрбек (1984 ж. т.), Әбілбай Жақсылық (2000 ж. т.)
|Марапаттары =
|Сайты =
|Басқалары =
|Commons =
}}
'''Киікбай Әбілбайұлы Медеуов''' ([[1959]] жылы туған, [[Форт-Шевченко|Форт-Шевченко қаласы]]) – кен инженері.
== Өмірбаяны ==
*Гурьев политехникалық техникумының «Мұнай және газ ұңғымаларын пайдалану» факультетін (1983) техник-мұнайшы мамандығы бойынша; [[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті|В.И. Ленин атындағы Қазақ политехникалық институтының]] «Мұнай және газ кен орындарын зерттеу және пайдалану» факультетін (1991) тау-кен инженері мамандығы бойынша; Қазақ мемлекеттік басқару академиясы жанындағы Нарық институтының экономика факультетін (1994) экономист мамандығы бойынша; Қазақ мемлекеттік заң университетінің заң факультетін (2000) заңгер мамандығы бойынша бітірген.
*Қазақ мемлекеттік басқару академиясы жанындағы нарық институтын ([[1994]]),
*Қазақ мемлекеттік заң университетін (2000) бітірген.
*[[1975]] – [[1993]] жылдары «''Өзенмұнайгаз''» өндіру басқармасында мұнай-газ операторы, мастер, технолог.
*[[1994]] – [[1996]] жылдары [[Жаңаөзен қаласы]] әкімінің 1-орынбасары.
*[[1996]] – [[2000]] жылдары «''Өзенмұнайгаз''» АҚ-ның ғ2 «''Мұнайгазөндіру''» басқармасының және ғылыми-тәжірибелік өндірістік басқармаларының бастығы, мұнай өндіру департаментінің директоры болды.
*2001 жылдан - «Өзенмұнайгаз» ААҚ мұнай және газ өндіру департаментінің директоры.
*[[2002]] жылдан жеке кәсіппен айналысады<ref>[[Маңғыстау энциклопедиясы]], Алматы, 1997;</ref>.
*2002 жылдың сәуірінен қарашасына дейін - «Теңге» БК» ЖШС техникалық директоры (Жаңаезен қ.).
*2003 жылдан - «Амангенді Газ ЖАҚ бас директорының ендіріс женіндегі орынбасары (Тараз қ.).
*2004 жылдан - «Шынжыр» ЖШС техникалық директоры (Ақтау қ.). *2005 жылдан - «Матин» БК» ЖШС бас директорының ендіріс женіндегі орынбасары (Атырау қ.)
*2007 жылдан - «КоЖаН» ЖШС бас директоры ([[Алматы]] қ.).
*2008 жылдың сәуірінен бері - «КоЖаН» ЖШС бас директорының бірінші орынбасары (Алматы қ.)
== Марапаттары ==
*«Құрмет» орденімен (1999), «[[Жаңаөзен]] қаласына 40 жыл», «Өзен мұнай кен орнына 40 жыл» белгілерімен, «Өзенмұнайгаз» ААҚ құрмет грамоталарымен марапатталған.
== Жеке өмірі ==
*Әкесі - Медеуов Әбілбай, марқұм, бұрғышы болып жұмыс істеген. Анасы - Медеуова Бәтен, зейнеткер, үй шаруасымен айналысады.
*Үйленген. Жұбайы - Медеуова Гүлжамал, «ҚазМұнайГаз» БӨ» АҚ «Өзенмұнайгаз» ӨФ МДӨҚБ кадр қызметінің бастығы. Қыздары - Медеуова Баян (1982 ж. т.), Киікбайқызы Әсел (1992 ж. т.), Киікбайқызы Салтанат (1996 ж .т) ұлдары - Медеуов Нұрбек (1984 ж. т.), Әбілбай Жақсылық (2000 ж. т.).
*Діни көзқарасы - мұсылман. Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Болжай алмаймын». Хоббиі - саяхатқа шығу, кітап оқу, өлке тарихы. Сүйіп оқитын әдебиеті - көркем әдебиет, детективтер
<ref>Қазақстан Республикасында Кімнің Кім екені - 2011. 2 томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2</ref>
==Дереккөздер==
<References/>
{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Қазақстан мұнайшылары]]
[[Санат:Маңғыстау облысы тұлғалары]]
39zj2u5vynyek6ho7l9249hpsyb79oz
3693380
3693377
2026-11-08T10:55:53Z
Медеуов
165208
/* */
3693380
wikitext
text/x-wiki
{{Тұлға
|Есімі = Киікбай Әбілбайұлы Медеуов
|Шынайы есімі =
|Сурет =
|Сурет ені =
|Сурет атауы =
|Туған кездегі есімі =
|Туған күні = 1959
|Туған жері = {{туғанжері|Форт-Шевченко|Форт-Шевченкода}}, [[Қазақ КСР]]
|Мансабы = [[кен]] [[инженер]]і, [[мемлекет]]тік [[қайраткер]]
|Азаматтығы = {{KAZ}}<br>{{USSR}} (1959-1991)
|Ұлты = [[қазақтар|қазақ]]
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Әкесі = Медеуов Әбілбай
|Анасы = Медеуова Бәтен
|Жұбайы = Медеуова Гүлжамал
|Балалары =
|Марапаттары =
|Сайты =
|Басқалары =
|Commons =
}}
'''Киікбай Әбілбайұлы Медеуов''' ([[1959]] жылы туған, [[Форт-Шевченко|Форт-Шевченко қаласы]]) – кен инженері.
== Өмірбаяны ==
*Гурьев политехникалық техникумының «Мұнай және газ ұңғымаларын пайдалану» факультетін (1983) техник-мұнайшы мамандығы бойынша; [[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті|В.И. Ленин атындағы Қазақ политехникалық институтының]] «Мұнай және газ кен орындарын зерттеу және пайдалану» факультетін (1991) тау-кен инженері мамандығы бойынша; Қазақ мемлекеттік басқару академиясы жанындағы Нарық институтының экономика факультетін (1994) экономист мамандығы бойынша; Қазақ мемлекеттік заң университетінің заң факультетін (2000) заңгер мамандығы бойынша бітірген.
*Қазақ мемлекеттік басқару академиясы жанындағы нарық институтын ([[1994]]),
*Қазақ мемлекеттік заң университетін (2000) бітірген.
*[[1975]] – [[1993]] жылдары «''Өзенмұнайгаз''» өндіру басқармасында мұнай-газ операторы, мастер, технолог.
*[[1994]] – [[1996]] жылдары [[Жаңаөзен қаласы]] әкімінің 1-орынбасары.
*[[1996]] – [[2000]] жылдары «''Өзенмұнайгаз''» АҚ-ның ғ2 «''Мұнайгазөндіру''» басқармасының және ғылыми-тәжірибелік өндірістік басқармаларының бастығы, мұнай өндіру департаментінің директоры болды.
*2001 жылдан - «Өзенмұнайгаз» ААҚ мұнай және газ өндіру департаментінің директоры.
*[[2002]] жылдан жеке кәсіппен айналысады<ref>[[Маңғыстау энциклопедиясы]], Алматы, 1997;</ref>.
*2002 жылдың сәуірінен қарашасына дейін - «Теңге» БК» ЖШС техникалық директоры (Жаңаезен қ.).
*2003 жылдан - «Амангенді Газ ЖАҚ бас директорының ендіріс женіндегі орынбасары (Тараз қ.).
*2004 жылдан - «Шынжыр» ЖШС техникалық директоры (Ақтау қ.). *2005 жылдан - «Матин» БК» ЖШС бас директорының ендіріс женіндегі орынбасары (Атырау қ.)
*2007 жылдан - «КоЖаН» ЖШС бас директоры ([[Алматы]] қ.).
*2008 жылдың сәуірінен бері - «КоЖаН» ЖШС бас директорының бірінші орынбасары (Алматы қ.)
== Марапаттары ==
*«Құрмет» орденімен (1999), «[[Жаңаөзен]] қаласына 40 жыл», «Өзен мұнай кен орнына 40 жыл» белгілерімен, «Өзенмұнайгаз» ААҚ құрмет грамоталарымен марапатталған.
== Жеке өмірі ==
*Әкесі - Медеуов Әбілбай, марқұм, бұрғышы болып жұмыс істеген. Анасы - марқұм, Медеуова Бәтен.
*Діни көзқарасы - мұсылман. Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Болжай алмаймын». Хоббиі - саяхатқа шығу, кітап оқу, өлке тарихы. Сүйіп оқитын әдебиеті - көркем әдебиет, детективтер
<ref>Қазақстан Республикасында Кімнің Кім екені - 2011. 2 томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2</ref>
==Дереккөздер==
<References/>
{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Қазақстан мұнайшылары]]
[[Санат:Маңғыстау облысы тұлғалары]]
oezu2kswa5a9fpkgxy1xrzco3et4zx5
3693382
3693380
2026-11-08T10:57:50Z
Медеуов
165208
/* */
3693382
wikitext
text/x-wiki
{{Тұлға
|Есімі = Киікбай Әбілбайұлы Медеуов
|Шынайы есімі =
|Сурет =
|Сурет ені =
|Сурет атауы =
|Туған кездегі есімі =
|Туған күні = 1959
|Туған жері = {{туғанжері|Форт-Шевченко|Форт-Шевченкода}}, [[Қазақ КСР]]
|Мансабы = [[кен]] [[инженер]]і, [[мемлекет]]тік [[қайраткер]]
|Азаматтығы = {{KAZ}}<br>{{USSR}} (1959-1991)
|Ұлты = [[қазақтар|қазақ]]
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Әкесі = Медеуов Әбілбай
|Анасы = Медеуова Бәтен
|Жұбайы = Медеуова Гүлжамал
|Балалары =
|Марапаттары =
|Сайты =
|Басқалары =
|Commons =
}}
'''Киікбай Әбілбайұлы Медеуов''' ([[1959]] жылы туған, [[Форт-Шевченко|Форт-Шевченко қаласы]]) – кен инженері.
== Өмірбаяны ==
*Гурьев политехникалық техникумының «Мұнай және газ ұңғымаларын пайдалану» факультетін (1983) техник-мұнайшы мамандығы бойынша; [[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті|В.И. Ленин атындағы Қазақ политехникалық институтының]] «Мұнай және газ кен орындарын зерттеу және пайдалану» факультетін (1991) тау-кен инженері мамандығы бойынша; Қазақ мемлекеттік басқару академиясы жанындағы Нарық институтының экономика факультетін (1994) экономист мамандығы бойынша; Қазақ мемлекеттік заң университетінің заң факультетін (2000) заңгер мамандығы бойынша бітірген.
*Қазақ мемлекеттік басқару академиясы жанындағы нарық институтын ([[1994]]),
*Қазақ мемлекеттік заң университетін (2000) бітірген.
*[[1975]] – [[1993]] жылдары «''Өзенмұнайгаз''» өндіру басқармасында мұнай-газ операторы, мастер, технолог.
*[[1994]] – [[1996]] жылдары [[Жаңаөзен қаласы]] әкімінің 1-орынбасары.
*[[1996]] – [[2000]] жылдары «''Өзенмұнайгаз''» АҚ-ның ғ2 «''Мұнайгазөндіру''» басқармасының және ғылыми-тәжірибелік өндірістік басқармаларының бастығы, мұнай өндіру департаментінің директоры болды.
*2001 жылдан - «Өзенмұнайгаз» ААҚ мұнай және газ өндіру департаментінің директоры.
*[[2002]] жылдан жеке кәсіппен айналысады<ref>[[Маңғыстау энциклопедиясы]], Алматы, 1997;</ref>.
*2002 жылдың сәуірінен қарашасына дейін - «Теңге» БК» ЖШС техникалық директоры (Жаңаезен қ.).
*2003 жылдан - «Амангенді Газ ЖАҚ бас директорының ендіріс женіндегі орынбасары (Тараз қ.).
*2004 жылдан - «Шынжыр» ЖШС техникалық директоры (Ақтау қ.). *2005 жылдан - «Матин» БК» ЖШС бас директорының ендіріс женіндегі орынбасары (Атырау қ.)
*2007 жылдан - «КоЖаН» ЖШС бас директоры ([[Алматы]] қ.).
*2008 жылдың сәуірінен бері - «КоЖаН» ЖШС бас директорының бірінші орынбасары (Алматы қ.)
== Марапаттары ==
*«Құрмет» орденімен (1999), «[[Жаңаөзен]] қаласына 40 жыл», «Өзен мұнай кен орнына 40 жыл» белгілерімен, «Өзенмұнайгаз» ААҚ құрмет грамоталарымен марапатталған.
== Жеке өмірі ==
*Әкесі - Медеуов Әбілбай, марқұм, бұрғышы болып жұмыс істеген. Анасы - марқұм, Медеуова Бәтен.
*Діни көзқарасы - мұсылман. Хоббиі - саяхатқа шығу, кітап оқу, өлке тарихы. Сүйіп оқитын әдебиеті - көркем әдебиет, детективтер
<ref>Қазақстан Республикасында Кімнің Кім екені - 2011. 2 томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2</ref>
==Дереккөздер==
<References/>
{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Қазақстан мұнайшылары]]
[[Санат:Маңғыстау облысы тұлғалары]]
lhkzcxmz5bcpjxhbliau6cnfqrciaxk
3693401
3693382
2026-11-08T11:57:58Z
魔琴
109553
Reverted 2 edits by [[Special:Contributions/Медеуов|Медеуов]] ([[User talk:Медеуов|talk]]) (TwinkleGlobal)
3693401
wikitext
text/x-wiki
{{Тұлға
|Есімі = Киікбай Әбілбайұлы Медеуов
|Шынайы есімі =
|Сурет =
|Сурет ені =
|Сурет атауы =
|Туған кездегі есімі =
|Туған күні = 1959
|Туған жері = {{туғанжері|Форт-Шевченко|Форт-Шевченкода}}, [[Қазақ КСР]]
|Мансабы = [[кен]] [[инженер]]і, [[мемлекет]]тік [[қайраткер]]
|Азаматтығы = {{KAZ}}<br>{{USSR}} (1959-1991)
|Ұлты = [[қазақтар|қазақ]]
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Әкесі = Медеуов Әбілбай
|Анасы = Медеуова Бәтен
|Жұбайы = Медеуова Гүлжамал
|Балалары = Қыздары - Медеуова Баян (1982 ж. т.), Киікбайқызы Әсел (1992 ж. т.), Киікбайқызы Салтанат (1996 ж .т) ұлдары - Медеуов Нұрбек (1984 ж. т.), Әбілбай Жақсылық (2000 ж. т.)
|Марапаттары =
|Сайты =
|Басқалары =
|Commons =
}}
'''Киікбай Әбілбайұлы Медеуов''' ([[1959]] жылы туған, [[Форт-Шевченко|Форт-Шевченко қаласы]]) – кен инженері.
== Өмірбаяны ==
*Гурьев политехникалық техникумының «Мұнай және газ ұңғымаларын пайдалану» факультетін (1983) техник-мұнайшы мамандығы бойынша; [[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті|В.И. Ленин атындағы Қазақ политехникалық институтының]] «Мұнай және газ кен орындарын зерттеу және пайдалану» факультетін (1991) тау-кен инженері мамандығы бойынша; Қазақ мемлекеттік басқару академиясы жанындағы Нарық институтының экономика факультетін (1994) экономист мамандығы бойынша; Қазақ мемлекеттік заң университетінің заң факультетін (2000) заңгер мамандығы бойынша бітірген.
*Қазақ мемлекеттік басқару академиясы жанындағы нарық институтын ([[1994]]),
*Қазақ мемлекеттік заң университетін (2000) бітірген.
*[[1975]] – [[1993]] жылдары «''Өзенмұнайгаз''» өндіру басқармасында мұнай-газ операторы, мастер, технолог.
*[[1994]] – [[1996]] жылдары [[Жаңаөзен қаласы]] әкімінің 1-орынбасары.
*[[1996]] – [[2000]] жылдары «''Өзенмұнайгаз''» АҚ-ның ғ2 «''Мұнайгазөндіру''» басқармасының және ғылыми-тәжірибелік өндірістік басқармаларының бастығы, мұнай өндіру департаментінің директоры болды.
*2001 жылдан - «Өзенмұнайгаз» ААҚ мұнай және газ өндіру департаментінің директоры.
*[[2002]] жылдан жеке кәсіппен айналысады<ref>[[Маңғыстау энциклопедиясы]], Алматы, 1997;</ref>.
*2002 жылдың сәуірінен қарашасына дейін - «Теңге» БК» ЖШС техникалық директоры (Жаңаезен қ.).
*2003 жылдан - «Амангенді Газ ЖАҚ бас директорының ендіріс женіндегі орынбасары (Тараз қ.).
*2004 жылдан - «Шынжыр» ЖШС техникалық директоры (Ақтау қ.). *2005 жылдан - «Матин» БК» ЖШС бас директорының ендіріс женіндегі орынбасары (Атырау қ.)
*2007 жылдан - «КоЖаН» ЖШС бас директоры ([[Алматы]] қ.).
*2008 жылдың сәуірінен бері - «КоЖаН» ЖШС бас директорының бірінші орынбасары (Алматы қ.)
== Марапаттары ==
*«Құрмет» орденімен (1999), «[[Жаңаөзен]] қаласына 40 жыл», «Өзен мұнай кен орнына 40 жыл» белгілерімен, «Өзенмұнайгаз» ААҚ құрмет грамоталарымен марапатталған.
== Жеке өмірі ==
*Әкесі - Медеуов Әбілбай, марқұм, бұрғышы болып жұмыс істеген. Анасы - Медеуова Бәтен, зейнеткер, үй шаруасымен айналысады.
*Үйленген. Жұбайы - Медеуова Гүлжамал, «ҚазМұнайГаз» БӨ» АҚ «Өзенмұнайгаз» ӨФ МДӨҚБ кадр қызметінің бастығы. Қыздары - Медеуова Баян (1982 ж. т.), Киікбайқызы Әсел (1992 ж. т.), Киікбайқызы Салтанат (1996 ж .т) ұлдары - Медеуов Нұрбек (1984 ж. т.), Әбілбай Жақсылық (2000 ж. т.).
*Діни көзқарасы - мұсылман. Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Болжай алмаймын». Хоббиі - саяхатқа шығу, кітап оқу, өлке тарихы. Сүйіп оқитын әдебиеті - көркем әдебиет, детективтер
<ref>Қазақстан Республикасында Кімнің Кім екені - 2011. 2 томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2</ref>
==Дереккөздер==
<References/>
{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Қазақстан мұнайшылары]]
[[Санат:Маңғыстау облысы тұлғалары]]
39zj2u5vynyek6ho7l9249hpsyb79oz
Дағды
0
89711
3692936
2793388
2026-11-07T12:26:25Z
1nter pares
146705
3692936
wikitext
text/x-wiki
'''Дағды''' - [[Автоматика|автоматты]] түрде жасауға дейін жеткізілген әрекет; көп рет қайталау жолымен қалыптасады. Оқыту процесінде, әсіресе, жалпы оқу дағдыларын, пәнаралық мәндегі, жазу дағдыларын қалыптастыру қажет.<ref name=s1>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: [[Педагогика]] / О 74 Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.Дағды, профессор Е. Арын - Павлодар: "ЭКО" ҒӨФ. [[2006]]. - 482 б. ISBN 9965-808-85-6</ref>
'''Дағды''' — алғашқыда саналы орындауды қажет ететін іс-әрекет бөліктерінің қайталап жаттығудың нәтижесінде автоматталынуын дағды деп атайды. Дағды санасыз қайталау нәтижесінде де қалыптасатын іс-әрекет болуы мүмкін. Соның нәтижесінде ол автоматталған әрекетке айналып, оңай, шапшаң әрі дәл орындалып отырады. Дағдының физиологиялық негізі — динамикалық [[стереотип]]. Мысалы, алғаш жазып үйрене бастаған бала бастапқы кезде өзінің барлық қозғалыстарын санасымен бақылап, көптеген артық қимылдар жасайды (оның бет әлпеті, бүкіл денесі, аяқ-қолы бір мақсатқа бағытталады), біраз қинаһлады. Ал жазуға төселген адам өз қозғалыстарын байқамайды, оның орнына жазған нәрсесінің мазмұнына ерекше [[зейін]]ін
бөледі. Өйткені, соңғыда жазу дағдысы автоматталынған. Дағдылануда іс-әрекеттің тұтас өзі емес, жеке компоненттері (құрамдары) ғана автоматталынады.
'''Дамыған дағдылардың кейбір белгілері:'''
*1) Дағды алудың белгісі — әртүрлі амалды тез орындап, шапшаң қимылдау (мысалы, спорттық ойындардағы спортсменнің дағдысы);
*2) Дағды қалыптасқаннан кейін күштеніп, зорланып, қиналып істеу жойылады (мысалы, инеге жіпті жылдам сабақтай алмау, жазуға төселмей тұрғандағы балада байқалатын [[ебедейсіздік]] т.б. адамда әлі де дағдының жоқтығының белгісі);
*3) Дағдыланудың үшінші белгісі — бірқатар жеке амалдарды біріктіріп, одантұтас бір амал жасай алу. Мысалы, бала алғаш әріпті танығанда, сөздерді әріпке, буынға, тұтас сөзге бөледі, кейін осыдан сөйлем құрайды. Сөйтіп, жаттыға келе бұлай кібіртіктеп отырмайды, сөйлемдерді шапшаң оқитын болады;
*4) Көзбен бақылаудың маңызы кеміп, қозғалыс пен бақылаудың маңызы артады (мысалы, жазу дағдысы баланың қозғалыс түйсіктерінің жетіле түсуін қажет етеді, тәжірибелі машинистка да қағаз басуда көздің көмегіне сүйенбей, саусақтардың қимыл-қозғалыстарына ерекше көңіл бөледі);
*5) Дағдыға [[машық]]тану үшін алдын ала қабылдай алу қабілетінің болуы, мысалы, машинистка мәтінді көшіргенде, әрдайым оның көзі алға жүгіріп, қолынан озып кетіп отырады. Қолы бір сөзді басқан кезде, оның ойында бірер сөз әзір тұрады. Мәнерлеп оқуда да көз бірер сөздің көлемінде болмай, тұтас сөйлемді, тіпті бірнеше сөйлемді қамтиды. Адам [[мәтін]]нің мағынасын түсінумен қатар алдағы сөздердің мағынасын да аңғара алады. Мұны [[психология]]да [[дағдының антиципациясы]] ({{lang-la|антиципатио}} деген сөзі, қазақша ''күні бұрын біліп қою'' деген мағынаны білдіреді).
Дағды адам әрекетінің қай-қайсысында да ерекше маңызды орын алады. Дағдының арқасында біздің санамыз қызметтің түпкілікті, шешуші кезеңдеріне жұмылдырылып табысты болуын қамтамасыз етеді. Дағдылар ''сенсорлық'' (тікелей қабылдау) және ''интеллектілік'' дағдылар болып бөлінеді. Дағды — көп рет қайталаулар арқылы автономды орындалуға бейімделген іс-әрекет. Дағды — бірнеше рет қайталаулардың нәтижесінде пайда болған және оның саналы қадағалауының қысқартылуымен сипатталатын жеке әрекеттер — операцияларды орындаудың таптаурын тәсілі. Дағды бірнеше түрлері бар: ''перцептивті, интеллектуалдық, қозғалыс және мінез-құлық'' дағдылары.
*Перцептивті дағды — жақсы таныс заттардың тану белгілерінің бірмезгілдік, таптаурын бейнелеуі.
*Интеллектуалдық дағды — белгілі бір сыныпқа кіретін есептер мен тапсырмаларды шешудің таптаурын тәсілдері.
*Қозғалыстық дағды— таптаурын әрекеттер, жақсы қойылған қимыл-қозғалыстардың жүйесі. Қозғалыс дағдыларына әрекеттің әдетті құралдарын таптаурын түрде пайдалану да кіреді.
Дағды әр түрлі дәрежедегі жалпылаумен — олардың әр түрлі жағдаяттарды қамтумен, [[икемділік]]пен, тез жүзеге асырылуға даярлықпен сипатталады. Дағды деңгейіндегі әрекеттер оның кейбір реттеу компоненттерінің көрінбеуімен (болмауымен) ерекшеленеді. Осылайша, мысалы, жазу дағдысында оны қалай орындау жөнінде ойлаудың қажеттілігі болмайды. Сондықтан көптеген үйреншікті әрекеттер адаммен автоматизацияланады да, адамның саналы іс-әрекетіне күш түсірмейді. Ал оны басқа едәуір күрделі міндеттерді орындауға бағыттайды.<ref>Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6</ref>
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Педагогика]]
[[Санат:Терминология]]
[[Санат:Жантану]]
[[Санат:Медицина]]
flqk87yww3hfuntzxjakta8l4vczcwf
3692937
3692936
2026-11-07T12:26:36Z
1nter pares
146705
/* */
3692937
wikitext
text/x-wiki
'''Дағды''' — [[Автоматика|автоматты]] түрде жасауға дейін жеткізілген әрекет; көп рет қайталау жолымен қалыптасады. Оқыту процесінде, әсіресе, жалпы оқу дағдыларын, пәнаралық мәндегі, жазу дағдыларын қалыптастыру қажет.<ref name=s1>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: [[Педагогика]] / О 74 Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.Дағды, профессор Е. Арын - Павлодар: "ЭКО" ҒӨФ. [[2006]]. - 482 б. ISBN 9965-808-85-6</ref>
'''Дағды''' — алғашқыда саналы орындауды қажет ететін іс-әрекет бөліктерінің қайталап жаттығудың нәтижесінде автоматталынуын дағды деп атайды. Дағды санасыз қайталау нәтижесінде де қалыптасатын іс-әрекет болуы мүмкін. Соның нәтижесінде ол автоматталған әрекетке айналып, оңай, шапшаң әрі дәл орындалып отырады. Дағдының физиологиялық негізі — динамикалық [[стереотип]]. Мысалы, алғаш жазып үйрене бастаған бала бастапқы кезде өзінің барлық қозғалыстарын санасымен бақылап, көптеген артық қимылдар жасайды (оның бет әлпеті, бүкіл денесі, аяқ-қолы бір мақсатқа бағытталады), біраз қинаһлады. Ал жазуға төселген адам өз қозғалыстарын байқамайды, оның орнына жазған нәрсесінің мазмұнына ерекше [[зейін]]ін
бөледі. Өйткені, соңғыда жазу дағдысы автоматталынған. Дағдылануда іс-әрекеттің тұтас өзі емес, жеке компоненттері (құрамдары) ғана автоматталынады.
'''Дамыған дағдылардың кейбір белгілері:'''
*1) Дағды алудың белгісі — әртүрлі амалды тез орындап, шапшаң қимылдау (мысалы, спорттық ойындардағы спортсменнің дағдысы);
*2) Дағды қалыптасқаннан кейін күштеніп, зорланып, қиналып істеу жойылады (мысалы, инеге жіпті жылдам сабақтай алмау, жазуға төселмей тұрғандағы балада байқалатын [[ебедейсіздік]] т.б. адамда әлі де дағдының жоқтығының белгісі);
*3) Дағдыланудың үшінші белгісі — бірқатар жеке амалдарды біріктіріп, одантұтас бір амал жасай алу. Мысалы, бала алғаш әріпті танығанда, сөздерді әріпке, буынға, тұтас сөзге бөледі, кейін осыдан сөйлем құрайды. Сөйтіп, жаттыға келе бұлай кібіртіктеп отырмайды, сөйлемдерді шапшаң оқитын болады;
*4) Көзбен бақылаудың маңызы кеміп, қозғалыс пен бақылаудың маңызы артады (мысалы, жазу дағдысы баланың қозғалыс түйсіктерінің жетіле түсуін қажет етеді, тәжірибелі машинистка да қағаз басуда көздің көмегіне сүйенбей, саусақтардың қимыл-қозғалыстарына ерекше көңіл бөледі);
*5) Дағдыға [[машық]]тану үшін алдын ала қабылдай алу қабілетінің болуы, мысалы, машинистка мәтінді көшіргенде, әрдайым оның көзі алға жүгіріп, қолынан озып кетіп отырады. Қолы бір сөзді басқан кезде, оның ойында бірер сөз әзір тұрады. Мәнерлеп оқуда да көз бірер сөздің көлемінде болмай, тұтас сөйлемді, тіпті бірнеше сөйлемді қамтиды. Адам [[мәтін]]нің мағынасын түсінумен қатар алдағы сөздердің мағынасын да аңғара алады. Мұны [[психология]]да [[дағдының антиципациясы]] ({{lang-la|антиципатио}} деген сөзі, қазақша ''күні бұрын біліп қою'' деген мағынаны білдіреді).
Дағды адам әрекетінің қай-қайсысында да ерекше маңызды орын алады. Дағдының арқасында біздің санамыз қызметтің түпкілікті, шешуші кезеңдеріне жұмылдырылып табысты болуын қамтамасыз етеді. Дағдылар ''сенсорлық'' (тікелей қабылдау) және ''интеллектілік'' дағдылар болып бөлінеді. Дағды — көп рет қайталаулар арқылы автономды орындалуға бейімделген іс-әрекет. Дағды — бірнеше рет қайталаулардың нәтижесінде пайда болған және оның саналы қадағалауының қысқартылуымен сипатталатын жеке әрекеттер — операцияларды орындаудың таптаурын тәсілі. Дағды бірнеше түрлері бар: ''перцептивті, интеллектуалдық, қозғалыс және мінез-құлық'' дағдылары.
*Перцептивті дағды — жақсы таныс заттардың тану белгілерінің бірмезгілдік, таптаурын бейнелеуі.
*Интеллектуалдық дағды — белгілі бір сыныпқа кіретін есептер мен тапсырмаларды шешудің таптаурын тәсілдері.
*Қозғалыстық дағды— таптаурын әрекеттер, жақсы қойылған қимыл-қозғалыстардың жүйесі. Қозғалыс дағдыларына әрекеттің әдетті құралдарын таптаурын түрде пайдалану да кіреді.
Дағды әр түрлі дәрежедегі жалпылаумен — олардың әр түрлі жағдаяттарды қамтумен, [[икемділік]]пен, тез жүзеге асырылуға даярлықпен сипатталады. Дағды деңгейіндегі әрекеттер оның кейбір реттеу компоненттерінің көрінбеуімен (болмауымен) ерекшеленеді. Осылайша, мысалы, жазу дағдысында оны қалай орындау жөнінде ойлаудың қажеттілігі болмайды. Сондықтан көптеген үйреншікті әрекеттер адаммен автоматизацияланады да, адамның саналы іс-әрекетіне күш түсірмейді. Ал оны басқа едәуір күрделі міндеттерді орындауға бағыттайды.<ref>Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6</ref>
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Педагогика]]
[[Санат:Терминология]]
[[Санат:Жантану]]
[[Санат:Медицина]]
drsapv85q207if91xdybuzw3r6psk3a
3692939
3692937
2026-11-07T12:28:59Z
1nter pares
146705
/* */
3692939
wikitext
text/x-wiki
'''Дағды''' — белгілі бір нәтижеге қол жеткізу үшін әрекетті көбіне белгіленген уақыт немесе күш-қуат шегінде, не екеуін де ескере отырып, сапалы орындауға мүмкіндік беретін үйрену арқылы қалыптасқан немесе туа біткен<ref>
{{cite book
|last1 = Barker
|first1 = Philip
|editor-last1 = Barker
|editor-first1 = Philip
|editor-last2 = van Schaik
|editor-first2 = Paul
|date = 29 April 2016
|orig-date = 2010
|chapter = Introduction
|title = Electronic Performance Support: Using Digital Technology to Enhance Human Ability
|url = https://books.google.com/books?id=emEWDAAAQBAJ
|series = A Gower Book
|edition = reprint
|publication-place = London
|publisher = CRC Press
|page = 15
|isbn = 9781317145219
|access-date = 26 November 2024
|quote = The skills that any given individual has can be classified into two basic types: innate and acquired. An innate skill is one which someone possesses as a natural consequence of his/her existence. Examples of innate skills include: the ability to observe one's environment using visual techniques; the recognition of pleasant and unpleasant aromas using one's sense of smell, the sensing of different acoustic stimuli; tactile sensing; and the generation of sonic utterances of various sorts.
}}
</ref> [[қабілет]].<ref>
Compare: {{oed | skill}} " 6.a. Capability of accomplishing something with precision and certainty; practical knowledge in combination with ability; cleverness, expertness. Also, an ability to perform a function, acquired or learnt with practice [...].
</ref>
Дағдыларды көбіне жалпы және белгілі бір [[Бөлімдерге бөлу|салаға]] тән арнайы дағдыларға бөлуге болады. Жалпы дағдыларға [[уақытты басқару]], [[топпен жұмыс істеу]],<ref>
{{cite book
|last1 = Hepp
|first1 = Nicolas
|last2 = Starling
|first2 = Riley Lynn
|last3 = Elbracht
|first3 = Greta
|author4 = Miriam Sneha Rajkumar
|author5 = Win Khant
|last6 = Wang
|first6 = Pengji
|editor-last1 = Eijdenberg
|editor-first1 = Emiel L.
|editor-last2 = Mukherjee
|editor-first2 = Malobi
|editor-last3 = Wood
|first3 = Jacob
|date = 4 August 2023
|chapter = Contemporary Employability Norms for Guest-Facing Hospitality Workers: Some Empirical Evidence During Covid-19
|title = Innovation-Driven Business and Sustainability in the Tropics: Proceedings of the Sustainability, Economics, Innovation, Globalisation and Organisational Psychology Conference 2023 (SEIGOP 2023)
|url = https://books.google.com/books?id=lkfPEAAAQBAJ
|publication-place = Singapore
|publisher = Springer Nature
|page = 338
|isbn = 9789819929092
|access-date = 26 November 2024
|quote = If the emotional dynamics of a team can be considered part of teamwork as a skill, then there is strong support for teamwork as the top quality in the employability framework.
}}
</ref>
[[көшбасшылық]]<ref>
{{cite book
|last1 = Northouse
|first1 = Peter G.
|date = 29 November 2023
|chapter = Understanding Leadership
|title = Introduction to Leadership: Concepts and Practice
|url = https://books.google.com/books?id=COXgEAAAQBAJ
|edition = 6
|publication-place = Thousand Oaks, California
|publisher = SAGE Publications
|pages = 2–3
|isbn = 9781071884966
|lccn = 2023038761
|access-date = 26 November 2024
|quote = [...] six distinct ways of conceptualizing leadership are discussed, including leadership as a ''trait'', an ''ability'', a ''skill'', a ''behavior'', a ''relationship'', and an ''influence process''. [...] Conceptualized as a skill , leadership is a ''competency'' developed to accomplish a task effectively. Skilled leaders are competent people who know the means and methods for carrying out their responsibilities.
}}
</ref>
және өзін-өзі [[мотивация|ынталандыру]] жатады.<ref>
{{cite book
|last1 = Lussier
|first1 = Robert N.
|date = 26 November 2015
|chapter = Motivating for High Performance
|title = Management Fundamentals: Concepts, Applications, and Skill Development
|url = https://books.google.com/books?id=qzhwCgAAQBAJ
|edition = 7
|publication-place = Thousand Oaks, California
|page = SAGE Publications
|isbn = 9781506303291
|access-date = 26 November 2024
|quote = Company recruiters value the skill of self-motivation and drive to succeed.
}}
</ref>
Ал арнайы дағдылар тек белгілі бір жұмыс түрін орындау үшін қолданылады. Мысалы, [[құм бүріккіш аппарат]]ты басқару осындай дағдыларға жатады. Дағдының қалыптасу және қолданылу деңгейін бағалау үшін әдетте қоршаған ортаның белгілі бір әсерлері мен нақты жағдайлар қажет.<ref>{{Cite journal | last=White | first=Melissa | date=June 2007 | title=Book Reviews: Chris Warhurst, Irena Grugulis and Ewart Keep (eds) The Skills That Matter Basingstoke: Palgrave MacMillan, 2004, 272 pp. {{text|ISBN}}: 1—4039—0639—4 | url=http://dx.doi.org/10.1177/09500170070210021205 | journal=Work, Employment and Society | volume=21 | issue=2 | pages=381–382 | doi=10.1177/09500170070210021205 | issn=0950-0170| url-access=subscription }}</ref>
'''Дағды''' — алғашқыда саналы орындауды қажет ететін іс-әрекет бөліктерінің қайталап жаттығудың нәтижесінде автоматталынуын дағды деп атайды. Дағды санасыз қайталау нәтижесінде де қалыптасатын іс-әрекет болуы мүмкін. Соның нәтижесінде ол автоматталған әрекетке айналып, оңай, шапшаң әрі дәл орындалып отырады. Дағдының физиологиялық негізі — динамикалық [[стереотип]]. Мысалы, алғаш жазып үйрене бастаған бала бастапқы кезде өзінің барлық қозғалыстарын санасымен бақылап, көптеген артық қимылдар жасайды (оның бет әлпеті, бүкіл денесі, аяқ-қолы бір мақсатқа бағытталады), біраз қинаһлады. Ал жазуға төселген адам өз қозғалыстарын байқамайды, оның орнына жазған нәрсесінің мазмұнына ерекше [[зейін]]ін
бөледі. Өйткені, соңғыда жазу дағдысы автоматталынған. Дағдылануда іс-әрекеттің тұтас өзі емес, жеке компоненттері (құрамдары) ғана автоматталынады.
'''Дамыған дағдылардың кейбір белгілері:'''
*1) Дағды алудың белгісі — әртүрлі амалды тез орындап, шапшаң қимылдау (мысалы, спорттық ойындардағы спортсменнің дағдысы);
*2) Дағды қалыптасқаннан кейін күштеніп, зорланып, қиналып істеу жойылады (мысалы, инеге жіпті жылдам сабақтай алмау, жазуға төселмей тұрғандағы балада байқалатын [[ебедейсіздік]] т.б. адамда әлі де дағдының жоқтығының белгісі);
*3) Дағдыланудың үшінші белгісі — бірқатар жеке амалдарды біріктіріп, одантұтас бір амал жасай алу. Мысалы, бала алғаш әріпті танығанда, сөздерді әріпке, буынға, тұтас сөзге бөледі, кейін осыдан сөйлем құрайды. Сөйтіп, жаттыға келе бұлай кібіртіктеп отырмайды, сөйлемдерді шапшаң оқитын болады;
*4) Көзбен бақылаудың маңызы кеміп, қозғалыс пен бақылаудың маңызы артады (мысалы, жазу дағдысы баланың қозғалыс түйсіктерінің жетіле түсуін қажет етеді, тәжірибелі машинистка да қағаз басуда көздің көмегіне сүйенбей, саусақтардың қимыл-қозғалыстарына ерекше көңіл бөледі);
*5) Дағдыға [[машық]]тану үшін алдын ала қабылдай алу қабілетінің болуы, мысалы, машинистка мәтінді көшіргенде, әрдайым оның көзі алға жүгіріп, қолынан озып кетіп отырады. Қолы бір сөзді басқан кезде, оның ойында бірер сөз әзір тұрады. Мәнерлеп оқуда да көз бірер сөздің көлемінде болмай, тұтас сөйлемді, тіпті бірнеше сөйлемді қамтиды. Адам [[мәтін]]нің мағынасын түсінумен қатар алдағы сөздердің мағынасын да аңғара алады. Мұны [[психология]]да [[дағдының антиципациясы]] ({{lang-la|антиципатио}} деген сөзі, қазақша ''күні бұрын біліп қою'' деген мағынаны білдіреді).
Дағды адам әрекетінің қай-қайсысында да ерекше маңызды орын алады. Дағдының арқасында біздің санамыз қызметтің түпкілікті, шешуші кезеңдеріне жұмылдырылып табысты болуын қамтамасыз етеді. Дағдылар ''сенсорлық'' (тікелей қабылдау) және ''интеллектілік'' дағдылар болып бөлінеді. Дағды — көп рет қайталаулар арқылы автономды орындалуға бейімделген іс-әрекет. Дағды — бірнеше рет қайталаулардың нәтижесінде пайда болған және оның саналы қадағалауының қысқартылуымен сипатталатын жеке әрекеттер — операцияларды орындаудың таптаурын тәсілі. Дағды бірнеше түрлері бар: ''перцептивті, интеллектуалдық, қозғалыс және мінез-құлық'' дағдылары.
*Перцептивті дағды — жақсы таныс заттардың тану белгілерінің бірмезгілдік, таптаурын бейнелеуі.
*Интеллектуалдық дағды — белгілі бір сыныпқа кіретін есептер мен тапсырмаларды шешудің таптаурын тәсілдері.
*Қозғалыстық дағды— таптаурын әрекеттер, жақсы қойылған қимыл-қозғалыстардың жүйесі. Қозғалыс дағдыларына әрекеттің әдетті құралдарын таптаурын түрде пайдалану да кіреді.
Дағды әр түрлі дәрежедегі жалпылаумен — олардың әр түрлі жағдаяттарды қамтумен, [[икемділік]]пен, тез жүзеге асырылуға даярлықпен сипатталады. Дағды деңгейіндегі әрекеттер оның кейбір реттеу компоненттерінің көрінбеуімен (болмауымен) ерекшеленеді. Осылайша, мысалы, жазу дағдысында оны қалай орындау жөнінде ойлаудың қажеттілігі болмайды. Сондықтан көптеген үйреншікті әрекеттер адаммен автоматизацияланады да, адамның саналы іс-әрекетіне күш түсірмейді. Ал оны басқа едәуір күрделі міндеттерді орындауға бағыттайды.<ref>Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6</ref>
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Педагогика]]
[[Санат:Терминология]]
[[Санат:Жантану]]
[[Санат:Медицина]]
ra7vpnoywc6rig6ncn51k3aam19enfm
3692940
3692939
2026-11-07T12:29:17Z
1nter pares
146705
/* */
3692940
wikitext
text/x-wiki
'''Дағды''' — белгілі бір нәтижеге қол жеткізу үшін әрекетті көбіне белгіленген уақыт немесе күш-қуат шегінде, не екеуін де ескере отырып, сапалы орындауға мүмкіндік беретін үйрену арқылы қалыптасқан немесе туа біткен<ref>
{{cite book
|last1 = Barker
|first1 = Philip
|editor-last1 = Barker
|editor-first1 = Philip
|editor-last2 = van Schaik
|editor-first2 = Paul
|date = 29 April 2016
|orig-date = 2010
|chapter = Introduction
|title = Electronic Performance Support: Using Digital Technology to Enhance Human Ability
|url = https://books.google.com/books?id=emEWDAAAQBAJ
|series = A Gower Book
|edition = reprint
|publication-place = London
|publisher = CRC Press
|page = 15
|isbn = 9781317145219
|access-date = 26 November 2024
|quote = The skills that any given individual has can be classified into two basic types: innate and acquired. An innate skill is one which someone possesses as a natural consequence of his/her existence. Examples of innate skills include: the ability to observe one's environment using visual techniques; the recognition of pleasant and unpleasant aromas using one's sense of smell, the sensing of different acoustic stimuli; tactile sensing; and the generation of sonic utterances of various sorts.
}}
</ref> [[қабілет]].<ref>
Compare: {{oed | skill}} " 6.a. Capability of accomplishing something with precision and certainty; practical knowledge in combination with ability; cleverness, expertness. Also, an ability to perform a function, acquired or learnt with practice [...].
</ref>
Дағдыларды көбіне жалпы және белгілі бір [[Бөлімдерге бөлу|салаға]] тән арнайы дағдыларға бөлуге болады. Жалпы дағдыларға [[Уақыт басқару|уақытты басқару]], [[топпен жұмыс істеу]],<ref>
{{cite book
|last1 = Hepp
|first1 = Nicolas
|last2 = Starling
|first2 = Riley Lynn
|last3 = Elbracht
|first3 = Greta
|author4 = Miriam Sneha Rajkumar
|author5 = Win Khant
|last6 = Wang
|first6 = Pengji
|editor-last1 = Eijdenberg
|editor-first1 = Emiel L.
|editor-last2 = Mukherjee
|editor-first2 = Malobi
|editor-last3 = Wood
|first3 = Jacob
|date = 4 August 2023
|chapter = Contemporary Employability Norms for Guest-Facing Hospitality Workers: Some Empirical Evidence During Covid-19
|title = Innovation-Driven Business and Sustainability in the Tropics: Proceedings of the Sustainability, Economics, Innovation, Globalisation and Organisational Psychology Conference 2023 (SEIGOP 2023)
|url = https://books.google.com/books?id=lkfPEAAAQBAJ
|publication-place = Singapore
|publisher = Springer Nature
|page = 338
|isbn = 9789819929092
|access-date = 26 November 2024
|quote = If the emotional dynamics of a team can be considered part of teamwork as a skill, then there is strong support for teamwork as the top quality in the employability framework.
}}
</ref>
[[көшбасшылық]]<ref>
{{cite book
|last1 = Northouse
|first1 = Peter G.
|date = 29 November 2023
|chapter = Understanding Leadership
|title = Introduction to Leadership: Concepts and Practice
|url = https://books.google.com/books?id=COXgEAAAQBAJ
|edition = 6
|publication-place = Thousand Oaks, California
|publisher = SAGE Publications
|pages = 2–3
|isbn = 9781071884966
|lccn = 2023038761
|access-date = 26 November 2024
|quote = [...] six distinct ways of conceptualizing leadership are discussed, including leadership as a ''trait'', an ''ability'', a ''skill'', a ''behavior'', a ''relationship'', and an ''influence process''. [...] Conceptualized as a skill , leadership is a ''competency'' developed to accomplish a task effectively. Skilled leaders are competent people who know the means and methods for carrying out their responsibilities.
}}
</ref>
және өзін-өзі [[мотивация|ынталандыру]] жатады.<ref>
{{cite book
|last1 = Lussier
|first1 = Robert N.
|date = 26 November 2015
|chapter = Motivating for High Performance
|title = Management Fundamentals: Concepts, Applications, and Skill Development
|url = https://books.google.com/books?id=qzhwCgAAQBAJ
|edition = 7
|publication-place = Thousand Oaks, California
|page = SAGE Publications
|isbn = 9781506303291
|access-date = 26 November 2024
|quote = Company recruiters value the skill of self-motivation and drive to succeed.
}}
</ref>
Ал арнайы дағдылар тек белгілі бір жұмыс түрін орындау үшін қолданылады. Мысалы, [[құм бүріккіш аппарат]]ты басқару осындай дағдыларға жатады. Дағдының қалыптасу және қолданылу деңгейін бағалау үшін әдетте қоршаған ортаның белгілі бір әсерлері мен нақты жағдайлар қажет.<ref>{{Cite journal | last=White | first=Melissa | date=June 2007 | title=Book Reviews: Chris Warhurst, Irena Grugulis and Ewart Keep (eds) The Skills That Matter Basingstoke: Palgrave MacMillan, 2004, 272 pp. {{text|ISBN}}: 1—4039—0639—4 | url=http://dx.doi.org/10.1177/09500170070210021205 | journal=Work, Employment and Society | volume=21 | issue=2 | pages=381–382 | doi=10.1177/09500170070210021205 | issn=0950-0170| url-access=subscription }}</ref>
'''Дағды''' — алғашқыда саналы орындауды қажет ететін іс-әрекет бөліктерінің қайталап жаттығудың нәтижесінде автоматталынуын дағды деп атайды. Дағды санасыз қайталау нәтижесінде де қалыптасатын іс-әрекет болуы мүмкін. Соның нәтижесінде ол автоматталған әрекетке айналып, оңай, шапшаң әрі дәл орындалып отырады. Дағдының физиологиялық негізі — динамикалық [[стереотип]]. Мысалы, алғаш жазып үйрене бастаған бала бастапқы кезде өзінің барлық қозғалыстарын санасымен бақылап, көптеген артық қимылдар жасайды (оның бет әлпеті, бүкіл денесі, аяқ-қолы бір мақсатқа бағытталады), біраз қинаһлады. Ал жазуға төселген адам өз қозғалыстарын байқамайды, оның орнына жазған нәрсесінің мазмұнына ерекше [[зейін]]ін
бөледі. Өйткені, соңғыда жазу дағдысы автоматталынған. Дағдылануда іс-әрекеттің тұтас өзі емес, жеке компоненттері (құрамдары) ғана автоматталынады.
'''Дамыған дағдылардың кейбір белгілері:'''
*1) Дағды алудың белгісі — әртүрлі амалды тез орындап, шапшаң қимылдау (мысалы, спорттық ойындардағы спортсменнің дағдысы);
*2) Дағды қалыптасқаннан кейін күштеніп, зорланып, қиналып істеу жойылады (мысалы, инеге жіпті жылдам сабақтай алмау, жазуға төселмей тұрғандағы балада байқалатын [[ебедейсіздік]] т.б. адамда әлі де дағдының жоқтығының белгісі);
*3) Дағдыланудың үшінші белгісі — бірқатар жеке амалдарды біріктіріп, одантұтас бір амал жасай алу. Мысалы, бала алғаш әріпті танығанда, сөздерді әріпке, буынға, тұтас сөзге бөледі, кейін осыдан сөйлем құрайды. Сөйтіп, жаттыға келе бұлай кібіртіктеп отырмайды, сөйлемдерді шапшаң оқитын болады;
*4) Көзбен бақылаудың маңызы кеміп, қозғалыс пен бақылаудың маңызы артады (мысалы, жазу дағдысы баланың қозғалыс түйсіктерінің жетіле түсуін қажет етеді, тәжірибелі машинистка да қағаз басуда көздің көмегіне сүйенбей, саусақтардың қимыл-қозғалыстарына ерекше көңіл бөледі);
*5) Дағдыға [[машық]]тану үшін алдын ала қабылдай алу қабілетінің болуы, мысалы, машинистка мәтінді көшіргенде, әрдайым оның көзі алға жүгіріп, қолынан озып кетіп отырады. Қолы бір сөзді басқан кезде, оның ойында бірер сөз әзір тұрады. Мәнерлеп оқуда да көз бірер сөздің көлемінде болмай, тұтас сөйлемді, тіпті бірнеше сөйлемді қамтиды. Адам [[мәтін]]нің мағынасын түсінумен қатар алдағы сөздердің мағынасын да аңғара алады. Мұны [[психология]]да [[дағдының антиципациясы]] ({{lang-la|антиципатио}} деген сөзі, қазақша ''күні бұрын біліп қою'' деген мағынаны білдіреді).
Дағды адам әрекетінің қай-қайсысында да ерекше маңызды орын алады. Дағдының арқасында біздің санамыз қызметтің түпкілікті, шешуші кезеңдеріне жұмылдырылып табысты болуын қамтамасыз етеді. Дағдылар ''сенсорлық'' (тікелей қабылдау) және ''интеллектілік'' дағдылар болып бөлінеді. Дағды — көп рет қайталаулар арқылы автономды орындалуға бейімделген іс-әрекет. Дағды — бірнеше рет қайталаулардың нәтижесінде пайда болған және оның саналы қадағалауының қысқартылуымен сипатталатын жеке әрекеттер — операцияларды орындаудың таптаурын тәсілі. Дағды бірнеше түрлері бар: ''перцептивті, интеллектуалдық, қозғалыс және мінез-құлық'' дағдылары.
*Перцептивті дағды — жақсы таныс заттардың тану белгілерінің бірмезгілдік, таптаурын бейнелеуі.
*Интеллектуалдық дағды — белгілі бір сыныпқа кіретін есептер мен тапсырмаларды шешудің таптаурын тәсілдері.
*Қозғалыстық дағды— таптаурын әрекеттер, жақсы қойылған қимыл-қозғалыстардың жүйесі. Қозғалыс дағдыларына әрекеттің әдетті құралдарын таптаурын түрде пайдалану да кіреді.
Дағды әр түрлі дәрежедегі жалпылаумен — олардың әр түрлі жағдаяттарды қамтумен, [[икемділік]]пен, тез жүзеге асырылуға даярлықпен сипатталады. Дағды деңгейіндегі әрекеттер оның кейбір реттеу компоненттерінің көрінбеуімен (болмауымен) ерекшеленеді. Осылайша, мысалы, жазу дағдысында оны қалай орындау жөнінде ойлаудың қажеттілігі болмайды. Сондықтан көптеген үйреншікті әрекеттер адаммен автоматизацияланады да, адамның саналы іс-әрекетіне күш түсірмейді. Ал оны басқа едәуір күрделі міндеттерді орындауға бағыттайды.<ref>Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6</ref>
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Педагогика]]
[[Санат:Терминология]]
[[Санат:Жантану]]
[[Санат:Медицина]]
kbsn9qatid7rfjz48ntj6dj5sqxaojq
Бәкір Яхиянұлы Баяхунов
0
100774
3693395
3684092
2026-11-08T11:31:20Z
Nurken
111493
3693395
wikitext
text/x-wiki
{{Музыкант
|Есімі = Бәкір Яхиянұлы Баяхунов
|Шынайы есімі =
|Сурет = Бәкір Баяхунов.jpg
|Сурет ені =
|Сурет тақырыбы = Баяхунов, 1963 жыл
|Фон = non_performing_personnel
|Туған кездегі есімі =
|Толық аты =
|Туған күні = 15.9.1933
|Туған жері = {{Туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
|Қайтыс болған күні = 9.10.2026
|Қайтыс болған жері =
|Белсенділік жылдары =
|Мемлекет = {{USSR}} (1933–1991)<br /> {{KAZ}} (1991–2026)
|Мамандықтары = {{hlist|сазгер|музыка мұғалімі}}
|Дауыс түрі =
|Аспаптары =
|Жанрлары =
|Лақап аттары =
|Ұжымдары =
|Қызметтес болған =
|Лейблдері =
|Марапаттары = {{қатар
| теңестіру = солға
| {{Қазақ КСР халық әртісі}}
| {{Қазақ КСР еңбек сіңірген әртісі}}
}}
|Сайты = https://www.bayakhunov.ru/
|Commons =
}}
'''Бәкір Яхиянұлы Баяхунов''' ([[15 қыркүйек]] [[1933 жыл|1933]], [[Алматы]] – [[9 қазан]] [[2026 жыл|2026]]) — кеңестік және қазақстандық сазгер, [[Қазақ КСР халық әртісі]] (1990).
Алматы консерваториясын (профессор [[Құддыс Қожамиярұлы Қожамияров|Құддыс Қожамияров]]тың класы бойынша) бітірген (қазіргі Қазақ ұлттық кон-серваториясы, 1960). 1960–1963 жылдары [[Мәскеу]] консерваториясында музыкатану білімін шыңдады. 1963 жылдан Алматы консерваториясында (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) (1991 жылдан проф.) дәріс береді. Қазақстан Композиторлар одағы төрағасының орынбасары. Баяхунов қазақ халық музыкасын өңдеуде («Күй» [[симфония]]сы, 1965; «[[Қамбар батыр]]», 1972; «[[Ысқырма]]», 1973) елеулі еңбек етті. Сонымен қатар бірнеше кинофильмдерге музыка жазған. Баяхунов қазақ домбыра музыкасының полифониясы туралы мақалалар, [[Дүнгендер|дүнген]] халық әндері туралы зерттеулер жазды.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref><ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2</ref>
==Дереккөздер==
{{Дереккөздер}}
{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{DEFAULTSORT:Баяхунов, Бәкір Яхиянұлы}}
[[Санат:1933 жылы туғандар]]
[[Санат:Қазақстан сазгерлері]]
[[Санат:Қазақ КСР-інің халық әртістері]]
[[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері]]
[[Санат:Мәскеу консерваториясы түлектері]]
[[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының профессорлары]]
lb301j430evv7o277en0aqtyegctuep
Ғабдуллин атындағы көше (Алматы)
0
106346
3693175
3567527
2026-11-08T05:25:33Z
Almatrkh
172335
3693175
wikitext
text/x-wiki
Ғабдуллин атындағы көше — [[Бостандық ауданы]]нда орналасқан. Ол [[Жароков көшесі (Алматы)|Жароков көшесінен]] басталып, ''«Көктем - 1»''
шағынауданын қиып өтіп, [[Ахмет Байтұрсынұлы атындағы көше (Алматы)|Ахмет Байтұрсынұлы көшесіне]] барып тіреледі. [[Әуезов көшесі (Алматы)|Әуезов]], [[Манас көшесі (Алматы)|Манас]], [[Байзақов көшесі (Алматы)|Байзақов]], [[Марков атындағы көше (Алматы)|Марков]], [[Ахмет Байтұрсынұлы атындағы көше (Алматы)|Ахмет Байтұрсынұлы]] көшелерін қиып өтеді. Бұрынғы атауы - Астрономическая көшесі. Кешенін
ұзындығы - 1050 метр. Көшенін бойында Алматы облыстық ''«Дарын»'' орта мектебі, [[Крылов|И.А. Крылов]] атындағы қалалық балалар кітапханасы орналасқан.<ref>Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: “ИП Волошин” баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0</ref>
[[Сурет:Ғабдуллин көшесі1.jpg|нобай|Ғабдуллин көшесі (Әуезов көшесінің тарапынан).]]
== Атауы ==
Көшеге жазушы, ғалым, әдебиеттанушы, қоғам және мемлекет қайраткері [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағының]] Батыры [[Мәлік Ғабдуллин]]нің есімі ([[Алматы]] қаласы атқару комитетінің 08.08.1973 №282 шешімі) берілген. Мәлік Ғабдуллин (1915-1973) [[Көкшетау облысы]]ның Зеренді ауданы Қойсалған елді мекенінде
дүниеге келген. Ол қазақ білімінің қарашаңырағы [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы Қазақ педагогтік институтының]]:
ректоры болды.
==Дереккөздер==
<references/>
[[Санат:Алматы көшелері]]
ffhhg8szey5aeqjgvi8avhpg0ycrcat
Марғұлан атындағы көше (Алматы)
0
107601
3693174
3188290
2026-11-08T05:17:41Z
Almatrkh
172335
3693174
wikitext
text/x-wiki
'''Марғұлан атындағы көше''' - [[Көше]]ге [[қазақ]]тың ұлы [[ғалым]]ы, археолог, тарихшы, этнограф, мәдениеттанушы, филология ғылымдарының докторы, [[профессор]], Бүкілодақтық география қоғамының мүшесі [[Ғылым академиясы|Қазақ КСР Ғылым академиясының]] академигі [[Әлкей Марғұлан]]ның есімі ([[Алматы қаласы]] атқару комитетінің 05.1.1986 23/554 шешімі) берілген. Марғұлан Әлкей (1904-1985) [[Павлодар облысы]]нда дүниеге келген.
[[Сурет:Марғұлан атындағы көше (Алматы).jpg|нобай]]
==Орналасқан жер==
[[Көше]] [[Әуезов ауданы]]нда орналасқан. [[Сәдуақасов атындағы көше (Алматы)|Сәдуақасов көшесі]] мен [[Сайын атындағы көше (Алматы)|Сайын көшелерінің]] аралығында созылып жатыр. [[Момышұлы атындағы көше (Алматы)|Момышулы көшесін]] қиып өтеді.
*Көшенің ұзындығы - 800 метр.<ref>Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: “ИП Волошин” баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0</ref>
==Дереккөздер==
<references/>
[[Санат:Алматы көшелері]]
kcrinlkwkhsrno6r2zj4e34j90pe232
Құмай тазы
0
110255
3693121
3692704
2026-11-07T18:42:00Z
~2026-46472-89
184991
3693121
wikitext
text/x-wiki
{{cleanup}}
{{wikify}}
{{Ит тұқымы
|name = Құмай тазы
|image = Тазы040.jpg
|image_caption = Құмай тазы
|height = 20см - 1м
|weight = 600гр - 70кг
|country = Қазақстан
|year =
|fcigroup =
|fcisection =
|fcinum =
|fcistd =
|category =
|commons = Tazi (dog)
|wikisource =
}}
'''Құмай тазы''' — қазақтың дәстүрлі ит түрі, ұлттық, жеті қазынаға жататын жануар.
== Иттің таралуы мен түрі ==
Мезолит дәуірінде қолға үйретілген ит екі түрлі жабайы
тұқымнан: оңтүстікте шиебөріден, солтүстікте қасқырдан
шығып, жер бетіне тегіс тараған хайуан дейді қазіргі ғылым.
Иттің шығу тегі туралы бір ғана ортақ ит тұқымынан бастау алған және түрлі тұқымдар ұзақ эволюциялық тарихи
дамудың нәтижесі деп қарайтын монофилетикалық және көп
негізден шықты дейтін полифилетикалық теориялар бар. Жартас бетіне салынған суреттерді есептемегенде тазыға ұқсас
кейіптегі бейнелер Мысыр перғауындарының [[ескерткіш]]терінде бейнеленген. Осыдан 3400 жыл бұрынғы деректерде ұзын
сирақты тұрықты, тұмсығы үшкіл, құлақтары тік, құйрықтары
иректеліп дөңгеленген иттер бейнеленген. Қысқасы олардың
сұлбасы тазыға көбірек келіңкірейді (ат пен иттің басқа
тұқымдары бұдан көп кейін бейнеленген, яғни кешірек қолға
үйретілген). Тазының шыққан жері, мекені туралы мәселе аса
тартысты болғанымен қазір адамзаттың көбі [[Солтүстік Африка]] мен Оңтүстік-Батыс Азияның үстіртті даласы деп түсінеді.
Қазіргі кезде тазының таралған аймағында оған жақын
тұқымдас деп айтуға келетін екі түрлі ит тұқымы бар: ол Абиссиния иті (бірақ оның 6 азу тісі бар, әрі шиебөріге жақын. Күллі
ит тұқымдасының азу тісі 8) және үнділердің дол (колсун) иті.
Соңғы тұқым тазы тәрізді аңды үндемей баспалап келіп алады, көп үрмейді, әрі батыл, түсі түлкіге ұқсас. Бірақ олар ну
орманды мекендейді, қимылы баяу, аяқтары шомбал. Мысыр
перғауындарының итіне ұқсайтын, Судан мен Кордофанда тағылау, кесек бітімді иттерді тазының ең көне "туысқаны"
деп долбарланады. Бірақ [[Ніл]] дариясы аңғары қолға үйретілген
тазының шыққан жері деп саналады. Ол аумақтан Араб түбегіне, ары қарай [[Кіші Азия]] мен Парсы жеріне, онан әлемге жаппай таралған делінеді. Осылай таралған иттер бірнеше ондаған
ғасырлар барысында жергілікті жердің аумалы-төкпелі ауа
райына үйлесіп, түрленіп сұрыпталып отырды.
[[Еуропа]]ға қарай арийлермен келген тазы тұқымды иттер
кеңінен таралып, аңшылық пен күн көрудің негізгі арқауына
айналды, солтүстікте Балтық теңізі жағалауына таралды. Ал тазылар бұлардан кейінірек батыс [[Африка]]дан көне [[Испания]] (Иберия) жері арқылы кельттерге, Галлиялықтарға жетіп, солардың
атымен аталатын тазы тұқымдары пайда болғандығын Ұрым
заманындағы жазбаларында жазылған, онан әрі [[Ирландия]],
[[Шотландия]]ға дейін таралған. Соның айғағы қазіргі әлемдегі
көптеген ит тұқымдарының аталған қарт құрлықтан кездесуі. Орта ғасырда тазымен аң аулау, тазыны тарту ету еуропалықтарда үлкен қызығушылыққа ие болған. Әсіресе, ағылшындарда таза қанды тазы иттерді сұрыптау, белгілі мақсаттарға
пайдалану кеңінен етек алған.
Ал араб бәдеуилерінің ермегі болған тазылар арабтардың
дін тарату жорығы кезеңінде [[Азия]]ға кеңінен таралған дейді зерттеушілер. Дін таратумен тазы да бірге келді деуінің себебі [[ислам]]
діні таралған аумақта, дәлірек айтқанда [[Алтай]], [[Гималай]] тауларына дейінгі аралықта (батыста [[Испания]] жерінедейін) арабы тазыға
ұқсас иттер ұшырасады. [[Орта Азия]]ның қатал табиғатына үйлесу
үшін тазыларды ғұндардың итінің сипатына ұқсайтын ұзын
сабалақ жүнді, салпаң құлақты жергілікті тұқыммен будандастырып, жаңа сұрып - шығыстың салпаң құлақ тазысы дүниеге
келді. Оның құйрығы мен шонданайы ұзындау, сабалақ жүнді
иттер еді және оның пайда болған және таралған аймағы тарихи
кезеңіне қарай бұл тұқымды "турік-татар тазысы" деп атауға
болады дейді. Батысқа қарай ығысқан түрік халықтары өзімен
бірге салпаң құлақ тазысын ала келіп, оңтүстік орыс даласы мен
күңгей шығыс [[Еуропа]]да тазыға ұқсас жаңа ит тұқымдарының
пайда болуына негіз етті...
Ал [[мұсылман]] емес халықтарда тазы мүлде беймәлім деуге
келеді. Атақты [[Марко Поло]] моңғол императорларында аушы
құстар мен басы қазандай, кесек тұлғалы иттер туралы тамсана
жазады. [[Монах Иакинф]] қытайлар [[Шығыс Түркістан]]ды иеленгеннен соң ғана тазымен етене таныса бастаған дейді.
[[Махмұд Қашқари]]дің "Диуани лұғат ат-түрік" сөздігінде
(ХІғ.) "тайған" сөзін келтіріп, оған "тазы, алғыр ит" деген
анықтама берді (Қашғари М., Түрік сөздігі, А., 1998, 3-том, 238-бет). Қырғыздар осы күнге дейін тазыны "тайған" деп атайды, ал,
өзге түркілерде тазыны "тазы", "тази" деп атау қалыптасқан. Қазақтар иттің еркегі - төбет немесе арлан, ұрғашысы - қаншық,
бірге туғаны - ұялас, кішкенесін күшік дейді
==Құмай тазылардың тұқымы, түрі==
Тазы қазақ даласына сақ заманында келген деп шамалауға
болады. Шамамен 2000-2500 жылдар бұрын болса керек. Кейбір
тасқа қашалған петроглифтердегі тазыға ұқсас аңшы иттерінің
бейнесіне қарап, бұдан да ертерек замандарда да болған ба деп
болжам жасауға да болады. Дегенмен тақыр тазылар осыдан
бес-алты мың жыл бұрын перғауындар заманында өмір сүрген.
Әйгілі Тутанхамон қабірінің ішінде ажал құдайы Анубис - қара
түсті тазы бейнесінде бейнеленген.
"Қазақ тазысының түп атасы арабтың салюкиі, ол қазақ
даласына [[ислам]] дінін таратқан араб жауынгерлерімен бірге келді",— деген нұсқаны ұсынады. Шынымен, салюки [[Орталық Азия]]
мен [[Кавказ]]ға, Таяу Шығыс пен [[Иран]] арқылы таралған. Қазіргі
салюки тұқымдары қазақ тазысына өте жақын, тек тұрқы сәл
ұзын, бойы сәл сұңғақ, бірақ пошымы мен сымбаты өте жақын
келуі олардың туыстығын қуаттайтындай. Төрт мың жылдай
тарихы бар ол иттердің атауы құм астында қалған Арабтың
Салюк қаласының атымен байланысты туған атау. Дегенмен
ол тұста шумерлерге, ассириялықтарға да таралып үлгергенге
ұқсайды.
[[Сурет:Тазы030.jpg|left|thumb|300px]]
Аң қағатын итін қазақтар "тазы" атауының мәні парсының
"таза, алғыр, жүйрік" деген мағынадағы сөзінен шыққан. Бәлкім
тазы - таза - таза қанды деген мағынадағы сөзінен туған,
ықшамдалу заңдылығына байланысты тазыға ауысуы мүмкін
деп жорамалдайтындар да бар. Қазақ тазысы мен ауған тазысы
[[Орталық Азия]]ға парсы тазысымен бір дәуірде келіп, оны сақтар
мен ауғандар жергілікті табиғи жағдайдың ерекшеліктеріне
сай жетілдіріп, қолдан сұрыптап өткізгенге ұқсайды.
Дегенмен соңғы кездегі зерттеулер [[Орта Азия]]да таралған
тазыларды арабтың слюгги (слугги) аңшы иттерімен будандасудан пайда болған жергілікті тұқым деп есептейді. Тазының
отаны [[Қазақстан]] және [[Түркменстан]] (әредік [[Өзбекстан]] жерінде де өсіріледі) деп есептеледі. Түркмен тазысы қазақ тазысына қарағанда бітімі ұсақтау келеді. Тазы итті Орта Азияның көз
жетпес кең даласының тұрғындары арабы иттерді жергілікті тұқыммен будандастыра отырып, сұрыптау нәтижесінде
шыққан ат үстінде аң аулайтын бекзадалар мен дегдарлардың
ермегіне және малшы-бақташылардың күн көрісі үшін қызмет
еткен тұқым деп есептейді.
Қалай дегенмен VII-VIII ғасырларда қазақ жеріне дін тарата келген арабтармен келген тазы тұқымынан аңшы иттер тарихы басталады. Сонымен бірге жергілікті жерде қалыптасқан
тұқым деген тазының пайда болуы туралы екі түрлі көзқарас
бар. Кезінде орыс отаршылдары көптеп келе бастаған
замандағы зерттеу нәтижелеріне қарасақ (Я.Полферов пікірінше) қазақ жерінде [[Орта Азия]] тазысының өзіндік бір тармағы
көбірек таралған. Оның бойында таулық және қырымдық
тазыларға жақындығы басым болған. Қолдану жағдайына байланысты тазыларды далалық және таулық деп бөлген: далалығы
бойы сұңғақ, жазықта алғыр болса, таулық тазы бітімі кішкене,
қия жартастарда жақсы жүгірген. Қазақ тазысына өте жақын
туыс болып есептелетін ауған тазысының да тақыр жүндісі
жазық аумақта, ал үлпілдек жүндісі суықтау солтүстік аймақта
таралған. Ал қазақ тазысы орыстың аңшы тазысының пайда
болуына септігін тигізген.
Алайда, қазақ жеріне тазы тұқымы онан да бұрын, дәлірек
айтқанда сақ заманында келген. Оның дәлелі тазы пошымды иттердің жартасқа салынған бейнелері, атаудың өзінің
көне парсы тілінен туындауы тегін емес, оның таралуы перғауын
иті - салюки - парсы тазысы, ауған тазысы және қазақ (сақ) тазысы деген болжамды ұсынады.
Қазақтар тазыны жарғақ құлақ тазы және шашақ құлақ
тазы деп екіге бөледі. Оның бірін салюкиден, екіншісін слюггиден таралған тұқым дейтіндіктен біріншісіінің құлағының жарғағы
үлкен, екіншісінің құлағында көп жүн өскен. Шынымен-ақ
жарғақ құлақ тазының құлағында ешқандай жүн болмайды, ал шашақ құлақ тазының құлағының жүні үзын, шашақ
тәрізді болады. Ал бұған қоса "дүрек" (дүрегей тазы) деп аталатын тазы мен қазақы иттердің будандасуынан шыққан терісі
қалың, суыққа шыдамды, денесі кесек, қасқырды алатын батыл
тұқымы да кездеседі. (Дүрек немесе дүрегей тазы қасқырдың
аяқ тарамысын қиып жібереді.)
Тазы - орташа ғана бойы бар жүйрік ит, жүні тықыр, оның
есесіне, құйрығы мен салпаң құлағының ұшын ұзын шашақты
жүн басқан. Басқа аңшы иттерге қарағанда бұлар ақылдырақ,
иесіне шын берілген, адамға жұғысқыш, ал өзге иттерге
өшпенділеу келеді. Өздері өте батыл әрі орасан жүйрік болады.
Тазылар күшті болмайды, бірақ денелері сидам, арық, жеңіл,
жүйрік әрі өжет келеді. Олар қуса жетеді де, қашса құтылады.
Қоян, түлкі сияқты ұсақ аңдарды олар құтқармайды. Айлаға
икемділігі сондай, тазылар аяғын сындыру, қайыру, мойнын
шығару деген кінаратқа ұрынбайды.
Тазыларды тұқымына қарай қазақтар құмай, құмай тазы;
таза қандылығы мен түгіне қарай құны, құны тазы; будандасқан болса дүрегей, дүрегей тазы, қайың, қайың қаптал деп
бөледі. Мұның соңғылары қасқыр алатын күшті иттер. Олар
жалғыз-жарым да, екеулеп немесе тобымен жүріп, "ұтылап"
аң алады, ал үйретілген болса, аушы құспен де тізе қосып
қимылдайды. Тазы иттердің түгі салыстырмалы түрде аз,
сұйықтау келеді. Ал кескін-сымбатына қарай таулы, орманды
өңірдегі аңшыл иттер ірі сүйекті, шомбал денелі болса, далалы,
құмды өңірлерде дене бітімі шағын, шарғылау келеді.
==Қазақ жерінде таралған тазының бірнеше түрі бар==
Қазақ жерінде таралған тазының бірнеше түрі бар. Мысалы, самарқанның тазысы - аласа бойлы, бірақ
мүше-мүшесі әсем де сүйкімді болған. Жем бойы мен [[Aтыpay]]
бойындағы қазақтардың тазылары - табан жүні мен
құлағындағы шашағының ұзындығымен ерекшеленеді. Ең
соңында, [[Оңтүстік Сібір]] тазыларына келер болсақ, олар
табанының сүйірленіп бітісімен, сондай-ақ өздерінің өте күштілігімен дараланады. Бұлар [[Ертіс]] бойында таралған. Ал орыс
деректерінде [[Түркістан]] тазысы аталған тазылар қазақ жерінің
оңтүстік пен солтүстік-батыс өңірлерінде көптеп таралған.
[[Сібір]] тазылары қазақ жерінде ғана емес, батысқа дейін жеткен
таңдаулы аң алғыш тұқым. 1889 ж. Сібірде самоед тайпалары
арасында үш ай болған британ зоологы Ернст Килбурн, онан
кейін [[Орал]] бойына және Батыс Сібірден әкелген ит тұқымын
лайкаға ұқсас самоед тазысы атаған тұқым осы атпен [[Еуропа]]да
таралған.
Қазақ жерінде тазының құмай, қайың қаптал, ауған, орыс,
түрікмен деген түрлері ұшырасқан. Қазақы тазыны тау тазысы
және дала тазысы деп бөлген. Шоқтығының биіктігі 80-85 см
аралығында.
Ал қазақ тазысына ең жақын деп айтып өткен ауған тазысы әлемдегі ең дегдар тұқымға саналады, бойы 70-74 см, мінезі
қатаңдау болғанымен иесіне шексіз берілген, тамаққа талғампаз, жеке емес, иесімен бірге үйде тұрғанды сүйетін тұқым. Ол
өз олжасын көзімен торуылдап, жіті бақылау арқылы алады.
Тіпті иесінің көмегінсіз өз бетімен аң аулайтын тұқым. Оның
әлемге кеңінен таралып, үлкен қызығушылыққа ие болуы - батыс елдерінің әскери жорықтарымен тура байланысты. XIX ғ.
екінші жартысынан батыс әлеміне белгілі болған ауған тазысын
британ әскерилері алып келген, 1907 жылдан тіптен көптеп келіп
тазының түрлі желілерін (линияларын) [[Еуропа]]да дүниеге әкелген. Дегенмен онан сәл бұрын 1809 ж. салынған сүрет, 1813 ж. [[Лондон]]да
жарық көрген болатын. 1920 ж. Ауғанстанның оңтүстігіндегі
Балукыстаннан апарған тазы [[Шотландия]]да, солтүстіктен
апарғаны [[Англия]]да, онан әрі [[Америка]] құрлығына таралып, дербес желіні (линияны) дүниеге әкелген. Теңдесі жоқ сұлу бітімге ие ауған
тазысы мен араб салюкиін өсіретіндер арасында 1960 жылдардан бастап Dog World кәсіби журналының бетінде басталған
дау әлі бір мәмілеге жеткен жоқ. Бір тобы (Waters бастаған)
тазыны салюкиден шыққан дейді де ежелгі Мысыр мен [[Месопотамия]], парсы жерінде табылған б.з.д. 4 мың жыл бұрынғы
ит қаңқалары Ауғанстан жерінен ұшыраспайтындығын алға
тартады. Сауда-саттық арқасында ауған жеріне әкелінген иттер жергілікті ортаға бейімделген дейді. Оған қоса салюкидің
иығы мен санына, кейде басына қарай үлпілдек, мақта тәрізді
жүн ұшырасуы сирек кездеспейді деген уәжді алға тартады.
Ауған жеріне жеткен салюки биік таулы өңірге бейімделуден жүні қалың, жүндес болып, ұзара түскен, тіптен жағы, арқа
жота, құйрығына дейін түк біткен. Ауған тазысының 6 бірдей
сұрпы бар болғанымен климаттық негізінен екі түрге бөледі:
күнгей, батыс өңірдегілері жүндері сұйықтау әрі ашық түсті
болса, солтүстіктегілері баран түсті, қою жүндес.
Кезінде қазақ жерінде кең таралған тазы иттердің Кеңес өкіметі жылдарында санының күрт кемуіне алаңдаған осы тақырыпты арнайы зерттеген А.А.Слудский дабыл қағып, оларды қорғауға алу қажеттігін ескерткен еді. Алайда Кеңес өкіметі кезіндегі отарлаушылық саясат жергілікті жердегі елдің бет бейнесі мен жердің экологиясына ғана зардабын тигізіп қойған жоқ, тіптен ит пен тазының тұқымына да салқынын тигізді. "Әр кезеңде қазақ жеріне келген бөгде ұлт-ұлыс өкілдерінің өздерімен бірге ала келген иттерімен араласып, будандасқан соң небір түрлі дүрегей тұқымдар пайда болып, тазы мен төбеттің тұқымы азып кетті",- дейді итбегі (кинолог) мамандар. Қолда қалай болса солай ұсталған тазылар осылай дүрегейленді, мылтықтың көбірек қолданылуы олардың аңға пайдалану парқын азайтты.
Осы мәселе дер кезінде көтеріліп, [[Түркістан облысы]], [[Түркістан ауданы]], [[Бәйдібек ауданы]], тазыларын көптеп әкеліп қан жаңғырту, тазы тұқымын сақтап қалу шаралары жүрілген-ді. Тазылардың түр-түсіне тоқталар болсақ, қазақ жерінде кездескен тазылар туралы деректерде оның қара, сары, көкшіл сұр болады. Көк тазылар өте жоғары бағаланады.
Егемендіктен соңғы жылдардағы кәсібилер мен әуесқойлардың тізе қосып қимылдап, ұлттың дәстүрлі мәдениетін замана талабына сай ермек ісіне (хоббиына) айналдырған азаматтардың қолдауымен қазір тазы тұқымын сақтап қалу, санын өсіру, асылдандыру, түрлі кәсіптік шаралар ұйымдастыру арқасында қазір
[[Қазақстан]]да таза тұқымды тазылардың саны жарты мыңнан ғана асты...
[[Сурет:Тазы020.jpg|thumb|350px]]
Қасқыр мен түлкіні қатар алатын қазақ (қыпшақ) тазыларымен будандастырып, тұқымын асылдандыра отырып Орталық Россияда аң қағатын орыс тазысының (борзая) кейінгі орта ғасырда дүниеге келгендігі тарихтан белгілі. XI ғ. француз Генрик I үйленген орыстың Мудрый Ярославтың қызы некесі кезінде орыс тазысы борзая туралы алғашқы дерек жазылған.
Олар аң қаққыш, әрі суыққа төзімді, ұзақта суыт жүріске шыдамды, жүріске мықты келетін борзаямен аң аулау 1861 ж.
басыбайлылықты жойғанға дейін жақсы дамыды. Өздерімен
бірге батысқа қарай алып жеткен ит тұқымдарын сақтап қалған
Анадолы түріктерінде қаңғал (қаңлы), ақбас, қарабас деп аталатын, ал мадьярларда (венгрлерде) кувас, комондор (құмандұр) аталатын иттің тамаша тұқымдары бүгіндері әлемге әйгілі.
== Тазы иттің бітімі туралы ==
Тазының екі аяғы дене тұрқымен салыстырғанда ұзын болуы, оның қозғалысына қолайлылық тудырады. Оған қоса артқы аяқтары мен ондағы бұлшық еттер өте жақсы дамығаны, ал құрсағы жіңішке болып қазақтар "қаншырдай" қатқан деп атайтын іші жотасына қарай жақын бітуі тазының қозғалысын өте қолайлы етеді. Биіктігі сиырдың бұзауындай, көсілгенде есік пен төрдей жерге жететін келісті қазақ тазысының адымы ұзын, қимылы ширақ, ұмтылған жерден шабан-шалағай аңды құтқармайтын алғыр келеді.
Тазының жылдам, ширақ қозғалуына оның сүйек қаңқаларының берік жетілгендігі, шеміршек, жұлын-тұтасының, сүйектер мен сіңір-тарамысының бір-бірінің қимыл-қозғалысын икемдей, шапшаңдыққа келтіре алатындығымен тура байланысты. Мойын омыртқа жетеу, ауыз омыртқасы қанаты жұқа, жалпақ, артқа қарай көсіле жатқан, үстінде шүйделі төмпегі болмайды. Арқа омыртқа он үш, олардың жоталық өсінділері жуан, алдыңғы омыртқалар да иіле келген. Оған ұштасқан он үш жұп қабырғаның тоғызы дөңгеленіп, иіліп тұрады. Олардың ұшы бір-бірімен біте қайнасып кеткендіктен, төстің етегінде бар болғаны сегіз (!) өскін байқалады. Көкірек қуысының тереңдігі қабырғалардың ұзындығына тікелей байланысты. Шоқтығы денесінің артқы жағынан биіктеу келеді. Иттің бел омыртқасы жетеу, қанаттары алға сүйірлене жантайған, ұштары жуандау. Арқа жон тұсы төмен қарай ойысып, қайқы белденіп келеді де, бел тұсынан жоғары қарай томпайып кетеді.
Тұрық тұтасының ең қозғалмалы бөлігі болып саналатын құйрық омыртқалар саны итте 18-22, артқа қарай кішірейе береді. Дегенмен бұлшықеттің омыртқалық басы алғашқы құйрық омыртқаларынан басталады.
Төс сүйегі бір-бірімен шеміршек арқылы байланысқан, пішіні төрт қырлы сегіз буынтықтан (сегменттен) тұрады. Оның дөңгелек жиектігі, тұтқасы мен семсер тәрізді шеміршегі мөлшері жағынан кішілеу және жалпақ болып келеді.
Итте жауырын қыры буын ойысына дейін созылған, құстұмсық өсіндісі шодырайып шыққан, оған сіңірлі еттер берік бекіген. Иттің ортан жілігі жіңішке, асықты жілігі иіліп келген, ал тоқпақ жілігі жіңішке, төменгі басы сәл иіліңкіреп тұрады, бас жағында тесігі көрінеді. Ит тізесінің төменгі қатарында кәрі жілік және ортаңғы сүйектер қосылып кеткен, әрі сәл ғана иіліңкі келеді (кәндек иттерде ол өте иілген). Ал жіліншік сүйектері жақсы дамыған. Олардың шеткісі қысқа, ортасындағы екеуі ұзын болғандықтан, ортадағысының (үшінші, төртіншісінің) ізі анық түседі. Бірінші башпайы (ол көп иттерде болмайды немесе екінші башпаймен ұстасып кеткен) қысқа болғандықтан ізі жерге басылмайды. Бақайдың ұзын жазғыш бұлшықеті алдыңғы асықты жілік бұлшықетін жауып жатады және екінші және шеткі бақайларға бекиді.
Иттің бөксесі мен саны өте күшті әрі қуатты келеді. Олар денені алға лақтырып, тазылардың қозғалысына екпін беретін, алға қарай серпінді итермелейтін қызмет атқарады. Сонымен бірге, әсіресе тазының мойын, арқа және жамбастың жалпақ еттері, мықынды бүгетін және құйымшақ еттері, құрсақ қабырғасының айқыш-ұйқыш келген еттері мен төс бұлшықеттерінің жақсы дамуы - оның шапшаң қозғалысының бірден-бір кепілі. Бұлшық етіндегі талшықтары басқа жануарларға қарағанда салыстырмалы түрде көп. Итте өкше бұлшықеті болмайды, тек тобық сүйегінің сыртқы байламымен асықты жіліктің айдаршығынан басталады.
Иттің басындағы ми сауыты мен бет көлемі бір-біріне пара-пар, яғни 1:1 шамасында. Бас сүйегі екі-үш қабат қабыршақшадан тұрады, орталары ауаға толы келеді. Итте сүт тісі 28, ересектерінде 42 тіс болады, олар қысқасауытты тістерге жатады. Тұрақты тістердің жанасу беттерінде үш-үштен өткір тісшелер болады. Сойдақ тістер конус тәрізді, бір ғана тісшесі бар, көлемі кішілеу тісті "ит тіс" дейді. Тістер қабу, қорғану, ұсату міндетін атқарады. Жақсы тазылардың астыңғы, үстіңгі тіс қатары бір-бірімен жымдасып тұрады, яғни жоғарғы маңдай тіс сыртынан 1/3 бөлігіне дейін айқасып келеді. Ондайда артқы азу тістер бір-бірімен беттесіп келеді.
Аң алатын иттің жотасы, жоны кейін толық бұлшық етті нығыз болып келеді. Терең келген төс жағынан құрсағы артқа қарай дөңгеленіп келіп құйымшақтың тұсына неғұрлым жақын орналасқан. Ондай кейіпті қазақтар арыстанның ұрғашысының құрсағына теңеп, "қаншырдай қатқан" құрсақ деп есептейді.
Қарын мен ішектердің сыртынан шарбы жауып тұратындықтан, құрсақты суық тиюден сақтайды. Сондықтан иттер суық сазды жерлерде бауырын төсеп жата береді. Ит бауырының салыстырмалы мөлшері басқа жануарларға қарағанда көлемді келеді. Итте жүрек 3-ші қабырға мен 7-ші қабырға аралығында жантая орналасқан.
[[https://kk.wikipedia.org/wiki/Сурет:Саяхатшалық010.jpg|link=Сурет:Саяхатшалық010.jpg|солға|нобай|450x450 нүкте]]
Иттің еріндері жұқа және нашар қозғалады. Ауыз саңылауы ұзынынан созылып, оның езулері үшінші-төртінші азу тістерінің қатарына дейін жетеді. Төменгі ерні алға салпиып озып шығып тұрады. Иттің өңеші орасан үлкен болып кеңи алады, оның асқазанға ұласқан тұсында жауып тұратын "қақпақ" тәрізді өскіні болмайды. Сондықтан да ит өте оңай құсып тастайды. Саятта итті тамақтандырмай шығуға тырысатындығы соған байланысты. Құрсақ пен кеуде қуыстарының арасындағы көк ет тыныс алуда қосымша міндет атқарады. Итте күрек тістері жақсы жетілген, сойдақ тістері жіңішке әрі иіліп келген, ал азу тістері доғал әрі шайнауға бейімделген. Иттің астыңғы, үстіңгі тіс қатары жақсы жымдасып, үстіңгі жағы астыңғы қатарының 1/3-ін жауып тұрса жақсылықтың нышаны дейді. Tic қатары жымдаспаған, озық шыққан немесе кемиек болып жетпей тұрса, ондай иттер тазы бола алмайды.
Иттің үш қабаттан тұратын терісінің арасында май шығаратын бездер терінің түгін майлап тұратындықтан, түгі жылтырап тұрады, суықта дене жылуынан айырылмай аязға төзімді келетін себебі сондықтан.
Қазақтар "есті жануар" деп қасиет тұтатын иттің миы мен сезім қабілетін зерттеу нәтижелері оның миында әрбір әрекетті басқаратын (есту, көру, сезу, қимыл, тепе-теңдік, дәм сезу, сипау және т.б.) орталықтары өте күрделі байланыста екендігін айтады. Әсіресе, өте жақсы дамыған иіс сезу мүшесінің көмегімен он литр суға еріген бір шөкім тұздың иісін де сезе алады дейді. Неміс қойшы итіне жүргізілген зерттеулер оның өн бойы мен миындағы иіс сезу аумағы 1,5x1,5 метрлік (үлкен кілемдей) аумақты алатындығын анықтаған. Бұл көрсеткіш адамда 5x5 см. Иттер "танауымен" ұйықтайды, яғни ұйықтап жатқан кезде не болғандығын, иіске қатысты оқиға болса, ол дереу ажыратып, іске кіріседі екен. Иттің бұл қабілеті тазыда иіс пен із "сезу" үдерісінде маңызды міндет атқарады. Ол туабітті иісшілдігіне қоса, үйрету барысында көндіктіруге тура байланысты болады дейді бүгінгі күнгі тазы ұстаушылар.
Сондай-ақ көз жанарының ойнақшып қозғалуы мен көзінің қырағылығы да ширақ қимылдауына үлкен көмек көрсетеді, көзқарасы өткір, байқампаздығы жоғары, қараңғыда да жақсы көреді, өң-түсті жақсы ажырата алатындығы белгілі болып отыр (бұрындар иттің көру қабілеті осал деп келгенді). Ал есту жағына келсек, ит өте сақ, ол секундына 30-40 мың тербелісті, тіптен 70-100 мың тербелісті қабылдап, ажырата алады екен ([[Адам|адамда]] бұл көрсеткіш 16-18 мың аралығында). Иттерді сабау немесе жекіп ұрсу олардың агрессив әрекетін, қарсыласуын арттыра түседі. Танауындағы "мұрты" мен "сақалы" түнде адастырмайтын бағдар нұсқаушы қызметін атқарады.
[[https://kk.wikipedia.org/wiki/Сурет:Тазы011.jpg|link=Сурет:Тазы011.jpg|нобай|389x389 нүкте]]
Иттің ерекше қимылы мен шұғыл қозғалысы, соның ішінде тазының ересен қозғалысы оның дене бітімінің сипатымен тура байланысты: атап айтсақ, өзінше бір ерекше механикалық тетікке, яки аспалы көпірге ұқсайды. Мұндағы көпірдің екі жағындағы таянышы - алдыңғы және артқы аяқтар, ал оның арасындағы параболалық торланған құрылмасының (конструкциясының) орнында қаңқаның қозғалмайтын (статикалық) бөлігі жүреді. Ал бас, мойын, құйрық пен құйымшақ - көпірдің екі жақ шетіндегі кіреберіс рөлінде. Жотадағы еттер мен сіңірлер, құрсақ, төс қуысындағы ет, шеміршек, қабырға, тері - барлығы жайшылықта және жүгірген кездегі дене массасын тең бөле отырып, омыртқалар қаңқасының бүгіліп-жазылуын, кинематикалық үйлесімді қимыл, ширақ қозғалыс жасауын қамтамасыз етеді.
Иттің омыртқа қаңқасы өте қозғалмалы болғандықтан, жүгірген кезде артқы аяғы денесінің "жалғасы" тәрізді үйлесе қимылдайды. Ит жай жүрген кезде төрт аяғы қайшылай (диагональды түрде) қимылдай отырып, дененің салмағын екі аяғы "алып жүреді", ізі бір сызық бойына түседі. Сирақтарының дұрыс бітпеуі мен олардың өзара сәйкестігі (пропорциясы), сәйкес келмеген мүшелер қимылды тежейтіндігі белгілі. Сондықтан да тазы денесінің сипаты мен өлшемдері ''стандарт'' іспетті қабылданады.
Тазы денесінің шұғыл, ширақ қозғалысы дененің ауырлық нүктесімен байланыста болады: қазан толмас шеміршегінің артында «тұрған» (басқа жануарларда алға қарай) нүкте басын көтеріп, құйрығын жазған кезде артқа жылжиды. Яғни, көсіліп жүгірген кезде тазы денесінің дәл ортасында ауырлық нүктесі түседі де, тепе-теңдігін тауып, алдыңғы және артқы аяқтарға (қол мен санға) біркелкі күш қысым түседі. Ол жылдам қозғалуға әрі ұзақ уақыт мүшелердің шаршамауын қамтамасыз етеді. Ал жайшылықта тұрғанда иттің дене салмағының 2/3 бөлігі алдыңғы аяққа түседі.
Айталық, тұрқы қысқа иттің ауырлық нүктесі алға кетеді, жүгірген кезде аяқтарын «кісе басып» алады, яки артқы аяғы алдыңғы аяғын өкшесінен басып отырады. Мұндайда ит артқы аяғын баяу тастайды, көсіле алмай, аңның артынан жүгірген кезде баяулап, шабандап қалады. Бүлкілдеп желген кезде денесі селкілдеп, алдыңғы оң аяқтың қозғалысымен сол жақ артқы аяқ бірге жүрген кездегі қимылы тәрізді «қайшылай» қимылдайды. Артқы аяқтың күші алға итермелеп отырады. Тазының сымбатты келіскен бітімі желген кезде алдыңғы аяқ ізіне артқы аяқ дөп келеді. Ал денесі қиралаңдап, ізі ирелеңдей түссе - ол тазыға тән емес, дүрегей иттің қозғалысы саналады.
[[https://kk.wikipedia.org/wiki/Сурет:Тазы_010.jpg|link=Сурет:Тазы_010.jpg|нобай|366x366 нүкте]]
Итке тән жылдам қозғалыс, секеңдеп көсіле шабу. Қозғалысқа икемді омыртқа тұтасы, мықты бұлшықетті ит, артқы аяғынан үлкен екпінмен алдыңғы аяғына қарай секіреді; жотасы домалана бүкірейіп, артқы аяғын алға қарай жазады. Жерге артқы аяғы алдыңғысынан озып жетеді. Иттің көсіле жүгіруіне жалпақ, қиғаш біткен жауырын, кең иық, бұлшық етке толы ұзын сан, сәл ғана дөңес серіппе тәрізді созылған арқа мен құйымшақ - барлығы үйлесе икемделіп үлкен мүмкіндік тудырады. Қазақтар айтатын: аса үлкен жылдамдықпен көсіле жүгіруіне (ұшуына) жоғарыдағы етпен, сүйекпен қатар, құрсақтың бұлшық еттері, тізе және артқы аяқтың секіретін еттері араласады. Қартайған немесе болдырған иттер «жорғалайды», яғни бір жағының алдыңғы, артқы аяқтары қатар қозғалады. Мұндайда ит қисалаңдап, тепе-теңдігін әрең табады.
Иттің қолы немесе алдыңғы аяғына жанынан қарағанда, ені қысқа жауырыны артқа қарай сәл қисая кеткен, ал ортан жілігі қолдың бойымен алға сәл ғана еңкейген болса, бұл түзу бітіс деп санайды (жіліктік жауырын артқа кеткен болса ол дұрыс емес). Жауырын қабырғаға жымдасып, жабысып алдынан қарағанда тіп-тік жерді басып тұрса жақсы. Иттің сирағы етсіз, тарамысты, шертіп керіп тұрады. Алдыңғы аяқтың басқан ізі бір-бірінен алшақ, талтақ немесе шалыс басса, аяғының басы екі жаққа ақсиып тұрса немесе маймақ болса, ол жақсылықтың нышаны емес. Ал құйрық түбінің төменгі тұсы, артқы аяқтың жайшылықта тұрғанда маңдайына дөп келіп тұрса, ол иттің қозғалысы, аяқ алысын «жақсы» деп жатады қазақтар. Артқы аяқ дұрыс бітпесе, ит аяғын сиырша сүйреп талтаңдап немесе маймылша тойтаңдап жүреді, ондайлар аң қуған кезде алысқа жүгіре алмайды.
Жайшылықта тұрған иттің бұлшықеттері барлығы жұмыс жасайтындықтан, ол оңай шаршайды да, жерге бір қырынан жата кетіп дем алады. Бұлайша қырындап жатқан иттің бұлшықеттеріне күш түспейді, ал жанбасымен шоқиып отырған иттің бұлшықеттері жақсы дем алады. Сондықтан тазыны үйреткен, баулыған кезде оны шоқитып отырғызуға немесе қырынан жатқызуға көп көңіл бөледі.<ref name="ReferenceA" />
== Құмай тазыларға қатысты наным-сенім ==
Қазақта баланы қырқынан шығысымен [[ақын]], [[шешен]], [[батыр]] тәрізді атақты адамның (т.б.) үзеңгісінен өткізіп алу ғұрпы сияқты, иттің күшігін де белгілі адамдардың [[Үзеңгі|үзеңгісінен]] өткізіп алатын ырым бар.
''"Бала мен күшікті [[Үзеңгі|үзеңгіден]] өткізу ғұрпы б.з.б. II ғасырларда [[Көшпенді халықтар|көшпенділердің]] үзеңгіні ойлап тауып, салтаттылық мәдениетті жоғары сатыға көтеріп, қаһарлы күшке айналдырған дәуірден бастау алады"'', - дейді зерттеуші А.Тоқтабаев. Адамзат тарихында [[садақ]] пен жақ, дөңгелек сияқты айтулы бетбұрыс жасаған үзеңгіні - қаттылық пен беріктіктің, алысқа жорту мен шабуылдың тиянағы дегеннен осы ырым туған дейді ол. Иттің бағзы замандардағы тотем-бабаға айналғандығының белгісі итжейде салтынан байқаймыз. Ол тек қазақта ғана емес, көптеген түрік халықтарына ортақ салт: қазақ, қырғыз, өзбек және татарларда сақталып қалған «итжейде», «иткөйлек», «эт кулмәк» ғұрпының мәні ортақ. Оны нәресте туғанда кигізеді. Иткөйлекті (итжейдені) көп жасаған адамның киімінің қалдығынан жеңі мен бойын тұтас пішіп, жағасын ойып, шетін бүкпей, жас баланың [[нәзік]] етіне батпауы үшін тігісті сыртына қарата тепшіп тігеді. Сәби қырқынан шыққан соң иткөйлегін шешіп, оны әр түрлі [[қант]], [[кәмпит]], [[өрік]]-[[мейіз]] сияқты тәттілерге толтырып, иттің мойнына байлап қоя берген.
Балалар итті қуып, тәттілерді алып, мәз-мейрам болады, итжейдені иесіне әкеліп тапсырады. Бұл ғұрып «ит қуу» деп аталады, мәні - сәбидің пәле-жаласын қырық жаны бар хайуан - ит өзімен бірге алып кетеді деп сенген. Ал керісінше, балаға иттің жүйрік, ақылы озық, алғыр қасиеттері дариды, сәби күшікше бауырын тез көтеріп, тәні сау, жаны берік, «итжанды» (иттің қырық жаны бар дейді қазақ) деп ырымдайды. Баланың иткөйлегін сақтап, жолға, сапарға шыққанда өзімен бірге алып жүрсе - пәле-жаладан сақтап, жолын ашады, «баланың періштесі қағып, аман апарып, есен әкеледі сапардан» деп сенген.
Адамның басына қонған құт пен шаңыраққа келген ырыс көбіне ит болып келеді: сол үйге құтпан ит немесе алғыр тазы бітеді де, ол адамның барлық тілеуін жүзеге асырып, мұратына жеткізеді дейді қазақ сенімінде. Жаңа үйленген жастарға үбірлі-шүбірлі, дені сау, берік болсын (итше күшіктесін) деген ырыммен (магия) жас келіннің көйлегінің етегінен итке жем бергізеді. Аяғы ауыр әйел жерігі қанғанша итке «кет» деп айтуға тыйым салынған.
Қазақ қартайып, алжыған иттің аузына май тығып, басын күн батысқа (немесе оңтүстік-батысқа / құбылаға) қаратып, малша бауыздап өлтіріп, көметін болған. Манси мен угрлерде және алтайлықтарда итті ағаш [[Науа|науаларға]] жерлеп, бір аяғына қызыл, екінші аяғына қара таспа жіп байлап, иттің денесін әсемдеген. [[Моңғолдар]] [[Қазақтар|қазақтарға]] ұқсас жолмен өлтірілген иттің құйрығын кесіп, басына жастайтын және түскен келінді итке тағзым еткізеді. Ол үшін жас келін қайын атасына сәлем етіп, отқа май құйған соң, үлкен үйдің итіне тәу етеді. Үйге ит енгізіледі де [[келін]] етегіне салып ет беріп, сүт жалатып, арнайы тілек айтады.
Қазақта бұған ұқсас [[салт]] - ұрын барған күйеуге «ит ырылдатар» салты. Қалыңдыққа келе жатқан күйеу үйге таянғанда, алдынан шыққан бір әйел жүресінен отыра қалып, ит болып ырылдап, кәде алады. Халық [[Театр|театрының]] бір көрінісіне айналған бұл салттың арғы тегі көне наным-сеніммен астарлас. Осы бір хайуанға қатысты өте ертеде қалыптасқан нанымның бірі: бағзыда [[ғұндар]] өлікті жерлегенде «Онгонды (аруақты) көкке ертіп шығады» деген иланыммен итті де ертіп баратын болса, көне түркі тайпаларында тарихын, атауын, [[Тотем|тотемін]] барақпен (итпен) байланыстырады. Қазақта да мұндай руларды, жер-су атауларын ондап кездестіреміз (қазақ генеалогиясындағы Ителгі, Итемген, Ителі, Барақ т.с.с. атаулар). Иттің етін жайшылықта басқа халықтардағыдай (корей, қытай) жемегенімен, зәрушілікте өкпе құртына, көз шымылдықтанып, бас айналғанға, жазылмайтын жараларға қарсы ем, дәрі ретінде қолданады. Іште өлген баланы түсіруге иттің ені мен шыбығын қатар қолданған жағдайлар ел арасында ұшырасқан екен. Бұл дом (ем-дом, емдеу) шығыстық көрші жұрттардан ауысқан болуы ықтимал.
Тазы иттің алғаш өз бетімен аң алуын '''«тырнақалды»''' құрметіне ауылдастары жиналып, қайырлы болсын айтып, қуанышқа кішігірім той жасайды. Аңшылармен бірге [[Саят|саятқа]] шығып, аң олжасын, әсіресе түлкі байланған кісінің өзі қуанышына ауылдастарын ортақтастырып, тілек жасайтын жоралғысы бойынша бүкіл ауыл аңшының үйіне жиналып, қыстың ұзақ сары таңын ойын-күлкі, өлең-жырмен өткізеді.
Аңшы [[Олжа|олжасының]] етінен аяғы ауыр әйелдер ауыз тисе, мылтық пен қақпаны қырсығып қалады. Өйткені жүкті ананың арғы әлеммен байланысы бар, [[Құрсақ|құрсақтағы]] ұрпақ бергі әлемге әлі үлгеріп келмеген. Бұндай сәтсіздікке душар болған аяғы ауыр әйел аңның етіне аңсары ауып, жерік болып тұрса, аңшы құралына «ақырлық» деп аталатын ақ түсті матадан байлап, аңшыға кәдесін беріп барып еттен ауыз тиеді. Егер олай етпесе, аңшы құралы мен сайманы қырсығып аң алмай қалса, аңшы оны аптайды. Ол үшін сайманға ([[мылтық]], [[қақпан]]) үш дана ширатылған жіп байлап, үш мәрте жерге ұрған соң, сумен шайып жібереді де: «''Ата (қақпанға қаба) алмасаң саған серт, Атылмасаң (қаба алмасаң) маған серт, Аңның етін жеген жүкті әйелге қоса серт», -'' деп «серттескен» соң, шоқпен сырықтап тазалайды.
Тазымен болсын, бүркітпен болсын саятқа шыққан кезде бөгде кісімен кездесе қалған аңшылар тобының адамы «Байлансын-ақ» дейді. Ал: «Байлансын-ақ», - деп ол бұрын айтса, сендер: «Майлы шұжық айлансын-ақ»,- деп тілектестік білдіреді. Саятта келе жатқанда алдынан шыққан көлденең адамның тіл-көзі тазы мен құсқа тимесін деген ниеттен туған. Сондықтан да аңшы басқа сөзбен емес, «Байлансын-ақ» деп айқай салып амандасып, қаскөй рухтарды осы құдіретті сөзбен матап, аңды да буып, шырмап тастауды ойласа керек.
''«Соңғы түйенің жүгі ауыр...»'' деудің итке қатыстылығы туралы. Қазақ ұғымында: «Ит жеті ырыстың біреуі», ''«Итті тепкен ырысты тебеді»'' деп, шаңырақтың құт-берекесі мен ырысы итпен сабақтаса жүреді деп сенген. Ауызекі тілде күніне сан қайталанатын, мәтелге айналған «Соңғы түйенің жүгі ауыр» тіркесі итке қатысты, онымен үйдің ырысы-берекесі, ырыздығы сабақтасып жүреді деген сенімнен туындаған.
Далалықтар үшін көш салтанатынан асқан қызық аз. Жететін жері шалғай болғандықтан, әрі жаңа қонысқа ерте жетіп, ісін жайғап алу үшін көшуге белгіленген сәтті күн азаннан көш қамына кірісетін. Абыр-сабыр болған ауылдар үйлерін жығып, түйеге жүгін тиегенде ең соңына қарай шаңырақты және ескі жұртта қалған дүние-мүлікті тиейтіні белгілі. Олар - тезек, оның жабуы, сырық, бақан, арқан, көген т.б. Әрине, үйге әсте енгізілмейтін, тыста жататын, ауылдың құтына саналатын сырттанның «итаяғы» да соңында қалады. Олар жайшылықта көзге елене бермесе де, көш салтанатында ерекше сый-құрметке ие болады. Итаяқты май басқан құрым шоқпыттың біріне орайды да, жегінге, жүк артуға жаңадан үйретіліп жүрген торым, я буыршынның біріне ұсақ-түйек жүкпен бірге арта салады. Немесе ең соңғы түйенің бірінің теңіне іле салады. Осылайша жүк әбден тиеліп болған соң, «соңғы түйенің жүгі ауыр» дегенді айтып, көш ескі жұрттан қозғалады. Осылайша бұл тіркес жүктің ауыр, жеңілдігіне қарай емес, ауылдың ырысына деген [[ілтипат]] пен құрметтің үлкендігіне сай туындаған деседі.
Иттің ас-су ішетін итаяғы тек ағаштың безінен ойып, әшекейлеп жасалады, темірден болса, ырыс кетеді деп ырымдайды қазақ [[Дәстүр|дәстүрінде]]. Әбден ескіріп тозған итаяқты отқа жақпайды, жаңғыртып жаңаламайды. Ұзаққа дейін тілі шықпаған немесе кекеш, тұтықпа, быдық болып жүрген балаға «итаяқтан» су ішкізсе кінәратынан арылады деп сенген. Сауын малының желіні ісінсе, итаяқты отқа қыздырады да, онымен ауру желінді ұрып домдайды. Алайда итаяқты үйге кіргізуге, оған ожаумен ас-су құюға қатаң тыйым салынады.
«Ит итаяғын жаламай көңілі көншімес» деп, тойып тұрса да, кешкісін үйдің әйелі итаяққа бірдеңе салып беруі шарт. Өйткені «Аш ит үреген де өреген» деп, аш ит табаны қышып керуенге ерсе немесе ауыл аралап жүрсе, үйдің құтын өзгеге аударып жіберуі мүмкін деп қауіпсінген.
Итті ем-дом жасауға да жиі пайдаланған. Өлі тиген [[Жылқы|жылқының]] екі бүйіріне бірдей [[айран]] құйып, итке жалатады. Күйек кезінде туған төлдер марқая бастаған кезінде көбірек өле бастаса, көгеннің бір бұршағын алып иттің мойнына тағып қойса, төлдің шығыны caп тыйылады деп сенген. «Ит тию» (мешел-рахит) ауруына шалдыққан сәбидің төсіне сүт тамызып, итке жалатса, ауру да иттің тілімен бірге кетіп, аурудан айығады дейді. Ал «ит ауруына» ұшыраған көз тиген баланы иттің қылынан алып, өртеп, ауру балаға иіскетеді де, күйесін баланың бетіне, маңдайына жағып домдаған. Ал көз тиген балаға сол үйдің итінің құлағын кесіп, соның қанын жақса, аурудан айығады дейді халық медицинасында. Аталған «ит тию» және «ит ауру» сырқаттары бойында «ит жыны бар» (ит бейнесіндегі жын) адамның көзі жас балаға тиюден болады деп санайды. Онымен ауырған баланы иттің бас сүйегі салынған суға шомылдырады, иттің басын есіктің босаға таянышына іліп қояды немесе ірімшіктің сарысуына салады. Сондай-ақ бес [[Зират|зираттан]] бес уыс топырақ алып кесеге салып, екінші кесеге баланы салып, 3 немесе 7 күн қатарынан өлшеп отырған. Мұндай домнан басқа, аталған аурудан сақтанудың жолы, қасқыр мен аюдың тісін баланың киіміне тағып қою деп көрген.
Қазақ [[Бақсы|бақсыларының]] арасынан «ит жыны» барлары иттің қылығын көрсетіп «бақсылық» ойнаған. Сонымен бірге олар дертті иттің бас сүйегіне көшірген. Ондай бақсылар мықты болады. Өйткені итке ұқсаған жүйрік, оның үстіне қабаған болғандықтан, аурудың әр түрлі иелерін иттің рухы талап, қуып жібереді деп нанған. Сонымен қатар ауылдың алжып, өздігінен жүре алмай қалған құтпаны мен сырттаны болса жұртқа тастамай «кебежеге салып, түйеге артып алып жүретін болған», - дейді көзқарақты ақсақалдар.
Ит иесі - итін күшік күнінен асыраған ең жақыны, сол үшін итін өлімге қиып, қолы батпайды. ''«Ит өлтірген мұсылман қажыға баратын құқынан айырылады, Мекке топырағын басуға тиіс емес»,''- деп көрілетін қағида бар. Итті қорлау, азаптау немесе мазақ ету адамның басына жаманшылық әкеледі деп көреді халық. Итті атып өлтірген адам «иттің қарғысына» қалады, ұзақ жасамайды, кедейленіп, жарлылыққа, тапшылыққа, жоқшылықтың қаріне ұшырайды деп сенген.<ref name="ReferenceA" /> '''«Ат жақсысы - бозы, ит жақсысы - тазы», -''' деген атам [[қазақ]] тазыны ер жігіттің үш жолдасының бірі дейді: жүйрік ат, құмай тазы, қыран [[бүркіт]]. Ол үшеуін де біреулер алғанда, үлкен көлемде сый, төлемақысын беріп алады. Жақсы иттердің күшігін алғанда, [[Қарғыбау ақы|қарғыбау ақысын]] беріп, күшікке сүт жалатып алады. Көпке әйгілі тұқымның және тазының «қарғыбауы» да қымбатқа түсері сөзсіз. Ағайын адамдар, сондай-ақ құдандалы жекжаттар арасынан күшік асырап алуға тыйым салынады. Себебі «итше ырылдасып», «араз болып кетеді» деп сақтандырады. «Иттің шені - қарғыбау» дейтін қазақтар иелі күшіктің мойнына асыл тұқымнан шыққанына, иесінің шені, салтанатына және дәулет-дәрежесіне қарай қарғыбауын тағады. Ол екі бөліктен тұрады: мойнына тағылатын, ені 3-4 елідей жалпақ, безекті әсем бұлдан, тіпті [[Жібек|жібек матадан]] таққан таспаны - «қарғы», ал оған байланғанын - «бау» дейді. Ішкі бетіне жұмсақ мата мен [[киіз]] салып, сыртын қайыспен құрсаулап, арасын қабыстыра тіккен қарғыбауға күмістен [[құйма]] салып, көз орнатып әшекейлейді.
Бау қарғыға тағылған қысқа тұйық бау болып келеді де, оған екі-үш құлаш ұзын қайыс бау - [[шылбыр]] тағылады. Оның ұшын тіліп немесе тұйықтап, тобыршақ тиек салып қояды да, ат үстінде жетектеген кезде оған қосымша бау жалғап, ұзындығын 5-6 [[Құлаш|құлаштан]] кем етпейді.
Тазы иттерді той, ас, үлкен басқосуларға жүйрік ат, алғыр қыранымен бірге алып барады. Мұндайда, әлбетте, тазының қарғыбауын жаңалап алмастырады. Онымен бірге ит «сыбағасына» қарық болатыны белгілі. Әйгілі тазы күшігіне ақ отаудың сол жағынан мамық төсектен орын бергені жайында әңгімелер кездеседі. Оған тіптен құлынды бие беріп алады. Оны барынша мәпелеп өсіріп, арасында кәнігі тазымен аңға қосып, «ауыздандырып», баулып, бір сонарда өзгелермен жарысып аңға қосады. Алғаш аң алған кезінде «тырнақалды» деп аталатын той жасайды.
1910 жылдары [[Зайсан]] елінде Шәкен болыс деген аңшы Марқакөл жақтағы Қаратай елінің бір жылда жетпістен асқан түлкі, оннан астам қасқыр алған Сарытұйғын деген тазыға қызығып жүреді екен. Шәкеннің немере інісі сол жылдары қатты боранда жылқы бағып жүріп, үсіп қайтыс болады; жаңа үйленген ажарлы Бағди есімді қалыңдығы қалады. Бағдиға, Қаратай елінің биінің баласының жасырын келіп жүргенін сезіп қалған болыс: ''«Жесір ерден кетсе де, елден кетпейді»'',- деген заңға қарамастан, дереу келісім жасап, өзінің келінін Сарытұйғын тазыға айырбастап алады.
Тазы мәселесін алғашқылардың бірі болып зерттеген А.Слудский дерегі бойынша, қазақтар Қараталда тазыны қалыңдыққа берілетін [[Құн|құнға]], яғни 47 [[Байтал|байталға]] сатып алатын болған. Жақсы тазының құны аттың құнынан да кем түспеген. Таза қанды тазылар [[Бөкей Ордасы|Бөкей Ордасында]] да өсірілген және құны өте қымбат, сол кездегі ақшамен 50 сомға тең келген. Кейінде ел кедейленген кезде, аң алатын иттің қарапайым күшігін бір құлынды [[Бие|биеге]] сатып алған жайлар кездескен.
Атақты жүйрік аттармен қоса тазы иттер де ру мен ел арасындағы мәмілеге, бітімгершілікке себеп болған. ''[[Кенесары|Кенесары хан]] қырғыздармен алғашқы ұрыстардың бірінде, Ақыртөбе'' деген жерде, Бүрге батырдың Қалша деген ұлы бастаған 700 жігітін жеңіліске ұшыратып, Қалшаны тұтқынға алады. Қырғыздың Солты, Сарбағыш, Құсшы рулары кеңесіп, Қалығұл батырды басшы қылып елші жібереді. Кенесары әрі-бері ойланып: «Мақұл, мен Қалшаларыңды босатып берейін, сендер солты Есқожаның баласы Баястанның Көкдауыл деген тазысын беріңдер,- дейді. Сол уақытта Көкдауыл тоғыз қасқыр алып, қазақ-қырғызға аты шыққан ит екен. Тазыны көріп, Кенесары сүйінгеннен хан тәжін Қалшаға кигізіп жіберген деген қырғызда әңгіме бар».
Арыс маңында [[Байғабыл бай]] (1870-1953 жж.) [[Конфискация|конфискацияға]] ұшырап, қолында Ұшар, Алғыр атты қос тазысы мен 7-8 қақпаны қалғанда ашаршылық жылдарында (1929-1931 жж.) солармен аң аулап, елді асыраған. Бұл туралы бір ауылды ашаршылықтан құтқарған тазыны халық:<poem>'''Құмай тазы Ұшар-ай, Киік көрсе ұшар-ай,'''</poem>- деп ілтипатпен еске алып отырады.
[[Қазан төңкерісі|Қазан төңкерісінің]] алдында орыс зерттеушілері қазақ даласында 10 мыңға жуық тазы бар деп жазады, қазір тазылардың саны қайта жаңғыра отырып, шамамен 500-ге жетті деседі [[Интернет]] материалдары дерегі.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Ит тұқымдары]]
f57he9kfh8sdfefruovnuu5gda7esab
3693123
3693121
2026-11-07T18:51:02Z
~2026-46472-89
184991
/* Дереккөздер */
3693123
wikitext
text/x-wiki
{{cleanup}}
{{wikify}}
{{Ит тұқымы
|name = Құмай тазы
|image = Тазы040.jpg
|image_caption = Құмай тазы
|height = 20см - 1м
|weight = 600гр - 70кг
|country = Қазақстан
|year =
|fcigroup =
|fcisection =
|fcinum =
|fcistd =
|category =
|commons = Tazi (dog)
|wikisource =
}}
'''Құмай тазы''' — қазақтың дәстүрлі ит түрі, ұлттық, жеті қазынаға жататын жануар.
== Иттің таралуы мен түрі ==
Мезолит дәуірінде қолға үйретілген ит екі түрлі жабайы
тұқымнан: оңтүстікте шиебөріден, солтүстікте қасқырдан
шығып, жер бетіне тегіс тараған хайуан дейді қазіргі ғылым.
Иттің шығу тегі туралы бір ғана ортақ ит тұқымынан бастау алған және түрлі тұқымдар ұзақ эволюциялық тарихи
дамудың нәтижесі деп қарайтын монофилетикалық және көп
негізден шықты дейтін полифилетикалық теориялар бар. Жартас бетіне салынған суреттерді есептемегенде тазыға ұқсас
кейіптегі бейнелер Мысыр перғауындарының [[ескерткіш]]терінде бейнеленген. Осыдан 3400 жыл бұрынғы деректерде ұзын
сирақты тұрықты, тұмсығы үшкіл, құлақтары тік, құйрықтары
иректеліп дөңгеленген иттер бейнеленген. Қысқасы олардың
сұлбасы тазыға көбірек келіңкірейді (ат пен иттің басқа
тұқымдары бұдан көп кейін бейнеленген, яғни кешірек қолға
үйретілген). Тазының шыққан жері, мекені туралы мәселе аса
тартысты болғанымен қазір адамзаттың көбі [[Солтүстік Африка]] мен Оңтүстік-Батыс Азияның үстіртті даласы деп түсінеді.
Қазіргі кезде тазының таралған аймағында оған жақын
тұқымдас деп айтуға келетін екі түрлі ит тұқымы бар: ол Абиссиния иті (бірақ оның 6 азу тісі бар, әрі шиебөріге жақын. Күллі
ит тұқымдасының азу тісі 8) және үнділердің дол (колсун) иті.
Соңғы тұқым тазы тәрізді аңды үндемей баспалап келіп алады, көп үрмейді, әрі батыл, түсі түлкіге ұқсас. Бірақ олар ну
орманды мекендейді, қимылы баяу, аяқтары шомбал. Мысыр
перғауындарының итіне ұқсайтын, Судан мен Кордофанда тағылау, кесек бітімді иттерді тазының ең көне "туысқаны"
деп долбарланады. Бірақ [[Ніл]] дариясы аңғары қолға үйретілген
тазының шыққан жері деп саналады. Ол аумақтан Араб түбегіне, ары қарай [[Кіші Азия]] мен Парсы жеріне, онан әлемге жаппай таралған делінеді. Осылай таралған иттер бірнеше ондаған
ғасырлар барысында жергілікті жердің аумалы-төкпелі ауа
райына үйлесіп, түрленіп сұрыпталып отырды.
[[Еуропа]]ға қарай арийлермен келген тазы тұқымды иттер
кеңінен таралып, аңшылық пен күн көрудің негізгі арқауына
айналды, солтүстікте Балтық теңізі жағалауына таралды. Ал тазылар бұлардан кейінірек батыс [[Африка]]дан көне [[Испания]] (Иберия) жері арқылы кельттерге, Галлиялықтарға жетіп, солардың
атымен аталатын тазы тұқымдары пайда болғандығын Ұрым
заманындағы жазбаларында жазылған, онан әрі [[Ирландия]],
[[Шотландия]]ға дейін таралған. Соның айғағы қазіргі әлемдегі
көптеген ит тұқымдарының аталған қарт құрлықтан кездесуі. Орта ғасырда тазымен аң аулау, тазыны тарту ету еуропалықтарда үлкен қызығушылыққа ие болған. Әсіресе, ағылшындарда таза қанды тазы иттерді сұрыптау, белгілі мақсаттарға
пайдалану кеңінен етек алған.
Ал араб бәдеуилерінің ермегі болған тазылар арабтардың
дін тарату жорығы кезеңінде [[Азия]]ға кеңінен таралған дейді зерттеушілер. Дін таратумен тазы да бірге келді деуінің себебі [[ислам]]
діні таралған аумақта, дәлірек айтқанда [[Алтай]], [[Гималай]] тауларына дейінгі аралықта (батыста [[Испания]] жерінедейін) арабы тазыға
ұқсас иттер ұшырасады. [[Орта Азия]]ның қатал табиғатына үйлесу
үшін тазыларды ғұндардың итінің сипатына ұқсайтын ұзын
сабалақ жүнді, салпаң құлақты жергілікті тұқыммен будандастырып, жаңа сұрып - шығыстың салпаң құлақ тазысы дүниеге
келді. Оның құйрығы мен шонданайы ұзындау, сабалақ жүнді
иттер еді және оның пайда болған және таралған аймағы тарихи
кезеңіне қарай бұл тұқымды "турік-татар тазысы" деп атауға
болады дейді. Батысқа қарай ығысқан түрік халықтары өзімен
бірге салпаң құлақ тазысын ала келіп, оңтүстік орыс даласы мен
күңгей шығыс [[Еуропа]]да тазыға ұқсас жаңа ит тұқымдарының
пайда болуына негіз етті...
Ал [[мұсылман]] емес халықтарда тазы мүлде беймәлім деуге
келеді. Атақты [[Марко Поло]] моңғол императорларында аушы
құстар мен басы қазандай, кесек тұлғалы иттер туралы тамсана
жазады. [[Монах Иакинф]] қытайлар [[Шығыс Түркістан]]ды иеленгеннен соң ғана тазымен етене таныса бастаған дейді.
[[Махмұд Қашқари]]дің "Диуани лұғат ат-түрік" сөздігінде
(ХІғ.) "тайған" сөзін келтіріп, оған "тазы, алғыр ит" деген
анықтама берді (Қашғари М., Түрік сөздігі, А., 1998, 3-том, 238-бет). Қырғыздар осы күнге дейін тазыны "тайған" деп атайды, ал,
өзге түркілерде тазыны "тазы", "тази" деп атау қалыптасқан. Қазақтар иттің еркегі - төбет немесе арлан, ұрғашысы - қаншық,
бірге туғаны - ұялас, кішкенесін күшік дейді
==Құмай тазылардың тұқымы, түрі==
Тазы қазақ даласына сақ заманында келген деп шамалауға
болады. Шамамен 2000-2500 жылдар бұрын болса керек. Кейбір
тасқа қашалған петроглифтердегі тазыға ұқсас аңшы иттерінің
бейнесіне қарап, бұдан да ертерек замандарда да болған ба деп
болжам жасауға да болады. Дегенмен тақыр тазылар осыдан
бес-алты мың жыл бұрын перғауындар заманында өмір сүрген.
Әйгілі Тутанхамон қабірінің ішінде ажал құдайы Анубис - қара
түсті тазы бейнесінде бейнеленген.
"Қазақ тазысының түп атасы арабтың салюкиі, ол қазақ
даласына [[ислам]] дінін таратқан араб жауынгерлерімен бірге келді",— деген нұсқаны ұсынады. Шынымен, салюки [[Орталық Азия]]
мен [[Кавказ]]ға, Таяу Шығыс пен [[Иран]] арқылы таралған. Қазіргі
салюки тұқымдары қазақ тазысына өте жақын, тек тұрқы сәл
ұзын, бойы сәл сұңғақ, бірақ пошымы мен сымбаты өте жақын
келуі олардың туыстығын қуаттайтындай. Төрт мың жылдай
тарихы бар ол иттердің атауы құм астында қалған Арабтың
Салюк қаласының атымен байланысты туған атау. Дегенмен
ол тұста шумерлерге, ассириялықтарға да таралып үлгергенге
ұқсайды.
[[Сурет:Тазы030.jpg|left|thumb|300px]]
Аң қағатын итін қазақтар "тазы" атауының мәні парсының
"таза, алғыр, жүйрік" деген мағынадағы сөзінен шыққан. Бәлкім
тазы - таза - таза қанды деген мағынадағы сөзінен туған,
ықшамдалу заңдылығына байланысты тазыға ауысуы мүмкін
деп жорамалдайтындар да бар. Қазақ тазысы мен ауған тазысы
[[Орталық Азия]]ға парсы тазысымен бір дәуірде келіп, оны сақтар
мен ауғандар жергілікті табиғи жағдайдың ерекшеліктеріне
сай жетілдіріп, қолдан сұрыптап өткізгенге ұқсайды.
Дегенмен соңғы кездегі зерттеулер [[Орта Азия]]да таралған
тазыларды арабтың слюгги (слугги) аңшы иттерімен будандасудан пайда болған жергілікті тұқым деп есептейді. Тазының
отаны [[Қазақстан]] және [[Түркменстан]] (әредік [[Өзбекстан]] жерінде де өсіріледі) деп есептеледі. Түркмен тазысы қазақ тазысына қарағанда бітімі ұсақтау келеді. Тазы итті Орта Азияның көз
жетпес кең даласының тұрғындары арабы иттерді жергілікті тұқыммен будандастыра отырып, сұрыптау нәтижесінде
шыққан ат үстінде аң аулайтын бекзадалар мен дегдарлардың
ермегіне және малшы-бақташылардың күн көрісі үшін қызмет
еткен тұқым деп есептейді.
Қалай дегенмен VII-VIII ғасырларда қазақ жеріне дін тарата келген арабтармен келген тазы тұқымынан аңшы иттер тарихы басталады. Сонымен бірге жергілікті жерде қалыптасқан
тұқым деген тазының пайда болуы туралы екі түрлі көзқарас
бар. Кезінде орыс отаршылдары көптеп келе бастаған
замандағы зерттеу нәтижелеріне қарасақ (Я.Полферов пікірінше) қазақ жерінде [[Орта Азия]] тазысының өзіндік бір тармағы
көбірек таралған. Оның бойында таулық және қырымдық
тазыларға жақындығы басым болған. Қолдану жағдайына байланысты тазыларды далалық және таулық деп бөлген: далалығы
бойы сұңғақ, жазықта алғыр болса, таулық тазы бітімі кішкене,
қия жартастарда жақсы жүгірген. Қазақ тазысына өте жақын
туыс болып есептелетін ауған тазысының да тақыр жүндісі
жазық аумақта, ал үлпілдек жүндісі суықтау солтүстік аймақта
таралған. Ал қазақ тазысы орыстың аңшы тазысының пайда
болуына септігін тигізген.
Алайда, қазақ жеріне тазы тұқымы онан да бұрын, дәлірек
айтқанда сақ заманында келген. Оның дәлелі тазы пошымды иттердің жартасқа салынған бейнелері, атаудың өзінің
көне парсы тілінен туындауы тегін емес, оның таралуы перғауын
иті - салюки - парсы тазысы, ауған тазысы және қазақ (сақ) тазысы деген болжамды ұсынады.
Қазақтар тазыны жарғақ құлақ тазы және шашақ құлақ
тазы деп екіге бөледі. Оның бірін салюкиден, екіншісін слюггиден таралған тұқым дейтіндіктен біріншісіінің құлағының жарғағы
үлкен, екіншісінің құлағында көп жүн өскен. Шынымен-ақ
жарғақ құлақ тазының құлағында ешқандай жүн болмайды, ал шашақ құлақ тазының құлағының жүні үзын, шашақ
тәрізді болады. Ал бұған қоса "дүрек" (дүрегей тазы) деп аталатын тазы мен қазақы иттердің будандасуынан шыққан терісі
қалың, суыққа шыдамды, денесі кесек, қасқырды алатын батыл
тұқымы да кездеседі. (Дүрек немесе дүрегей тазы қасқырдың
аяқ тарамысын қиып жібереді.)
Тазы - орташа ғана бойы бар жүйрік ит, жүні тықыр, оның
есесіне, құйрығы мен салпаң құлағының ұшын ұзын шашақты
жүн басқан. Басқа аңшы иттерге қарағанда бұлар ақылдырақ,
иесіне шын берілген, адамға жұғысқыш, ал өзге иттерге
өшпенділеу келеді. Өздері өте батыл әрі орасан жүйрік болады.
Тазылар күшті болмайды, бірақ денелері сидам, арық, жеңіл,
жүйрік әрі өжет келеді. Олар қуса жетеді де, қашса құтылады.
Қоян, түлкі сияқты ұсақ аңдарды олар құтқармайды. Айлаға
икемділігі сондай, тазылар аяғын сындыру, қайыру, мойнын
шығару деген кінаратқа ұрынбайды.
Тазыларды тұқымына қарай қазақтар құмай, құмай тазы;
таза қандылығы мен түгіне қарай құны, құны тазы; будандасқан болса дүрегей, дүрегей тазы, қайың, қайың қаптал деп
бөледі. Мұның соңғылары қасқыр алатын күшті иттер. Олар
жалғыз-жарым да, екеулеп немесе тобымен жүріп, "ұтылап"
аң алады, ал үйретілген болса, аушы құспен де тізе қосып
қимылдайды. Тазы иттердің түгі салыстырмалы түрде аз,
сұйықтау келеді. Ал кескін-сымбатына қарай таулы, орманды
өңірдегі аңшыл иттер ірі сүйекті, шомбал денелі болса, далалы,
құмды өңірлерде дене бітімі шағын, шарғылау келеді.
==Қазақ жерінде таралған тазының бірнеше түрі бар==
Қазақ жерінде таралған тазының бірнеше түрі бар. Мысалы, самарқанның тазысы - аласа бойлы, бірақ
мүше-мүшесі әсем де сүйкімді болған. Жем бойы мен [[Aтыpay]]
бойындағы қазақтардың тазылары - табан жүні мен
құлағындағы шашағының ұзындығымен ерекшеленеді. Ең
соңында, [[Оңтүстік Сібір]] тазыларына келер болсақ, олар
табанының сүйірленіп бітісімен, сондай-ақ өздерінің өте күштілігімен дараланады. Бұлар [[Ертіс]] бойында таралған. Ал орыс
деректерінде [[Түркістан]] тазысы аталған тазылар қазақ жерінің
оңтүстік пен солтүстік-батыс өңірлерінде көптеп таралған.
[[Сібір]] тазылары қазақ жерінде ғана емес, батысқа дейін жеткен
таңдаулы аң алғыш тұқым. 1889 ж. Сібірде самоед тайпалары
арасында үш ай болған британ зоологы Ернст Килбурн, онан
кейін [[Орал]] бойына және Батыс Сібірден әкелген ит тұқымын
лайкаға ұқсас самоед тазысы атаған тұқым осы атпен [[Еуропа]]да
таралған.
Қазақ жерінде тазының құмай, қайың қаптал, ауған, орыс,
түрікмен деген түрлері ұшырасқан. Қазақы тазыны тау тазысы
және дала тазысы деп бөлген. Шоқтығының биіктігі 80-85 см
аралығында.
Ал қазақ тазысына ең жақын деп айтып өткен ауған тазысы әлемдегі ең дегдар тұқымға саналады, бойы 70-74 см, мінезі
қатаңдау болғанымен иесіне шексіз берілген, тамаққа талғампаз, жеке емес, иесімен бірге үйде тұрғанды сүйетін тұқым. Ол
өз олжасын көзімен торуылдап, жіті бақылау арқылы алады.
Тіпті иесінің көмегінсіз өз бетімен аң аулайтын тұқым. Оның
әлемге кеңінен таралып, үлкен қызығушылыққа ие болуы - батыс елдерінің әскери жорықтарымен тура байланысты. XIX ғ.
екінші жартысынан батыс әлеміне белгілі болған ауған тазысын
британ әскерилері алып келген, 1907 жылдан тіптен көптеп келіп
тазының түрлі желілерін (линияларын) [[Еуропа]]да дүниеге әкелген. Дегенмен онан сәл бұрын 1809 ж. салынған сүрет, 1813 ж. [[Лондон]]да
жарық көрген болатын. 1920 ж. Ауғанстанның оңтүстігіндегі
Балукыстаннан апарған тазы [[Шотландия]]да, солтүстіктен
апарғаны [[Англия]]да, онан әрі [[Америка]] құрлығына таралып, дербес желіні (линияны) дүниеге әкелген. Теңдесі жоқ сұлу бітімге ие ауған
тазысы мен араб салюкиін өсіретіндер арасында 1960 жылдардан бастап Dog World кәсіби журналының бетінде басталған
дау әлі бір мәмілеге жеткен жоқ. Бір тобы (Waters бастаған)
тазыны салюкиден шыққан дейді де ежелгі Мысыр мен [[Месопотамия]], парсы жерінде табылған б.з.д. 4 мың жыл бұрынғы
ит қаңқалары Ауғанстан жерінен ұшыраспайтындығын алға
тартады. Сауда-саттық арқасында ауған жеріне әкелінген иттер жергілікті ортаға бейімделген дейді. Оған қоса салюкидің
иығы мен санына, кейде басына қарай үлпілдек, мақта тәрізді
жүн ұшырасуы сирек кездеспейді деген уәжді алға тартады.
Ауған жеріне жеткен салюки биік таулы өңірге бейімделуден жүні қалың, жүндес болып, ұзара түскен, тіптен жағы, арқа
жота, құйрығына дейін түк біткен. Ауған тазысының 6 бірдей
сұрпы бар болғанымен климаттық негізінен екі түрге бөледі:
күнгей, батыс өңірдегілері жүндері сұйықтау әрі ашық түсті
болса, солтүстіктегілері баран түсті, қою жүндес.
Кезінде қазақ жерінде кең таралған тазы иттердің Кеңес өкіметі жылдарында санының күрт кемуіне алаңдаған осы тақырыпты арнайы зерттеген А.А.Слудский дабыл қағып, оларды қорғауға алу қажеттігін ескерткен еді. Алайда Кеңес өкіметі кезіндегі отарлаушылық саясат жергілікті жердегі елдің бет бейнесі мен жердің экологиясына ғана зардабын тигізіп қойған жоқ, тіптен ит пен тазының тұқымына да салқынын тигізді. "Әр кезеңде қазақ жеріне келген бөгде ұлт-ұлыс өкілдерінің өздерімен бірге ала келген иттерімен араласып, будандасқан соң небір түрлі дүрегей тұқымдар пайда болып, тазы мен төбеттің тұқымы азып кетті",- дейді итбегі (кинолог) мамандар. Қолда қалай болса солай ұсталған тазылар осылай дүрегейленді, мылтықтың көбірек қолданылуы олардың аңға пайдалану парқын азайтты.
Осы мәселе дер кезінде көтеріліп, [[Түркістан облысы]], [[Түркістан ауданы]], [[Бәйдібек ауданы]], тазыларын көптеп әкеліп қан жаңғырту, тазы тұқымын сақтап қалу шаралары жүрілген-ді. Тазылардың түр-түсіне тоқталар болсақ, қазақ жерінде кездескен тазылар туралы деректерде оның қара, сары, көкшіл сұр болады. Көк тазылар өте жоғары бағаланады.
Егемендіктен соңғы жылдардағы кәсібилер мен әуесқойлардың тізе қосып қимылдап, ұлттың дәстүрлі мәдениетін замана талабына сай ермек ісіне (хоббиына) айналдырған азаматтардың қолдауымен қазір тазы тұқымын сақтап қалу, санын өсіру, асылдандыру, түрлі кәсіптік шаралар ұйымдастыру арқасында қазір
[[Қазақстан]]да таза тұқымды тазылардың саны жарты мыңнан ғана асты...
[[Сурет:Тазы020.jpg|thumb|350px]]
Қасқыр мен түлкіні қатар алатын қазақ (қыпшақ) тазыларымен будандастырып, тұқымын асылдандыра отырып Орталық Россияда аң қағатын орыс тазысының (борзая) кейінгі орта ғасырда дүниеге келгендігі тарихтан белгілі. XI ғ. француз Генрик I үйленген орыстың Мудрый Ярославтың қызы некесі кезінде орыс тазысы борзая туралы алғашқы дерек жазылған.
Олар аң қаққыш, әрі суыққа төзімді, ұзақта суыт жүріске шыдамды, жүріске мықты келетін борзаямен аң аулау 1861 ж.
басыбайлылықты жойғанға дейін жақсы дамыды. Өздерімен
бірге батысқа қарай алып жеткен ит тұқымдарын сақтап қалған
Анадолы түріктерінде қаңғал (қаңлы), ақбас, қарабас деп аталатын, ал мадьярларда (венгрлерде) кувас, комондор (құмандұр) аталатын иттің тамаша тұқымдары бүгіндері әлемге әйгілі.
== Тазы иттің бітімі туралы ==
Тазының екі аяғы дене тұрқымен салыстырғанда ұзын болуы, оның қозғалысына қолайлылық тудырады. Оған қоса артқы аяқтары мен ондағы бұлшық еттер өте жақсы дамығаны, ал құрсағы жіңішке болып қазақтар "қаншырдай" қатқан деп атайтын іші жотасына қарай жақын бітуі тазының қозғалысын өте қолайлы етеді. Биіктігі сиырдың бұзауындай, көсілгенде есік пен төрдей жерге жететін келісті қазақ тазысының адымы ұзын, қимылы ширақ, ұмтылған жерден шабан-шалағай аңды құтқармайтын алғыр келеді.
Тазының жылдам, ширақ қозғалуына оның сүйек қаңқаларының берік жетілгендігі, шеміршек, жұлын-тұтасының, сүйектер мен сіңір-тарамысының бір-бірінің қимыл-қозғалысын икемдей, шапшаңдыққа келтіре алатындығымен тура байланысты. Мойын омыртқа жетеу, ауыз омыртқасы қанаты жұқа, жалпақ, артқа қарай көсіле жатқан, үстінде шүйделі төмпегі болмайды. Арқа омыртқа он үш, олардың жоталық өсінділері жуан, алдыңғы омыртқалар да иіле келген. Оған ұштасқан он үш жұп қабырғаның тоғызы дөңгеленіп, иіліп тұрады. Олардың ұшы бір-бірімен біте қайнасып кеткендіктен, төстің етегінде бар болғаны сегіз (!) өскін байқалады. Көкірек қуысының тереңдігі қабырғалардың ұзындығына тікелей байланысты. Шоқтығы денесінің артқы жағынан биіктеу келеді. Иттің бел омыртқасы жетеу, қанаттары алға сүйірлене жантайған, ұштары жуандау. Арқа жон тұсы төмен қарай ойысып, қайқы белденіп келеді де, бел тұсынан жоғары қарай томпайып кетеді.
Тұрық тұтасының ең қозғалмалы бөлігі болып саналатын құйрық омыртқалар саны итте 18-22, артқа қарай кішірейе береді. Дегенмен бұлшықеттің омыртқалық басы алғашқы құйрық омыртқаларынан басталады.
Төс сүйегі бір-бірімен шеміршек арқылы байланысқан, пішіні төрт қырлы сегіз буынтықтан (сегменттен) тұрады. Оның дөңгелек жиектігі, тұтқасы мен семсер тәрізді шеміршегі мөлшері жағынан кішілеу және жалпақ болып келеді.
Итте жауырын қыры буын ойысына дейін созылған, құстұмсық өсіндісі шодырайып шыққан, оған сіңірлі еттер берік бекіген. Иттің ортан жілігі жіңішке, асықты жілігі иіліп келген, ал тоқпақ жілігі жіңішке, төменгі басы сәл иіліңкіреп тұрады, бас жағында тесігі көрінеді. Ит тізесінің төменгі қатарында кәрі жілік және ортаңғы сүйектер қосылып кеткен, әрі сәл ғана иіліңкі келеді (кәндек иттерде ол өте иілген). Ал жіліншік сүйектері жақсы дамыған. Олардың шеткісі қысқа, ортасындағы екеуі ұзын болғандықтан, ортадағысының (үшінші, төртіншісінің) ізі анық түседі. Бірінші башпайы (ол көп иттерде болмайды немесе екінші башпаймен ұстасып кеткен) қысқа болғандықтан ізі жерге басылмайды. Бақайдың ұзын жазғыш бұлшықеті алдыңғы асықты жілік бұлшықетін жауып жатады және екінші және шеткі бақайларға бекиді.
Иттің бөксесі мен саны өте күшті әрі қуатты келеді. Олар денені алға лақтырып, тазылардың қозғалысына екпін беретін, алға қарай серпінді итермелейтін қызмет атқарады. Сонымен бірге, әсіресе тазының мойын, арқа және жамбастың жалпақ еттері, мықынды бүгетін және құйымшақ еттері, құрсақ қабырғасының айқыш-ұйқыш келген еттері мен төс бұлшықеттерінің жақсы дамуы - оның шапшаң қозғалысының бірден-бір кепілі. Бұлшық етіндегі талшықтары басқа жануарларға қарағанда салыстырмалы түрде көп. Итте өкше бұлшықеті болмайды, тек тобық сүйегінің сыртқы байламымен асықты жіліктің айдаршығынан басталады.
Иттің басындағы ми сауыты мен бет көлемі бір-біріне пара-пар, яғни 1:1 шамасында. Бас сүйегі екі-үш қабат қабыршақшадан тұрады, орталары ауаға толы келеді. Итте сүт тісі 28, ересектерінде 42 тіс болады, олар қысқасауытты тістерге жатады. Тұрақты тістердің жанасу беттерінде үш-үштен өткір тісшелер болады. Сойдақ тістер конус тәрізді, бір ғана тісшесі бар, көлемі кішілеу тісті "ит тіс" дейді. Тістер қабу, қорғану, ұсату міндетін атқарады. Жақсы тазылардың астыңғы, үстіңгі тіс қатары бір-бірімен жымдасып тұрады, яғни жоғарғы маңдай тіс сыртынан 1/3 бөлігіне дейін айқасып келеді. Ондайда артқы азу тістер бір-бірімен беттесіп келеді.
Аң алатын иттің жотасы, жоны кейін толық бұлшық етті нығыз болып келеді. Терең келген төс жағынан құрсағы артқа қарай дөңгеленіп келіп құйымшақтың тұсына неғұрлым жақын орналасқан. Ондай кейіпті қазақтар арыстанның ұрғашысының құрсағына теңеп, "қаншырдай қатқан" құрсақ деп есептейді.
Қарын мен ішектердің сыртынан шарбы жауып тұратындықтан, құрсақты суық тиюден сақтайды. Сондықтан иттер суық сазды жерлерде бауырын төсеп жата береді. Ит бауырының салыстырмалы мөлшері басқа жануарларға қарағанда көлемді келеді. Итте жүрек 3-ші қабырға мен 7-ші қабырға аралығында жантая орналасқан.
[[https://kk.wikipedia.org/wiki/Сурет:Саяхатшалық010.jpg|link=Сурет:Саяхатшалық010.jpg|солға|нобай|450x450 нүкте]]
Иттің еріндері жұқа және нашар қозғалады. Ауыз саңылауы ұзынынан созылып, оның езулері үшінші-төртінші азу тістерінің қатарына дейін жетеді. Төменгі ерні алға салпиып озып шығып тұрады. Иттің өңеші орасан үлкен болып кеңи алады, оның асқазанға ұласқан тұсында жауып тұратын "қақпақ" тәрізді өскіні болмайды. Сондықтан да ит өте оңай құсып тастайды. Саятта итті тамақтандырмай шығуға тырысатындығы соған байланысты. Құрсақ пен кеуде қуыстарының арасындағы көк ет тыныс алуда қосымша міндет атқарады. Итте күрек тістері жақсы жетілген, сойдақ тістері жіңішке әрі иіліп келген, ал азу тістері доғал әрі шайнауға бейімделген. Иттің астыңғы, үстіңгі тіс қатары жақсы жымдасып, үстіңгі жағы астыңғы қатарының 1/3-ін жауып тұрса жақсылықтың нышаны дейді. Tic қатары жымдаспаған, озық шыққан немесе кемиек болып жетпей тұрса, ондай иттер тазы бола алмайды.
Иттің үш қабаттан тұратын терісінің арасында май шығаратын бездер терінің түгін майлап тұратындықтан, түгі жылтырап тұрады, суықта дене жылуынан айырылмай аязға төзімді келетін себебі сондықтан.
Қазақтар "есті жануар" деп қасиет тұтатын иттің миы мен сезім қабілетін зерттеу нәтижелері оның миында әрбір әрекетті басқаратын (есту, көру, сезу, қимыл, тепе-теңдік, дәм сезу, сипау және т.б.) орталықтары өте күрделі байланыста екендігін айтады. Әсіресе, өте жақсы дамыған иіс сезу мүшесінің көмегімен он литр суға еріген бір шөкім тұздың иісін де сезе алады дейді. Неміс қойшы итіне жүргізілген зерттеулер оның өн бойы мен миындағы иіс сезу аумағы 1,5x1,5 метрлік (үлкен кілемдей) аумақты алатындығын анықтаған. Бұл көрсеткіш адамда 5x5 см. Иттер "танауымен" ұйықтайды, яғни ұйықтап жатқан кезде не болғандығын, иіске қатысты оқиға болса, ол дереу ажыратып, іске кіріседі екен. Иттің бұл қабілеті тазыда иіс пен із "сезу" үдерісінде маңызды міндет атқарады. Ол туабітті иісшілдігіне қоса, үйрету барысында көндіктіруге тура байланысты болады дейді бүгінгі күнгі тазы ұстаушылар.
Сондай-ақ көз жанарының ойнақшып қозғалуы мен көзінің қырағылығы да ширақ қимылдауына үлкен көмек көрсетеді, көзқарасы өткір, байқампаздығы жоғары, қараңғыда да жақсы көреді, өң-түсті жақсы ажырата алатындығы белгілі болып отыр (бұрындар иттің көру қабілеті осал деп келгенді). Ал есту жағына келсек, ит өте сақ, ол секундына 30-40 мың тербелісті, тіптен 70-100 мың тербелісті қабылдап, ажырата алады екен ([[Адам|адамда]] бұл көрсеткіш 16-18 мың аралығында). Иттерді сабау немесе жекіп ұрсу олардың агрессив әрекетін, қарсыласуын арттыра түседі. Танауындағы "мұрты" мен "сақалы" түнде адастырмайтын бағдар нұсқаушы қызметін атқарады.
[[https://kk.wikipedia.org/wiki/Сурет:Тазы011.jpg|link=Сурет:Тазы011.jpg|нобай|389x389 нүкте]]
Иттің ерекше қимылы мен шұғыл қозғалысы, соның ішінде тазының ересен қозғалысы оның дене бітімінің сипатымен тура байланысты: атап айтсақ, өзінше бір ерекше механикалық тетікке, яки аспалы көпірге ұқсайды. Мұндағы көпірдің екі жағындағы таянышы - алдыңғы және артқы аяқтар, ал оның арасындағы параболалық торланған құрылмасының (конструкциясының) орнында қаңқаның қозғалмайтын (статикалық) бөлігі жүреді. Ал бас, мойын, құйрық пен құйымшақ - көпірдің екі жақ шетіндегі кіреберіс рөлінде. Жотадағы еттер мен сіңірлер, құрсақ, төс қуысындағы ет, шеміршек, қабырға, тері - барлығы жайшылықта және жүгірген кездегі дене массасын тең бөле отырып, омыртқалар қаңқасының бүгіліп-жазылуын, кинематикалық үйлесімді қимыл, ширақ қозғалыс жасауын қамтамасыз етеді.
Иттің омыртқа қаңқасы өте қозғалмалы болғандықтан, жүгірген кезде артқы аяғы денесінің "жалғасы" тәрізді үйлесе қимылдайды. Ит жай жүрген кезде төрт аяғы қайшылай (диагональды түрде) қимылдай отырып, дененің салмағын екі аяғы "алып жүреді", ізі бір сызық бойына түседі. Сирақтарының дұрыс бітпеуі мен олардың өзара сәйкестігі (пропорциясы), сәйкес келмеген мүшелер қимылды тежейтіндігі белгілі. Сондықтан да тазы денесінің сипаты мен өлшемдері ''стандарт'' іспетті қабылданады.
Тазы денесінің шұғыл, ширақ қозғалысы дененің ауырлық нүктесімен байланыста болады: қазан толмас шеміршегінің артында «тұрған» (басқа жануарларда алға қарай) нүкте басын көтеріп, құйрығын жазған кезде артқа жылжиды. Яғни, көсіліп жүгірген кезде тазы денесінің дәл ортасында ауырлық нүктесі түседі де, тепе-теңдігін тауып, алдыңғы және артқы аяқтарға (қол мен санға) біркелкі күш қысым түседі. Ол жылдам қозғалуға әрі ұзақ уақыт мүшелердің шаршамауын қамтамасыз етеді. Ал жайшылықта тұрғанда иттің дене салмағының 2/3 бөлігі алдыңғы аяққа түседі.
Айталық, тұрқы қысқа иттің ауырлық нүктесі алға кетеді, жүгірген кезде аяқтарын «кісе басып» алады, яки артқы аяғы алдыңғы аяғын өкшесінен басып отырады. Мұндайда ит артқы аяғын баяу тастайды, көсіле алмай, аңның артынан жүгірген кезде баяулап, шабандап қалады. Бүлкілдеп желген кезде денесі селкілдеп, алдыңғы оң аяқтың қозғалысымен сол жақ артқы аяқ бірге жүрген кездегі қимылы тәрізді «қайшылай» қимылдайды. Артқы аяқтың күші алға итермелеп отырады. Тазының сымбатты келіскен бітімі желген кезде алдыңғы аяқ ізіне артқы аяқ дөп келеді. Ал денесі қиралаңдап, ізі ирелеңдей түссе - ол тазыға тән емес, дүрегей иттің қозғалысы саналады.
[[https://kk.wikipedia.org/wiki/Сурет:Тазы_010.jpg|link=Сурет:Тазы_010.jpg|нобай|366x366 нүкте]]
Итке тән жылдам қозғалыс, секеңдеп көсіле шабу. Қозғалысқа икемді омыртқа тұтасы, мықты бұлшықетті ит, артқы аяғынан үлкен екпінмен алдыңғы аяғына қарай секіреді; жотасы домалана бүкірейіп, артқы аяғын алға қарай жазады. Жерге артқы аяғы алдыңғысынан озып жетеді. Иттің көсіле жүгіруіне жалпақ, қиғаш біткен жауырын, кең иық, бұлшық етке толы ұзын сан, сәл ғана дөңес серіппе тәрізді созылған арқа мен құйымшақ - барлығы үйлесе икемделіп үлкен мүмкіндік тудырады. Қазақтар айтатын: аса үлкен жылдамдықпен көсіле жүгіруіне (ұшуына) жоғарыдағы етпен, сүйекпен қатар, құрсақтың бұлшық еттері, тізе және артқы аяқтың секіретін еттері араласады. Қартайған немесе болдырған иттер «жорғалайды», яғни бір жағының алдыңғы, артқы аяқтары қатар қозғалады. Мұндайда ит қисалаңдап, тепе-теңдігін әрең табады.
Иттің қолы немесе алдыңғы аяғына жанынан қарағанда, ені қысқа жауырыны артқа қарай сәл қисая кеткен, ал ортан жілігі қолдың бойымен алға сәл ғана еңкейген болса, бұл түзу бітіс деп санайды (жіліктік жауырын артқа кеткен болса ол дұрыс емес). Жауырын қабырғаға жымдасып, жабысып алдынан қарағанда тіп-тік жерді басып тұрса жақсы. Иттің сирағы етсіз, тарамысты, шертіп керіп тұрады. Алдыңғы аяқтың басқан ізі бір-бірінен алшақ, талтақ немесе шалыс басса, аяғының басы екі жаққа ақсиып тұрса немесе маймақ болса, ол жақсылықтың нышаны емес. Ал құйрық түбінің төменгі тұсы, артқы аяқтың жайшылықта тұрғанда маңдайына дөп келіп тұрса, ол иттің қозғалысы, аяқ алысын «жақсы» деп жатады қазақтар. Артқы аяқ дұрыс бітпесе, ит аяғын сиырша сүйреп талтаңдап немесе маймылша тойтаңдап жүреді, ондайлар аң қуған кезде алысқа жүгіре алмайды.
Жайшылықта тұрған иттің бұлшықеттері барлығы жұмыс жасайтындықтан, ол оңай шаршайды да, жерге бір қырынан жата кетіп дем алады. Бұлайша қырындап жатқан иттің бұлшықеттеріне күш түспейді, ал жанбасымен шоқиып отырған иттің бұлшықеттері жақсы дем алады. Сондықтан тазыны үйреткен, баулыған кезде оны шоқитып отырғызуға немесе қырынан жатқызуға көп көңіл бөледі.<ref name="ReferenceA" />
== Құмай тазыларға қатысты наным-сенім ==
Қазақта баланы қырқынан шығысымен [[ақын]], [[шешен]], [[батыр]] тәрізді атақты адамның (т.б.) үзеңгісінен өткізіп алу ғұрпы сияқты, иттің күшігін де белгілі адамдардың [[Үзеңгі|үзеңгісінен]] өткізіп алатын ырым бар.
''"Бала мен күшікті [[Үзеңгі|үзеңгіден]] өткізу ғұрпы б.з.б. II ғасырларда [[Көшпенді халықтар|көшпенділердің]] үзеңгіні ойлап тауып, салтаттылық мәдениетті жоғары сатыға көтеріп, қаһарлы күшке айналдырған дәуірден бастау алады"'', - дейді зерттеуші А.Тоқтабаев. Адамзат тарихында [[садақ]] пен жақ, дөңгелек сияқты айтулы бетбұрыс жасаған үзеңгіні - қаттылық пен беріктіктің, алысқа жорту мен шабуылдың тиянағы дегеннен осы ырым туған дейді ол. Иттің бағзы замандардағы тотем-бабаға айналғандығының белгісі итжейде салтынан байқаймыз. Ол тек қазақта ғана емес, көптеген түрік халықтарына ортақ салт: қазақ, қырғыз, өзбек және татарларда сақталып қалған «итжейде», «иткөйлек», «эт кулмәк» ғұрпының мәні ортақ. Оны нәресте туғанда кигізеді. Иткөйлекті (итжейдені) көп жасаған адамның киімінің қалдығынан жеңі мен бойын тұтас пішіп, жағасын ойып, шетін бүкпей, жас баланың [[нәзік]] етіне батпауы үшін тігісті сыртына қарата тепшіп тігеді. Сәби қырқынан шыққан соң иткөйлегін шешіп, оны әр түрлі [[қант]], [[кәмпит]], [[өрік]]-[[мейіз]] сияқты тәттілерге толтырып, иттің мойнына байлап қоя берген.
Балалар итті қуып, тәттілерді алып, мәз-мейрам болады, итжейдені иесіне әкеліп тапсырады. Бұл ғұрып «ит қуу» деп аталады, мәні - сәбидің пәле-жаласын қырық жаны бар хайуан - ит өзімен бірге алып кетеді деп сенген. Ал керісінше, балаға иттің жүйрік, ақылы озық, алғыр қасиеттері дариды, сәби күшікше бауырын тез көтеріп, тәні сау, жаны берік, «итжанды» (иттің қырық жаны бар дейді қазақ) деп ырымдайды. Баланың иткөйлегін сақтап, жолға, сапарға шыққанда өзімен бірге алып жүрсе - пәле-жаладан сақтап, жолын ашады, «баланың періштесі қағып, аман апарып, есен әкеледі сапардан» деп сенген.
Адамның басына қонған құт пен шаңыраққа келген ырыс көбіне ит болып келеді: сол үйге құтпан ит немесе алғыр тазы бітеді де, ол адамның барлық тілеуін жүзеге асырып, мұратына жеткізеді дейді қазақ сенімінде. Жаңа үйленген жастарға үбірлі-шүбірлі, дені сау, берік болсын (итше күшіктесін) деген ырыммен (магия) жас келіннің көйлегінің етегінен итке жем бергізеді. Аяғы ауыр әйел жерігі қанғанша итке «кет» деп айтуға тыйым салынған.
Қазақ қартайып, алжыған иттің аузына май тығып, басын күн батысқа (немесе оңтүстік-батысқа / құбылаға) қаратып, малша бауыздап өлтіріп, көметін болған. Манси мен угрлерде және алтайлықтарда итті ағаш [[Науа|науаларға]] жерлеп, бір аяғына қызыл, екінші аяғына қара таспа жіп байлап, иттің денесін әсемдеген. [[Моңғолдар]] [[Қазақтар|қазақтарға]] ұқсас жолмен өлтірілген иттің құйрығын кесіп, басына жастайтын және түскен келінді итке тағзым еткізеді. Ол үшін жас келін қайын атасына сәлем етіп, отқа май құйған соң, үлкен үйдің итіне тәу етеді. Үйге ит енгізіледі де [[келін]] етегіне салып ет беріп, сүт жалатып, арнайы тілек айтады.
Қазақта бұған ұқсас [[салт]] - ұрын барған күйеуге «ит ырылдатар» салты. Қалыңдыққа келе жатқан күйеу үйге таянғанда, алдынан шыққан бір әйел жүресінен отыра қалып, ит болып ырылдап, кәде алады. Халық [[Театр|театрының]] бір көрінісіне айналған бұл салттың арғы тегі көне наным-сеніммен астарлас. Осы бір хайуанға қатысты өте ертеде қалыптасқан нанымның бірі: бағзыда [[ғұндар]] өлікті жерлегенде «Онгонды (аруақты) көкке ертіп шығады» деген иланыммен итті де ертіп баратын болса, көне түркі тайпаларында тарихын, атауын, [[Тотем|тотемін]] барақпен (итпен) байланыстырады. Қазақта да мұндай руларды, жер-су атауларын ондап кездестіреміз (қазақ генеалогиясындағы Ителгі, Итемген, Ителі, Барақ т.с.с. атаулар). Иттің етін жайшылықта басқа халықтардағыдай (корей, қытай) жемегенімен, зәрушілікте өкпе құртына, көз шымылдықтанып, бас айналғанға, жазылмайтын жараларға қарсы ем, дәрі ретінде қолданады. Іште өлген баланы түсіруге иттің ені мен шыбығын қатар қолданған жағдайлар ел арасында ұшырасқан екен. Бұл дом (ем-дом, емдеу) шығыстық көрші жұрттардан ауысқан болуы ықтимал.
Тазы иттің алғаш өз бетімен аң алуын '''«тырнақалды»''' құрметіне ауылдастары жиналып, қайырлы болсын айтып, қуанышқа кішігірім той жасайды. Аңшылармен бірге [[Саят|саятқа]] шығып, аң олжасын, әсіресе түлкі байланған кісінің өзі қуанышына ауылдастарын ортақтастырып, тілек жасайтын жоралғысы бойынша бүкіл ауыл аңшының үйіне жиналып, қыстың ұзақ сары таңын ойын-күлкі, өлең-жырмен өткізеді.
Аңшы [[Олжа|олжасының]] етінен аяғы ауыр әйелдер ауыз тисе, мылтық пен қақпаны қырсығып қалады. Өйткені жүкті ананың арғы әлеммен байланысы бар, [[Құрсақ|құрсақтағы]] ұрпақ бергі әлемге әлі үлгеріп келмеген. Бұндай сәтсіздікке душар болған аяғы ауыр әйел аңның етіне аңсары ауып, жерік болып тұрса, аңшы құралына «ақырлық» деп аталатын ақ түсті матадан байлап, аңшыға кәдесін беріп барып еттен ауыз тиеді. Егер олай етпесе, аңшы құралы мен сайманы қырсығып аң алмай қалса, аңшы оны аптайды. Ол үшін сайманға ([[мылтық]], [[қақпан]]) үш дана ширатылған жіп байлап, үш мәрте жерге ұрған соң, сумен шайып жібереді де: «''Ата (қақпанға қаба) алмасаң саған серт, Атылмасаң (қаба алмасаң) маған серт, Аңның етін жеген жүкті әйелге қоса серт», -'' деп «серттескен» соң, шоқпен сырықтап тазалайды.
Тазымен болсын, бүркітпен болсын саятқа шыққан кезде бөгде кісімен кездесе қалған аңшылар тобының адамы «Байлансын-ақ» дейді. Ал: «Байлансын-ақ», - деп ол бұрын айтса, сендер: «Майлы шұжық айлансын-ақ»,- деп тілектестік білдіреді. Саятта келе жатқанда алдынан шыққан көлденең адамның тіл-көзі тазы мен құсқа тимесін деген ниеттен туған. Сондықтан да аңшы басқа сөзбен емес, «Байлансын-ақ» деп айқай салып амандасып, қаскөй рухтарды осы құдіретті сөзбен матап, аңды да буып, шырмап тастауды ойласа керек.
''«Соңғы түйенің жүгі ауыр...»'' деудің итке қатыстылығы туралы. Қазақ ұғымында: «Ит жеті ырыстың біреуі», ''«Итті тепкен ырысты тебеді»'' деп, шаңырақтың құт-берекесі мен ырысы итпен сабақтаса жүреді деп сенген. Ауызекі тілде күніне сан қайталанатын, мәтелге айналған «Соңғы түйенің жүгі ауыр» тіркесі итке қатысты, онымен үйдің ырысы-берекесі, ырыздығы сабақтасып жүреді деген сенімнен туындаған.
Далалықтар үшін көш салтанатынан асқан қызық аз. Жететін жері шалғай болғандықтан, әрі жаңа қонысқа ерте жетіп, ісін жайғап алу үшін көшуге белгіленген сәтті күн азаннан көш қамына кірісетін. Абыр-сабыр болған ауылдар үйлерін жығып, түйеге жүгін тиегенде ең соңына қарай шаңырақты және ескі жұртта қалған дүние-мүлікті тиейтіні белгілі. Олар - тезек, оның жабуы, сырық, бақан, арқан, көген т.б. Әрине, үйге әсте енгізілмейтін, тыста жататын, ауылдың құтына саналатын сырттанның «итаяғы» да соңында қалады. Олар жайшылықта көзге елене бермесе де, көш салтанатында ерекше сый-құрметке ие болады. Итаяқты май басқан құрым шоқпыттың біріне орайды да, жегінге, жүк артуға жаңадан үйретіліп жүрген торым, я буыршынның біріне ұсақ-түйек жүкпен бірге арта салады. Немесе ең соңғы түйенің бірінің теңіне іле салады. Осылайша жүк әбден тиеліп болған соң, «соңғы түйенің жүгі ауыр» дегенді айтып, көш ескі жұрттан қозғалады. Осылайша бұл тіркес жүктің ауыр, жеңілдігіне қарай емес, ауылдың ырысына деген [[ілтипат]] пен құрметтің үлкендігіне сай туындаған деседі.
Иттің ас-су ішетін итаяғы тек ағаштың безінен ойып, әшекейлеп жасалады, темірден болса, ырыс кетеді деп ырымдайды қазақ [[Дәстүр|дәстүрінде]]. Әбден ескіріп тозған итаяқты отқа жақпайды, жаңғыртып жаңаламайды. Ұзаққа дейін тілі шықпаған немесе кекеш, тұтықпа, быдық болып жүрген балаға «итаяқтан» су ішкізсе кінәратынан арылады деп сенген. Сауын малының желіні ісінсе, итаяқты отқа қыздырады да, онымен ауру желінді ұрып домдайды. Алайда итаяқты үйге кіргізуге, оған ожаумен ас-су құюға қатаң тыйым салынады.
«Ит итаяғын жаламай көңілі көншімес» деп, тойып тұрса да, кешкісін үйдің әйелі итаяққа бірдеңе салып беруі шарт. Өйткені «Аш ит үреген де өреген» деп, аш ит табаны қышып керуенге ерсе немесе ауыл аралап жүрсе, үйдің құтын өзгеге аударып жіберуі мүмкін деп қауіпсінген.
Итті ем-дом жасауға да жиі пайдаланған. Өлі тиген [[Жылқы|жылқының]] екі бүйіріне бірдей [[айран]] құйып, итке жалатады. Күйек кезінде туған төлдер марқая бастаған кезінде көбірек өле бастаса, көгеннің бір бұршағын алып иттің мойнына тағып қойса, төлдің шығыны caп тыйылады деп сенген. «Ит тию» (мешел-рахит) ауруына шалдыққан сәбидің төсіне сүт тамызып, итке жалатса, ауру да иттің тілімен бірге кетіп, аурудан айығады дейді. Ал «ит ауруына» ұшыраған көз тиген баланы иттің қылынан алып, өртеп, ауру балаға иіскетеді де, күйесін баланың бетіне, маңдайына жағып домдаған. Ал көз тиген балаға сол үйдің итінің құлағын кесіп, соның қанын жақса, аурудан айығады дейді халық медицинасында. Аталған «ит тию» және «ит ауру» сырқаттары бойында «ит жыны бар» (ит бейнесіндегі жын) адамның көзі жас балаға тиюден болады деп санайды. Онымен ауырған баланы иттің бас сүйегі салынған суға шомылдырады, иттің басын есіктің босаға таянышына іліп қояды немесе ірімшіктің сарысуына салады. Сондай-ақ бес [[Зират|зираттан]] бес уыс топырақ алып кесеге салып, екінші кесеге баланы салып, 3 немесе 7 күн қатарынан өлшеп отырған. Мұндай домнан басқа, аталған аурудан сақтанудың жолы, қасқыр мен аюдың тісін баланың киіміне тағып қою деп көрген.
Қазақ [[Бақсы|бақсыларының]] арасынан «ит жыны» барлары иттің қылығын көрсетіп «бақсылық» ойнаған. Сонымен бірге олар дертті иттің бас сүйегіне көшірген. Ондай бақсылар мықты болады. Өйткені итке ұқсаған жүйрік, оның үстіне қабаған болғандықтан, аурудың әр түрлі иелерін иттің рухы талап, қуып жібереді деп нанған. Сонымен қатар ауылдың алжып, өздігінен жүре алмай қалған құтпаны мен сырттаны болса жұртқа тастамай «кебежеге салып, түйеге артып алып жүретін болған», - дейді көзқарақты ақсақалдар.
Ит иесі - итін күшік күнінен асыраған ең жақыны, сол үшін итін өлімге қиып, қолы батпайды. ''«Ит өлтірген мұсылман қажыға баратын құқынан айырылады, Мекке топырағын басуға тиіс емес»,''- деп көрілетін қағида бар. Итті қорлау, азаптау немесе мазақ ету адамның басына жаманшылық әкеледі деп көреді халық. Итті атып өлтірген адам «иттің қарғысына» қалады, ұзақ жасамайды, кедейленіп, жарлылыққа, тапшылыққа, жоқшылықтың қаріне ұшырайды деп сенген.<ref name="ReferenceA" /> '''«Ат жақсысы - бозы, ит жақсысы - тазы», -''' деген атам [[қазақ]] тазыны ер жігіттің үш жолдасының бірі дейді: жүйрік ат, құмай тазы, қыран [[бүркіт]]. Ол үшеуін де біреулер алғанда, үлкен көлемде сый, төлемақысын беріп алады. Жақсы иттердің күшігін алғанда, [[Қарғыбау ақы|қарғыбау ақысын]] беріп, күшікке сүт жалатып алады. Көпке әйгілі тұқымның және тазының «қарғыбауы» да қымбатқа түсері сөзсіз. Ағайын адамдар, сондай-ақ құдандалы жекжаттар арасынан күшік асырап алуға тыйым салынады. Себебі «итше ырылдасып», «араз болып кетеді» деп сақтандырады. «Иттің шені - қарғыбау» дейтін қазақтар иелі күшіктің мойнына асыл тұқымнан шыққанына, иесінің шені, салтанатына және дәулет-дәрежесіне қарай қарғыбауын тағады. Ол екі бөліктен тұрады: мойнына тағылатын, ені 3-4 елідей жалпақ, безекті әсем бұлдан, тіпті [[Жібек|жібек матадан]] таққан таспаны - «қарғы», ал оған байланғанын - «бау» дейді. Ішкі бетіне жұмсақ мата мен [[киіз]] салып, сыртын қайыспен құрсаулап, арасын қабыстыра тіккен қарғыбауға күмістен [[құйма]] салып, көз орнатып әшекейлейді.
Бау қарғыға тағылған қысқа тұйық бау болып келеді де, оған екі-үш құлаш ұзын қайыс бау - [[шылбыр]] тағылады. Оның ұшын тіліп немесе тұйықтап, тобыршақ тиек салып қояды да, ат үстінде жетектеген кезде оған қосымша бау жалғап, ұзындығын 5-6 [[Құлаш|құлаштан]] кем етпейді.
Тазы иттерді той, ас, үлкен басқосуларға жүйрік ат, алғыр қыранымен бірге алып барады. Мұндайда, әлбетте, тазының қарғыбауын жаңалап алмастырады. Онымен бірге ит «сыбағасына» қарық болатыны белгілі. Әйгілі тазы күшігіне ақ отаудың сол жағынан мамық төсектен орын бергені жайында әңгімелер кездеседі. Оған тіптен құлынды бие беріп алады. Оны барынша мәпелеп өсіріп, арасында кәнігі тазымен аңға қосып, «ауыздандырып», баулып, бір сонарда өзгелермен жарысып аңға қосады. Алғаш аң алған кезінде «тырнақалды» деп аталатын той жасайды.
1910 жылдары [[Зайсан]] елінде Шәкен болыс деген аңшы Марқакөл жақтағы Қаратай елінің бір жылда жетпістен асқан түлкі, оннан астам қасқыр алған Сарытұйғын деген тазыға қызығып жүреді екен. Шәкеннің немере інісі сол жылдары қатты боранда жылқы бағып жүріп, үсіп қайтыс болады; жаңа үйленген ажарлы Бағди есімді қалыңдығы қалады. Бағдиға, Қаратай елінің биінің баласының жасырын келіп жүргенін сезіп қалған болыс: ''«Жесір ерден кетсе де, елден кетпейді»'',- деген заңға қарамастан, дереу келісім жасап, өзінің келінін Сарытұйғын тазыға айырбастап алады.
Тазы мәселесін алғашқылардың бірі болып зерттеген А.Слудский дерегі бойынша, қазақтар Қараталда тазыны қалыңдыққа берілетін [[Құн|құнға]], яғни 47 [[Байтал|байталға]] сатып алатын болған. Жақсы тазының құны аттың құнынан да кем түспеген. Таза қанды тазылар [[Бөкей Ордасы|Бөкей Ордасында]] да өсірілген және құны өте қымбат, сол кездегі ақшамен 50 сомға тең келген. Кейінде ел кедейленген кезде, аң алатын иттің қарапайым күшігін бір құлынды [[Бие|биеге]] сатып алған жайлар кездескен.
Атақты жүйрік аттармен қоса тазы иттер де ру мен ел арасындағы мәмілеге, бітімгершілікке себеп болған. ''[[Кенесары|Кенесары хан]] қырғыздармен алғашқы ұрыстардың бірінде, Ақыртөбе'' деген жерде, Бүрге батырдың Қалша деген ұлы бастаған 700 жігітін жеңіліске ұшыратып, Қалшаны тұтқынға алады. Қырғыздың Солты, Сарбағыш, Құсшы рулары кеңесіп, Қалығұл батырды басшы қылып елші жібереді. Кенесары әрі-бері ойланып: «Мақұл, мен Қалшаларыңды босатып берейін, сендер солты Есқожаның баласы Баястанның Көкдауыл деген тазысын беріңдер,- дейді. Сол уақытта Көкдауыл тоғыз қасқыр алып, қазақ-қырғызға аты шыққан ит екен. Тазыны көріп, Кенесары сүйінгеннен хан тәжін Қалшаға кигізіп жіберген деген қырғызда әңгіме бар».
Арыс маңында [[Байғабыл бай]] (1870-1953 жж.) [[Конфискация|конфискацияға]] ұшырап, қолында Ұшар, Алғыр атты қос тазысы мен 7-8 қақпаны қалғанда ашаршылық жылдарында (1929-1931 жж.) солармен аң аулап, елді асыраған. Бұл туралы бір ауылды ашаршылықтан құтқарған тазыны халық:<poem>'''Құмай тазы Ұшар-ай, Киік көрсе ұшар-ай,'''</poem>- деп ілтипатпен еске алып отырады.
[[Қазан төңкерісі|Қазан төңкерісінің]] алдында орыс зерттеушілері қазақ даласында 10 мыңға жуық тазы бар деп жазады, қазір тазылардың саны қайта жаңғыра отырып, шамамен 500-ге жетті деседі [[Интернет]] материалдары дерегі.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
Саятшылық қазақтың дәстүрлі аңшылығы. - Алматы: "Алматыкітап", 2007. - 208 бет, суретті. Б. Хинаят, Қ.М. Исабеков. ISBN 9965-24-813-3
[[Санат:Ит тұқымдары]]
8tlcahhovj7sm460ahuyb7jbebaadvn
3693322
3693123
2026-11-08T09:54:28Z
~2026-46472-89
184991
/* Құмай тазыларға қатысты наным-сенім */ Орфографиялық қателер түзетілді
3693322
wikitext
text/x-wiki
{{cleanup}}
{{wikify}}
{{Ит тұқымы
|name = Құмай тазы
|image = Тазы040.jpg
|image_caption = Құмай тазы
|height = 20см - 1м
|weight = 600гр - 70кг
|country = Қазақстан
|year =
|fcigroup =
|fcisection =
|fcinum =
|fcistd =
|category =
|commons = Tazi (dog)
|wikisource =
}}
'''Құмай тазы''' — қазақтың дәстүрлі ит түрі, ұлттық, жеті қазынаға жататын жануар.
== Иттің таралуы мен түрі ==
Мезолит дәуірінде қолға үйретілген ит екі түрлі жабайы
тұқымнан: оңтүстікте шиебөріден, солтүстікте қасқырдан
шығып, жер бетіне тегіс тараған хайуан дейді қазіргі ғылым.
Иттің шығу тегі туралы бір ғана ортақ ит тұқымынан бастау алған және түрлі тұқымдар ұзақ эволюциялық тарихи
дамудың нәтижесі деп қарайтын монофилетикалық және көп
негізден шықты дейтін полифилетикалық теориялар бар. Жартас бетіне салынған суреттерді есептемегенде тазыға ұқсас
кейіптегі бейнелер Мысыр перғауындарының [[ескерткіш]]терінде бейнеленген. Осыдан 3400 жыл бұрынғы деректерде ұзын
сирақты тұрықты, тұмсығы үшкіл, құлақтары тік, құйрықтары
иректеліп дөңгеленген иттер бейнеленген. Қысқасы олардың
сұлбасы тазыға көбірек келіңкірейді (ат пен иттің басқа
тұқымдары бұдан көп кейін бейнеленген, яғни кешірек қолға
үйретілген). Тазының шыққан жері, мекені туралы мәселе аса
тартысты болғанымен қазір адамзаттың көбі [[Солтүстік Африка]] мен Оңтүстік-Батыс Азияның үстіртті даласы деп түсінеді.
Қазіргі кезде тазының таралған аймағында оған жақын
тұқымдас деп айтуға келетін екі түрлі ит тұқымы бар: ол Абиссиния иті (бірақ оның 6 азу тісі бар, әрі шиебөріге жақын. Күллі
ит тұқымдасының азу тісі 8) және үнділердің дол (колсун) иті.
Соңғы тұқым тазы тәрізді аңды үндемей баспалап келіп алады, көп үрмейді, әрі батыл, түсі түлкіге ұқсас. Бірақ олар ну
орманды мекендейді, қимылы баяу, аяқтары шомбал. Мысыр
перғауындарының итіне ұқсайтын, Судан мен Кордофанда тағылау, кесек бітімді иттерді тазының ең көне "туысқаны"
деп долбарланады. Бірақ [[Ніл]] дариясы аңғары қолға үйретілген
тазының шыққан жері деп саналады. Ол аумақтан Араб түбегіне, ары қарай [[Кіші Азия]] мен Парсы жеріне, онан әлемге жаппай таралған делінеді. Осылай таралған иттер бірнеше ондаған
ғасырлар барысында жергілікті жердің аумалы-төкпелі ауа
райына үйлесіп, түрленіп сұрыпталып отырды.
[[Еуропа]]ға қарай арийлермен келген тазы тұқымды иттер
кеңінен таралып, аңшылық пен күн көрудің негізгі арқауына
айналды, солтүстікте Балтық теңізі жағалауына таралды. Ал тазылар бұлардан кейінірек батыс [[Африка]]дан көне [[Испания]] (Иберия) жері арқылы кельттерге, Галлиялықтарға жетіп, солардың
атымен аталатын тазы тұқымдары пайда болғандығын Ұрым
заманындағы жазбаларында жазылған, онан әрі [[Ирландия]],
[[Шотландия]]ға дейін таралған. Соның айғағы қазіргі әлемдегі
көптеген ит тұқымдарының аталған қарт құрлықтан кездесуі. Орта ғасырда тазымен аң аулау, тазыны тарту ету еуропалықтарда үлкен қызығушылыққа ие болған. Әсіресе, ағылшындарда таза қанды тазы иттерді сұрыптау, белгілі мақсаттарға
пайдалану кеңінен етек алған.
Ал араб бәдеуилерінің ермегі болған тазылар арабтардың
дін тарату жорығы кезеңінде [[Азия]]ға кеңінен таралған дейді зерттеушілер. Дін таратумен тазы да бірге келді деуінің себебі [[ислам]]
діні таралған аумақта, дәлірек айтқанда [[Алтай]], [[Гималай]] тауларына дейінгі аралықта (батыста [[Испания]] жерінедейін) арабы тазыға
ұқсас иттер ұшырасады. [[Орта Азия]]ның қатал табиғатына үйлесу
үшін тазыларды ғұндардың итінің сипатына ұқсайтын ұзын
сабалақ жүнді, салпаң құлақты жергілікті тұқыммен будандастырып, жаңа сұрып - шығыстың салпаң құлақ тазысы дүниеге
келді. Оның құйрығы мен шонданайы ұзындау, сабалақ жүнді
иттер еді және оның пайда болған және таралған аймағы тарихи
кезеңіне қарай бұл тұқымды "турік-татар тазысы" деп атауға
болады дейді. Батысқа қарай ығысқан түрік халықтары өзімен
бірге салпаң құлақ тазысын ала келіп, оңтүстік орыс даласы мен
күңгей шығыс [[Еуропа]]да тазыға ұқсас жаңа ит тұқымдарының
пайда болуына негіз етті...
Ал [[мұсылман]] емес халықтарда тазы мүлде беймәлім деуге
келеді. Атақты [[Марко Поло]] моңғол императорларында аушы
құстар мен басы қазандай, кесек тұлғалы иттер туралы тамсана
жазады. [[Монах Иакинф]] қытайлар [[Шығыс Түркістан]]ды иеленгеннен соң ғана тазымен етене таныса бастаған дейді.
[[Махмұд Қашқари]]дің "Диуани лұғат ат-түрік" сөздігінде
(ХІғ.) "тайған" сөзін келтіріп, оған "тазы, алғыр ит" деген
анықтама берді (Қашғари М., Түрік сөздігі, А., 1998, 3-том, 238-бет). Қырғыздар осы күнге дейін тазыны "тайған" деп атайды, ал,
өзге түркілерде тазыны "тазы", "тази" деп атау қалыптасқан. Қазақтар иттің еркегі - төбет немесе арлан, ұрғашысы - қаншық,
бірге туғаны - ұялас, кішкенесін күшік дейді
==Құмай тазылардың тұқымы, түрі==
Тазы қазақ даласына сақ заманында келген деп шамалауға
болады. Шамамен 2000-2500 жылдар бұрын болса керек. Кейбір
тасқа қашалған петроглифтердегі тазыға ұқсас аңшы иттерінің
бейнесіне қарап, бұдан да ертерек замандарда да болған ба деп
болжам жасауға да болады. Дегенмен тақыр тазылар осыдан
бес-алты мың жыл бұрын перғауындар заманында өмір сүрген.
Әйгілі Тутанхамон қабірінің ішінде ажал құдайы Анубис - қара
түсті тазы бейнесінде бейнеленген.
"Қазақ тазысының түп атасы арабтың салюкиі, ол қазақ
даласына [[ислам]] дінін таратқан араб жауынгерлерімен бірге келді",— деген нұсқаны ұсынады. Шынымен, салюки [[Орталық Азия]]
мен [[Кавказ]]ға, Таяу Шығыс пен [[Иран]] арқылы таралған. Қазіргі
салюки тұқымдары қазақ тазысына өте жақын, тек тұрқы сәл
ұзын, бойы сәл сұңғақ, бірақ пошымы мен сымбаты өте жақын
келуі олардың туыстығын қуаттайтындай. Төрт мың жылдай
тарихы бар ол иттердің атауы құм астында қалған Арабтың
Салюк қаласының атымен байланысты туған атау. Дегенмен
ол тұста шумерлерге, ассириялықтарға да таралып үлгергенге
ұқсайды.
[[Сурет:Тазы030.jpg|left|thumb|300px]]
Аң қағатын итін қазақтар "тазы" атауының мәні парсының
"таза, алғыр, жүйрік" деген мағынадағы сөзінен шыққан. Бәлкім
тазы - таза - таза қанды деген мағынадағы сөзінен туған,
ықшамдалу заңдылығына байланысты тазыға ауысуы мүмкін
деп жорамалдайтындар да бар. Қазақ тазысы мен ауған тазысы
[[Орталық Азия]]ға парсы тазысымен бір дәуірде келіп, оны сақтар
мен ауғандар жергілікті табиғи жағдайдың ерекшеліктеріне
сай жетілдіріп, қолдан сұрыптап өткізгенге ұқсайды.
Дегенмен соңғы кездегі зерттеулер [[Орта Азия]]да таралған
тазыларды арабтың слюгги (слугги) аңшы иттерімен будандасудан пайда болған жергілікті тұқым деп есептейді. Тазының
отаны [[Қазақстан]] және [[Түркменстан]] (әредік [[Өзбекстан]] жерінде де өсіріледі) деп есептеледі. Түркмен тазысы қазақ тазысына қарағанда бітімі ұсақтау келеді. Тазы итті Орта Азияның көз
жетпес кең даласының тұрғындары арабы иттерді жергілікті тұқыммен будандастыра отырып, сұрыптау нәтижесінде
шыққан ат үстінде аң аулайтын бекзадалар мен дегдарлардың
ермегіне және малшы-бақташылардың күн көрісі үшін қызмет
еткен тұқым деп есептейді.
Қалай дегенмен VII-VIII ғасырларда қазақ жеріне дін тарата келген арабтармен келген тазы тұқымынан аңшы иттер тарихы басталады. Сонымен бірге жергілікті жерде қалыптасқан
тұқым деген тазының пайда болуы туралы екі түрлі көзқарас
бар. Кезінде орыс отаршылдары көптеп келе бастаған
замандағы зерттеу нәтижелеріне қарасақ (Я.Полферов пікірінше) қазақ жерінде [[Орта Азия]] тазысының өзіндік бір тармағы
көбірек таралған. Оның бойында таулық және қырымдық
тазыларға жақындығы басым болған. Қолдану жағдайына байланысты тазыларды далалық және таулық деп бөлген: далалығы
бойы сұңғақ, жазықта алғыр болса, таулық тазы бітімі кішкене,
қия жартастарда жақсы жүгірген. Қазақ тазысына өте жақын
туыс болып есептелетін ауған тазысының да тақыр жүндісі
жазық аумақта, ал үлпілдек жүндісі суықтау солтүстік аймақта
таралған. Ал қазақ тазысы орыстың аңшы тазысының пайда
болуына септігін тигізген.
Алайда, қазақ жеріне тазы тұқымы онан да бұрын, дәлірек
айтқанда сақ заманында келген. Оның дәлелі тазы пошымды иттердің жартасқа салынған бейнелері, атаудың өзінің
көне парсы тілінен туындауы тегін емес, оның таралуы перғауын
иті - салюки - парсы тазысы, ауған тазысы және қазақ (сақ) тазысы деген болжамды ұсынады.
Қазақтар тазыны жарғақ құлақ тазы және шашақ құлақ
тазы деп екіге бөледі. Оның бірін салюкиден, екіншісін слюггиден таралған тұқым дейтіндіктен біріншісіінің құлағының жарғағы
үлкен, екіншісінің құлағында көп жүн өскен. Шынымен-ақ
жарғақ құлақ тазының құлағында ешқандай жүн болмайды, ал шашақ құлақ тазының құлағының жүні үзын, шашақ
тәрізді болады. Ал бұған қоса "дүрек" (дүрегей тазы) деп аталатын тазы мен қазақы иттердің будандасуынан шыққан терісі
қалың, суыққа шыдамды, денесі кесек, қасқырды алатын батыл
тұқымы да кездеседі. (Дүрек немесе дүрегей тазы қасқырдың
аяқ тарамысын қиып жібереді.)
Тазы - орташа ғана бойы бар жүйрік ит, жүні тықыр, оның
есесіне, құйрығы мен салпаң құлағының ұшын ұзын шашақты
жүн басқан. Басқа аңшы иттерге қарағанда бұлар ақылдырақ,
иесіне шын берілген, адамға жұғысқыш, ал өзге иттерге
өшпенділеу келеді. Өздері өте батыл әрі орасан жүйрік болады.
Тазылар күшті болмайды, бірақ денелері сидам, арық, жеңіл,
жүйрік әрі өжет келеді. Олар қуса жетеді де, қашса құтылады.
Қоян, түлкі сияқты ұсақ аңдарды олар құтқармайды. Айлаға
икемділігі сондай, тазылар аяғын сындыру, қайыру, мойнын
шығару деген кінаратқа ұрынбайды.
Тазыларды тұқымына қарай қазақтар құмай, құмай тазы;
таза қандылығы мен түгіне қарай құны, құны тазы; будандасқан болса дүрегей, дүрегей тазы, қайың, қайың қаптал деп
бөледі. Мұның соңғылары қасқыр алатын күшті иттер. Олар
жалғыз-жарым да, екеулеп немесе тобымен жүріп, "ұтылап"
аң алады, ал үйретілген болса, аушы құспен де тізе қосып
қимылдайды. Тазы иттердің түгі салыстырмалы түрде аз,
сұйықтау келеді. Ал кескін-сымбатына қарай таулы, орманды
өңірдегі аңшыл иттер ірі сүйекті, шомбал денелі болса, далалы,
құмды өңірлерде дене бітімі шағын, шарғылау келеді.
==Қазақ жерінде таралған тазының бірнеше түрі бар==
Қазақ жерінде таралған тазының бірнеше түрі бар. Мысалы, самарқанның тазысы - аласа бойлы, бірақ
мүше-мүшесі әсем де сүйкімді болған. Жем бойы мен [[Aтыpay]]
бойындағы қазақтардың тазылары - табан жүні мен
құлағындағы шашағының ұзындығымен ерекшеленеді. Ең
соңында, [[Оңтүстік Сібір]] тазыларына келер болсақ, олар
табанының сүйірленіп бітісімен, сондай-ақ өздерінің өте күштілігімен дараланады. Бұлар [[Ертіс]] бойында таралған. Ал орыс
деректерінде [[Түркістан]] тазысы аталған тазылар қазақ жерінің
оңтүстік пен солтүстік-батыс өңірлерінде көптеп таралған.
[[Сібір]] тазылары қазақ жерінде ғана емес, батысқа дейін жеткен
таңдаулы аң алғыш тұқым. 1889 ж. Сібірде самоед тайпалары
арасында үш ай болған британ зоологы Ернст Килбурн, онан
кейін [[Орал]] бойына және Батыс Сібірден әкелген ит тұқымын
лайкаға ұқсас самоед тазысы атаған тұқым осы атпен [[Еуропа]]да
таралған.
Қазақ жерінде тазының құмай, қайың қаптал, ауған, орыс,
түрікмен деген түрлері ұшырасқан. Қазақы тазыны тау тазысы
және дала тазысы деп бөлген. Шоқтығының биіктігі 80-85 см
аралығында.
Ал қазақ тазысына ең жақын деп айтып өткен ауған тазысы әлемдегі ең дегдар тұқымға саналады, бойы 70-74 см, мінезі
қатаңдау болғанымен иесіне шексіз берілген, тамаққа талғампаз, жеке емес, иесімен бірге үйде тұрғанды сүйетін тұқым. Ол
өз олжасын көзімен торуылдап, жіті бақылау арқылы алады.
Тіпті иесінің көмегінсіз өз бетімен аң аулайтын тұқым. Оның
әлемге кеңінен таралып, үлкен қызығушылыққа ие болуы - батыс елдерінің әскери жорықтарымен тура байланысты. XIX ғ.
екінші жартысынан батыс әлеміне белгілі болған ауған тазысын
британ әскерилері алып келген, 1907 жылдан тіптен көптеп келіп
тазының түрлі желілерін (линияларын) [[Еуропа]]да дүниеге әкелген. Дегенмен онан сәл бұрын 1809 ж. салынған сүрет, 1813 ж. [[Лондон]]да
жарық көрген болатын. 1920 ж. Ауғанстанның оңтүстігіндегі
Балукыстаннан апарған тазы [[Шотландия]]да, солтүстіктен
апарғаны [[Англия]]да, онан әрі [[Америка]] құрлығына таралып, дербес желіні (линияны) дүниеге әкелген. Теңдесі жоқ сұлу бітімге ие ауған
тазысы мен араб салюкиін өсіретіндер арасында 1960 жылдардан бастап Dog World кәсіби журналының бетінде басталған
дау әлі бір мәмілеге жеткен жоқ. Бір тобы (Waters бастаған)
тазыны салюкиден шыққан дейді де ежелгі Мысыр мен [[Месопотамия]], парсы жерінде табылған б.з.д. 4 мың жыл бұрынғы
ит қаңқалары Ауғанстан жерінен ұшыраспайтындығын алға
тартады. Сауда-саттық арқасында ауған жеріне әкелінген иттер жергілікті ортаға бейімделген дейді. Оған қоса салюкидің
иығы мен санына, кейде басына қарай үлпілдек, мақта тәрізді
жүн ұшырасуы сирек кездеспейді деген уәжді алға тартады.
Ауған жеріне жеткен салюки биік таулы өңірге бейімделуден жүні қалың, жүндес болып, ұзара түскен, тіптен жағы, арқа
жота, құйрығына дейін түк біткен. Ауған тазысының 6 бірдей
сұрпы бар болғанымен климаттық негізінен екі түрге бөледі:
күнгей, батыс өңірдегілері жүндері сұйықтау әрі ашық түсті
болса, солтүстіктегілері баран түсті, қою жүндес.
Кезінде қазақ жерінде кең таралған тазы иттердің Кеңес өкіметі жылдарында санының күрт кемуіне алаңдаған осы тақырыпты арнайы зерттеген А.А.Слудский дабыл қағып, оларды қорғауға алу қажеттігін ескерткен еді. Алайда Кеңес өкіметі кезіндегі отарлаушылық саясат жергілікті жердегі елдің бет бейнесі мен жердің экологиясына ғана зардабын тигізіп қойған жоқ, тіптен ит пен тазының тұқымына да салқынын тигізді. "Әр кезеңде қазақ жеріне келген бөгде ұлт-ұлыс өкілдерінің өздерімен бірге ала келген иттерімен араласып, будандасқан соң небір түрлі дүрегей тұқымдар пайда болып, тазы мен төбеттің тұқымы азып кетті",- дейді итбегі (кинолог) мамандар. Қолда қалай болса солай ұсталған тазылар осылай дүрегейленді, мылтықтың көбірек қолданылуы олардың аңға пайдалану парқын азайтты.
Осы мәселе дер кезінде көтеріліп, [[Түркістан облысы]], [[Түркістан ауданы]], [[Бәйдібек ауданы]], тазыларын көптеп әкеліп қан жаңғырту, тазы тұқымын сақтап қалу шаралары жүрілген-ді. Тазылардың түр-түсіне тоқталар болсақ, қазақ жерінде кездескен тазылар туралы деректерде оның қара, сары, көкшіл сұр болады. Көк тазылар өте жоғары бағаланады.
Егемендіктен соңғы жылдардағы кәсібилер мен әуесқойлардың тізе қосып қимылдап, ұлттың дәстүрлі мәдениетін замана талабына сай ермек ісіне (хоббиына) айналдырған азаматтардың қолдауымен қазір тазы тұқымын сақтап қалу, санын өсіру, асылдандыру, түрлі кәсіптік шаралар ұйымдастыру арқасында қазір
[[Қазақстан]]да таза тұқымды тазылардың саны жарты мыңнан ғана асты...
[[Сурет:Тазы020.jpg|thumb|350px]]
Қасқыр мен түлкіні қатар алатын қазақ (қыпшақ) тазыларымен будандастырып, тұқымын асылдандыра отырып Орталық Россияда аң қағатын орыс тазысының (борзая) кейінгі орта ғасырда дүниеге келгендігі тарихтан белгілі. XI ғ. француз Генрик I үйленген орыстың Мудрый Ярославтың қызы некесі кезінде орыс тазысы борзая туралы алғашқы дерек жазылған.
Олар аң қаққыш, әрі суыққа төзімді, ұзақта суыт жүріске шыдамды, жүріске мықты келетін борзаямен аң аулау 1861 ж.
басыбайлылықты жойғанға дейін жақсы дамыды. Өздерімен
бірге батысқа қарай алып жеткен ит тұқымдарын сақтап қалған
Анадолы түріктерінде қаңғал (қаңлы), ақбас, қарабас деп аталатын, ал мадьярларда (венгрлерде) кувас, комондор (құмандұр) аталатын иттің тамаша тұқымдары бүгіндері әлемге әйгілі.
== Тазы иттің бітімі туралы ==
Тазының екі аяғы дене тұрқымен салыстырғанда ұзын болуы, оның қозғалысына қолайлылық тудырады. Оған қоса артқы аяқтары мен ондағы бұлшық еттер өте жақсы дамығаны, ал құрсағы жіңішке болып қазақтар "қаншырдай" қатқан деп атайтын іші жотасына қарай жақын бітуі тазының қозғалысын өте қолайлы етеді. Биіктігі сиырдың бұзауындай, көсілгенде есік пен төрдей жерге жететін келісті қазақ тазысының адымы ұзын, қимылы ширақ, ұмтылған жерден шабан-шалағай аңды құтқармайтын алғыр келеді.
Тазының жылдам, ширақ қозғалуына оның сүйек қаңқаларының берік жетілгендігі, шеміршек, жұлын-тұтасының, сүйектер мен сіңір-тарамысының бір-бірінің қимыл-қозғалысын икемдей, шапшаңдыққа келтіре алатындығымен тура байланысты. Мойын омыртқа жетеу, ауыз омыртқасы қанаты жұқа, жалпақ, артқа қарай көсіле жатқан, үстінде шүйделі төмпегі болмайды. Арқа омыртқа он үш, олардың жоталық өсінділері жуан, алдыңғы омыртқалар да иіле келген. Оған ұштасқан он үш жұп қабырғаның тоғызы дөңгеленіп, иіліп тұрады. Олардың ұшы бір-бірімен біте қайнасып кеткендіктен, төстің етегінде бар болғаны сегіз (!) өскін байқалады. Көкірек қуысының тереңдігі қабырғалардың ұзындығына тікелей байланысты. Шоқтығы денесінің артқы жағынан биіктеу келеді. Иттің бел омыртқасы жетеу, қанаттары алға сүйірлене жантайған, ұштары жуандау. Арқа жон тұсы төмен қарай ойысып, қайқы белденіп келеді де, бел тұсынан жоғары қарай томпайып кетеді.
Тұрық тұтасының ең қозғалмалы бөлігі болып саналатын құйрық омыртқалар саны итте 18-22, артқа қарай кішірейе береді. Дегенмен бұлшықеттің омыртқалық басы алғашқы құйрық омыртқаларынан басталады.
Төс сүйегі бір-бірімен шеміршек арқылы байланысқан, пішіні төрт қырлы сегіз буынтықтан (сегменттен) тұрады. Оның дөңгелек жиектігі, тұтқасы мен семсер тәрізді шеміршегі мөлшері жағынан кішілеу және жалпақ болып келеді.
Итте жауырын қыры буын ойысына дейін созылған, құстұмсық өсіндісі шодырайып шыққан, оған сіңірлі еттер берік бекіген. Иттің ортан жілігі жіңішке, асықты жілігі иіліп келген, ал тоқпақ жілігі жіңішке, төменгі басы сәл иіліңкіреп тұрады, бас жағында тесігі көрінеді. Ит тізесінің төменгі қатарында кәрі жілік және ортаңғы сүйектер қосылып кеткен, әрі сәл ғана иіліңкі келеді (кәндек иттерде ол өте иілген). Ал жіліншік сүйектері жақсы дамыған. Олардың шеткісі қысқа, ортасындағы екеуі ұзын болғандықтан, ортадағысының (үшінші, төртіншісінің) ізі анық түседі. Бірінші башпайы (ол көп иттерде болмайды немесе екінші башпаймен ұстасып кеткен) қысқа болғандықтан ізі жерге басылмайды. Бақайдың ұзын жазғыш бұлшықеті алдыңғы асықты жілік бұлшықетін жауып жатады және екінші және шеткі бақайларға бекиді.
Иттің бөксесі мен саны өте күшті әрі қуатты келеді. Олар денені алға лақтырып, тазылардың қозғалысына екпін беретін, алға қарай серпінді итермелейтін қызмет атқарады. Сонымен бірге, әсіресе тазының мойын, арқа және жамбастың жалпақ еттері, мықынды бүгетін және құйымшақ еттері, құрсақ қабырғасының айқыш-ұйқыш келген еттері мен төс бұлшықеттерінің жақсы дамуы - оның шапшаң қозғалысының бірден-бір кепілі. Бұлшық етіндегі талшықтары басқа жануарларға қарағанда салыстырмалы түрде көп. Итте өкше бұлшықеті болмайды, тек тобық сүйегінің сыртқы байламымен асықты жіліктің айдаршығынан басталады.
Иттің басындағы ми сауыты мен бет көлемі бір-біріне пара-пар, яғни 1:1 шамасында. Бас сүйегі екі-үш қабат қабыршақшадан тұрады, орталары ауаға толы келеді. Итте сүт тісі 28, ересектерінде 42 тіс болады, олар қысқасауытты тістерге жатады. Тұрақты тістердің жанасу беттерінде үш-үштен өткір тісшелер болады. Сойдақ тістер конус тәрізді, бір ғана тісшесі бар, көлемі кішілеу тісті "ит тіс" дейді. Тістер қабу, қорғану, ұсату міндетін атқарады. Жақсы тазылардың астыңғы, үстіңгі тіс қатары бір-бірімен жымдасып тұрады, яғни жоғарғы маңдай тіс сыртынан 1/3 бөлігіне дейін айқасып келеді. Ондайда артқы азу тістер бір-бірімен беттесіп келеді.
Аң алатын иттің жотасы, жоны кейін толық бұлшық етті нығыз болып келеді. Терең келген төс жағынан құрсағы артқа қарай дөңгеленіп келіп құйымшақтың тұсына неғұрлым жақын орналасқан. Ондай кейіпті қазақтар арыстанның ұрғашысының құрсағына теңеп, "қаншырдай қатқан" құрсақ деп есептейді.
Қарын мен ішектердің сыртынан шарбы жауып тұратындықтан, құрсақты суық тиюден сақтайды. Сондықтан иттер суық сазды жерлерде бауырын төсеп жата береді. Ит бауырының салыстырмалы мөлшері басқа жануарларға қарағанда көлемді келеді. Итте жүрек 3-ші қабырға мен 7-ші қабырға аралығында жантая орналасқан.
[[https://kk.wikipedia.org/wiki/Сурет:Саяхатшалық010.jpg|link=Сурет:Саяхатшалық010.jpg|солға|нобай|450x450 нүкте]]
Иттің еріндері жұқа және нашар қозғалады. Ауыз саңылауы ұзынынан созылып, оның езулері үшінші-төртінші азу тістерінің қатарына дейін жетеді. Төменгі ерні алға салпиып озып шығып тұрады. Иттің өңеші орасан үлкен болып кеңи алады, оның асқазанға ұласқан тұсында жауып тұратын "қақпақ" тәрізді өскіні болмайды. Сондықтан да ит өте оңай құсып тастайды. Саятта итті тамақтандырмай шығуға тырысатындығы соған байланысты. Құрсақ пен кеуде қуыстарының арасындағы көк ет тыныс алуда қосымша міндет атқарады. Итте күрек тістері жақсы жетілген, сойдақ тістері жіңішке әрі иіліп келген, ал азу тістері доғал әрі шайнауға бейімделген. Иттің астыңғы, үстіңгі тіс қатары жақсы жымдасып, үстіңгі жағы астыңғы қатарының 1/3-ін жауып тұрса жақсылықтың нышаны дейді. Tic қатары жымдаспаған, озық шыққан немесе кемиек болып жетпей тұрса, ондай иттер тазы бола алмайды.
Иттің үш қабаттан тұратын терісінің арасында май шығаратын бездер терінің түгін майлап тұратындықтан, түгі жылтырап тұрады, суықта дене жылуынан айырылмай аязға төзімді келетін себебі сондықтан.
Қазақтар "есті жануар" деп қасиет тұтатын иттің миы мен сезім қабілетін зерттеу нәтижелері оның миында әрбір әрекетті басқаратын (есту, көру, сезу, қимыл, тепе-теңдік, дәм сезу, сипау және т.б.) орталықтары өте күрделі байланыста екендігін айтады. Әсіресе, өте жақсы дамыған иіс сезу мүшесінің көмегімен он литр суға еріген бір шөкім тұздың иісін де сезе алады дейді. Неміс қойшы итіне жүргізілген зерттеулер оның өн бойы мен миындағы иіс сезу аумағы 1,5x1,5 метрлік (үлкен кілемдей) аумақты алатындығын анықтаған. Бұл көрсеткіш адамда 5x5 см. Иттер "танауымен" ұйықтайды, яғни ұйықтап жатқан кезде не болғандығын, иіске қатысты оқиға болса, ол дереу ажыратып, іске кіріседі екен. Иттің бұл қабілеті тазыда иіс пен із "сезу" үдерісінде маңызды міндет атқарады. Ол туабітті иісшілдігіне қоса, үйрету барысында көндіктіруге тура байланысты болады дейді бүгінгі күнгі тазы ұстаушылар.
Сондай-ақ көз жанарының ойнақшып қозғалуы мен көзінің қырағылығы да ширақ қимылдауына үлкен көмек көрсетеді, көзқарасы өткір, байқампаздығы жоғары, қараңғыда да жақсы көреді, өң-түсті жақсы ажырата алатындығы белгілі болып отыр (бұрындар иттің көру қабілеті осал деп келгенді). Ал есту жағына келсек, ит өте сақ, ол секундына 30-40 мың тербелісті, тіптен 70-100 мың тербелісті қабылдап, ажырата алады екен ([[Адам|адамда]] бұл көрсеткіш 16-18 мың аралығында). Иттерді сабау немесе жекіп ұрсу олардың агрессив әрекетін, қарсыласуын арттыра түседі. Танауындағы "мұрты" мен "сақалы" түнде адастырмайтын бағдар нұсқаушы қызметін атқарады.
[[https://kk.wikipedia.org/wiki/Сурет:Тазы011.jpg|link=Сурет:Тазы011.jpg|нобай|389x389 нүкте]]
Иттің ерекше қимылы мен шұғыл қозғалысы, соның ішінде тазының ересен қозғалысы оның дене бітімінің сипатымен тура байланысты: атап айтсақ, өзінше бір ерекше механикалық тетікке, яки аспалы көпірге ұқсайды. Мұндағы көпірдің екі жағындағы таянышы - алдыңғы және артқы аяқтар, ал оның арасындағы параболалық торланған құрылмасының (конструкциясының) орнында қаңқаның қозғалмайтын (статикалық) бөлігі жүреді. Ал бас, мойын, құйрық пен құйымшақ - көпірдің екі жақ шетіндегі кіреберіс рөлінде. Жотадағы еттер мен сіңірлер, құрсақ, төс қуысындағы ет, шеміршек, қабырға, тері - барлығы жайшылықта және жүгірген кездегі дене массасын тең бөле отырып, омыртқалар қаңқасының бүгіліп-жазылуын, кинематикалық үйлесімді қимыл, ширақ қозғалыс жасауын қамтамасыз етеді.
Иттің омыртқа қаңқасы өте қозғалмалы болғандықтан, жүгірген кезде артқы аяғы денесінің "жалғасы" тәрізді үйлесе қимылдайды. Ит жай жүрген кезде төрт аяғы қайшылай (диагональды түрде) қимылдай отырып, дененің салмағын екі аяғы "алып жүреді", ізі бір сызық бойына түседі. Сирақтарының дұрыс бітпеуі мен олардың өзара сәйкестігі (пропорциясы), сәйкес келмеген мүшелер қимылды тежейтіндігі белгілі. Сондықтан да тазы денесінің сипаты мен өлшемдері ''стандарт'' іспетті қабылданады.
Тазы денесінің шұғыл, ширақ қозғалысы дененің ауырлық нүктесімен байланыста болады: қазан толмас шеміршегінің артында «тұрған» (басқа жануарларда алға қарай) нүкте басын көтеріп, құйрығын жазған кезде артқа жылжиды. Яғни, көсіліп жүгірген кезде тазы денесінің дәл ортасында ауырлық нүктесі түседі де, тепе-теңдігін тауып, алдыңғы және артқы аяқтарға (қол мен санға) біркелкі күш қысым түседі. Ол жылдам қозғалуға әрі ұзақ уақыт мүшелердің шаршамауын қамтамасыз етеді. Ал жайшылықта тұрғанда иттің дене салмағының 2/3 бөлігі алдыңғы аяққа түседі.
Айталық, тұрқы қысқа иттің ауырлық нүктесі алға кетеді, жүгірген кезде аяқтарын «кісе басып» алады, яки артқы аяғы алдыңғы аяғын өкшесінен басып отырады. Мұндайда ит артқы аяғын баяу тастайды, көсіле алмай, аңның артынан жүгірген кезде баяулап, шабандап қалады. Бүлкілдеп желген кезде денесі селкілдеп, алдыңғы оң аяқтың қозғалысымен сол жақ артқы аяқ бірге жүрген кездегі қимылы тәрізді «қайшылай» қимылдайды. Артқы аяқтың күші алға итермелеп отырады. Тазының сымбатты келіскен бітімі желген кезде алдыңғы аяқ ізіне артқы аяқ дөп келеді. Ал денесі қиралаңдап, ізі ирелеңдей түссе - ол тазыға тән емес, дүрегей иттің қозғалысы саналады.
[[https://kk.wikipedia.org/wiki/Сурет:Тазы_010.jpg|link=Сурет:Тазы_010.jpg|нобай|366x366 нүкте]]
Итке тән жылдам қозғалыс, секеңдеп көсіле шабу. Қозғалысқа икемді омыртқа тұтасы, мықты бұлшықетті ит, артқы аяғынан үлкен екпінмен алдыңғы аяғына қарай секіреді; жотасы домалана бүкірейіп, артқы аяғын алға қарай жазады. Жерге артқы аяғы алдыңғысынан озып жетеді. Иттің көсіле жүгіруіне жалпақ, қиғаш біткен жауырын, кең иық, бұлшық етке толы ұзын сан, сәл ғана дөңес серіппе тәрізді созылған арқа мен құйымшақ - барлығы үйлесе икемделіп үлкен мүмкіндік тудырады. Қазақтар айтатын: аса үлкен жылдамдықпен көсіле жүгіруіне (ұшуына) жоғарыдағы етпен, сүйекпен қатар, құрсақтың бұлшық еттері, тізе және артқы аяқтың секіретін еттері араласады. Қартайған немесе болдырған иттер «жорғалайды», яғни бір жағының алдыңғы, артқы аяқтары қатар қозғалады. Мұндайда ит қисалаңдап, тепе-теңдігін әрең табады.
Иттің қолы немесе алдыңғы аяғына жанынан қарағанда, ені қысқа жауырыны артқа қарай сәл қисая кеткен, ал ортан жілігі қолдың бойымен алға сәл ғана еңкейген болса, бұл түзу бітіс деп санайды (жіліктік жауырын артқа кеткен болса ол дұрыс емес). Жауырын қабырғаға жымдасып, жабысып алдынан қарағанда тіп-тік жерді басып тұрса жақсы. Иттің сирағы етсіз, тарамысты, шертіп керіп тұрады. Алдыңғы аяқтың басқан ізі бір-бірінен алшақ, талтақ немесе шалыс басса, аяғының басы екі жаққа ақсиып тұрса немесе маймақ болса, ол жақсылықтың нышаны емес. Ал құйрық түбінің төменгі тұсы, артқы аяқтың жайшылықта тұрғанда маңдайына дөп келіп тұрса, ол иттің қозғалысы, аяқ алысын «жақсы» деп жатады қазақтар. Артқы аяқ дұрыс бітпесе, ит аяғын сиырша сүйреп талтаңдап немесе маймылша тойтаңдап жүреді, ондайлар аң қуған кезде алысқа жүгіре алмайды.
Жайшылықта тұрған иттің бұлшықеттері барлығы жұмыс жасайтындықтан, ол оңай шаршайды да, жерге бір қырынан жата кетіп дем алады. Бұлайша қырындап жатқан иттің бұлшықеттеріне күш түспейді, ал жанбасымен шоқиып отырған иттің бұлшықеттері жақсы дем алады. Сондықтан тазыны үйреткен, баулыған кезде оны шоқитып отырғызуға немесе қырынан жатқызуға көп көңіл бөледі.<ref name="ReferenceA" />
== Құмай тазыларға қатысты наным-сенім ==
Қазақта баланы қырқынан шығысымен [[ақын]], [[шешен]], [[батыр]] тәрізді атақты адамның (т.б.) үзеңгісінен өткізіп алу ғұрпы сияқты, иттің күшігін де белгілі адамдардың [[Үзеңгі|үзеңгісінен]] өткізіп алатын ырым бар.
''"Бала мен күшікті [[Үзеңгі|үзеңгіден]] өткізу ғұрпы б.з.б. II ғасырларда [[Көшпенді халықтар|көшпенділердің]] үзеңгіні ойлап тауып, салтаттылық мәдениетті жоғары сатыға көтеріп, қаһарлы күшке айналдырған дәуірден бастау алады"'', - дейді зерттеуші А.Тоқтабаев. Адамзат тарихында [[садақ]] пен жақ, дөңгелек сияқты айтулы бетбұрыс жасаған үзеңгіні - қаттылық пен беріктіктің, алысқа жорту мен шабуылдың тиянағы дегеннен осы ырым туған дейді ол. Иттің бағзы замандардағы тотем-бабаға айналғандығының белгісі итжейде салтынан байқаймыз. Ол тек қазақта ғана емес, көптеген түрік халықтарына ортақ салт: қазақ, қырғыз, өзбек және татарларда сақталып қалған «итжейде», «иткөйлек», «эт кулмәк» ғұрпының мәні ортақ. Оны нәресте туғанда кигізеді. Иткөйлекті (итжейдені) көп жасаған адамның киімінің қалдығынан жеңі мен бойын тұтас пішіп, жағасын ойып, шетін бүкпей, жас баланың [[нәзік]] етіне батпауы үшін тігісті сыртына қарата тепшіп тігеді. Сәби қырқынан шыққан соң иткөйлегін шешіп, оны әр түрлі [[қант]], [[кәмпит]], [[өрік]]-[[мейіз]] сияқты тәттілерге толтырып, иттің мойнына байлап қоя берген.
Балалар итті қуып, тәттілерді алып, мәз-мейрам болады, итжейдені иесіне әкеліп тапсырады. Бұл ғұрып «ит қуу» деп аталады, мәні - сәбидің пәле-жаласын қырық жаны бар хайуан - ит өзімен бірге алып кетеді деп сенген. Ал керісінше, балаға иттің жүйрік, ақылы озық, алғыр қасиеттері дариды, сәби күшікше бауырын тез көтеріп, тәні сау, жаны берік, «итжанды» (иттің қырық жаны бар дейді қазақ) деп ырымдайды. Баланың иткөйлегін сақтап, жолға, сапарға шыққанда өзімен бірге алып жүрсе - пәле-жаладан сақтап, жолын ашады, «баланың періштесі қағып, аман апарып, есен әкеледі сапардан» деп сенген.
Адамның басына қонған құт пен шаңыраққа келген ырыс көбіне ит болып келеді: сол үйге құтпан ит немесе алғыр тазы бітеді де, ол адамның барлық тілеуін жүзеге асырып, мұратына жеткізеді дейді қазақ сенімінде. Жаңа үйленген жастарға үбірлі-шүбірлі, дені сау, берік болсын (итше күшіктесін) деген ырыммен (магия) жас келіннің көйлегінің етегінен итке жем бергізеді. Аяғы ауыр әйел жерігі қанғанша итке «кет» деп айтуға тыйым салынған.
Қазақ қартайып, алжыған иттің аузына май тығып, басын күн батысқа (немесе оңтүстік-батысқа / құбылаға) қаратып, малша бауыздап өлтіріп, көметін болған. Манси мен угрлерде және алтайлықтарда итті ағаш [[Науа|науаларға]] жерлеп, бір аяғына қызыл, екінші аяғына қара таспа жіп байлап, иттің денесін әсемдеген. [[Моңғолдар]] [[Қазақтар|қазақтарға]] ұқсас жолмен өлтірілген иттің құйрығын кесіп, басына жастайтын және түскен келінді итке тағзым еткізеді. Ол үшін жас келін қайын атасына сәлем етіп, отқа май құйған соң, үлкен үйдің итіне тәу етеді. Үйге ит енгізіледі де [[келін]] етегіне салып ет беріп, сүт жалатып, арнайы тілек айтады.
Қазақта бұған ұқсас [[салт]] - ұрын барған күйеуге «ит ырылдатар» салты. Қалыңдыққа келе жатқан күйеу үйге таянғанда, алдынан шыққан бір әйел жүресінен отыра қалып, ит болып ырылдап, кәде алады. Халық [[Театр|театрының]] бір көрінісіне айналған бұл салттың арғы тегі көне наным-сеніммен астарлас. Осы бір хайуанға қатысты өте ертеде қалыптасқан нанымның бірі: бағзыда [[ғұндар]] өлікті жерлегенде «Онгонды (аруақты) көкке ертіп шығады» деген иланыммен итті де ертіп баратын болса, көне түркі тайпаларында тарихын, атауын, [[Тотем|тотемін]] барақпен (итпен) байланыстырады. Қазақта да мұндай руларды, жер-су атауларын ондап кездестіреміз (қазақ генеалогиясындағы Ителгі, Итемген, Ителі, Барақ т.с.с. атаулар). Иттің етін жайшылықта басқа халықтардағыдай (корей, қытай) жемегенімен, зәрушілікте өкпе құртына, көз шымылдықтанып, бас айналғанға, жазылмайтын жараларға қарсы ем, дәрі ретінде қолданады. Іште өлген баланы түсіруге иттің ені мен шыбығын қатар қолданған жағдайлар ел арасында ұшырасқан екен. Бұл дом (ем-дом, емдеу) шығыстық көрші жұрттардан ауысқан болуы ықтимал.
Тазы иттің алғаш өз бетімен аң алуын '''«тырнақалды»''' құрметіне ауылдастары жиналып, қайырлы болсын айтып, қуанышқа кішігірім той жасайды. Аңшылармен бірге [[Саят|саятқа]] шығып, аң олжасын, әсіресе түлкі байланған кісінің өзі қуанышына ауылдастарын ортақтастырып, тілек жасайтын жоралғысы бойынша бүкіл ауыл аңшының үйіне жиналып, қыстың ұзақ сары таңын ойын-күлкі, өлең-жырмен өткізеді.
Аңшы [[Олжа|олжасының]] етінен аяғы ауыр әйелдер ауыз тисе, мылтық пен қақпаны қырсығып қалады. Өйткені жүкті ананың арғы әлеммен байланысы бар, [[Құрсақ|құрсақтағы]] ұрпақ бергі әлемге әлі үлгеріп келмеген. Бұндай сәтсіздікке душар болған аяғы ауыр әйел аңның етіне аңсары ауып, жерік болып тұрса, аңшы құралына «ақырлық» деп аталатын ақ түсті матадан байлап, аңшыға кәдесін беріп барып еттен ауыз тиеді. Егер олай етпесе, аңшы құралы мен сайманы қырсығып аң алмай қалса, аңшы оны аптайды. Ол үшін сайманға ([[мылтық]], [[қақпан]]) үш дана ширатылған жіп байлап, үш мәрте жерге ұрған соң, сумен шайып жібереді де: «''Ата (қақпанға қаба) алмасаң саған серт, Атылмасаң (қаба алмасаң) маған серт, Аңның етін жеген жүкті әйелге қоса серт», -'' деп «серттескен» соң, шоқпен сырықтап тазалайды.
Тазымен болсын, бүркітпен болсын саятқа шыққан кезде бөгде кісімен кездесе қалған аңшылар тобының адамы «Байлансын-ақ» дейді. Ал: «Байлансын-ақ», - деп ол бұрын айтса, сендер: «Майлы шұжық айлансын-ақ»,- деп тілектестік білдіреді. Саятта келе жатқанда алдынан шыққан көлденең адамның тіл-көзі тазы мен құсқа тимесін деген ниеттен туған. Сондықтан да аңшы басқа сөзбен емес, «Байлансын-ақ» деп айқай салып амандасып, қаскөй рухтарды осы құдіретті сөзбен матап, аңды да буып, шырмап тастауды ойласа керек.
''«Соңғы түйенің жүгі ауыр...»'' деудің итке қатыстылығы туралы. Қазақ ұғымында: «Ит жеті ырыстың біреуі», ''«Итті тепкен ырысты тебеді»'' деп, шаңырақтың құт-берекесі мен ырысы итпен сабақтаса жүреді деп сенген. Ауызекі тілде күніне сан қайталанатын, мәтелге айналған «Соңғы түйенің жүгі ауыр» тіркесі итке қатысты, онымен үйдің ырысы-берекесі, ырыздығы сабақтасып жүреді деген сенімнен туындаған.
Далалықтар үшін көш салтанатынан асқан қызық аз. Жететін жері шалғай болғандықтан, әрі жаңа қонысқа ерте жетіп, ісін жайғап алу үшін көшуге белгіленген сәтті күн азаннан көш қамына кірісетін. Абыр-сабыр болған ауылдар үйлерін жығып, түйеге жүгін тиегенде ең соңына қарай шаңырақты және ескі жұртта қалған дүние-мүлікті тиейтіні белгілі. Олар - тезек, оның жабуы, сырық, бақан, арқан, көген т.б. Әрине, үйге әсте енгізілмейтін, тыста жататын, ауылдың құтына саналатын сырттанның «итаяғы» да соңында қалады. Олар жайшылықта көзге елене бермесе де, көш салтанатында ерекше сый-құрметке ие болады. Итаяқты май басқан құрым шоқпыттың біріне орайды да, жегінге, жүк артуға жаңадан үйретіліп жүрген торым, я буыршынның біріне ұсақ-түйек жүкпен бірге арта салады. Немесе ең соңғы түйенің бірінің теңіне іле салады. Осылайша жүк әбден тиеліп болған соң, «соңғы түйенің жүгі ауыр» дегенді айтып, көш ескі жұрттан қозғалады. Осылайша бұл тіркес жүктің ауыр, жеңілдігіне қарай емес, ауылдың ырысына деген [[ілтипат]] пен құрметтің үлкендігіне сай туындаған деседі.
Иттің ас-су ішетін итаяғы тек ағаштың безінен ойып, әшекейлеп жасалады, темірден болса, ырыс кетеді деп ырымдайды қазақ [[Дәстүр|дәстүрінде]]. Әбден ескіріп тозған итаяқты отқа жақпайды, жаңғыртып жаңаламайды. Ұзаққа дейін тілі шықпаған немесе кекеш, тұтықпа, быдық болып жүрген балаға «итаяқтан» су ішкізсе кінәратынан арылады деп сенген. Сауын малының желіні ісінсе, итаяқты отқа қыздырады да, онымен ауру желінді ұрып домдайды. Алайда итаяқты үйге кіргізуге, оған ожаумен ас-су құюға қатаң тыйым салынады.
«Ит итаяғын жаламай көңілі көншімес» деп, тойып тұрса да, кешкісін үйдің әйелі итаяққа бірдеңе салып беруі шарт. Өйткені «Аш ит үреген де өреген» деп, аш ит табаны қышып керуенге ерсе немесе ауыл аралап жүрсе, үйдің құтын өзгеге аударып жіберуі мүмкін деп қауіпсінген.
Итті ем-дом жасауға да жиі пайдаланған. Өлі тиген [[Жылқы|жылқының]] екі бүйіріне бірдей [[айран]] құйып, итке жалатады. Күйек кезінде туған төлдер марқая бастаған кезінде көбірек өле бастаса, көгеннің бір бұршағын алып иттің мойнына тағып қойса, төлдің шығыны caп тыйылады деп сенген. «Ит тию» (мешел-рахит) ауруына шалдыққан сәбидің төсіне сүт тамызып, итке жалатса, ауру да иттің тілімен бірге кетіп, аурудан айығады дейді. Ал «ит ауруына» ұшыраған көз тиген баланы иттің қылынан алып, өртеп, ауру балаға иіскетеді де, күйесін баланың бетіне, маңдайына жағып домдаған. Ал көз тиген балаға сол үйдің итінің құлағын кесіп, соның қанын жақса, аурудан айығады дейді халық медицинасында. Аталған «ит тию» және «ит ауру» сырқаттары бойында «ит жыны бар» (ит бейнесіндегі жын) адамның көзі жас балаға тиюден болады деп санайды. Онымен ауырған баланы иттің бас сүйегі салынған суға шомылдырады, иттің басын есіктің босаға таянышына іліп қояды немесе ірімшіктің сарысуына салады. Сондай-ақ бес [[Зират|зираттан]] бес уыс топырақ алып кесеге салып, екінші кесеге баланы салып, 3 немесе 7 күн қатарынан өлшеп отырған. Мұндай домнан басқа, аталған аурудан сақтанудың жолы, қасқыр мен аюдың тісін баланың киіміне тағып қою деп көрген.
Қазақ [[Бақсы|бақсыларының]] арасынан «ит жыны» барлары иттің қылығын көрсетіп «бақсылық» ойнаған. Сонымен бірге олар дертті иттің бас сүйегіне көшірген. Ондай бақсылар мықты болады. Өйткені итке ұқсаған жүйрік, оның үстіне қабаған болғандықтан, аурудың әр түрлі иелерін иттің рухы талап, қуып жібереді деп нанған. Сонымен қатар ауылдың алжып, өздігінен жүре алмай қалған құтпаны мен сырттаны болса жұртқа тастамай «кебежеге салып, түйеге артып алып жүретін болған», - дейді көзқарақты ақсақалдар.
Ит иесі - итін күшік күнінен асыраған ең жақыны, сол үшін итін өлімге қиып, қолы батпайды. ''«Ит өлтірген мұсылман қажыға баратын құқынан айырылады, Мекке топырағын басуға тиіс емес»,''- деп көрілетін қағида бар. Итті қорлау, азаптау немесе мазақ ету адамның басына жаманшылық әкеледі деп көреді халық. Итті атып өлтірген адам «иттің қарғысына» қалады, ұзақ жасамайды, кедейленіп, жарлылыққа, тапшылыққа, жоқшылықтың қаріне ұшырайды деп сенген.<ref name="ReferenceA" /> '''«Ат жақсысы - бозы, ит жақсысы - тазы», -''' деген атам [[қазақ]] тазыны ер жігіттің үш жолдасының бірі дейді: жүйрік ат, құмай тазы, қыран [[бүркіт]]. Ол үшеуін де біреулер алғанда, үлкен көлемде сый, төлемақысын беріп алады. Жақсы иттердің күшігін алғанда, [[Қарғыбау ақы|қарғыбау ақысын]] беріп, күшікке сүт жалатып алады. Көпке әйгілі тұқымның және тазының «қарғыбауы» да қымбатқа түсері сөзсіз. Ағайын адамдар, сондай-ақ құдандалы жекжаттар арасынан күшік асырап алуға тыйым салынады. Себебі «итше ырылдасып», «араз болып кетеді» деп сақтандырады. «Иттің шені - қарғыбау» дейтін қазақтар иелі күшіктің мойнына асыл тұқымнан шыққанына, иесінің шені, салтанатына және дәулет-дәрежесіне қарай қарғыбауын тағады. Ол екі бөліктен тұрады: мойнына тағылатын, ені 3-4 елідей жалпақ, безекті әсем бұлдан, тіпті [[Жібек|жібек матадан]] таққан таспаны - «қарғы», ал оған байланғанын - «бау» дейді. Ішкі бетіне жұмсақ мата мен [[киіз]] салып, сыртын қайыспен құрсаулап, арасын қабыстыра тіккен қарғыбауға күмістен [[құйма]] салып, көз орнатып әшекейлейді.
Бау қарғыға тағылған қысқа тұйық бау болып келеді де, оған екі-үш құлаш ұзын қайыс бау - [[шылбыр]] тағылады. Оның ұшын тіліп немесе тұйықтап, тобыршақ тиек салып қояды да, ат үстінде жетектеген кезде оған қосымша бау жалғап, ұзындығын 5-6 [[Құлаш|құлаштан]] кем етпейді.
Тазы иттерді той, ас, үлкен басқосуларға жүйрік ат, алғыр қыранымен бірге алып барады. Мұндайда, әлбетте, тазының қарғыбауын жаңалап алмастырады. Онымен бірге ит «сыбағасына» қарық болатыны белгілі. Әйгілі тазы күшігіне ақ отаудың сол жағынан мамық төсектен орын бергені жайында әңгімелер кездеседі. Оған тіптен құлынды бие беріп алады. Оны барынша мәпелеп өсіріп, арасында кәнігі тазымен аңға қосып, «ауыздандырып», баулып, бір сонарда өзгелермен жарысып аңға қосады. Алғаш аң алған кезінде «тырнақалды» деп аталатын той жасайды.
1910 жылдары [[Зайсан]] елінде Шәкен болыс деген аңшы Марқакөл жақтағы Қаратай елінің бір жылда жетпістен асқан түлкі, оннан астам қасқыр алған Сарытұйғын деген тазыға қызығып жүреді екен. Шәкеннің немере інісі сол жылдары қатты боранда жылқы бағып жүріп, үсіп қайтыс болады; жаңа үйленген ажарлы Бағди есімді қалыңдығы қалады. Бағдиға, Қаратай елінің биінің баласының жасырын келіп жүргенін сезіп қалған болыс: ''«Жесір ерден кетсе де, елден кетпейді»'',- деген заңға қарамастан, дереу келісім жасап, өзінің келінін Сарытұйғын тазыға айырбастап алады.
Тазы мәселесін алғашқылардың бірі болып зерттеген А.Слудский дерегі бойынша, қазақтар Қараталда тазыны қалыңдыққа берілетін [[Құн|құнға]], яғни 47 [[Байтал|байталға]] сатып алатын болған. Жақсы тазының құны аттың құнынан да кем түспеген. Таза қанды тазылар [[Бөкей Ордасы|Бөкей Ордасында]] да өсірілген және құны өте қымбат, сол кездегі ақшамен 50 сомға тең келген. Кейінде ел кедейленген кезде, аң алатын иттің қарапайым күшігін бір құлынды [[Бие|биеге]] сатып алған жайлар кездескен.
Атақты жүйрік аттармен қоса тазы иттер де ру мен ел арасындағы мәмілеге, бітімгершілікке себеп болған. ''[[Кенесары|Кенесары хан]] қырғыздармен алғашқы ұрыстардың бірінде, Ақыртөбе'' деген жерде, Бүрге батырдың Қалша деген ұлы бастаған 700 жігітін жеңіліске ұшыратып, Қалшаны тұтқынға алады. Қырғыздың Солты, Сарбағыш, Құсшы рулары кеңесіп, Қалығұл батырды басшы қылып елші жібереді. Кенесары әрі-бері ойланып: «Мақұл, мен Қалшаларыңды босатып берейін, сендер солты Есқожаның баласы Баястанның Көкдауыл деген тазысын беріңдер,- дейді. Сол уақытта Көкдауыл тоғыз қасқыр алып, қазақ-қырғызға аты шыққан ит екен. Тазыны көріп, Кенесары сүйінгеннен хан тәжін Қалшаға кигізіп жіберген деген қырғызда әңгіме бар».
Арыс маңында [[Байғабыл бай]] (1870-1953 жж.) тәркілеуге ([[Конфискация|конфискацияға]]) ұшырап, қолында Ұшар, Алғыр атты қос тазысы мен 7-8 қақпаны қалғанда, ашаршылық жылдарында (1929-1931 жж.) солармен аң аулап, елді асыраған. Бұл туралы бір ауылды ашаршылықтан құтқарған тазыны халық:<poem>'''Құмай тазы Ұшар-ай, Киік көрсе ұшар-ай,'''</poem>- деп, ілтипатпен еске алып отырады.
[[Қазан төңкерісі|Қазан төңкерісінің]] алдында орыс зерттеушілері қазақ даласында 10 мыңға жуық тазы бар деп жазады, ал қазір тазылардың саны қайта жаңғыра отырып, шамамен 500-ге жетті деседі [[Интернет]] материалдарының дерегі.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
Саятшылық қазақтың дәстүрлі аңшылығы. - Алматы: "Алматыкітап", 2007. - 208 бет, суретті. Б. Хинаят, Қ.М. Исабеков. ISBN 9965-24-813-3
[[Санат:Ит тұқымдары]]
0difna3rwug2tj72yv90xbir7y9164z
3693325
3693322
2026-11-08T09:56:46Z
~2026-46472-89
184991
/* Құмай тазыларға қатысты наным-сенім */ деседі ден кейін үтір қойылды
3693325
wikitext
text/x-wiki
{{cleanup}}
{{wikify}}
{{Ит тұқымы
|name = Құмай тазы
|image = Тазы040.jpg
|image_caption = Құмай тазы
|height = 20см - 1м
|weight = 600гр - 70кг
|country = Қазақстан
|year =
|fcigroup =
|fcisection =
|fcinum =
|fcistd =
|category =
|commons = Tazi (dog)
|wikisource =
}}
'''Құмай тазы''' — қазақтың дәстүрлі ит түрі, ұлттық, жеті қазынаға жататын жануар.
== Иттің таралуы мен түрі ==
Мезолит дәуірінде қолға үйретілген ит екі түрлі жабайы
тұқымнан: оңтүстікте шиебөріден, солтүстікте қасқырдан
шығып, жер бетіне тегіс тараған хайуан дейді қазіргі ғылым.
Иттің шығу тегі туралы бір ғана ортақ ит тұқымынан бастау алған және түрлі тұқымдар ұзақ эволюциялық тарихи
дамудың нәтижесі деп қарайтын монофилетикалық және көп
негізден шықты дейтін полифилетикалық теориялар бар. Жартас бетіне салынған суреттерді есептемегенде тазыға ұқсас
кейіптегі бейнелер Мысыр перғауындарының [[ескерткіш]]терінде бейнеленген. Осыдан 3400 жыл бұрынғы деректерде ұзын
сирақты тұрықты, тұмсығы үшкіл, құлақтары тік, құйрықтары
иректеліп дөңгеленген иттер бейнеленген. Қысқасы олардың
сұлбасы тазыға көбірек келіңкірейді (ат пен иттің басқа
тұқымдары бұдан көп кейін бейнеленген, яғни кешірек қолға
үйретілген). Тазының шыққан жері, мекені туралы мәселе аса
тартысты болғанымен қазір адамзаттың көбі [[Солтүстік Африка]] мен Оңтүстік-Батыс Азияның үстіртті даласы деп түсінеді.
Қазіргі кезде тазының таралған аймағында оған жақын
тұқымдас деп айтуға келетін екі түрлі ит тұқымы бар: ол Абиссиния иті (бірақ оның 6 азу тісі бар, әрі шиебөріге жақын. Күллі
ит тұқымдасының азу тісі 8) және үнділердің дол (колсун) иті.
Соңғы тұқым тазы тәрізді аңды үндемей баспалап келіп алады, көп үрмейді, әрі батыл, түсі түлкіге ұқсас. Бірақ олар ну
орманды мекендейді, қимылы баяу, аяқтары шомбал. Мысыр
перғауындарының итіне ұқсайтын, Судан мен Кордофанда тағылау, кесек бітімді иттерді тазының ең көне "туысқаны"
деп долбарланады. Бірақ [[Ніл]] дариясы аңғары қолға үйретілген
тазының шыққан жері деп саналады. Ол аумақтан Араб түбегіне, ары қарай [[Кіші Азия]] мен Парсы жеріне, онан әлемге жаппай таралған делінеді. Осылай таралған иттер бірнеше ондаған
ғасырлар барысында жергілікті жердің аумалы-төкпелі ауа
райына үйлесіп, түрленіп сұрыпталып отырды.
[[Еуропа]]ға қарай арийлермен келген тазы тұқымды иттер
кеңінен таралып, аңшылық пен күн көрудің негізгі арқауына
айналды, солтүстікте Балтық теңізі жағалауына таралды. Ал тазылар бұлардан кейінірек батыс [[Африка]]дан көне [[Испания]] (Иберия) жері арқылы кельттерге, Галлиялықтарға жетіп, солардың
атымен аталатын тазы тұқымдары пайда болғандығын Ұрым
заманындағы жазбаларында жазылған, онан әрі [[Ирландия]],
[[Шотландия]]ға дейін таралған. Соның айғағы қазіргі әлемдегі
көптеген ит тұқымдарының аталған қарт құрлықтан кездесуі. Орта ғасырда тазымен аң аулау, тазыны тарту ету еуропалықтарда үлкен қызығушылыққа ие болған. Әсіресе, ағылшындарда таза қанды тазы иттерді сұрыптау, белгілі мақсаттарға
пайдалану кеңінен етек алған.
Ал араб бәдеуилерінің ермегі болған тазылар арабтардың
дін тарату жорығы кезеңінде [[Азия]]ға кеңінен таралған дейді зерттеушілер. Дін таратумен тазы да бірге келді деуінің себебі [[ислам]]
діні таралған аумақта, дәлірек айтқанда [[Алтай]], [[Гималай]] тауларына дейінгі аралықта (батыста [[Испания]] жерінедейін) арабы тазыға
ұқсас иттер ұшырасады. [[Орта Азия]]ның қатал табиғатына үйлесу
үшін тазыларды ғұндардың итінің сипатына ұқсайтын ұзын
сабалақ жүнді, салпаң құлақты жергілікті тұқыммен будандастырып, жаңа сұрып - шығыстың салпаң құлақ тазысы дүниеге
келді. Оның құйрығы мен шонданайы ұзындау, сабалақ жүнді
иттер еді және оның пайда болған және таралған аймағы тарихи
кезеңіне қарай бұл тұқымды "турік-татар тазысы" деп атауға
болады дейді. Батысқа қарай ығысқан түрік халықтары өзімен
бірге салпаң құлақ тазысын ала келіп, оңтүстік орыс даласы мен
күңгей шығыс [[Еуропа]]да тазыға ұқсас жаңа ит тұқымдарының
пайда болуына негіз етті...
Ал [[мұсылман]] емес халықтарда тазы мүлде беймәлім деуге
келеді. Атақты [[Марко Поло]] моңғол императорларында аушы
құстар мен басы қазандай, кесек тұлғалы иттер туралы тамсана
жазады. [[Монах Иакинф]] қытайлар [[Шығыс Түркістан]]ды иеленгеннен соң ғана тазымен етене таныса бастаған дейді.
[[Махмұд Қашқари]]дің "Диуани лұғат ат-түрік" сөздігінде
(ХІғ.) "тайған" сөзін келтіріп, оған "тазы, алғыр ит" деген
анықтама берді (Қашғари М., Түрік сөздігі, А., 1998, 3-том, 238-бет). Қырғыздар осы күнге дейін тазыны "тайған" деп атайды, ал,
өзге түркілерде тазыны "тазы", "тази" деп атау қалыптасқан. Қазақтар иттің еркегі - төбет немесе арлан, ұрғашысы - қаншық,
бірге туғаны - ұялас, кішкенесін күшік дейді
==Құмай тазылардың тұқымы, түрі==
Тазы қазақ даласына сақ заманында келген деп шамалауға
болады. Шамамен 2000-2500 жылдар бұрын болса керек. Кейбір
тасқа қашалған петроглифтердегі тазыға ұқсас аңшы иттерінің
бейнесіне қарап, бұдан да ертерек замандарда да болған ба деп
болжам жасауға да болады. Дегенмен тақыр тазылар осыдан
бес-алты мың жыл бұрын перғауындар заманында өмір сүрген.
Әйгілі Тутанхамон қабірінің ішінде ажал құдайы Анубис - қара
түсті тазы бейнесінде бейнеленген.
"Қазақ тазысының түп атасы арабтың салюкиі, ол қазақ
даласына [[ислам]] дінін таратқан араб жауынгерлерімен бірге келді",— деген нұсқаны ұсынады. Шынымен, салюки [[Орталық Азия]]
мен [[Кавказ]]ға, Таяу Шығыс пен [[Иран]] арқылы таралған. Қазіргі
салюки тұқымдары қазақ тазысына өте жақын, тек тұрқы сәл
ұзын, бойы сәл сұңғақ, бірақ пошымы мен сымбаты өте жақын
келуі олардың туыстығын қуаттайтындай. Төрт мың жылдай
тарихы бар ол иттердің атауы құм астында қалған Арабтың
Салюк қаласының атымен байланысты туған атау. Дегенмен
ол тұста шумерлерге, ассириялықтарға да таралып үлгергенге
ұқсайды.
[[Сурет:Тазы030.jpg|left|thumb|300px]]
Аң қағатын итін қазақтар "тазы" атауының мәні парсының
"таза, алғыр, жүйрік" деген мағынадағы сөзінен шыққан. Бәлкім
тазы - таза - таза қанды деген мағынадағы сөзінен туған,
ықшамдалу заңдылығына байланысты тазыға ауысуы мүмкін
деп жорамалдайтындар да бар. Қазақ тазысы мен ауған тазысы
[[Орталық Азия]]ға парсы тазысымен бір дәуірде келіп, оны сақтар
мен ауғандар жергілікті табиғи жағдайдың ерекшеліктеріне
сай жетілдіріп, қолдан сұрыптап өткізгенге ұқсайды.
Дегенмен соңғы кездегі зерттеулер [[Орта Азия]]да таралған
тазыларды арабтың слюгги (слугги) аңшы иттерімен будандасудан пайда болған жергілікті тұқым деп есептейді. Тазының
отаны [[Қазақстан]] және [[Түркменстан]] (әредік [[Өзбекстан]] жерінде де өсіріледі) деп есептеледі. Түркмен тазысы қазақ тазысына қарағанда бітімі ұсақтау келеді. Тазы итті Орта Азияның көз
жетпес кең даласының тұрғындары арабы иттерді жергілікті тұқыммен будандастыра отырып, сұрыптау нәтижесінде
шыққан ат үстінде аң аулайтын бекзадалар мен дегдарлардың
ермегіне және малшы-бақташылардың күн көрісі үшін қызмет
еткен тұқым деп есептейді.
Қалай дегенмен VII-VIII ғасырларда қазақ жеріне дін тарата келген арабтармен келген тазы тұқымынан аңшы иттер тарихы басталады. Сонымен бірге жергілікті жерде қалыптасқан
тұқым деген тазының пайда болуы туралы екі түрлі көзқарас
бар. Кезінде орыс отаршылдары көптеп келе бастаған
замандағы зерттеу нәтижелеріне қарасақ (Я.Полферов пікірінше) қазақ жерінде [[Орта Азия]] тазысының өзіндік бір тармағы
көбірек таралған. Оның бойында таулық және қырымдық
тазыларға жақындығы басым болған. Қолдану жағдайына байланысты тазыларды далалық және таулық деп бөлген: далалығы
бойы сұңғақ, жазықта алғыр болса, таулық тазы бітімі кішкене,
қия жартастарда жақсы жүгірген. Қазақ тазысына өте жақын
туыс болып есептелетін ауған тазысының да тақыр жүндісі
жазық аумақта, ал үлпілдек жүндісі суықтау солтүстік аймақта
таралған. Ал қазақ тазысы орыстың аңшы тазысының пайда
болуына септігін тигізген.
Алайда, қазақ жеріне тазы тұқымы онан да бұрын, дәлірек
айтқанда сақ заманында келген. Оның дәлелі тазы пошымды иттердің жартасқа салынған бейнелері, атаудың өзінің
көне парсы тілінен туындауы тегін емес, оның таралуы перғауын
иті - салюки - парсы тазысы, ауған тазысы және қазақ (сақ) тазысы деген болжамды ұсынады.
Қазақтар тазыны жарғақ құлақ тазы және шашақ құлақ
тазы деп екіге бөледі. Оның бірін салюкиден, екіншісін слюггиден таралған тұқым дейтіндіктен біріншісіінің құлағының жарғағы
үлкен, екіншісінің құлағында көп жүн өскен. Шынымен-ақ
жарғақ құлақ тазының құлағында ешқандай жүн болмайды, ал шашақ құлақ тазының құлағының жүні үзын, шашақ
тәрізді болады. Ал бұған қоса "дүрек" (дүрегей тазы) деп аталатын тазы мен қазақы иттердің будандасуынан шыққан терісі
қалың, суыққа шыдамды, денесі кесек, қасқырды алатын батыл
тұқымы да кездеседі. (Дүрек немесе дүрегей тазы қасқырдың
аяқ тарамысын қиып жібереді.)
Тазы - орташа ғана бойы бар жүйрік ит, жүні тықыр, оның
есесіне, құйрығы мен салпаң құлағының ұшын ұзын шашақты
жүн басқан. Басқа аңшы иттерге қарағанда бұлар ақылдырақ,
иесіне шын берілген, адамға жұғысқыш, ал өзге иттерге
өшпенділеу келеді. Өздері өте батыл әрі орасан жүйрік болады.
Тазылар күшті болмайды, бірақ денелері сидам, арық, жеңіл,
жүйрік әрі өжет келеді. Олар қуса жетеді де, қашса құтылады.
Қоян, түлкі сияқты ұсақ аңдарды олар құтқармайды. Айлаға
икемділігі сондай, тазылар аяғын сындыру, қайыру, мойнын
шығару деген кінаратқа ұрынбайды.
Тазыларды тұқымына қарай қазақтар құмай, құмай тазы;
таза қандылығы мен түгіне қарай құны, құны тазы; будандасқан болса дүрегей, дүрегей тазы, қайың, қайың қаптал деп
бөледі. Мұның соңғылары қасқыр алатын күшті иттер. Олар
жалғыз-жарым да, екеулеп немесе тобымен жүріп, "ұтылап"
аң алады, ал үйретілген болса, аушы құспен де тізе қосып
қимылдайды. Тазы иттердің түгі салыстырмалы түрде аз,
сұйықтау келеді. Ал кескін-сымбатына қарай таулы, орманды
өңірдегі аңшыл иттер ірі сүйекті, шомбал денелі болса, далалы,
құмды өңірлерде дене бітімі шағын, шарғылау келеді.
==Қазақ жерінде таралған тазының бірнеше түрі бар==
Қазақ жерінде таралған тазының бірнеше түрі бар. Мысалы, самарқанның тазысы - аласа бойлы, бірақ
мүше-мүшесі әсем де сүйкімді болған. Жем бойы мен [[Aтыpay]]
бойындағы қазақтардың тазылары - табан жүні мен
құлағындағы шашағының ұзындығымен ерекшеленеді. Ең
соңында, [[Оңтүстік Сібір]] тазыларына келер болсақ, олар
табанының сүйірленіп бітісімен, сондай-ақ өздерінің өте күштілігімен дараланады. Бұлар [[Ертіс]] бойында таралған. Ал орыс
деректерінде [[Түркістан]] тазысы аталған тазылар қазақ жерінің
оңтүстік пен солтүстік-батыс өңірлерінде көптеп таралған.
[[Сібір]] тазылары қазақ жерінде ғана емес, батысқа дейін жеткен
таңдаулы аң алғыш тұқым. 1889 ж. Сібірде самоед тайпалары
арасында үш ай болған британ зоологы Ернст Килбурн, онан
кейін [[Орал]] бойына және Батыс Сібірден әкелген ит тұқымын
лайкаға ұқсас самоед тазысы атаған тұқым осы атпен [[Еуропа]]да
таралған.
Қазақ жерінде тазының құмай, қайың қаптал, ауған, орыс,
түрікмен деген түрлері ұшырасқан. Қазақы тазыны тау тазысы
және дала тазысы деп бөлген. Шоқтығының биіктігі 80-85 см
аралығында.
Ал қазақ тазысына ең жақын деп айтып өткен ауған тазысы әлемдегі ең дегдар тұқымға саналады, бойы 70-74 см, мінезі
қатаңдау болғанымен иесіне шексіз берілген, тамаққа талғампаз, жеке емес, иесімен бірге үйде тұрғанды сүйетін тұқым. Ол
өз олжасын көзімен торуылдап, жіті бақылау арқылы алады.
Тіпті иесінің көмегінсіз өз бетімен аң аулайтын тұқым. Оның
әлемге кеңінен таралып, үлкен қызығушылыққа ие болуы - батыс елдерінің әскери жорықтарымен тура байланысты. XIX ғ.
екінші жартысынан батыс әлеміне белгілі болған ауған тазысын
британ әскерилері алып келген, 1907 жылдан тіптен көптеп келіп
тазының түрлі желілерін (линияларын) [[Еуропа]]да дүниеге әкелген. Дегенмен онан сәл бұрын 1809 ж. салынған сүрет, 1813 ж. [[Лондон]]да
жарық көрген болатын. 1920 ж. Ауғанстанның оңтүстігіндегі
Балукыстаннан апарған тазы [[Шотландия]]да, солтүстіктен
апарғаны [[Англия]]да, онан әрі [[Америка]] құрлығына таралып, дербес желіні (линияны) дүниеге әкелген. Теңдесі жоқ сұлу бітімге ие ауған
тазысы мен араб салюкиін өсіретіндер арасында 1960 жылдардан бастап Dog World кәсіби журналының бетінде басталған
дау әлі бір мәмілеге жеткен жоқ. Бір тобы (Waters бастаған)
тазыны салюкиден шыққан дейді де ежелгі Мысыр мен [[Месопотамия]], парсы жерінде табылған б.з.д. 4 мың жыл бұрынғы
ит қаңқалары Ауғанстан жерінен ұшыраспайтындығын алға
тартады. Сауда-саттық арқасында ауған жеріне әкелінген иттер жергілікті ортаға бейімделген дейді. Оған қоса салюкидің
иығы мен санына, кейде басына қарай үлпілдек, мақта тәрізді
жүн ұшырасуы сирек кездеспейді деген уәжді алға тартады.
Ауған жеріне жеткен салюки биік таулы өңірге бейімделуден жүні қалың, жүндес болып, ұзара түскен, тіптен жағы, арқа
жота, құйрығына дейін түк біткен. Ауған тазысының 6 бірдей
сұрпы бар болғанымен климаттық негізінен екі түрге бөледі:
күнгей, батыс өңірдегілері жүндері сұйықтау әрі ашық түсті
болса, солтүстіктегілері баран түсті, қою жүндес.
Кезінде қазақ жерінде кең таралған тазы иттердің Кеңес өкіметі жылдарында санының күрт кемуіне алаңдаған осы тақырыпты арнайы зерттеген А.А.Слудский дабыл қағып, оларды қорғауға алу қажеттігін ескерткен еді. Алайда Кеңес өкіметі кезіндегі отарлаушылық саясат жергілікті жердегі елдің бет бейнесі мен жердің экологиясына ғана зардабын тигізіп қойған жоқ, тіптен ит пен тазының тұқымына да салқынын тигізді. "Әр кезеңде қазақ жеріне келген бөгде ұлт-ұлыс өкілдерінің өздерімен бірге ала келген иттерімен араласып, будандасқан соң небір түрлі дүрегей тұқымдар пайда болып, тазы мен төбеттің тұқымы азып кетті",- дейді итбегі (кинолог) мамандар. Қолда қалай болса солай ұсталған тазылар осылай дүрегейленді, мылтықтың көбірек қолданылуы олардың аңға пайдалану парқын азайтты.
Осы мәселе дер кезінде көтеріліп, [[Түркістан облысы]], [[Түркістан ауданы]], [[Бәйдібек ауданы]], тазыларын көптеп әкеліп қан жаңғырту, тазы тұқымын сақтап қалу шаралары жүрілген-ді. Тазылардың түр-түсіне тоқталар болсақ, қазақ жерінде кездескен тазылар туралы деректерде оның қара, сары, көкшіл сұр болады. Көк тазылар өте жоғары бағаланады.
Егемендіктен соңғы жылдардағы кәсібилер мен әуесқойлардың тізе қосып қимылдап, ұлттың дәстүрлі мәдениетін замана талабына сай ермек ісіне (хоббиына) айналдырған азаматтардың қолдауымен қазір тазы тұқымын сақтап қалу, санын өсіру, асылдандыру, түрлі кәсіптік шаралар ұйымдастыру арқасында қазір
[[Қазақстан]]да таза тұқымды тазылардың саны жарты мыңнан ғана асты...
[[Сурет:Тазы020.jpg|thumb|350px]]
Қасқыр мен түлкіні қатар алатын қазақ (қыпшақ) тазыларымен будандастырып, тұқымын асылдандыра отырып Орталық Россияда аң қағатын орыс тазысының (борзая) кейінгі орта ғасырда дүниеге келгендігі тарихтан белгілі. XI ғ. француз Генрик I үйленген орыстың Мудрый Ярославтың қызы некесі кезінде орыс тазысы борзая туралы алғашқы дерек жазылған.
Олар аң қаққыш, әрі суыққа төзімді, ұзақта суыт жүріске шыдамды, жүріске мықты келетін борзаямен аң аулау 1861 ж.
басыбайлылықты жойғанға дейін жақсы дамыды. Өздерімен
бірге батысқа қарай алып жеткен ит тұқымдарын сақтап қалған
Анадолы түріктерінде қаңғал (қаңлы), ақбас, қарабас деп аталатын, ал мадьярларда (венгрлерде) кувас, комондор (құмандұр) аталатын иттің тамаша тұқымдары бүгіндері әлемге әйгілі.
== Тазы иттің бітімі туралы ==
Тазының екі аяғы дене тұрқымен салыстырғанда ұзын болуы, оның қозғалысына қолайлылық тудырады. Оған қоса артқы аяқтары мен ондағы бұлшық еттер өте жақсы дамығаны, ал құрсағы жіңішке болып қазақтар "қаншырдай" қатқан деп атайтын іші жотасына қарай жақын бітуі тазының қозғалысын өте қолайлы етеді. Биіктігі сиырдың бұзауындай, көсілгенде есік пен төрдей жерге жететін келісті қазақ тазысының адымы ұзын, қимылы ширақ, ұмтылған жерден шабан-шалағай аңды құтқармайтын алғыр келеді.
Тазының жылдам, ширақ қозғалуына оның сүйек қаңқаларының берік жетілгендігі, шеміршек, жұлын-тұтасының, сүйектер мен сіңір-тарамысының бір-бірінің қимыл-қозғалысын икемдей, шапшаңдыққа келтіре алатындығымен тура байланысты. Мойын омыртқа жетеу, ауыз омыртқасы қанаты жұқа, жалпақ, артқа қарай көсіле жатқан, үстінде шүйделі төмпегі болмайды. Арқа омыртқа он үш, олардың жоталық өсінділері жуан, алдыңғы омыртқалар да иіле келген. Оған ұштасқан он үш жұп қабырғаның тоғызы дөңгеленіп, иіліп тұрады. Олардың ұшы бір-бірімен біте қайнасып кеткендіктен, төстің етегінде бар болғаны сегіз (!) өскін байқалады. Көкірек қуысының тереңдігі қабырғалардың ұзындығына тікелей байланысты. Шоқтығы денесінің артқы жағынан биіктеу келеді. Иттің бел омыртқасы жетеу, қанаттары алға сүйірлене жантайған, ұштары жуандау. Арқа жон тұсы төмен қарай ойысып, қайқы белденіп келеді де, бел тұсынан жоғары қарай томпайып кетеді.
Тұрық тұтасының ең қозғалмалы бөлігі болып саналатын құйрық омыртқалар саны итте 18-22, артқа қарай кішірейе береді. Дегенмен бұлшықеттің омыртқалық басы алғашқы құйрық омыртқаларынан басталады.
Төс сүйегі бір-бірімен шеміршек арқылы байланысқан, пішіні төрт қырлы сегіз буынтықтан (сегменттен) тұрады. Оның дөңгелек жиектігі, тұтқасы мен семсер тәрізді шеміршегі мөлшері жағынан кішілеу және жалпақ болып келеді.
Итте жауырын қыры буын ойысына дейін созылған, құстұмсық өсіндісі шодырайып шыққан, оған сіңірлі еттер берік бекіген. Иттің ортан жілігі жіңішке, асықты жілігі иіліп келген, ал тоқпақ жілігі жіңішке, төменгі басы сәл иіліңкіреп тұрады, бас жағында тесігі көрінеді. Ит тізесінің төменгі қатарында кәрі жілік және ортаңғы сүйектер қосылып кеткен, әрі сәл ғана иіліңкі келеді (кәндек иттерде ол өте иілген). Ал жіліншік сүйектері жақсы дамыған. Олардың шеткісі қысқа, ортасындағы екеуі ұзын болғандықтан, ортадағысының (үшінші, төртіншісінің) ізі анық түседі. Бірінші башпайы (ол көп иттерде болмайды немесе екінші башпаймен ұстасып кеткен) қысқа болғандықтан ізі жерге басылмайды. Бақайдың ұзын жазғыш бұлшықеті алдыңғы асықты жілік бұлшықетін жауып жатады және екінші және шеткі бақайларға бекиді.
Иттің бөксесі мен саны өте күшті әрі қуатты келеді. Олар денені алға лақтырып, тазылардың қозғалысына екпін беретін, алға қарай серпінді итермелейтін қызмет атқарады. Сонымен бірге, әсіресе тазының мойын, арқа және жамбастың жалпақ еттері, мықынды бүгетін және құйымшақ еттері, құрсақ қабырғасының айқыш-ұйқыш келген еттері мен төс бұлшықеттерінің жақсы дамуы - оның шапшаң қозғалысының бірден-бір кепілі. Бұлшық етіндегі талшықтары басқа жануарларға қарағанда салыстырмалы түрде көп. Итте өкше бұлшықеті болмайды, тек тобық сүйегінің сыртқы байламымен асықты жіліктің айдаршығынан басталады.
Иттің басындағы ми сауыты мен бет көлемі бір-біріне пара-пар, яғни 1:1 шамасында. Бас сүйегі екі-үш қабат қабыршақшадан тұрады, орталары ауаға толы келеді. Итте сүт тісі 28, ересектерінде 42 тіс болады, олар қысқасауытты тістерге жатады. Тұрақты тістердің жанасу беттерінде үш-үштен өткір тісшелер болады. Сойдақ тістер конус тәрізді, бір ғана тісшесі бар, көлемі кішілеу тісті "ит тіс" дейді. Тістер қабу, қорғану, ұсату міндетін атқарады. Жақсы тазылардың астыңғы, үстіңгі тіс қатары бір-бірімен жымдасып тұрады, яғни жоғарғы маңдай тіс сыртынан 1/3 бөлігіне дейін айқасып келеді. Ондайда артқы азу тістер бір-бірімен беттесіп келеді.
Аң алатын иттің жотасы, жоны кейін толық бұлшық етті нығыз болып келеді. Терең келген төс жағынан құрсағы артқа қарай дөңгеленіп келіп құйымшақтың тұсына неғұрлым жақын орналасқан. Ондай кейіпті қазақтар арыстанның ұрғашысының құрсағына теңеп, "қаншырдай қатқан" құрсақ деп есептейді.
Қарын мен ішектердің сыртынан шарбы жауып тұратындықтан, құрсақты суық тиюден сақтайды. Сондықтан иттер суық сазды жерлерде бауырын төсеп жата береді. Ит бауырының салыстырмалы мөлшері басқа жануарларға қарағанда көлемді келеді. Итте жүрек 3-ші қабырға мен 7-ші қабырға аралығында жантая орналасқан.
[[https://kk.wikipedia.org/wiki/Сурет:Саяхатшалық010.jpg|link=Сурет:Саяхатшалық010.jpg|солға|нобай|450x450 нүкте]]
Иттің еріндері жұқа және нашар қозғалады. Ауыз саңылауы ұзынынан созылып, оның езулері үшінші-төртінші азу тістерінің қатарына дейін жетеді. Төменгі ерні алға салпиып озып шығып тұрады. Иттің өңеші орасан үлкен болып кеңи алады, оның асқазанға ұласқан тұсында жауып тұратын "қақпақ" тәрізді өскіні болмайды. Сондықтан да ит өте оңай құсып тастайды. Саятта итті тамақтандырмай шығуға тырысатындығы соған байланысты. Құрсақ пен кеуде қуыстарының арасындағы көк ет тыныс алуда қосымша міндет атқарады. Итте күрек тістері жақсы жетілген, сойдақ тістері жіңішке әрі иіліп келген, ал азу тістері доғал әрі шайнауға бейімделген. Иттің астыңғы, үстіңгі тіс қатары жақсы жымдасып, үстіңгі жағы астыңғы қатарының 1/3-ін жауып тұрса жақсылықтың нышаны дейді. Tic қатары жымдаспаған, озық шыққан немесе кемиек болып жетпей тұрса, ондай иттер тазы бола алмайды.
Иттің үш қабаттан тұратын терісінің арасында май шығаратын бездер терінің түгін майлап тұратындықтан, түгі жылтырап тұрады, суықта дене жылуынан айырылмай аязға төзімді келетін себебі сондықтан.
Қазақтар "есті жануар" деп қасиет тұтатын иттің миы мен сезім қабілетін зерттеу нәтижелері оның миында әрбір әрекетті басқаратын (есту, көру, сезу, қимыл, тепе-теңдік, дәм сезу, сипау және т.б.) орталықтары өте күрделі байланыста екендігін айтады. Әсіресе, өте жақсы дамыған иіс сезу мүшесінің көмегімен он литр суға еріген бір шөкім тұздың иісін де сезе алады дейді. Неміс қойшы итіне жүргізілген зерттеулер оның өн бойы мен миындағы иіс сезу аумағы 1,5x1,5 метрлік (үлкен кілемдей) аумақты алатындығын анықтаған. Бұл көрсеткіш адамда 5x5 см. Иттер "танауымен" ұйықтайды, яғни ұйықтап жатқан кезде не болғандығын, иіске қатысты оқиға болса, ол дереу ажыратып, іске кіріседі екен. Иттің бұл қабілеті тазыда иіс пен із "сезу" үдерісінде маңызды міндет атқарады. Ол туабітті иісшілдігіне қоса, үйрету барысында көндіктіруге тура байланысты болады дейді бүгінгі күнгі тазы ұстаушылар.
Сондай-ақ көз жанарының ойнақшып қозғалуы мен көзінің қырағылығы да ширақ қимылдауына үлкен көмек көрсетеді, көзқарасы өткір, байқампаздығы жоғары, қараңғыда да жақсы көреді, өң-түсті жақсы ажырата алатындығы белгілі болып отыр (бұрындар иттің көру қабілеті осал деп келгенді). Ал есту жағына келсек, ит өте сақ, ол секундына 30-40 мың тербелісті, тіптен 70-100 мың тербелісті қабылдап, ажырата алады екен ([[Адам|адамда]] бұл көрсеткіш 16-18 мың аралығында). Иттерді сабау немесе жекіп ұрсу олардың агрессив әрекетін, қарсыласуын арттыра түседі. Танауындағы "мұрты" мен "сақалы" түнде адастырмайтын бағдар нұсқаушы қызметін атқарады.
[[https://kk.wikipedia.org/wiki/Сурет:Тазы011.jpg|link=Сурет:Тазы011.jpg|нобай|389x389 нүкте]]
Иттің ерекше қимылы мен шұғыл қозғалысы, соның ішінде тазының ересен қозғалысы оның дене бітімінің сипатымен тура байланысты: атап айтсақ, өзінше бір ерекше механикалық тетікке, яки аспалы көпірге ұқсайды. Мұндағы көпірдің екі жағындағы таянышы - алдыңғы және артқы аяқтар, ал оның арасындағы параболалық торланған құрылмасының (конструкциясының) орнында қаңқаның қозғалмайтын (статикалық) бөлігі жүреді. Ал бас, мойын, құйрық пен құйымшақ - көпірдің екі жақ шетіндегі кіреберіс рөлінде. Жотадағы еттер мен сіңірлер, құрсақ, төс қуысындағы ет, шеміршек, қабырға, тері - барлығы жайшылықта және жүгірген кездегі дене массасын тең бөле отырып, омыртқалар қаңқасының бүгіліп-жазылуын, кинематикалық үйлесімді қимыл, ширақ қозғалыс жасауын қамтамасыз етеді.
Иттің омыртқа қаңқасы өте қозғалмалы болғандықтан, жүгірген кезде артқы аяғы денесінің "жалғасы" тәрізді үйлесе қимылдайды. Ит жай жүрген кезде төрт аяғы қайшылай (диагональды түрде) қимылдай отырып, дененің салмағын екі аяғы "алып жүреді", ізі бір сызық бойына түседі. Сирақтарының дұрыс бітпеуі мен олардың өзара сәйкестігі (пропорциясы), сәйкес келмеген мүшелер қимылды тежейтіндігі белгілі. Сондықтан да тазы денесінің сипаты мен өлшемдері ''стандарт'' іспетті қабылданады.
Тазы денесінің шұғыл, ширақ қозғалысы дененің ауырлық нүктесімен байланыста болады: қазан толмас шеміршегінің артында «тұрған» (басқа жануарларда алға қарай) нүкте басын көтеріп, құйрығын жазған кезде артқа жылжиды. Яғни, көсіліп жүгірген кезде тазы денесінің дәл ортасында ауырлық нүктесі түседі де, тепе-теңдігін тауып, алдыңғы және артқы аяқтарға (қол мен санға) біркелкі күш қысым түседі. Ол жылдам қозғалуға әрі ұзақ уақыт мүшелердің шаршамауын қамтамасыз етеді. Ал жайшылықта тұрғанда иттің дене салмағының 2/3 бөлігі алдыңғы аяққа түседі.
Айталық, тұрқы қысқа иттің ауырлық нүктесі алға кетеді, жүгірген кезде аяқтарын «кісе басып» алады, яки артқы аяғы алдыңғы аяғын өкшесінен басып отырады. Мұндайда ит артқы аяғын баяу тастайды, көсіле алмай, аңның артынан жүгірген кезде баяулап, шабандап қалады. Бүлкілдеп желген кезде денесі селкілдеп, алдыңғы оң аяқтың қозғалысымен сол жақ артқы аяқ бірге жүрген кездегі қимылы тәрізді «қайшылай» қимылдайды. Артқы аяқтың күші алға итермелеп отырады. Тазының сымбатты келіскен бітімі желген кезде алдыңғы аяқ ізіне артқы аяқ дөп келеді. Ал денесі қиралаңдап, ізі ирелеңдей түссе - ол тазыға тән емес, дүрегей иттің қозғалысы саналады.
[[https://kk.wikipedia.org/wiki/Сурет:Тазы_010.jpg|link=Сурет:Тазы_010.jpg|нобай|366x366 нүкте]]
Итке тән жылдам қозғалыс, секеңдеп көсіле шабу. Қозғалысқа икемді омыртқа тұтасы, мықты бұлшықетті ит, артқы аяғынан үлкен екпінмен алдыңғы аяғына қарай секіреді; жотасы домалана бүкірейіп, артқы аяғын алға қарай жазады. Жерге артқы аяғы алдыңғысынан озып жетеді. Иттің көсіле жүгіруіне жалпақ, қиғаш біткен жауырын, кең иық, бұлшық етке толы ұзын сан, сәл ғана дөңес серіппе тәрізді созылған арқа мен құйымшақ - барлығы үйлесе икемделіп үлкен мүмкіндік тудырады. Қазақтар айтатын: аса үлкен жылдамдықпен көсіле жүгіруіне (ұшуына) жоғарыдағы етпен, сүйекпен қатар, құрсақтың бұлшық еттері, тізе және артқы аяқтың секіретін еттері араласады. Қартайған немесе болдырған иттер «жорғалайды», яғни бір жағының алдыңғы, артқы аяқтары қатар қозғалады. Мұндайда ит қисалаңдап, тепе-теңдігін әрең табады.
Иттің қолы немесе алдыңғы аяғына жанынан қарағанда, ені қысқа жауырыны артқа қарай сәл қисая кеткен, ал ортан жілігі қолдың бойымен алға сәл ғана еңкейген болса, бұл түзу бітіс деп санайды (жіліктік жауырын артқа кеткен болса ол дұрыс емес). Жауырын қабырғаға жымдасып, жабысып алдынан қарағанда тіп-тік жерді басып тұрса жақсы. Иттің сирағы етсіз, тарамысты, шертіп керіп тұрады. Алдыңғы аяқтың басқан ізі бір-бірінен алшақ, талтақ немесе шалыс басса, аяғының басы екі жаққа ақсиып тұрса немесе маймақ болса, ол жақсылықтың нышаны емес. Ал құйрық түбінің төменгі тұсы, артқы аяқтың жайшылықта тұрғанда маңдайына дөп келіп тұрса, ол иттің қозғалысы, аяқ алысын «жақсы» деп жатады қазақтар. Артқы аяқ дұрыс бітпесе, ит аяғын сиырша сүйреп талтаңдап немесе маймылша тойтаңдап жүреді, ондайлар аң қуған кезде алысқа жүгіре алмайды.
Жайшылықта тұрған иттің бұлшықеттері барлығы жұмыс жасайтындықтан, ол оңай шаршайды да, жерге бір қырынан жата кетіп дем алады. Бұлайша қырындап жатқан иттің бұлшықеттеріне күш түспейді, ал жанбасымен шоқиып отырған иттің бұлшықеттері жақсы дем алады. Сондықтан тазыны үйреткен, баулыған кезде оны шоқитып отырғызуға немесе қырынан жатқызуға көп көңіл бөледі.<ref name="ReferenceA" />
== Құмай тазыларға қатысты наным-сенім ==
Қазақта баланы қырқынан шығысымен [[ақын]], [[шешен]], [[батыр]] тәрізді атақты адамның (т.б.) үзеңгісінен өткізіп алу ғұрпы сияқты, иттің күшігін де белгілі адамдардың [[Үзеңгі|үзеңгісінен]] өткізіп алатын ырым бар.
''"Бала мен күшікті [[Үзеңгі|үзеңгіден]] өткізу ғұрпы б.з.б. II ғасырларда [[Көшпенді халықтар|көшпенділердің]] үзеңгіні ойлап тауып, салтаттылық мәдениетті жоғары сатыға көтеріп, қаһарлы күшке айналдырған дәуірден бастау алады"'', - дейді зерттеуші А.Тоқтабаев. Адамзат тарихында [[садақ]] пен жақ, дөңгелек сияқты айтулы бетбұрыс жасаған үзеңгіні - қаттылық пен беріктіктің, алысқа жорту мен шабуылдың тиянағы дегеннен осы ырым туған дейді ол. Иттің бағзы замандардағы тотем-бабаға айналғандығының белгісі итжейде салтынан байқаймыз. Ол тек қазақта ғана емес, көптеген түрік халықтарына ортақ салт: қазақ, қырғыз, өзбек және татарларда сақталып қалған «итжейде», «иткөйлек», «эт кулмәк» ғұрпының мәні ортақ. Оны нәресте туғанда кигізеді. Иткөйлекті (итжейдені) көп жасаған адамның киімінің қалдығынан жеңі мен бойын тұтас пішіп, жағасын ойып, шетін бүкпей, жас баланың [[нәзік]] етіне батпауы үшін тігісті сыртына қарата тепшіп тігеді. Сәби қырқынан шыққан соң иткөйлегін шешіп, оны әр түрлі [[қант]], [[кәмпит]], [[өрік]]-[[мейіз]] сияқты тәттілерге толтырып, иттің мойнына байлап қоя берген.
Балалар итті қуып, тәттілерді алып, мәз-мейрам болады, итжейдені иесіне әкеліп тапсырады. Бұл ғұрып «ит қуу» деп аталады, мәні - сәбидің пәле-жаласын қырық жаны бар хайуан - ит өзімен бірге алып кетеді деп сенген. Ал керісінше, балаға иттің жүйрік, ақылы озық, алғыр қасиеттері дариды, сәби күшікше бауырын тез көтеріп, тәні сау, жаны берік, «итжанды» (иттің қырық жаны бар дейді қазақ) деп ырымдайды. Баланың иткөйлегін сақтап, жолға, сапарға шыққанда өзімен бірге алып жүрсе - пәле-жаладан сақтап, жолын ашады, «баланың періштесі қағып, аман апарып, есен әкеледі сапардан» деп сенген.
Адамның басына қонған құт пен шаңыраққа келген ырыс көбіне ит болып келеді: сол үйге құтпан ит немесе алғыр тазы бітеді де, ол адамның барлық тілеуін жүзеге асырып, мұратына жеткізеді дейді қазақ сенімінде. Жаңа үйленген жастарға үбірлі-шүбірлі, дені сау, берік болсын (итше күшіктесін) деген ырыммен (магия) жас келіннің көйлегінің етегінен итке жем бергізеді. Аяғы ауыр әйел жерігі қанғанша итке «кет» деп айтуға тыйым салынған.
Қазақ қартайып, алжыған иттің аузына май тығып, басын күн батысқа (немесе оңтүстік-батысқа / құбылаға) қаратып, малша бауыздап өлтіріп, көметін болған. Манси мен угрлерде және алтайлықтарда итті ағаш [[Науа|науаларға]] жерлеп, бір аяғына қызыл, екінші аяғына қара таспа жіп байлап, иттің денесін әсемдеген. [[Моңғолдар]] [[Қазақтар|қазақтарға]] ұқсас жолмен өлтірілген иттің құйрығын кесіп, басына жастайтын және түскен келінді итке тағзым еткізеді. Ол үшін жас келін қайын атасына сәлем етіп, отқа май құйған соң, үлкен үйдің итіне тәу етеді. Үйге ит енгізіледі де [[келін]] етегіне салып ет беріп, сүт жалатып, арнайы тілек айтады.
Қазақта бұған ұқсас [[салт]] - ұрын барған күйеуге «ит ырылдатар» салты. Қалыңдыққа келе жатқан күйеу үйге таянғанда, алдынан шыққан бір әйел жүресінен отыра қалып, ит болып ырылдап, кәде алады. Халық [[Театр|театрының]] бір көрінісіне айналған бұл салттың арғы тегі көне наным-сеніммен астарлас. Осы бір хайуанға қатысты өте ертеде қалыптасқан нанымның бірі: бағзыда [[ғұндар]] өлікті жерлегенде «Онгонды (аруақты) көкке ертіп шығады» деген иланыммен итті де ертіп баратын болса, көне түркі тайпаларында тарихын, атауын, [[Тотем|тотемін]] барақпен (итпен) байланыстырады. Қазақта да мұндай руларды, жер-су атауларын ондап кездестіреміз (қазақ генеалогиясындағы Ителгі, Итемген, Ителі, Барақ т.с.с. атаулар). Иттің етін жайшылықта басқа халықтардағыдай (корей, қытай) жемегенімен, зәрушілікте өкпе құртына, көз шымылдықтанып, бас айналғанға, жазылмайтын жараларға қарсы ем, дәрі ретінде қолданады. Іште өлген баланы түсіруге иттің ені мен шыбығын қатар қолданған жағдайлар ел арасында ұшырасқан екен. Бұл дом (ем-дом, емдеу) шығыстық көрші жұрттардан ауысқан болуы ықтимал.
Тазы иттің алғаш өз бетімен аң алуын '''«тырнақалды»''' құрметіне ауылдастары жиналып, қайырлы болсын айтып, қуанышқа кішігірім той жасайды. Аңшылармен бірге [[Саят|саятқа]] шығып, аң олжасын, әсіресе түлкі байланған кісінің өзі қуанышына ауылдастарын ортақтастырып, тілек жасайтын жоралғысы бойынша бүкіл ауыл аңшының үйіне жиналып, қыстың ұзақ сары таңын ойын-күлкі, өлең-жырмен өткізеді.
Аңшы [[Олжа|олжасының]] етінен аяғы ауыр әйелдер ауыз тисе, мылтық пен қақпаны қырсығып қалады. Өйткені жүкті ананың арғы әлеммен байланысы бар, [[Құрсақ|құрсақтағы]] ұрпақ бергі әлемге әлі үлгеріп келмеген. Бұндай сәтсіздікке душар болған аяғы ауыр әйел аңның етіне аңсары ауып, жерік болып тұрса, аңшы құралына «ақырлық» деп аталатын ақ түсті матадан байлап, аңшыға кәдесін беріп барып еттен ауыз тиеді. Егер олай етпесе, аңшы құралы мен сайманы қырсығып аң алмай қалса, аңшы оны аптайды. Ол үшін сайманға ([[мылтық]], [[қақпан]]) үш дана ширатылған жіп байлап, үш мәрте жерге ұрған соң, сумен шайып жібереді де: «''Ата (қақпанға қаба) алмасаң саған серт, Атылмасаң (қаба алмасаң) маған серт, Аңның етін жеген жүкті әйелге қоса серт», -'' деп «серттескен» соң, шоқпен сырықтап тазалайды.
Тазымен болсын, бүркітпен болсын саятқа шыққан кезде бөгде кісімен кездесе қалған аңшылар тобының адамы «Байлансын-ақ» дейді. Ал: «Байлансын-ақ», - деп ол бұрын айтса, сендер: «Майлы шұжық айлансын-ақ»,- деп тілектестік білдіреді. Саятта келе жатқанда алдынан шыққан көлденең адамның тіл-көзі тазы мен құсқа тимесін деген ниеттен туған. Сондықтан да аңшы басқа сөзбен емес, «Байлансын-ақ» деп айқай салып амандасып, қаскөй рухтарды осы құдіретті сөзбен матап, аңды да буып, шырмап тастауды ойласа керек.
''«Соңғы түйенің жүгі ауыр...»'' деудің итке қатыстылығы туралы. Қазақ ұғымында: «Ит жеті ырыстың біреуі», ''«Итті тепкен ырысты тебеді»'' деп, шаңырақтың құт-берекесі мен ырысы итпен сабақтаса жүреді деп сенген. Ауызекі тілде күніне сан қайталанатын, мәтелге айналған «Соңғы түйенің жүгі ауыр» тіркесі итке қатысты, онымен үйдің ырысы-берекесі, ырыздығы сабақтасып жүреді деген сенімнен туындаған.
Далалықтар үшін көш салтанатынан асқан қызық аз. Жететін жері шалғай болғандықтан, әрі жаңа қонысқа ерте жетіп, ісін жайғап алу үшін көшуге белгіленген сәтті күн азаннан көш қамына кірісетін. Абыр-сабыр болған ауылдар үйлерін жығып, түйеге жүгін тиегенде ең соңына қарай шаңырақты және ескі жұртта қалған дүние-мүлікті тиейтіні белгілі. Олар - тезек, оның жабуы, сырық, бақан, арқан, көген т.б. Әрине, үйге әсте енгізілмейтін, тыста жататын, ауылдың құтына саналатын сырттанның «итаяғы» да соңында қалады. Олар жайшылықта көзге елене бермесе де, көш салтанатында ерекше сый-құрметке ие болады. Итаяқты май басқан құрым шоқпыттың біріне орайды да, жегінге, жүк артуға жаңадан үйретіліп жүрген торым, я буыршынның біріне ұсақ-түйек жүкпен бірге арта салады. Немесе ең соңғы түйенің бірінің теңіне іле салады. Осылайша жүк әбден тиеліп болған соң, «соңғы түйенің жүгі ауыр» дегенді айтып, көш ескі жұрттан қозғалады. Осылайша бұл тіркес жүктің ауыр, жеңілдігіне қарай емес, ауылдың ырысына деген [[ілтипат]] пен құрметтің үлкендігіне сай туындаған деседі.
Иттің ас-су ішетін итаяғы тек ағаштың безінен ойып, әшекейлеп жасалады, темірден болса, ырыс кетеді деп ырымдайды қазақ [[Дәстүр|дәстүрінде]]. Әбден ескіріп тозған итаяқты отқа жақпайды, жаңғыртып жаңаламайды. Ұзаққа дейін тілі шықпаған немесе кекеш, тұтықпа, быдық болып жүрген балаға «итаяқтан» су ішкізсе кінәратынан арылады деп сенген. Сауын малының желіні ісінсе, итаяқты отқа қыздырады да, онымен ауру желінді ұрып домдайды. Алайда итаяқты үйге кіргізуге, оған ожаумен ас-су құюға қатаң тыйым салынады.
«Ит итаяғын жаламай көңілі көншімес» деп, тойып тұрса да, кешкісін үйдің әйелі итаяққа бірдеңе салып беруі шарт. Өйткені «Аш ит үреген де өреген» деп, аш ит табаны қышып керуенге ерсе немесе ауыл аралап жүрсе, үйдің құтын өзгеге аударып жіберуі мүмкін деп қауіпсінген.
Итті ем-дом жасауға да жиі пайдаланған. Өлі тиген [[Жылқы|жылқының]] екі бүйіріне бірдей [[айран]] құйып, итке жалатады. Күйек кезінде туған төлдер марқая бастаған кезінде көбірек өле бастаса, көгеннің бір бұршағын алып иттің мойнына тағып қойса, төлдің шығыны caп тыйылады деп сенген. «Ит тию» (мешел-рахит) ауруына шалдыққан сәбидің төсіне сүт тамызып, итке жалатса, ауру да иттің тілімен бірге кетіп, аурудан айығады дейді. Ал «ит ауруына» ұшыраған көз тиген баланы иттің қылынан алып, өртеп, ауру балаға иіскетеді де, күйесін баланың бетіне, маңдайына жағып домдаған. Ал көз тиген балаға сол үйдің итінің құлағын кесіп, соның қанын жақса, аурудан айығады дейді халық медицинасында. Аталған «ит тию» және «ит ауру» сырқаттары бойында «ит жыны бар» (ит бейнесіндегі жын) адамның көзі жас балаға тиюден болады деп санайды. Онымен ауырған баланы иттің бас сүйегі салынған суға шомылдырады, иттің басын есіктің босаға таянышына іліп қояды немесе ірімшіктің сарысуына салады. Сондай-ақ бес [[Зират|зираттан]] бес уыс топырақ алып кесеге салып, екінші кесеге баланы салып, 3 немесе 7 күн қатарынан өлшеп отырған. Мұндай домнан басқа, аталған аурудан сақтанудың жолы, қасқыр мен аюдың тісін баланың киіміне тағып қою деп көрген.
Қазақ [[Бақсы|бақсыларының]] арасынан «ит жыны» барлары иттің қылығын көрсетіп «бақсылық» ойнаған. Сонымен бірге олар дертті иттің бас сүйегіне көшірген. Ондай бақсылар мықты болады. Өйткені итке ұқсаған жүйрік, оның үстіне қабаған болғандықтан, аурудың әр түрлі иелерін иттің рухы талап, қуып жібереді деп нанған. Сонымен қатар ауылдың алжып, өздігінен жүре алмай қалған құтпаны мен сырттаны болса жұртқа тастамай «кебежеге салып, түйеге артып алып жүретін болған», - дейді көзқарақты ақсақалдар.
Ит иесі - итін күшік күнінен асыраған ең жақыны, сол үшін итін өлімге қиып, қолы батпайды. ''«Ит өлтірген мұсылман қажыға баратын құқынан айырылады, Мекке топырағын басуға тиіс емес»,''- деп көрілетін қағида бар. Итті қорлау, азаптау немесе мазақ ету адамның басына жаманшылық әкеледі деп көреді халық. Итті атып өлтірген адам «иттің қарғысына» қалады, ұзақ жасамайды, кедейленіп, жарлылыққа, тапшылыққа, жоқшылықтың қаріне ұшырайды деп сенген.<ref name="ReferenceA" /> '''«Ат жақсысы - бозы, ит жақсысы - тазы», -''' деген атам [[қазақ]] тазыны ер жігіттің үш жолдасының бірі дейді: жүйрік ат, құмай тазы, қыран [[бүркіт]]. Ол үшеуін де біреулер алғанда, үлкен көлемде сый, төлемақысын беріп алады. Жақсы иттердің күшігін алғанда, [[Қарғыбау ақы|қарғыбау ақысын]] беріп, күшікке сүт жалатып алады. Көпке әйгілі тұқымның және тазының «қарғыбауы» да қымбатқа түсері сөзсіз. Ағайын адамдар, сондай-ақ құдандалы жекжаттар арасынан күшік асырап алуға тыйым салынады. Себебі «итше ырылдасып», «араз болып кетеді» деп сақтандырады. «Иттің шені - қарғыбау» дейтін қазақтар иелі күшіктің мойнына асыл тұқымнан шыққанына, иесінің шені, салтанатына және дәулет-дәрежесіне қарай қарғыбауын тағады. Ол екі бөліктен тұрады: мойнына тағылатын, ені 3-4 елідей жалпақ, безекті әсем бұлдан, тіпті [[Жібек|жібек матадан]] таққан таспаны - «қарғы», ал оған байланғанын - «бау» дейді. Ішкі бетіне жұмсақ мата мен [[киіз]] салып, сыртын қайыспен құрсаулап, арасын қабыстыра тіккен қарғыбауға күмістен [[құйма]] салып, көз орнатып әшекейлейді.
Бау қарғыға тағылған қысқа тұйық бау болып келеді де, оған екі-үш құлаш ұзын қайыс бау - [[шылбыр]] тағылады. Оның ұшын тіліп немесе тұйықтап, тобыршақ тиек салып қояды да, ат үстінде жетектеген кезде оған қосымша бау жалғап, ұзындығын 5-6 [[Құлаш|құлаштан]] кем етпейді.
Тазы иттерді той, ас, үлкен басқосуларға жүйрік ат, алғыр қыранымен бірге алып барады. Мұндайда, әлбетте, тазының қарғыбауын жаңалап алмастырады. Онымен бірге ит «сыбағасына» қарық болатыны белгілі. Әйгілі тазы күшігіне ақ отаудың сол жағынан мамық төсектен орын бергені жайында әңгімелер кездеседі. Оған тіптен құлынды бие беріп алады. Оны барынша мәпелеп өсіріп, арасында кәнігі тазымен аңға қосып, «ауыздандырып», баулып, бір сонарда өзгелермен жарысып аңға қосады. Алғаш аң алған кезінде «тырнақалды» деп аталатын той жасайды.
1910 жылдары [[Зайсан]] елінде Шәкен болыс деген аңшы Марқакөл жақтағы Қаратай елінің бір жылда жетпістен асқан түлкі, оннан астам қасқыр алған Сарытұйғын деген тазыға қызығып жүреді екен. Шәкеннің немере інісі сол жылдары қатты боранда жылқы бағып жүріп, үсіп қайтыс болады; жаңа үйленген ажарлы Бағди есімді қалыңдығы қалады. Бағдиға, Қаратай елінің биінің баласының жасырын келіп жүргенін сезіп қалған болыс: ''«Жесір ерден кетсе де, елден кетпейді»'',- деген заңға қарамастан, дереу келісім жасап, өзінің келінін Сарытұйғын тазыға айырбастап алады.
Тазы мәселесін алғашқылардың бірі болып зерттеген А.Слудский дерегі бойынша, қазақтар Қараталда тазыны қалыңдыққа берілетін [[Құн|құнға]], яғни 47 [[Байтал|байталға]] сатып алатын болған. Жақсы тазының құны аттың құнынан да кем түспеген. Таза қанды тазылар [[Бөкей Ордасы|Бөкей Ордасында]] да өсірілген және құны өте қымбат, сол кездегі ақшамен 50 сомға тең келген. Кейінде ел кедейленген кезде, аң алатын иттің қарапайым күшігін бір құлынды [[Бие|биеге]] сатып алған жайлар кездескен.
Атақты жүйрік аттармен қоса тазы иттер де ру мен ел арасындағы мәмілеге, бітімгершілікке себеп болған. ''[[Кенесары|Кенесары хан]] қырғыздармен алғашқы ұрыстардың бірінде, Ақыртөбе'' деген жерде, Бүрге батырдың Қалша деген ұлы бастаған 700 жігітін жеңіліске ұшыратып, Қалшаны тұтқынға алады. Қырғыздың Солты, Сарбағыш, Құсшы рулары кеңесіп, Қалығұл батырды басшы қылып елші жібереді. Кенесары әрі-бері ойланып: «Мақұл, мен Қалшаларыңды босатып берейін, сендер солты Есқожаның баласы Баястанның Көкдауыл деген тазысын беріңдер,- дейді. Сол уақытта Көкдауыл тоғыз қасқыр алып, қазақ-қырғызға аты шыққан ит екен. Тазыны көріп, Кенесары сүйінгеннен хан тәжін Қалшаға кигізіп жіберген деген қырғызда әңгіме бар».
Арыс маңында [[Байғабыл бай]] (1870-1953 жж.) тәркілеуге ([[Конфискация|конфискацияға]]) ұшырап, қолында Ұшар, Алғыр атты қос тазысы мен 7-8 қақпаны қалғанда, ашаршылық жылдарында (1929-1931 жж.) солармен аң аулап, елді асыраған. Бұл туралы бір ауылды ашаршылықтан құтқарған тазыны халық:<poem>'''Құмай тазы Ұшар-ай, Киік көрсе ұшар-ай,'''</poem>- деп, ілтипатпен еске алып отырады.
[[Қазан төңкерісі|Қазан төңкерісінің]] алдында орыс зерттеушілері қазақ даласында 10 мыңға жуық тазы бар деп жазады, ал қазір тазылардың саны қайта жаңғыра отырып, шамамен 500-ге жетті деседі, [[Интернет]] материалдарының дерегі.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
Саятшылық қазақтың дәстүрлі аңшылығы. - Алматы: "Алматыкітап", 2007. - 208 бет, суретті. Б. Хинаят, Қ.М. Исабеков. ISBN 9965-24-813-3
[[Санат:Ит тұқымдары]]
1i1fdfxteo36jpc55rrbs22wl0oht1x
Орта Азия түркі әдеби тілі
0
110906
3693072
2544977
2026-11-07T17:28:12Z
Emirtuzetu
185281
/* */ XIY, XYI деген ғасыларды XIV, XVI деп өзгерттім
3693072
wikitext
text/x-wiki
'''Орта азия түркі әдеби тілі''' (орта түркі тілі, [[шағатай тілі]]) - негізінен, араб әліпбиіндегі ХІV-ХVІ ғ. жазба ескерткішінің тілі.
бұл тілдегі мұралар - әр алуан орта ғасыр ескерткіштері. Араб жазуының түркі тілдерінде қолданылуы XI ғасырдан-ақ басталатыны белгілі. Мұндай түркі тілдес ескерткіштердің қазірде мағұлым болған тұңғыш нұсқасының бірі - ''"Құтадғу біліг"'' (1069 жыл) дастаны. Бұл ғақлия дастанының араб әрпімен жазылған [[Наманган]] және [[Каир]] қолжазба нұсқалары шамамен ХІІ-ХІІІ ғасырларда көшірілген. [[Махмұд Қашқари|Махмұд Қашғари]] ''"Диуан лұғат ит-түрік"'' деген түркі тілдері саласын- дағы арабша жазылған тарихи-салыстырмалы сөздік-зерттеуі де XI ғасырдың мұраларына қосылады. ХІІ-ХІҮ ғасырларда араб әліпбиімен жазылған туркі тілінде жазылған ескерткіштер - [[Ахмед Йүгінеки]]дің "Хибат ул-хақаиқ" ("Ақиқаттар тартуы"), "Қисас ул-анбия" ("Әулие- әнбиелер қиссасы") т. б. Осы іспетті туындылар тілі жағынан Ү-ХІ ғасырдағы көне түркі тілімен ертеден әдетке айнапған дәстүрлі жалғастығы бар екенін керсетеді. Бұл салада профессор A. К. [[Александр Константинович Боровков|Боровков]] ХІІ-ХІҮ ғасырдағы ескерткіштерді зерттеу — қазіргі белгілі бір тілдің аясындағы ғана енші емес, бүкіл түркітанудың алдында тұрған аса күрделі ортақ міндет" деп өте орынды көрсеткен. Асылында, осы аталып отырған жазба ескерткіштердің ХІҮ-ХҮ ғасырдан бері қарай дамып, [[Орта Азия]]да кеңінен пайдаланған әдеби тіл нұсқасы "шағатай" тіліндегі ескерткіштермен ішінара айырмашылықтары бар екенінін де ескеру қажет. Көне түркі тілі, оның бір тамыры саналатын көне ұйғыр тілі, Орта Азия түркі әдеби тілі (классикалық "шағатай" әдеби тілі) бір-біріне ұласып тұрған. [[Орта Азия]]дағы түркі әдеби ескерткіштерінің тілінде профессор С. Е. Мапов бұл кітаби тілдің "біртіндеп ұйғыр дәуірінен шағатай дәуіріне" өту кезін (шамамен ХІ-ХІҮ ғ.) байқап шықты. Осы кезеңнің көптеген шығармалары (''"Миражнама", "Тезкерей әулия", "Бақтиярнама"'' т. б.) және [[Әлішер Науаи]]дің алдында болып еткен Лутфи, Атаи т. б. ақындардың өлеңдері ұйғыр және араб әліпбидегі [[қолжазба]]лар түрінде таралып, осы күнге шейін сақталған.
==Шағатай тілі==
"Шағатай тілі" дегеніміз [[Шыңғысхан]]ның екінші ұлы, Шағатайдың ұлысына енген Орта Азия, [[Жетісу]] және [[Шығыс Түркістан]] жерінде кең тараған жазба әдеби түркі тілінің тұспалды атауы ретінде ХІҮ ғасырда пайда болды. Түркітану әдебиеттерінде "шағатай тілі" (немесе сыңаржақ ұсынылған "ескі өзбек тілі") деген термин [[Ақсақ Темір]] мирасқорлары заманында өз дамуының классикалық түріне жеткен ХІҮ- ХҮІ ғасырлардағы орта азиялық әдеби "түркі" тілін керсетеді. "Шағатай" тілінің ХІ-ХІІІ ғасырлардағы шығыс түркістандық түркі әдеби тілімен және ХІІІ-ХІҮ ғасырлардағы [[Алтын Орда|алтынордалық]] түркі әдеби тілімен бір ізден таймай жалғасуында ешқандай дау жоқ. [[Радлов|В. В. Радлов]], A. Н. Самойлович, A. К. Боровков, A. М. Щербак сияқты зерттеушілер "шағатай" тілінде көне ұйғыр тілінің толып жатқан элементтерін, әдеби тіл нормаларының белгілі бір жасандылығы мен қатып қалған қағидалық сипатын керсеткен. Алайда, өзбек пен қазіргі ұйғыр сияқты өте жақын туыс тілдер үшін ХІҮ-ХҮІ ғасырдағы біртұтас әдеби, жазба тіл дәстүрінен айырылу тіпті қиын. Бұған қоса, "шағатай" тілінде қазақ тілінің де өзіндік элементтері жоқ емес. Мысалы, Әлішер Науаи "Хамса" (''"Бес дастан кітап"'') деген шығармасын 1484 жылы "түркіше" жазар алдында өзінен ілгерірек аттас шығармаларды "фарсы" тілінде жазған ұлы ақындарға медеу қылып мынандай тілек білдіреді:
<poem>"Мен ки талап йолыда қойдум қадам,
Бар-дур умидим ки чу түтсам қалам,
Йолдаса бу йолда Низами йолум,
Қолдаса Хусрау білә Жами қолұм".</poem>
Бұл мысалда ''қолдаса'' мен ''йолдасса'' сөздері есім сөзден етістік тудырушы ''-да'' жұрнағымен қолданылған қазақтың ''қолдаса, жолдаса'' сөздері сияқты, бірақ қазіргі ұйғыр мен өзбектің ''қолласа, йолласа'' (''қулласа, йулласа'') түрлеріндей емес.
Орта түркі ("шағатай") тілінде жазылған орта азиялық жазба әдеби шығармалардың дәстүрлері ХҮІІІ-ХІХ ғасырларда түркі тілдес өзбек, ұйғыр, түрікмен, қазақ пен қарақалпақ хапықтарының жазба әдеби тілінің қалыптасуына мейлінше зор әсерін тигізеді. ХІҮ-ХҮІ ғасырлардағы орта түркі тілінің негізгі дәстүрлері мен атауын сақтап тұрғанына қарамастан, ХҮІІ-ХІХ ғасырлардағы ұйғырдың классикалық әдеби тілі мен ескі өзбек әдеби тілінде (бұл кезеңге осы атаудың қолдануы әбден орынды), ескі түрікмен, ескі қазақ және ескі қарақалпақ жазба әдеби тілдерінде халықтық сөйлеу тілдерінің ықпалы барған сайын айқындала, күшейе береді. Жалпы алғанда, осы ескі әдеби тілдерде, оның алдыңғы "шағатай" тілдеріндегідей, сөздерінің дыбыстық тұлғасы (айтылуы) бұрынғы [[Араб тілі|арабша]] емлесінің олқылықтары салдарынан әлі де болса жете анықталмаған. Араб жазуындағы ескерткіштерде көпке шейін түркі тілдерінің өздеріне тән дыбыстар ажыратылып таңбаланбаған, бір ғана таңбамен берілген (Мысалы, дауысты ''а'' мен ''е, ы'' мен'' і, ү'' мен ''у, о'' мен ''ө'', дауыссыз ''к'' мен ''г'' дыбыстары). Соңғы жәйт "шағатай" (орта түркі) тілі мен оның дәстүріне мұрагер болған жоғарыда аталған ескі жазба тілдерінің диалектілік негізін анықтауына үлкен нұқсан келтіреді.<ref>Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3</ref>
==Дереккөздер==
<references/>
{{Суретсіз мақала}}
{{wikify}}
[[Санат:Қазақ тілі]]
q2ro7f74wipt96d6t012qcyry48ovh0
Михаил Ломтадзе
0
119477
3693138
3644817
2026-11-07T22:16:44Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693138
wikitext
text/x-wiki
{{Кәсіпкер
|Есімі = Михаил Нугзарович Ломтадзе
|Шынайы есімі =
|Сурет =
|Ені = 200px
|Сурет тақырыбы =
|Туған күні = 17.10.1975
|Туған жері = [[Батуми]], [[Грузия]]
|Азаматтығы = Грузия
|Білімі = BBA from European School of Management Tbilisi (ESM), <br/> MBA from Harvard Business School (HBS)
|Лауазымы 1 = инвестор, CEO және негізін қалаушы
|Тілді білуі = Грузин, орыс, ағылшын
|Марапаттары ={{Құрмет ордені}}{{Достық ордені}}[[File:Medal Halyk Algysy.svg|Medal Halyk Algysy.svg|25px]] <br/> Қазнеттегі Жыл адамы 2013,<ref>https://tengrinews.kz/internet/Tengrinewskz-podtverdil-zvanie-luchshego-sayta-kazneta-246458/</ref> <br/> Жыл Қаржыгері 2013,<ref>https://vlast.kz/obsshestvo/vlast_podvodit_itogi_golosovanija_v_ramkah_premii_ljudi_goda_2013-3932.html</ref> <br/> kursiv.kz ұйымдастырған «Инвестор» аталымының жеңімпазы, <br/> Жыл менеджері 2014,<ref>https://vlast.kz/obsshestvo/vlast_podvodit_itogi_golosovanija_v_ramkah_premii_ljudi_goda_2014-8957.html</ref> <br/> Жыл қаржыгері 2014,<ref>https://vlast.kz/novosti/mihail_lomtadze_predsedatel_pravlenija_kaspi_bank_jeta_premija_vazhna_v_pervuju_ochered_dlja_banka_i_ego_rabotnikov-4110.html</ref> <br/> «Қазақстан Республикасы Қаржы Секторын дамытудағы теңдессіз үлесі үшін» сыйлығы 2016 ж., <br/> «Қазақстандық балаларға көмегі мен мейірімді жүрегі үшін» премиясы 2016 ж.
}}
'''Михаил Нугзарович Ломтадзе''' ([[17 қазан]], [[1975 жыл]], [[Батуми]], [[Грузия]]) кәсіпкер, «[[Kaspi Bank]]» АҚ-ның CEO және акционері, [[Hepsiburada]] Директорлар кеңесінің төрағасы,<ref>https://www.inbusiness.kz/kz/news/kazakstandyk-innovaciyalyk-kaspi-kz-kompaniyasy-turkiya-narygyna-shygady</ref> Georgian Consulting Group құрушыларының бірі, [[Baring Vostok Capital Partners]] инвестициялық серіктесі, Kolesa.kz, Krisha.kz, Market.kz бірлескен компаниясының акционері және директорлар кеңесінің төрағасы.
Грузиядағы ең бай кәсіпкер.<ref>https://forbes.ge/saqarthvelos-100-umdidresi-metsarme/</ref> 2021 жылы ол Forbes-тің әлемдік миллиардерлер тізімінде алғаш рет 956-шы орынға ие болды, 2026 жылға қарай оның байлығы 6 миллиард долларлық активтермен 694-ші орынға көтерілді.<ref>https://www.ambebi.ge/article/340269-mixeil-lomtaze-msoplios-umdidresi-kartveli-gaxda-/</ref> Қазақстанда Forbes нұсқасы бойынша "ең бай 50 бизнесмен" рейтингінде үшінші орын<ref>https://forbes.kz/articles/50_bogateyshih_biznesmenov_kazahstana_-_2021_1621273818 </ref> және "ең ықпалды бизнесмендер"рейтингінде 10-шы орын алады.<ref>https://forbes.kz/articles/50_samyih_vliyatelnyih_biznesmenov_kazahstana_2020_1608495268</ref>
== Білімі ==
1997 ж. Грузиядағы [[European School of Management]]-те BBA дәрежесін алды.<ref name=":0">https://www.bloomberg.com/research/stocks/private/person.asp?personId=9397014&privcapId=171104</ref>
2002 ж. – [[Harvard Business School]]-да MBA дипломын алды.<ref>https://www.bloomberg.com/research/stocks/private/person.asp?personId=9397014&privcapId=171104</ref>
== Қызмет жолы ==
1995 – 2000 жж. [[Georgia Consulting Group Audit]] негізін қалаушы және Басқарушы серіктес, Тбилиси, Грузия.<ref>http://exclusive.kz/post1187247847.html{{Deadlink|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
2002 ж. компания өз тәжірибесін [[Ernst & Young]]-мен біріктірді.<ref>http://data.cbonds.info/comments/32713/Europlan_0709_en.pdf</ref><ref>http://www.rbsys.ru/print.php?page=85&option=news_audit {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180222165251/http://www.rbsys.ru/print.php?page=85&option=news_audit |date=2018-02-22 }}</ref>
2002 ж. инвестициялық жобалар жөніндегі менеджер ретінде [[Baring Vostok Capital Partners]]-ке қосылды.<ref>http://www.bvilpcc.com/images/reports/Listing_Document.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180712221045/http://www.bvilpcc.com/images/reports/Listing_Document.pdf |date=2018-07-12 }}</ref>
2004 ж. бастап 2016 ж. дейін Baring Vostok Capital Partners инвестициялық серіктестігі.<ref>http://www.profile.ru/arkhiv/item/44303-items_8905 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180624043820/http://www.profile.ru/arkhiv/item/44303-items_8905 |date=2018-06-24 }}</ref>
2006 ж. 29 мамырдан бастап қазіргі уақытқа дейін Kaspi Bank-тің (бұрынғы атауы «Каспийский» Банк АҚ) Директорлар кеңесінің мүшесі.<ref>http://kase.kz/news/1001203{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
2007 ж. 25 шілдеден бастап қазіргі уақытқа дейін Kaspi Bank-тің (бұрынғы атауы «Каспийский» Банк АҚ) Басқарма Төрағасы.<ref>http://kase.kz/news/1028431{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
2011 жылы қазанда «[[Caspian Financial Group]]» қаржы холдингін құрғаны туралы хабарлады.<ref>http://bank-kz.info/caspian-financial-group-finansovyj-xolding-v-kazaxstane.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180208164855/http://bank-kz.info/caspian-financial-group-finansovyj-xolding-v-kazaxstane.html |date=2018-02-08 }}</ref> Артынша Директорлар кеңесінің төрағасы болды.<ref>https://forbes.kz/news/2011/12/28/927/{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
2025 жылы 31 қаңтарда Михаил Ломтадзе [[Hepsiburada]] Директорлар кеңесінің төрағасы болып тағайындалды.<ref>https://kz.kursiv.media/kk/2025-01-29/slbt-kaspi-kz-hepsiburada/</ref>
== Акционер ==
2013 жылы ақпанда Михаил Ломтадзе [[Вячеслав Константинович Ким|Вячеслав Ким]]мен бірге [[Kolesa Group]] хабарландырулар сайттарын иеленетін компанияға 100% қатысу үлесін сатып алды. Мәміленің сомасы жария етілген жоқ.<ref>http://azh.kz/ru/news/view/13708</ref>
2015 жылы 11 тамызда Вячеслав Киммен бірге коммуналдық қызмет ақысы төлемімен және төлемдерді өңдеумен айналысатын IТ-компания «Алсеко» АҚ акцияларының 90%-ын сатып алды.<ref>https://forbes.kz/finances/markets/vyacheslav_kim_i_mihail_lomtadze_priobreli_90_aktsiy_ao_alseko</ref>
2015 жылы қарашада «[[Kaspi Bank|Kaspi]]» АҚ холдингінің акционері болды.<ref>https://www.caravan.kz/news/novyjj-bankovskijj-kholding-poyavitsya-v-kazakhstane-358294/</ref>
== Сыйлықтары мен марапаттары ==
2008 жылы 29 қазанда «[[BizMedia]]» Іскерлік Журналистика Орталығының ақпаратына сай қаржы секторындағы «Үздік бизнес спикер» номинациясында 1 орын алды.<ref>http://www.internews.kz/newsitem/29-10-2008/5304 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190123223121/http://www.internews.kz/newsitem/29-10-2008/5304 |date=2019-01-23 }}</ref>
2008 жылы желтоқсанда [[Курсив.kz]] ақпаратына сай «Жыл кәсіпқойы» атағын алды.<ref>https://www.kursiv.kz/dopolnitelnye-razdely/deistvujushie-lica-weekly/persony-goda/</ref>
2010 жылы 14 желтоқсанда тұтынушылық несиелеуді белсенді дамытқаны үшін [[Business Resource]] ақпаратына сай Қазақстанның үздік 5 банкирінің қатарына енді.<ref>https://tengrinews.kz/money/glava-bta-bank-anvar-saydenov-priznan-veduschim-bankirom-93671/</ref>
2013 жылы 3 қазанда Kursiv.kz ақпаратына сай «Инвестор» номинациясында Қазақстан банктерінің Ең үздік 10 басшысының қатарына енді.<ref>https://www.kursiv.kz/dopolnitelnye-razdely/finansy1/Top-10-rukovoditelej-kazahstanskih-bankov-nominatcii/{{Deadlink|date=February 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
2013 жылы 29 қарашада Михаил Ломтадзе [[Award.kz]] ақпаратына сай «Қазнеттегі жыл адамы» атағын алды.<ref>http://profit.kz/news/11230/Award-kz-2013-itogi-ili-Opyat-dvadcat-pyat/</ref>
2013 жылы 27 желтоқсанда «Жыл адамдары-2013» сыйлығының аясында [[Vlast.kz]] талдау порталының ақпаратына сай «Жыл қаржыгері» атағын жеңіп алды.<ref>https://vlast.kz/obsshestvo/vlast_podvodit_itogi_golosovanija_v_ramkah_premii_ljudi_goda_2013-3932.html</ref>
2014 жылы 5 желтоқсанда [[Құрмет ордені|«Құрмет» орденімен]] марапатталды.
2014 жылы 25 желтоқсанда Vlast.kz талдау басылымы сайтында ашық дауыс беру аясында «Жыл менеджері» номинациясында жеңіске жетті.<ref>https://vlast.kz/obsshestvo/vlast_podvodit_itogi_golosovanija_v_ramkah_premii_ljudi_goda_2014-8957.html</ref>
2015 жылы 30 қыркүйекте Nespi.kz интернет-жобасының ақпаратына сай Қазақстанның IT саласының Ең үздік 15 өкілінің қатарына енді.<ref>http://nespi.kz/blog/2015/09/30/15-samyh-yarkih-predstavitelej-v-sfere-it/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190123223642/http://nespi.kz/blog/2015/09/30/15-samyh-yarkih-predstavitelej-v-sfere-it/ |date=2019-01-23 }}</ref>
2016 жылы 15 ақпанда «[[Kapital.kz]]» іскерлік апталық басылымының ақпаратына сай 2015 жылдың қорытындысы бойынша ең танымал 5 банкирдің қатарына енді.<ref>https://kapital.kz/finance/47780/samye-populyarnye-bankiry-kazahstana-po-itogam-2015-goda.html</ref>
2021 жылы 12 желтоқсанда «[[Достық ордені|Достық]]<nowiki/>» орденімен марапатталды.<ref>https://www.akorda.kz/ru/nakanune-dnya-nezavisimosti-ryadu-kazahstancev-prisuzhdeny-gosudarstvennye-nagrady-11114250</ref>
2017 — 2021 жылдары — қазақстандық бизнестің үздік көшбасшысы деп танылды, [[PricewaterhouseCoopers]] аудиторлық компаниясы жүргізген зерттеу нәтижелері бойынша — респонденттер Kaspi.kz басқарма төрағасын Қазақстанда озық технологияларды қолдану бойынша көшбасшы деп атады, бейімделу, стратегиялық көзқарас және тұтынушыларға назар аудару сияқты қасиеттерді атап өтті<ref name=":0" />
== Көпшілік алдында сөйлеуі ==
2013 жылы 13 ақпанда “Leadership Program” аясында KIMEP студенттерінің алдында лекция оқыды.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=OaM8SEUpIRI</ref>
2014 жылы 18 ақпанда клиенттерге үндеу жасап, ұйымдасқан қастық ойлаушы адамдардың банктің клиенттеріне жасаған SMS-шабуылынан кейін туындаған дүрбелеңді тоқтатты.<ref>https://vlast.kz/jekonomika/mihail_lomtadze_9_iz_10_vkladchikov_kaspi_bank_ostajutsja_s_nami_my_darim_im_1_procent_k_tengovomu_depozitu-4538.html</ref>
2014 жылы 30 сәуірде [[Халықаралық бизнес академиясы|Халықаралық Бизнес Академиясында]] «Полет за горизонт» жобасының аясында «Мягкая посадка. Встреча с капитаном» атты лекция оқыды.<ref>http://www.almau.edu.kz/news/polet_za_gorizont_proshel_na_vysote_bravo_kapitanu-5205 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210921014641/https://www.almau.edu.kz/news/polet_za_gorizont_proshel_na_vysote_bravo_kapitanu-5205 |date=2021-09-21 }}</ref>
2016 жылы 23 мамырда Kaspi Gold дебеттік картасын таныстырды.
2014 жылы 26 маусымда Михаил Ломтадзе Kaspi.kz-тегі Төлемдер сервисінің жаңартылған нұсқасын ұсынды.<ref>https://babki.kz/good-to-know/kaspi-kz.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180212154303/http://babki.kz/good-to-know/kaspi-kz.html |date=2018-02-12 }}</ref> 2017 жылғы шілдедегі деректер бойынша осы сервис арқылы ай сайын 4 миллионнан аса төлем жасалады.<ref>http://futurebanking.ru/post/3418 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220827051749/http://futurebanking.ru/post/3418 |date=2022-08-27 }}</ref>
2014 жылы 28 қарашада Kaspi Михаилдың басшылығымен бағаларды салыстыруға және тауарларды сайтта несиеге сатып алуға арналған онлайн маркетплейс Kaspi.kz-тегі Магазинді іске қосты.<ref>http://comode.kz/post/what-where-when/kaspi-bank-predstavil-unikalnyj-servis-po-vyboru-i-pokupke-tovarov/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180214010654/http://comode.kz/post/what-where-when/kaspi-bank-predstavil-unikalnyj-servis-po-vyboru-i-pokupke-tovarov |date=2018-02-14 }}</ref> 2016 жылғы мамырдағы жағдай бойынша бұл сервис арқылы Қазақстанда жылына 1,5 млн зат сатып алынады.<ref>https://365info.kz/2016/05/intervyu-s-predsedatelem-pravleniya-kaspi-bank-mihailom-lomtadze/</ref> 2017 жылы еліміздегі бүкіл азық-түлік емес тауар айналымының 20% Kaspi-дің үлесіне тиесілі.<ref>https://rb.ru/story/kaspi/</ref>
2014 жылы 30 желтоқсанда Kaspi Бонус адалдық бағдарламасын енгізді.<ref>https://www.facebook.com/kaspibank/photos/a.571796309560575.1073741825.183379858402224/797144813692389/?type=1&theater</ref> 500 мыңнан аса клиент бағдарламаның қатысушысы болып табылады.<ref>http://futurebanking.ru/post/3418 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220827051749/http://futurebanking.ru/post/3418 |date=2022-08-27 }}</ref>
2015 жылы 27 мамырда «Колеса Проверка» сервисін іске қосты, оның көмегімен автомобиль иелері өз автомобилін сертификатталған техникалық қызмет көрсету орталықтарында тегін тексертіп, бағалата алады және өз көлігін несиеге сату мүмкіндігін алады.<ref>https://kolesa.kz/read/articles/2015/05/kaspi-bank-i-kolesakz-zapustili-unikalnyy-servis-provereno-kolyosami/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190123223849/https://kolesa.kz/read/articles/2015/05/kaspi-bank-i-kolesakz-zapustili-unikalnyy-servis-provereno-kolyosami/ |date=2019-01-23 }}</ref>
2016 жылы 18 тамызда Михаил бөліп төлеуге сатып алуды және бонусты ұнататындарға арналған Kaspi Red бірегей клубын таныстырды.<ref>https://tengrinews.kz/money/kazahstantsam-predlojili-pokupat-rassrochku-esche-poluchat-300735/</ref>
2017 жылы 16 маусымда: Kaspi Maps, жедел Онлайн Аударымдар және Kaspi.kz мобильді қосымшасы атты үш жаңа сервисті таныстырды.<ref>http://www.ktk.kz/ru/news/video/2017/06/22/79348</ref>
2017 жылы шілдеде Мәскеуде екінші жыл сайынғы FinWin форумында сөз сөйлеп, ұқсас нұсқасы жоқ Kaspi экожүйесін таныстырды.<ref>https://minfin.com.ua/2017/07/03/28715894/</ref>
== Өмірлік ұстанымы ==
2009 ж. 9 мамырдан бастап қазіргі уақытқа дейін Ломтадзенің бастамасымен Kaspi Bank жыл сайын Қазақстан аумағында тұратын [[Ұлы Отан соғысы]]ның ардагерлеріне қаржылай қолдау ретінде 5000 теңгеден бөледі.<ref>http://bank-kz.info/finansovaya-podderzhka-ot-kaspi-bank-uchastnikam-vov.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180222231223/http://bank-kz.info/finansovaya-podderzhka-ot-kaspi-bank-uchastnikam-vov.html |date=2018-02-22 }}</ref>
2013 жылы 20 қазанда Kaspi Директорлар кеңесінің Төрағасы Вячеслав Киммен және [[Антонио Бандерас]]пен бірге «Аяла» қайырымдылық қорының шотына қаражат аудару үшін 38 млн теңге сомасына чекке қол қойды.<ref>http://www.ayala.kz/redesign2/index.php/ru/good-people-rus/star-page-rus?star=650 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190823104953/http://www.ayala.kz/redesign2/index.php/ru/good-people-rus/star-page-rus?star=650 |date=2019-08-23 }}</ref>
2013 жылы желтоқсанда Қазақстан халқының қаржылық сауаттылығын арттыру бағдарламасын іске қосуға бастама көтерді.<ref>https://tengrinews.kz/private_finance/v-kazahstane-zapustili-finansovyiy-likbez-246725/</ref>
2014 жылы 26 тамызда [[Ice Bucket Challenge]] флешмобына қатысты.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=7XYNwvEbBCE</ref>
2017 жылы наурыз айының соңында Kaspi Bank басшылығы Вячеслав Ким мен Михаил Ломтадзенің қолдауымен «Мейірім» ерікті қоғамы» қайырымдылық қорының «[[Аутизм]]ді жеңеміз» қауымдастығының жаңа үйінің ашылуы болды. Үйде балалармен топтық немесе жеке сабақтар жүргізуге жағдайлар жасалған.<ref>https://forbes.kz/news/2017/04/04/newsid_140090</ref>
2022 жылдың қаңтарында Kaspi.kz негізін қалаушылар Вячеслав Ким мен Михаил Ломтадзе [[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары|Алматыдағы тәртіпсіздіктерден]] зардап шеккен шағын бизнеске көмектесу үшін 579 миллион теңге бөлді.
2022 жылы — денсаулық сақтау, білім беру, әлеуметтік қолдау, мәдениет және спорт мәселелерін шешуге бағытталған «Қазақстан халқына» қорына10 млрд.теңге аударды<ref>[https://kaz.orda.kz/aza-stan-hal-yna-oryna-10-milliard-te-ge-audaryldy/ «Қазақстан халқына» қорына 10 миллиард теңге аударылды.kaz.orda.kz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241215011438/https://kaz.orda.kz/aza-stan-hal-yna-oryna-10-milliard-te-ge-audaryldy/ |date=2024-12-15 }}</ref>.
== Қызықты деректер ==
[[Сурет:Михаил outfit.jpg|нобай|right|300px|]]
Өз презентацияларында Михаил міндетті түрде қара киімде және қызыл кедамен шығады.<ref>https://forbes.kz/finances/markets/na_jest_regulyatora_banki_otvetili_novyimi_tehnologiyami/</ref><ref>https://forbes.kz/finances/finance/kaspi_zapustil_novyiy_servis_dlya_lyubiteley_pokupok_v_rassrochku_i_bonusov</ref><ref>https://the-steppe.com/news/business/2017-06-21/kaspi {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170929135637/https://the-steppe.com/news/business/2017-06-21/kaspi |date=2017-09-29 }}</ref>
«Жүзі жарқын банкир», көптеген адамдар Михаилды осылай атайды.<ref>https://vlast.kz/obsshestvo/vlast_podvodit_itogi_golosovanija_v_ramkah_premii_ljudi_goda_2013-3932.html</ref>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}
{{wikify}}
[[Санат:Қазақстан банкирлері]]
puyrrhi4mua0hpv4t972s89mx85918l
Нацумэ Кинноскэ
0
124086
3693339
2025234
2026-11-08T10:13:13Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693339
wikitext
text/x-wiki
'''Нацумэ Кинноскэ''' ({{lang-la|ja}} 夏目金之助, 9 ақпан 1867 жыл — 9 желтоқсан 1916 жыл), Нацумэ Сосэки (жапон. 夏目 漱石?) деген [[лақап ат]]пен кеңінен танымал жапон жазушысы, заманауи жапон әдебиетінің негізін салушылардың бірі. Нацумэнің шығармалары [[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[болгар]], [[венгер]], [[грузин]], [[қытай]], [[корей]], [[моңғол]], [[неміс]], [[поляк]], [[румын]], [[орыс]], серб-хорват, [[француз]] және чех тілдеріне аударылған.<ref>http://www.world-art.ru/people.php?id=41585 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121019045947/http://www.world-art.ru/people.php?id=41585 |date=2012-10-19 }}</ref>
==Басты шығармалары:==
*1908 — Сансиро (三四郎)
*1909 — Сонан кейін (それから)
*1910 — Қақпа (門)
*1914 — Жүрек (こころ)
*1916 — Жарық және түнек (明暗).
==Дереккөздер==
<references/>
{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Тұлғалар]]
fwvudczz9b5949adx0yq0cmzbu7vq1k
Мәлік Әуесханұлы Өскенбай
0
159777
3693289
3608941
2026-11-08T08:53:53Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693289
wikitext
text/x-wiki
{{Суретші
|есімі = Мәлік Әуесханұлы Өскенбай
|шынайы есімі =
|суреті = Мәлік Өскенбай.jpg
|туған күні = 22.02.1966
|туған жері = [[Талдықорған облысы]], {{туғанжері|Панфилов ауданы|Панфилов ауданында}}
|азаматтығы = {{KAZ}}
|ұлты = [[Қазақтар|қазақ]]
|марапаттары =
{{қатар
| теңестіру = солға
| {{ҚР Конституциясына 25 жыл}}
}}
{{қатар
| теңестіру = солға
| {{Қазақстан мәдениетінің үздігі}}
| {{Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі}}
}}
}}
'''Мәлік Әуесханұлы Өскенбай''' ([[22 ақпан]] [[1966 жыл|1966]], [[Панфилов ауданы]], [[Талдықорған облысы]] (қазіргі [[Жаркент|Жаркент қаласы]], [[Алматы облысы]]) — қазақстан суретшісі, мүсінші, педагог, [[Қазақстан суретшілер одағы]]ның мүшесі.
Ол «Кескіндеме, мүсін, театр-декорация өнері» мамандықтарының пәндік-циклдік комиссиясының меңгерушісі қызметін атқарады.<ref name=":0">«Алтын бесік». Орал Таңсықбаев атындағы Алматы сәндік-қолданбалы өнер колледжі. Алматы. «Асыл кітап» баспа үйі, 2013. 272 б. ISBN 978-601-7367-46-6 </ref> Мәлік көптеген ғылыми мақалалар мен оқу құралдарының авторы. Қазақ тілінде жарық көрген суретшілерге арналған алғашқы "Пластикалық анатомиясы" кітабының авторы. Сонымен қатар, Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі бекіткен өнер колледждеріне арналған мүсін мамандарын даярлау бағдарламасын әзірлеген. Жас ұрпақты оқыту және тәрбиелеудегі еңбегі үшін ҚР Білім және ғылым Министрлігінің [[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі|«Ыбырай Алтынсарин» атындағы төс белгісімен]] марапатталған <ref name=":0" />.
== Өмірбаяны ==
Мәлік Өскенбай 1966 жылдың 22 ақпанында [[Талдықорған облысы]] Панфилов қаласында дүниеге келді. Балалық шағы сол жерде өткен ол кейін отбасымен бірге [[Алматы|Алматы қаласына]] қоныс аударады.
Өнерге деген қызығушылығы ерте бастан байқалды. 1973-1981 жылдары Алматыдағы №115 орта мектепте оқып жүріп-ақ сурет салуға ерекше әуестенді. Мектепті тәмамдаған соң, 1981 жылы Н. В. Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесіне түсіп, 1985 жылы ойдағыдай аяқтады.
Сол жылы ол әскер қатарына шақырылып, 1985–1987 жылдары [[Коми Республикасы|Коми АССР]]-де әскери борышын өтейді. Әскерден оралған соң шығармашылық жолын жалғастырып, 1985–1992 жылдары Т. Жүргенов атындағы Алматы мемлекеттік театр-көркемсурет институтында білім алды.
Оқу орнын аяқтағаннан кейін ұстаздық жолға қадам басады. 1992 жылдан бастап [[Алматы сәндік және қолданбалы өнер колледжі|О. Тансықбаев атындағы Алматы сәндік-қолданбалы өнер колледжінде]] арнайы пәндерден дәріс беріп келеді. Сондай-ақ 1993–2005 жылдары Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясында анатомия, мүсін және сурет пәндерінен сабақ берді.
Білімін жетілдіруді тоқтатпай, 2001–2005 жылдары өнертану мамандығы бойынша аспирантурада оқып шықты. Ал 2005 жылдан бері өзі еңбек ететін [[Алматы сәндік және қолданбалы өнер колледжі|О. Тансықбаев атындағы Алматы сәндік-қолданбалы өнер колледжінде]] «Кескіндеме, мүсін, сәндік театр өнері» бөлімінің меңгерушісі қызметін атқарып келеді.
== Марапаттар ==
Өзінің шығармашылық және ұстаздық еңбегі үшін Мәлік Әуесханұлы бірнеше мәрте мемлекеттік деңгейдегі марапаттарға ие болды. 2008 жылы ол жас ұрпақты оқыту мен тәрбиелеудегі зор еңбегі үшін Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің [[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі|«Ыбырай Алтынсарин» атындағы төсбелгісімен]] марапатталды. Бұл – оның педагогикалық қызметіне берілген алғашқы үлкен баға еді.
Келесі онжылдықта оның шығармашылық жетістіктері де жоғары бағаланды. 2017 жылдың 10 мамырында [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі|Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігінің]] шешімімен [[Мәдениет саласының үздігі|«Мәдениет саласының үздігі» төсбелгісі]] табысталды.
2019 жылы [[Қазақстан суретшілер одағы|Қазақстан Суретшілер одағы]] ұйымдастырған республикалық есеп беру көрмесінде мүсін номинациясы бойынша «''Жылдың үздік шығармашылығы''» атағына ие болып, [[Әбілхан Қастеев]] атындағы алтын медальмен марапатталды (куәлік №198).
2020 жылы Мемлекет басшысының Жарлығымен [[Қазақстан Конституциясына 25 жыл медалі|Қазақстан Конституциясының 25 жылдығына]] арналған мерекелік медальға ие болды.
Сонымен қатар, Мәлік Әуесханұлы [[Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі|Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің]] Құттықтау хатымен де марапатталған.
2024 жылы Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі [[Олжас Бектенов үкіметі|Олжас Бектеновтың]] "Алғыс хаты"-ның иегері.
2026 жылдың 24-інші ақпанында Қазақстан Республикасы Суретшілер Одағынан «''Бейнелеу өнеріне сіңірген еңбегі үшін''» төсбелгісімен марапатталды (куәлік №208).
== Көрмелер ==
'''2025 – «Пластикалық ізденіс»''' <ref>Malik Oskenbay. [https://www.youtube.com/watch?v=sQnFsYplvJE Мәлік Өскенбай. Пластикалық ізденіс атты жеке көрме.] YouTube.com (25 ақпан 2025).</ref>
Мәлік Өскенбайдың «Пластикалық ізденіс» атты жеке көрмесі өтті. Экспозицияда автордың 37 мүсіні мен 40-қа жуық графикалық туындылары қойылды. Суретші табиғат пен адам сезімдері тақырыбына жүгініп, дәстүрлі және заманауи көркемдік бағыттарды шебер ұштастырады.
'''2023 – «Белес»''' <ref>Malik Oskenbay. [https://www.youtube.com/watch?v=POq1e91ZO0g Белес жеке көрме Мәлік Өскенбай мүсін, график] YouTube.com (15 желтоқсан 2023).</ref>
Қазақстанның бейнелеу өнерінде айрықша орны бар белгілі мүсінші, қылқалам шебері Мәлік Өскенбайдың «Белес» атты жеке көрмесі ұйымдастырылды. Көрме [[Орал Таңсықбаев|Орал Тансықбаев]] атындағы [[Алматы сәндік және қолданбалы өнер колледжі|Алматы сәндік-қолданбалы өнер колледжінің]] 85 жылдығына және Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының 90 жылдығына арналды.
Өз туындыларында мүсінші қазақи болмыстың мәнін зерттеп, реалистік пен абстрактілі тәсілдерді ұштастыра отырып, тас, ағаш, қола мен саз секілді материалдарды қолданып, айшықты пластикалық шешімдер табуға ұмтылады.
Көрмеге автордың 30-ға жуық мүсіні мен 41 графикалық жұмысы қойылды. Шығармашылық даралығымен танылған талантты суретші республикалық және халықаралық көрмелерде лайықты бағасын алып келеді. <ref>Malik Oskenbay. [https://www.youtube.com/watch?v=POq1e91ZO0g Белес жеке көрме - мүсін, графика] YouTube.com. (15 желтоқсан 2023)</ref>
2019 жыл. «Қазақстан суретшілерінің жылдық есеп көрмесі»;
2018 жыл. «Қазақстан Республикасы Суретшілер Одағының 85-жылдық мерей тойына арналған көрме»;
2017 жыл. Қазақстан Республикасының тәуелсіздігінің 25 жылдығына арналған «Пластикалық ізденіс» атты жеке шығармашылық көрме;
2016 жыл. Дөңгелек үстел автордың «Пластикалық ізденіс» атты жеке шығармашылық көрмесіне арналған, кездесу кеші;
2016 жыл. Қазақстан Республикалық суретшілер одағының ұйымдастыруымен «ҚР тәуелсіздігінің 25 жылдығына арналған көрме»;
2015 жыл. Қазақстан Республикалық суретшілер одағының ұйымдастыруымен «Қазақ хандығының 550 жылдығына арналған көрме»;
Қазақстан Республикасының ұлттық музейі «Ұлттық дәстүрлер және әлемге айқара ашылу» атты көрме. 2014. Мүсін: «Теңіз тұңғиығында», материал: қара гранит, 30 x13 x11 (184 бет).<ref>Қазақстан Республикасының ұлттық музейі «Ұлттық дәстүрлер және әлемге айқара ашылу» атты көрменің альбомы. Қазақстан суретшілер форумы. Тараз: «Senim» жамбыл баспа орталығы, 2014. 223 б.</ref>
«Тәуелсіздік толғауы». Қазақстан Республикасы Суретшілер Одағының 80 жылдығына арналған көрме. 2013. «Желтоқсан ызғары», мүсін, материал: мрамор, гранит (75 бет).<ref>«Тәуелсіздік толғауы». «Қазақстан Республикасы Суретшілер Одағының 80 жылдығына арналған көрме каталогі.1933-2013. Алматы: «ЕЛНҰР», 2014. 80 б.</ref>[[File:«Желтоқсан ызғары», «Cold December».jpg|thumb|Өскенбай Мәлік. "Желтоқсан ызғары". 2012. Материал: мрамор, гранит. Сұлбасы: 30x16x10.]]«Мүсін монументальды-сәндік өнер». 2013. «Бостандық», мүсін, материал: қола, гранит, (92 бет).<ref>«Қазақ Өнері» 5 томдық альбом. SAMRUK альбомы. Алматы : «ЕЛНҰР» баспа орталығы, 2013. 175 б, альбом.</ref>
«Қазақ бейнелеу өнерінің алтын бесігі». О. Таңсықбаев атындағы Алматы сәндік-қолданбалы өнер колледжінің 75 жылдық мерей тойына орай ұйымдастырылған көрмесінің жинақтамасы. 2013. 173б. «Әуен», мүсін, материал: гранит; «Талпыныс», мүсін, материал: гранит, 2013 жыл. (128 бет).<ref>«Қазақ бейнелеу өнерінің алтын бесігі». О. Таңсықбаев атындағы Алматы сәндік-қолданбалы өнер колледжінің 75 жылдық мерей тойына орай ұйымдастырылған көрмесінің жинақтамасы. 1938-2013. Алматы: «Музей искусств», 2013.173б, каталог. .</ref>
«Орал Таңсықбаев атындағы Алматы сәндік-қолданбалы өнер колледжі». 2012. 64 б. «Хан», мүсін, материал: ағаш; «көш», мүсін, материал: қола, гранит; «Студент қыз», мүсін, материал: қола, гранит (46 бет).<ref>«Орал Таңсықбаев атындағы Алматы сәндік-қолданбалы өнер колледжі». Көрме каталогі. Алматы: 2012. 64 б, каталог.</ref>
«Орал Таңсықбаев атындағы Алматы сәндік-қолданбалы өнер колледжі». 2010. 54 б. «Құрбандық», мүсін, материал: гранит; «шаман», мүсін, материал: қола, гранит, (32 бет).<ref>«Орал Таңсықбаев атындағы Алматы сәндік-қолданбалы өнер колледжі». көрме каталогі. Алматы: 2010. 54 б, каталог.</ref>[[File:«Құрбандық», «Sactifice».jpg|thumb|Өскенбай Мәлік Әуесханұлы. «Құрбандық». 2004 ж. Материал: гранит, ағаш. Сұлбасы; 20 X 12 X 23]]«Орал Таңсықбаев атындағы Алматы сәндік-қолданбалы өнер колледжінің мұғалімдерінің көрмесі». 2009. 43 б. «Бақсы», мүсін, материал: қола, гранит, «медитация», мүсін, материал: қола, гранит (27 бет).<ref>«Орал Таңсықбаев атындағы Алматы сәндік-қолданбалы өнер колледжінің мұғалімдерінің көрмесі». көрме каталогі. Алматы: 2009. 43 б, каталог. </ref>[[File:«Бақсы».jpg|thumb|Өскенбай Мәлік Әуесханұлы. «Бақсы». 2008 ж. Материал: бронза, қара гранит. Сұлбасы: 45 X 28 X 12]]Республикалық «...бүгін, ертең...» атты көрме. 2009. «Сақ қызы», мүсін, материал: қола, гранит; «Шаман», мүсін, материал: қола, гранит, (67 бет).<ref>Республикалық «...бүгін, ертең...» атты көрменің каталогі. Қазақстан суретшілер форумы. Алматы: «ЕЛНҰР», 2009. 96 б, каталог. </ref>
«Ғасырлар тоғытындағы қазақстанның көркем өнері». «Отырған қыз бала». Мүсін, материал: гранит, размер: 20 x 30 x 13. 1999 жыл. (26 бет).<ref>«Ғасырлар тоғытындағы қазақстанның көркем өнері». Каталог. «tamos» баспа үйі, 2000. 126 б.</ref>
2007 жылы «Республикалық суретшілер одағының есеп беру көрмесі»;
2005 жылы Халық суретшісі [[Әбілхан Қастеев|Әбілхан Қастеевтің]] 100-жылдық мерей тойына арналған «Менің Қазақстаным» атты көрме-конкурс: «[[Абылай хан]]<nowiki/>» атты шығармашылық мүсін, материал ағаш;
2004 жылы «Жас дарын» атты республикалық көрме: «Сырласу» мүсін, гранит тас, ағаш;
2000 жылы «Халықаралық жастар фестивалі» көрме: «Ана мейірімі» материал күйдірілген қыш;
2001 жылы «Қызғалдақ және адам» халықаралық фестивалі: «Қызғалдақ ұстаған қыз» графика;
1999 жылы «Халықаралық жастар фестивалі» көрме: «Отырған батыр тұлғасы» материал теракотта;
1998 жылы «Түркияның мәдени орталығында» жеке көрме өткізілді, мүсіндер: «Ұлы дала аруы» материал ағаш, «Жаңғырық» материал ағаш, «Балуан» материал ағаш, «Желтоқсан» материал ағаш, «Ғашықтар» материал тас;
1997 жылы «Жігер» атты халықаралық жастар фестивалі, «Сағыныш» материал ағаш;
1996 жылы «Кісен ашқан» атты халықаралық көрме, «Желтоқсан» рельефті мүсін ағаш;
1995 жылы «Арт-Евразия» атты халықаралық көрме «Репрессия құрбандары» материал ағаш;
== Жобалар ==
'''«Бір туынды»''' <ref>AbaiTV. [https://abaitv.kz/kz/videos/3315 БІР ТУЫНДЫ. Мәлік Өскенбай] (22 қаңтар 2023)</ref><ref>AbaiTV. [https://www.youtube.com/watch?v=fOeDhElJ_E0 Бір Туынды. Мәлік Өскенбай] YouTube.com. (22 қаңтар 2023)</ref>
'''Abai TV'''
Бұл бейне Abai TV тәуелсіз мәдени бағдарламасының бір бөлігі болып табылады. Бағдарлама қазақстандық суретшілер мен мүсіншілердің өмірі мен шығармашылығына арналады. Аталған шығарылым Мәлік Өскенбай туралы баяндап, оның өмірбаянын, шығармашылық жолын және өнерге қосқан үлесін ашады.
Бағдарламаның басты мақсаты – біздің суретшілеріміздің қылқаламынан туған және мүсіншілердің шебер қолдарымен жасалған туындылардың әлемдік өнер тарихында да айрықша орын алатынын көрсету. Бұл еңбектер халықаралық көрмелерде ұсынылып, жоғары бағаға ие болған.
Мәлік Өскенбайдың шығармашылық жолы арқылы шығарылым қазақ өнерінің өшпес құндылығын және оның ұлттық қана емес, әлемдік мәдениетке де тигізген ықпалын айқындайды.
== Ғылыми еңбектер ==
=== Оқулықтар ===
Мәлік Өскенбай шығармашылықпен қатар оқу-әдістемелік еңбектер жазумен де айналысып келеді. Оның қаламынан бірнеше оқулықтар мен кітаптар жарық көрді.
2020 жылы ол «''Нобай – бейнелеу өнерінің негізі''» атты оқулығын жариялап, сурет салудың бастапқы қадамдарын үйренуге арналған маңызды әдістемелік құралды ұсынды. <ref>Мәлік Өскенбай. «Нобай - бейнелеу өнерінің негізі» оқулығы. Алматы: «Асыл кітап» баспасы. 2020. 380 бет. ISBN 978-601-332-597-2</ref> Бұған дейін, 2018 жылы жарық көрген «''Адамның бас суретін бейнелеу''» атты еңбегінде суретшілерге портрет салу өнерінің қыр-сырын түсіндірді. <ref>Мәлік Өскенбай. «Адамның бас суретін бейнелеу» оқулығы. Алматы: «Асыл кітап» баспасы. 2018. 209 бет. ISBN 978-601-332-126-4 </ref>
Суретшілерге арналған қазақ тіліндегі тұңғыш оқу құралдарының бірі – 2006 жылы жарық көрген көлемі 304 беттен тұратын «''Пластикалық анатомия''» оқулығы. <ref>Мәлік Өскенбай. «Пластикалық анатомия» оқулығы. Алматы «Дарын» баспасы. 2006 жыл, 304 бет. ISBN 9965-9859-4-4</ref> Бұл еңбек бүгінгі таңда да бейнелеу өнерін үйренушілер үшін құнды әдістемелік құрал болып саналады.
Сонымен қатар, 2005 жылы жарық көрген «''Қазақ және оның патшалары мен хандарының шежіресі''» атты кітаптың бірінші томына да авторлардың бірі ретінде қатысып, отандық тарихи-мәдени мұраны дәріптеуге үлес қосты.
=== Басылымдар ===
Мәлік Өскенбайдың шығармашылық және ғылыми-әдістемелік еңбектері түрлі басылымдарда жарық көрген. Ол мектеп оқушыларына арналған бейнелеу өнері мен сызу пәндерінің әдістемесін жетілдіруге де үлес қосты.
2016 жылы Республикалық ғылыми-әдістемелік журналдың №5–6 санында оның «''Сурет салу методикасын құру''» атты мақаласы жарияланып, онда бейнелеу өнері, еңбекке баулу, музыка және сызу пәндерін оқытудың өзекті мәселелері талданды (30–32 бет).
Ал 2014 жылы «Аңыз адам» журналының №15 (99) тамыз айындағы санында автордың «''Данышпан суретші (1452–1519 жж) Леонардо да Винчи, адамзат мақтанышы''» атты мақаласы жарық көрді. <ref>Аңыз адам. https://vk.com/wall-69528226_427 VK.com</ref> Бұл еңбегінде ол әлемдік өнер тарихындағы ұлы суретшінің өмірі мен шығармашылық мұрасын зерделеп, оның адамзат өркениетіне қосқан үлесін кеңінен талдаған.
=== Конференциялар ===
Сонымен қатар, Мәлік Өскенбай өзінің ғылыми-зерттеу және педагогикалық қызметінде халықаралық деңгейде де белсенділік танытып келеді. Ол түрлі ғылыми-тәжірибелік конференцияларға қатысып, өнертану саласына қатысты маңызды баяндамалар жасаған.
2012 жылы «Қазақстан Республикасында үздіксіз көркем-суреттік білім беру: сәндік-қолданбалы өнер – 2012» атты халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференцияда «''Особенности становления скульптуры древнего Казахстана''» тақырыбында мақала жариялап, көне дәуір мүсін өнерінің қалыптасу ерекшеліктерін қарастырды (301–303 бет).
2005 жылы [[Қазақ ұлттық өнер академиясы|Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясында]] өткен «''Қазіргі ғаламдану жағдайында өнер дамуының көкейкесті проблемалары''» атты халықаралық конференцияда «''Ертедегі Қазақстан мүсін формаларының анималистикасы''» атты баяндамасын жасады. Сол жылы [[Алматы сәндік және қолданбалы өнер колледжі|О. Тансықбаев атындағы Алматы сәндік-қолданбалы өнер колледжінің]] ұйымдастыруымен өткен, ұлы суретші Орал Тансықбаевтың 100 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференцияда «''Мүсіндегі көлем және кеңістік''» пен «''Материалдың композиция және мүсін формасына әсері''» тақырыптарында мақалалар ұсынды.
Сондай-ақ 2005 жылдың 25–26 мамыр күндері Орал Тансықбаевтың туған күніне арналған «''Өнерпаз болсаң арқалан''» атты ғылыми-практикалық конференцияға жетекші ретінде қатысып, өз шәкірті, 2-курс студенті Анитов Қ.Б.-ның «''Алғашқы қауымдағы мүсін, ертедегі Шығыс және антикалық мүсін''» тақырыбындағы мақаласына ғылыми жетекшілік жасады.
Бұған дейін де ол ғылыми ортада белсенділік танытқан. 2002 жылы «''Мәдениет–Өнер–Білім: тенденциялар және перспективалар''», 2003 жылы «''Білімнің ұлттық моделі: мамандарды кәсіби даярлау әдіснамасы және қазіргі технологиясы''», ал 2004 жылы «''Қазақстан халықтарының мәдени мұрасы және ұлттық білім жүйесі''» атты халықаралық ғылыми-практикалық конференцияларға қатысып, баяндамалар жасаған.
=== Оқыту бағдарламалары ===
2005 жылы Мәлік мүсін өнеріне арналған оқу-әдістемелік еңбектердің авторы атанды. Ол мүсін, композиция, шеберлік және технология пәндеріне арналған ''Типтік оқу бағдарламалары жинағын'' құрастырды. Бұл еңбек қазақ және орыс тілдерінде дайындалып, баспадан жарық көрді.
Сол жылы автордың тағы бір маңызды еңбегі – ''«Пластикалық анатомия» пәні бойынша Типтік оқу бағдарламалары жинағы'' жарық көрді. Бұл бағдарлама да қазақ және орыс тілдерінде құрастырылып, баспаханадан басылып шықты.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сілтемелер ==
* [https://www.youtube.com/channel/UC0G9DKpop3ni7Xl8MNI6T9A Youtube Channel/Youtube каналы]
* [http://anatili.kazgazeta.kz/?p=45772 Суретші уақыт ағымында]
* [https://www.oner.kz/visual-arts/view/7866-bugingi-kazak-bejneleu-oneri-donggelec-ustel-video Бүгінгі қазақ бейнелеу өнеріндегі жаңа бағыт және көркемдік ізденістер.(видео)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171216223501/http://www.oner.kz/visual-arts/view/7866-bugingi-kazak-bejneleu-oneri-donggelec-ustel-video |date=2017-12-16 }}
* [https://www.oner.kz/news/view/7468-bugingi-kazak-bejneleu-onerindegi-zhanga-bagyt-zhane-corcemdic-izdenister-atty-donggelec-ustel-otedi Дөңгелек үстел: "Бүгінгі қазақ бейнелеу өнері"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171217004715/http://www.oner.kz/news/view/7468-bugingi-kazak-bejneleu-onerindegi-zhanga-bagyt-zhane-corcemdic-izdenister-atty-donggelec-ustel-otedi |date=2017-12-17 }}
* [http://madeniportal.kz/author/3739 Мәдениет порталы]<br>[https://www.youtube.com/watch?v=KfabVIdFpXg Kazakh TV: The hero of the program is Malik Oskenbay, sculptor]
* [http://ognialatau.kz/news/cat-6/5165/ Огни Алатау: "Древние тотемы сакской эпохи, ставшие символами государственности Казахстана"]
* [https://web.archive.org/web/20260117055754/https://artunion.kz/tpost/l78dp3b101-otkritie-vistavki-posvyaschennoi-mezhdun Открытие выставки, посвященной Международному Дню интеллектуальной собственности]
* [https://qazaqadebieti.kz/54001/serli-kezdesu '''Әсерлі кездесу''']
[[Санат:Қазақстан суретшілері]]
[[Санат:Қазақстан мүсіншілері]]
o3dv79ww3rzf0qagfwuljje5tyhagw8
Лос-Анджелес
0
163058
3693065
3688674
2026-11-07T17:21:24Z
Кабылбек Алихан
188060
АҚШ тегі барлық фильм Голливудта түсіріледі деген өтірік
3693065
wikitext
text/x-wiki
{{Елді мекен
|статусы = Қала
|қазақша атауы = Лос Анджелес
|шынайы атауы = Los Angeles
|сурет = {{Photomontage
| photo1a = Los Angeles with Mount Baldy.jpg
| photo2a = Venice Beach, Los Angeles, CA 10.JPG
| photo2b = Griffith Observatory on the south-facing slope of Mount Hollywood in L.A.'s Griffith Park (LC-DIG-highsm- 22255).tif
| photo3a = 090416-G-9883M-003 AIRSTA Los Angeles (5540247119).jpg
| color = white
| color_border = white
| position = center
| spacing = 2
| size = 275
| foot_montage =
}}
|жағдайы = Қала
|ел = АҚШ
|елтаңба = Seal of Los Angeles.svg
|ту = Flag of Los Angeles, California.svg
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_dir = N|lat_deg = 34|lat_min = 02|lat_sec =
|lon_dir = W|lon_deg = 118|lon_min = 16|lon_sec =
|CoordAddon = type:city(4097000)_region:US
|CoordScale =
|шекара түрі =
|кестедегі шекара =
|ел картасының өлшемi = 300
|аймақ картасының өлшемi = 300
|аудан картасының өлшемi =
|аймақ түрі = АҚШ әкімшілік бөлінісі{{!}}Штат
|аймағы = Калифорния
|кестедегі аймақ = Калифорния
|аудан түрі = Аймақ
|ауданы = Лос Анджелес
|кестедегі аудан = Лос Анджелес (Калифорния аймағы){{!}}Лос Анджелес
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі =
|басшының түрi = Мэр
|басшысы = Эрик Гарсетти
|құрылған уақыты = 1781
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы = 4 сәуір 1850
|жер аумағы = 1301,97<ref name=gazetteer>{{cite web| url= http://www.census.gov/geo/www/gazetteer/files/Gaz_places_national.txt| title = Gazetteer | publisher= U.S. Census Bureau|accessdate= 28 September 2011}}</ref>
|биiктiктiң түрi =
|орталығының биiктігі =
|климаты =
|ресми тілі =
|тұрғыны = 3 849 297<ref>[http://search.census.gov/search?q=cache:b2N7EEjvBBcJ:2010.census.gov/news/xls/cb11cn68_ca_2010redistr.xls+2010+los+angeles+city+population&output=xml_no_dtd&ie=UTF-8&client=2010prod&proxystylesheet=2010prod&site=2010&access=p&oe=UTF-8]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
|санақ жылы = 2020
|тығыздығы = 2913,0
|шоғырлануы = 12 353 997 (2021)
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|уақыт белдеуі = -8
|DST = бар
|телефон коды = 213, 310, 323, 424, 661, 818
|пошта индексі =
|пошта индекстері = 90001–90068, 90070–90084, 90086–90089,<br />90091, 90093–90097, 90099, 90101–90103,<br />90174, 90185, 90189
|автомобиль коды =
|идентификатор түрі =
|сандық идентификаторы =
|ортаққордағы санаты = Los Angeles, California
|сайты = http://www.lacity.org/
|сайт тілі = en
}}
'''Лос Анджелес''' (Лос Анжелос, Лос Анджелес, Лос Анхелес) ({{lang-en|Los Angeles}}, {{lang-es| Los Ángeles}}, және де L.A. және City of Angels — Періштелер қаласы) — [[АҚШ]]-тағы [[Калифорния]] штатының оңтүстігінде [[Тынық мұхит]]ы жағасында орналасқан. Штаттың ең үлкен қаласы. Голливуд — АҚШ киноиндустриясының маңызды орталықтарының бірі.Ол Лос-Анджелестің солтүстік-батыс бөлігінде орналасқан.
Халық саны - 3,849,378
==Халқы==
''Қаладағы нәсілдік құрамның өзгеруі''
{| class="wikitable"
|-
! Нәсілдік құрамы !! 1940 !! 1970 !! 1990 !! 2010
|-
| Ақ нәсілді америкалықтар || 93,5% || 77,2% || 52,8% || 49,8%
|-
| Испан тілді емес ақ нәсілділер || 86,3% || 61,1% || 37,3% || 28,7%
|-
| Афроамерикалықтар || 9,6% || 14,0% || 17,9% || 4,2%
|-
| Испандықтар немесе латиноамерикалықтар || 48,5% || 39,9% || 17,1% || 7,1%
|-
| Азиялықтар || 11,3% || 9,8% || 3,6% || 2,2%
|}
== Климаты ==
Қала субтропикалық климаттың оңтүстік шекарасында орналасқан. Жауын - шашын режимі бойынша Жерорта теңізінің климатына ұқсас, бірақ температура режимінде барлық 12 ай бойы орташа температура +14 °C-тан асады, сондықтан ол тропикалық климатқа жатады. Қала ыстық құрғақ маусыммен, жауын-шашынның толық болмауымен, сондай-ақ жауын-шашынмен салқын ылғалды маусыммен сипатталады. Тынық мұхитынан соққан желдер, мысалы, Сан-Фернандо аңғары сияқты "континенталды" аудандармен салыстырғанда, жағалау сызығына жақын аудандарда жазда салқын және қыста жылы болатын климатты жасайды.
Жазда Күндізгі температура +32 °C — тан асуы мүмкін, ал орташа максимум әдетте +29 °C аралығында болады; орташа минималды түнгі температура әдетте +18 °C. Қыста күндіз орташа максималды температура +21 °C, орташа минималды түнгі температура +8 °C. Бақылау кезінде белгіленген температура максимумы +48,33 °c (22 шілде 2006 ж.), минималды температура 1989 жылдың қысында байқалды: -7,8 °C.
Жауын-шашын қыс және көктем айларына тән (ақпан — ең жылы ай). Лос-Анджелесте орташа есеппен жылына 379 мм Жауын — шашын түседі (жауын-шашынмен күндердің орташа саны-35). Қала ішінде қар сирек түседі, сонымен бірге Лос-Анджелесті қоршап тұрған таулар үнемі қармен жабылады. Климаттық жағдайлардың арқасында Лос-Анджелесте кейбір күндері тау шаңғысы мен серфингпен айналысуға болады
== Дін ==
2000 жылғы деректерге сәйкес Лос-Анджелес округінің конфессиялары:
* католиктер - 2 806,4 мың адам және 278 діни қауым;
* иудейлер - 564, 7 мың адам және 202 діни қауым;
* оңтүстік баптист конвенциясы (евангилисттер) - 111,6 мың адам және 312 діни қауым;
* мормондар - 97,4 мың адам және 239 діни қауым;
* мұсылмандар - 92,9 мың адам және 48 діни қауым;
* армян апостол шіркеуі - 37 мың адам.
==Білім беру==
Лос-Анджелес АҚШ-тағы орта және білім берудің маңызды орталығы. Қала мен оның айналасында орналасқан ең танымал білім беру орталықтары:
* Лос-Анджелестегі Калифорния университеті (Калифорния университетінің жүйесінде);
* Калифорния штатының университеті;
* Калифорния техникалық университеті;
* Оңтүстік-калифорния медицина университеті;
* Америкалық киноинститут;
* Оңтүстік-калифорния архитектура институты;
* және тағы басқалары.
==Спорт==
Лос-Анджелесте жоғарғы лигаларда өнер көрсететін төменгі командалар бар:
* америкалық футболдан "Лос-Анджелес Рэмс" және "Лос-Анджелес Чарджерс" командалары (Ұлттық футбол лигасы);
* "Лос-Анджелес Доджерс" бейсбол клубы (МЛБ);
* "Лос-Анджелес Кингс" хоккей клубы (Ұлттық хоккей лигасы);
* "Лос-Анджелес Клипперс" және "Лос-Анджелес Лейкерс" баскетбол клубтары (Ұлттық баскетбол ассоциациясы);
* "Лос-Анджелес Гэлакси" және "Лос-Анджелес" футбол клубтары (MLS).
==Халықаралық қарым-қатынастары==
Қала мен оның айналасында 103 мемлекеттің консулдығы орналасқан.
== Дереккөздер ==
<references/>
{{commons|Los Angeles, California|Лос Анжелес}}
{{Жазғы ОО астаналары}}
{{stub}}
[[Санат:Калифорния қалалары]]
7axqgkg60vwwov8s2c74rrqg0wmli0l
3693068
3693065
2026-11-07T17:27:14Z
Кабылбек Алихан
188060
Қаланы таулар толық қоршамайды сол үшін маңында деп жазған дұрыс нұсқа болады
3693068
wikitext
text/x-wiki
{{Елді мекен
|статусы = Қала
|қазақша атауы = Лос Анджелес
|шынайы атауы = Los Angeles
|сурет = {{Photomontage
| photo1a = Los Angeles with Mount Baldy.jpg
| photo2a = Venice Beach, Los Angeles, CA 10.JPG
| photo2b = Griffith Observatory on the south-facing slope of Mount Hollywood in L.A.'s Griffith Park (LC-DIG-highsm- 22255).tif
| photo3a = 090416-G-9883M-003 AIRSTA Los Angeles (5540247119).jpg
| color = white
| color_border = white
| position = center
| spacing = 2
| size = 275
| foot_montage =
}}
|жағдайы = Қала
|ел = АҚШ
|елтаңба = Seal of Los Angeles.svg
|ту = Flag of Los Angeles, California.svg
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_dir = N|lat_deg = 34|lat_min = 02|lat_sec =
|lon_dir = W|lon_deg = 118|lon_min = 16|lon_sec =
|CoordAddon = type:city(4097000)_region:US
|CoordScale =
|шекара түрі =
|кестедегі шекара =
|ел картасының өлшемi = 300
|аймақ картасының өлшемi = 300
|аудан картасының өлшемi =
|аймақ түрі = АҚШ әкімшілік бөлінісі{{!}}Штат
|аймағы = Калифорния
|кестедегі аймақ = Калифорния
|аудан түрі = Аймақ
|ауданы = Лос Анджелес
|кестедегі аудан = Лос Анджелес (Калифорния аймағы){{!}}Лос Анджелес
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі =
|басшының түрi = Мэр
|басшысы = Эрик Гарсетти
|құрылған уақыты = 1781
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы = 4 сәуір 1850
|жер аумағы = 1301,97<ref name=gazetteer>{{cite web| url= http://www.census.gov/geo/www/gazetteer/files/Gaz_places_national.txt| title = Gazetteer | publisher= U.S. Census Bureau|accessdate= 28 September 2011}}</ref>
|биiктiктiң түрi =
|орталығының биiктігі =
|климаты =
|ресми тілі =
|тұрғыны = 3 849 297<ref>[http://search.census.gov/search?q=cache:b2N7EEjvBBcJ:2010.census.gov/news/xls/cb11cn68_ca_2010redistr.xls+2010+los+angeles+city+population&output=xml_no_dtd&ie=UTF-8&client=2010prod&proxystylesheet=2010prod&site=2010&access=p&oe=UTF-8]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
|санақ жылы = 2020
|тығыздығы = 2913,0
|шоғырлануы = 12 353 997 (2021)
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|уақыт белдеуі = -8
|DST = бар
|телефон коды = 213, 310, 323, 424, 661, 818
|пошта индексі =
|пошта индекстері = 90001–90068, 90070–90084, 90086–90089,<br />90091, 90093–90097, 90099, 90101–90103,<br />90174, 90185, 90189
|автомобиль коды =
|идентификатор түрі =
|сандық идентификаторы =
|ортаққордағы санаты = Los Angeles, California
|сайты = http://www.lacity.org/
|сайт тілі = en
}}
'''Лос Анджелес''' (Лос Анжелос, Лос Анджелес, Лос Анхелес) ({{lang-en|Los Angeles}}, {{lang-es| Los Ángeles}}, және де L.A. және City of Angels — Періштелер қаласы) — [[АҚШ]]-тағы [[Калифорния]] штатының оңтүстігінде [[Тынық мұхит]]ы жағасында орналасқан. Штаттың ең үлкен қаласы. Голливуд — АҚШ киноиндустриясының маңызды орталықтарының бірі.Ол Лос-Анджелестің солтүстік-батыс бөлігінде орналасқан.
Халық саны - 3,849,378
==Халқы==
''Қаладағы нәсілдік құрамның өзгеруі''
{| class="wikitable"
|-
! Нәсілдік құрамы !! 1940 !! 1970 !! 1990 !! 2010
|-
| Ақ нәсілді америкалықтар || 93,5% || 77,2% || 52,8% || 49,8%
|-
| Испан тілді емес ақ нәсілділер || 86,3% || 61,1% || 37,3% || 28,7%
|-
| Афроамерикалықтар || 9,6% || 14,0% || 17,9% || 4,2%
|-
| Испандықтар немесе латиноамерикалықтар || 48,5% || 39,9% || 17,1% || 7,1%
|-
| Азиялықтар || 11,3% || 9,8% || 3,6% || 2,2%
|}
== Климаты ==
Қала субтропикалық климаттың оңтүстік шекарасында орналасқан. Жауын - шашын режимі бойынша Жерорта теңізінің климатына ұқсас, бірақ температура режимінде барлық 12 ай бойы орташа температура +14 °C-тан асады, сондықтан ол тропикалық климатқа жатады. Қала ыстық құрғақ маусыммен, жауын-шашынның толық болмауымен, сондай-ақ жауын-шашынмен салқын ылғалды маусыммен сипатталады. Тынық мұхитынан соққан желдер, мысалы, Сан-Фернандо аңғары сияқты "континенталды" аудандармен салыстырғанда, жағалау сызығына жақын аудандарда жазда салқын және қыста жылы болатын климатты жасайды.
Жазда Күндізгі температура +32 °C — тан асуы мүмкін, ал орташа максимум әдетте +29 °C аралығында болады; орташа минималды түнгі температура әдетте +18 °C. Қыста күндіз орташа максималды температура +21 °C, орташа минималды түнгі температура +8 °C. Бақылау кезінде белгіленген температура максимумы +48,33 °c (22 шілде 2006 ж.), минималды температура 1989 жылдың қысында байқалды: -7,8 °C.
Жауын-шашын қыс және көктем айларына тән (ақпан — ең жылы ай). Лос-Анджелесте орташа есеппен жылына 379 мм Жауын — шашын түседі (жауын-шашынмен күндердің орташа саны-35). Қала ішінде қар сирек түседі, сонымен бірге Лос-Анджелес маңындағы таулар үнемі қармен жабылады. Климаттық жағдайлардың арқасында Лос-Анджелесте кейбір күндері тау шаңғысы мен серфингпен айналысуға болады
== Дін ==
2000 жылғы деректерге сәйкес Лос-Анджелес округінің конфессиялары:
* католиктер - 2 806,4 мың адам және 278 діни қауым;
* иудейлер - 564, 7 мың адам және 202 діни қауым;
* оңтүстік баптист конвенциясы (евангилисттер) - 111,6 мың адам және 312 діни қауым;
* мормондар - 97,4 мың адам және 239 діни қауым;
* мұсылмандар - 92,9 мың адам және 48 діни қауым;
* армян апостол шіркеуі - 37 мың адам.
==Білім беру==
Лос-Анджелес АҚШ-тағы орта және білім берудің маңызды орталығы. Қала мен оның айналасында орналасқан ең танымал білім беру орталықтары:
* Лос-Анджелестегі Калифорния университеті (Калифорния университетінің жүйесінде);
* Калифорния штатының университеті;
* Калифорния техникалық университеті;
* Оңтүстік-калифорния медицина университеті;
* Америкалық киноинститут;
* Оңтүстік-калифорния архитектура институты;
* және тағы басқалары.
==Спорт==
Лос-Анджелесте жоғарғы лигаларда өнер көрсететін төменгі командалар бар:
* америкалық футболдан "Лос-Анджелес Рэмс" және "Лос-Анджелес Чарджерс" командалары (Ұлттық футбол лигасы);
* "Лос-Анджелес Доджерс" бейсбол клубы (МЛБ);
* "Лос-Анджелес Кингс" хоккей клубы (Ұлттық хоккей лигасы);
* "Лос-Анджелес Клипперс" және "Лос-Анджелес Лейкерс" баскетбол клубтары (Ұлттық баскетбол ассоциациясы);
* "Лос-Анджелес Гэлакси" және "Лос-Анджелес" футбол клубтары (MLS).
==Халықаралық қарым-қатынастары==
Қала мен оның айналасында 103 мемлекеттің консулдығы орналасқан.
== Дереккөздер ==
<references/>
{{commons|Los Angeles, California|Лос Анжелес}}
{{Жазғы ОО астаналары}}
{{stub}}
[[Санат:Калифорния қалалары]]
a2mykwwwxflqi19mhqhs9nae8chmyqm
3693074
3693068
2026-11-07T17:28:38Z
Кабылбек Алихан
188060
қар түседі деген нұсқа дұрыс емес
3693074
wikitext
text/x-wiki
{{Елді мекен
|статусы = Қала
|қазақша атауы = Лос Анджелес
|шынайы атауы = Los Angeles
|сурет = {{Photomontage
| photo1a = Los Angeles with Mount Baldy.jpg
| photo2a = Venice Beach, Los Angeles, CA 10.JPG
| photo2b = Griffith Observatory on the south-facing slope of Mount Hollywood in L.A.'s Griffith Park (LC-DIG-highsm- 22255).tif
| photo3a = 090416-G-9883M-003 AIRSTA Los Angeles (5540247119).jpg
| color = white
| color_border = white
| position = center
| spacing = 2
| size = 275
| foot_montage =
}}
|жағдайы = Қала
|ел = АҚШ
|елтаңба = Seal of Los Angeles.svg
|ту = Flag of Los Angeles, California.svg
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_dir = N|lat_deg = 34|lat_min = 02|lat_sec =
|lon_dir = W|lon_deg = 118|lon_min = 16|lon_sec =
|CoordAddon = type:city(4097000)_region:US
|CoordScale =
|шекара түрі =
|кестедегі шекара =
|ел картасының өлшемi = 300
|аймақ картасының өлшемi = 300
|аудан картасының өлшемi =
|аймақ түрі = АҚШ әкімшілік бөлінісі{{!}}Штат
|аймағы = Калифорния
|кестедегі аймақ = Калифорния
|аудан түрі = Аймақ
|ауданы = Лос Анджелес
|кестедегі аудан = Лос Анджелес (Калифорния аймағы){{!}}Лос Анджелес
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі =
|басшының түрi = Мэр
|басшысы = Эрик Гарсетти
|құрылған уақыты = 1781
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы = 4 сәуір 1850
|жер аумағы = 1301,97<ref name=gazetteer>{{cite web| url= http://www.census.gov/geo/www/gazetteer/files/Gaz_places_national.txt| title = Gazetteer | publisher= U.S. Census Bureau|accessdate= 28 September 2011}}</ref>
|биiктiктiң түрi =
|орталығының биiктігі =
|климаты =
|ресми тілі =
|тұрғыны = 3 849 297<ref>[http://search.census.gov/search?q=cache:b2N7EEjvBBcJ:2010.census.gov/news/xls/cb11cn68_ca_2010redistr.xls+2010+los+angeles+city+population&output=xml_no_dtd&ie=UTF-8&client=2010prod&proxystylesheet=2010prod&site=2010&access=p&oe=UTF-8]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
|санақ жылы = 2020
|тығыздығы = 2913,0
|шоғырлануы = 12 353 997 (2021)
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|уақыт белдеуі = -8
|DST = бар
|телефон коды = 213, 310, 323, 424, 661, 818
|пошта индексі =
|пошта индекстері = 90001–90068, 90070–90084, 90086–90089,<br />90091, 90093–90097, 90099, 90101–90103,<br />90174, 90185, 90189
|автомобиль коды =
|идентификатор түрі =
|сандық идентификаторы =
|ортаққордағы санаты = Los Angeles, California
|сайты = http://www.lacity.org/
|сайт тілі = en
}}
'''Лос Анджелес''' (Лос Анжелос, Лос Анджелес, Лос Анхелес) ({{lang-en|Los Angeles}}, {{lang-es| Los Ángeles}}, және де L.A. және City of Angels — Періштелер қаласы) — [[АҚШ]]-тағы [[Калифорния]] штатының оңтүстігінде [[Тынық мұхит]]ы жағасында орналасқан. Штаттың ең үлкен қаласы. Голливуд — АҚШ киноиндустриясының маңызды орталықтарының бірі.Ол Лос-Анджелестің солтүстік-батыс бөлігінде орналасқан.
Халық саны - 3,849,378
==Халқы==
''Қаладағы нәсілдік құрамның өзгеруі''
{| class="wikitable"
|-
! Нәсілдік құрамы !! 1940 !! 1970 !! 1990 !! 2010
|-
| Ақ нәсілді америкалықтар || 93,5% || 77,2% || 52,8% || 49,8%
|-
| Испан тілді емес ақ нәсілділер || 86,3% || 61,1% || 37,3% || 28,7%
|-
| Афроамерикалықтар || 9,6% || 14,0% || 17,9% || 4,2%
|-
| Испандықтар немесе латиноамерикалықтар || 48,5% || 39,9% || 17,1% || 7,1%
|-
| Азиялықтар || 11,3% || 9,8% || 3,6% || 2,2%
|}
== Климаты ==
Қала субтропикалық климаттың оңтүстік шекарасында орналасқан. Жауын - шашын режимі бойынша Жерорта теңізінің климатына ұқсас, бірақ температура режимінде барлық 12 ай бойы орташа температура +14 °C-тан асады, сондықтан ол тропикалық климатқа жатады. Қала ыстық құрғақ маусыммен, жауын-шашынның толық болмауымен, сондай-ақ жауын-шашынмен салқын ылғалды маусыммен сипатталады. Тынық мұхитынан соққан желдер, мысалы, Сан-Фернандо аңғары сияқты "континенталды" аудандармен салыстырғанда, жағалау сызығына жақын аудандарда жазда салқын және қыста жылы болатын климатты жасайды.
Жазда Күндізгі температура +32 °C — тан асуы мүмкін, ал орташа максимум әдетте +29 °C аралығында болады; орташа минималды түнгі температура әдетте +18 °C. Қыста күндіз орташа максималды температура +21 °C, орташа минималды түнгі температура +8 °C. Бақылау кезінде белгіленген температура максимумы +48,33 °c (22 шілде 2006 ж.), минималды температура 1989 жылдың қысында байқалды: -7,8 °C.
Жауын-шашын қыс және көктем айларына тән (ақпан — ең жылы ай). Лос-Анджелесте орташа есеппен жылына 379 мм Жауын — шашын түседі (жауын-шашынмен күндердің орташа саны-35). Қала ішінде қар сирек жауады, сонымен бірге Лос-Анджелес маңындағы таулар үнемі қармен жабылады. Климаттық жағдайлардың арқасында Лос-Анджелесте кейбір күндері тау шаңғысы мен серфингпен айналысуға болады
== Дін ==
2000 жылғы деректерге сәйкес Лос-Анджелес округінің конфессиялары:
* католиктер - 2 806,4 мың адам және 278 діни қауым;
* иудейлер - 564, 7 мың адам және 202 діни қауым;
* оңтүстік баптист конвенциясы (евангилисттер) - 111,6 мың адам және 312 діни қауым;
* мормондар - 97,4 мың адам және 239 діни қауым;
* мұсылмандар - 92,9 мың адам және 48 діни қауым;
* армян апостол шіркеуі - 37 мың адам.
==Білім беру==
Лос-Анджелес АҚШ-тағы орта және білім берудің маңызды орталығы. Қала мен оның айналасында орналасқан ең танымал білім беру орталықтары:
* Лос-Анджелестегі Калифорния университеті (Калифорния университетінің жүйесінде);
* Калифорния штатының университеті;
* Калифорния техникалық университеті;
* Оңтүстік-калифорния медицина университеті;
* Америкалық киноинститут;
* Оңтүстік-калифорния архитектура институты;
* және тағы басқалары.
==Спорт==
Лос-Анджелесте жоғарғы лигаларда өнер көрсететін төменгі командалар бар:
* америкалық футболдан "Лос-Анджелес Рэмс" және "Лос-Анджелес Чарджерс" командалары (Ұлттық футбол лигасы);
* "Лос-Анджелес Доджерс" бейсбол клубы (МЛБ);
* "Лос-Анджелес Кингс" хоккей клубы (Ұлттық хоккей лигасы);
* "Лос-Анджелес Клипперс" және "Лос-Анджелес Лейкерс" баскетбол клубтары (Ұлттық баскетбол ассоциациясы);
* "Лос-Анджелес Гэлакси" және "Лос-Анджелес" футбол клубтары (MLS).
==Халықаралық қарым-қатынастары==
Қала мен оның айналасында 103 мемлекеттің консулдығы орналасқан.
== Дереккөздер ==
<references/>
{{commons|Los Angeles, California|Лос Анжелес}}
{{Жазғы ОО астаналары}}
{{stub}}
[[Санат:Калифорния қалалары]]
h94by8awjm08dnr1zq5hifbjq8n4pvn
3693076
3693074
2026-11-07T17:31:37Z
Кабылбек Алихан
188060
Сөйлем мағынасы дұрыс болуы үшін "Өтетін" сөзі жетпеді
3693076
wikitext
text/x-wiki
{{Елді мекен
|статусы = Қала
|қазақша атауы = Лос Анджелес
|шынайы атауы = Los Angeles
|сурет = {{Photomontage
| photo1a = Los Angeles with Mount Baldy.jpg
| photo2a = Venice Beach, Los Angeles, CA 10.JPG
| photo2b = Griffith Observatory on the south-facing slope of Mount Hollywood in L.A.'s Griffith Park (LC-DIG-highsm- 22255).tif
| photo3a = 090416-G-9883M-003 AIRSTA Los Angeles (5540247119).jpg
| color = white
| color_border = white
| position = center
| spacing = 2
| size = 275
| foot_montage =
}}
|жағдайы = Қала
|ел = АҚШ
|елтаңба = Seal of Los Angeles.svg
|ту = Flag of Los Angeles, California.svg
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_dir = N|lat_deg = 34|lat_min = 02|lat_sec =
|lon_dir = W|lon_deg = 118|lon_min = 16|lon_sec =
|CoordAddon = type:city(4097000)_region:US
|CoordScale =
|шекара түрі =
|кестедегі шекара =
|ел картасының өлшемi = 300
|аймақ картасының өлшемi = 300
|аудан картасының өлшемi =
|аймақ түрі = АҚШ әкімшілік бөлінісі{{!}}Штат
|аймағы = Калифорния
|кестедегі аймақ = Калифорния
|аудан түрі = Аймақ
|ауданы = Лос Анджелес
|кестедегі аудан = Лос Анджелес (Калифорния аймағы){{!}}Лос Анджелес
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі =
|басшының түрi = Мэр
|басшысы = Эрик Гарсетти
|құрылған уақыты = 1781
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы = 4 сәуір 1850
|жер аумағы = 1301,97<ref name=gazetteer>{{cite web| url= http://www.census.gov/geo/www/gazetteer/files/Gaz_places_national.txt| title = Gazetteer | publisher= U.S. Census Bureau|accessdate= 28 September 2011}}</ref>
|биiктiктiң түрi =
|орталығының биiктігі =
|климаты =
|ресми тілі =
|тұрғыны = 3 849 297<ref>[http://search.census.gov/search?q=cache:b2N7EEjvBBcJ:2010.census.gov/news/xls/cb11cn68_ca_2010redistr.xls+2010+los+angeles+city+population&output=xml_no_dtd&ie=UTF-8&client=2010prod&proxystylesheet=2010prod&site=2010&access=p&oe=UTF-8]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
|санақ жылы = 2020
|тығыздығы = 2913,0
|шоғырлануы = 12 353 997 (2021)
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|уақыт белдеуі = -8
|DST = бар
|телефон коды = 213, 310, 323, 424, 661, 818
|пошта индексі =
|пошта индекстері = 90001–90068, 90070–90084, 90086–90089,<br />90091, 90093–90097, 90099, 90101–90103,<br />90174, 90185, 90189
|автомобиль коды =
|идентификатор түрі =
|сандық идентификаторы =
|ортаққордағы санаты = Los Angeles, California
|сайты = http://www.lacity.org/
|сайт тілі = en
}}
'''Лос Анджелес''' (Лос Анжелос, Лос Анджелес, Лос Анхелес) ({{lang-en|Los Angeles}}, {{lang-es| Los Ángeles}}, және де L.A. және City of Angels — Періштелер қаласы) — [[АҚШ]]-тағы [[Калифорния]] штатының оңтүстігінде [[Тынық мұхит]]ы жағасында орналасқан. Штаттың ең үлкен қаласы. Голливуд — АҚШ киноиндустриясының маңызды орталықтарының бірі.Ол Лос-Анджелестің солтүстік-батыс бөлігінде орналасқан.
Халық саны - 3,849,378
==Халқы==
''Қаладағы нәсілдік құрамның өзгеруі''
{| class="wikitable"
|-
! Нәсілдік құрамы !! 1940 !! 1970 !! 1990 !! 2010
|-
| Ақ нәсілді америкалықтар || 93,5% || 77,2% || 52,8% || 49,8%
|-
| Испан тілді емес ақ нәсілділер || 86,3% || 61,1% || 37,3% || 28,7%
|-
| Афроамерикалықтар || 9,6% || 14,0% || 17,9% || 4,2%
|-
| Испандықтар немесе латиноамерикалықтар || 48,5% || 39,9% || 17,1% || 7,1%
|-
| Азиялықтар || 11,3% || 9,8% || 3,6% || 2,2%
|}
== Климаты ==
Қала субтропикалық климаттың оңтүстік шекарасында орналасқан. Жауын - шашын режимі бойынша Жерорта теңізінің климатына ұқсас, бірақ температура режимінде барлық 12 ай бойы орташа температура +14 °C-тан асады, сондықтан ол тропикалық климатқа жатады. Қала ыстық құрғақ маусыммен, жауын-шашынның толық болмауымен, сондай-ақ жауын-шашынмен салқын ылғалды маусыммен сипатталады. Тынық мұхитынан соққан желдер, мысалы, Сан-Фернандо аңғары сияқты "континенталды" аудандармен салыстырғанда, жағалау сызығына жақын аудандарда жазда салқын және қыста жылы болатын климатты жасайды.
Жазда Күндізгі температура +32 °C — тан асуы мүмкін, ал орташа максимум әдетте +29 °C аралығында болады; орташа минималды түнгі температура әдетте +18 °C. Қыста күндіз орташа максималды температура +21 °C, орташа минималды түнгі температура +8 °C. Бақылау кезінде белгіленген температура максимумы +48,33 °c (22 шілде 2006 ж.), минималды температура 1989 жылдың қысында байқалды: -7,8 °C.
Жауын-шашын қыс және көктем айларына тән (ақпан — ең жылы ай). Лос-Анджелесте орташа есеппен жылына 379 мм Жауын — шашын түседі (жауын-шашынмен өтетін күндердің орташа саны-35). Қала ішінде қар сирек жауады, сонымен бірге Лос-Анджелес маңындағы таулар үнемі қармен жабылады. Климаттық жағдайлардың арқасында Лос-Анджелесте кейбір күндері тау шаңғысы мен серфингпен айналысуға болады
== Дін ==
2000 жылғы деректерге сәйкес Лос-Анджелес округінің конфессиялары:
* католиктер - 2 806,4 мың адам және 278 діни қауым;
* иудейлер - 564, 7 мың адам және 202 діни қауым;
* оңтүстік баптист конвенциясы (евангилисттер) - 111,6 мың адам және 312 діни қауым;
* мормондар - 97,4 мың адам және 239 діни қауым;
* мұсылмандар - 92,9 мың адам және 48 діни қауым;
* армян апостол шіркеуі - 37 мың адам.
==Білім беру==
Лос-Анджелес АҚШ-тағы орта және білім берудің маңызды орталығы. Қала мен оның айналасында орналасқан ең танымал білім беру орталықтары:
* Лос-Анджелестегі Калифорния университеті (Калифорния университетінің жүйесінде);
* Калифорния штатының университеті;
* Калифорния техникалық университеті;
* Оңтүстік-калифорния медицина университеті;
* Америкалық киноинститут;
* Оңтүстік-калифорния архитектура институты;
* және тағы басқалары.
==Спорт==
Лос-Анджелесте жоғарғы лигаларда өнер көрсететін төменгі командалар бар:
* америкалық футболдан "Лос-Анджелес Рэмс" және "Лос-Анджелес Чарджерс" командалары (Ұлттық футбол лигасы);
* "Лос-Анджелес Доджерс" бейсбол клубы (МЛБ);
* "Лос-Анджелес Кингс" хоккей клубы (Ұлттық хоккей лигасы);
* "Лос-Анджелес Клипперс" және "Лос-Анджелес Лейкерс" баскетбол клубтары (Ұлттық баскетбол ассоциациясы);
* "Лос-Анджелес Гэлакси" және "Лос-Анджелес" футбол клубтары (MLS).
==Халықаралық қарым-қатынастары==
Қала мен оның айналасында 103 мемлекеттің консулдығы орналасқан.
== Дереккөздер ==
<references/>
{{commons|Los Angeles, California|Лос Анжелес}}
{{Жазғы ОО астаналары}}
{{stub}}
[[Санат:Калифорния қалалары]]
h3pvzko9jr3mpcj6c90qpombvy18yhy
Дүниежүзілік сауда орталығы
0
192380
3693171
3683417
2026-11-08T04:52:58Z
Аянов
147726
/* 2001 жылғы 11 қыркүйектегі шабуыл */ Жазу қатесін түзеттім
3693171
wikitext
text/x-wiki
{{Ғимарат
| ғимараттың аты = Дүниежүзілік сауда орталығы (1973-2001)
| шынайы аты = World Trade Center (1973-2001)
| бұрынғы атауы =
| балама аты = ДСО кешені; WTC
| статусы = Бұзылған
| суреті = World Trade Center, New York City - aerial view (March 2001).jpg
| ені = 240px
| сурет атауы = 2001 жылдың наурыз айындағы ДСО кешеніне көрінісі.
| позициялық карта = АҚШ
|lat_dir = N
|lat_deg = 40
|lat_min = 42
|lat_sec = 42
|lon_dir = W
|lon_deg = 74
|lon_min = 00
|lon_sec = 45
|region = US
| карта атауы =
| карта ені =
| ғимараттың үлкен жетістігі = 1971 — 1973 жылдары ең үлкен ғимарат
| ізашары = [[Эмпайр-Стейт-Билдинг]]
| ізбасары = [[Уиллис Тауэр]]
| ғимарат түрі = Кеңсе ғимараты
| сәулет стилі = Халықаралық стиль
| қолданылуы = кеңсе орындары
| орналасуы = [[Нью-Йорк]], [[АҚШ]]
| мекен жайы = 1 ДСҮ : Нью-Йорк, NY 10048<br />
2 ДСҮ : Нью-Йорк, NY 10048<br />
3 ДСҮ : Нью-Йорк, NY 10048<br />
4 ДСҮ : Нью-Йорк, NY 10048<br />
5 ДСҮ : Нью-Йорк, NY 10048<br />
6 ДСҮ : Нью-Йорк, NY 10048<br />
7 ДСҮ : Нью-Йорк, NY 10048
| қала = Нью-Йорк
| мемлекет = АҚШ
| қазіргі жалдаушы =
| ғимараттардың маңыздылығы = 1 ДСҮ — ДСҰ кешенінің солтүстік мұнарасы, Нью-Йорк пен әлемнің символдарының бірі; 1970–1973 жылдары әлемдегі ең биік ғимарат болды.<br />
2 ДСҮ — ДСҰ кешенінің оңтүстік мұнарасы; 1973 жылы әлемдегі ең биік ғимарат мәртебесін қысқа уақыт иеленді.<br />
3 ДСҮ — ДСҰ кешеніндегі Marriott World Trade Center қонақүйі орналасқан ғимарат.<br />
4 ДСҮ — ДСҰ кешеніндегі кеңсе және тауарлық сауда нысандары орналасқан ғимарат.<br />
5 ДСҮ — ДСҰ кешеніндегі кеңсе ғимараты, сондай-ақ дүкендер мен қоғамдық қызмет көрсету орындары орналасқан нысан.<br />
6 ДСҮ — ДСҰ кешеніндегі АҚШ кеден қызметінің негізгі ғимараты.<br />
7 ДСҮ — ДСҰ кешенінің солтүстік бөлігіндегі кеңсе ғимараты; кейінірек кешеннің телекоммуникациялық инфрақұрылымының маңызды бөлігі болды.
| құрылысы басталды = 1 ДСҮ: Тамыз 1968<br />
2 ДСҮ: Қаңтар 1969<br />
3 ДСҮ: Желтоқсан 1979<br />
4, 5, & 6 ДСҮ: 1970<br />
7 ДСҮ: 1983
| құрылысы аяқталды = 1 ДСҮ: 23 Желтоқсан 1970<br />
2 ДСҮ: 19 Шілде 1971<br />
3 ДСҮ: Ақпан 1981<br />
4, 5, & 6 ДСҮ: 1975<br />
7 ДСҮ: 1987
| ашылған уақыты = 4 Сәуір, 1973
| жөнделген уақыты =
| жабылған уақыты =
| бұзылған уақыты = 11 қыркүйек, 2001 ж.
| құны = 400 млн АҚШ доллары
| жөндеу құны =
| биіктігі = 1 ДСҮ — 417 м<br />2 ДСҮ — 415 м<br />3 ДСҮ — 73 м<br />4 ДСҮ — 36 м<br />5 ДСҮ — 36 м<br />6 ДСҮ — 29 м<br />7 ДСҮ — 174 м
| сәулет өнері = Халықаралық стильдегі модернистік сәулет
| төбесі =
| антеннаның төбесі = 1 ДСҮ: 526.3 м
| шатырлары = 1 ДСҮ — жазық шатыр<br />2 ДСҮ — жазық шатыр<br />3 ДСҮ — жазық шатыр<br />4 ДСҮ — жазық шатыр<br />5 ДСҮ — жазық шатыр<br />6 ДСҮ — жазық шатыр<br />7 ДСҮ — жазық шатыр
| ең соңғы қабат = 1 ДСҮ: 411.0 м<br />
2 ДСҮ: 409.0 м
| обсерватория = 2 ДСҮ — көру алаңы
| құрылыс жүйесі =
| көлемі =
| диаметрі =
| басқа да өлшемдері =
| қабаттар саны = 1 & 2 ДСҮ: 110 қабат<br />
3 ДСҮ: 22 қабат<br />
4 & 5 ДСҮ: 9 қабат<br />
6 ДСҮ: 8 қабат<br />
7 ДСҮ: 47 қабат
| ғимараттың ішкі ауданы = 1 және 2 ДСҮ: 400 000 м<sup>2</sup><br />
4, 5, және 6 ДСҮ: 50 000 м<sup>2</sup><br />
7 ДСҮ: 170 000 м<sup>2</sup>
| лифтілер = 1 ДСҮ: 99 жеделсаты<br />
2 ДСҮ: 99 жеделсаты<br/>
3 ДСҮ: 11 жеделсаты<br/>
4 ДСҮ: 14 жеделсаты<br/>
5 ДСҮ: 11 жеделсаты<br/>
6 ДСҮ: 7 жеделсаты<br/>
7 ДСҮ: 32 жеделсаты<br/>
Жалпы кешен бойынша: 273 жеделсаты
<ref>{{cite web |author=National Institute of Standards and Technology (NIST) |url=https://nist.gov |title=NIST World Trade Center Disaster Investigation |website=nist.gov |access-date=2026-10-19 |language=kk}}</ref>
| сауда орталығы = The Mall at the World Trade Center
| теміржол = PATH (Жедел Транзиттік Теміржол Жүйесі) бекеті.
| тапсырыс беруші = Нью-Йорк және Нью-Джерси Порт Басқармасы
| иемденуші = Нью-Йорк және Нью-Джерси Порт Басқармасы
| басқарушы орган = Нью-Йорк және Нью-Джерси Порт Басқармасы
| сәулетшісі = Минору Ямасаки<br />
Емери Рот және Сонс
| сәулет фирмасы = Minoru Yamasaki & Associates; Emery Roth & Sons
| салушы = Tishman Realty & Construction Company
| инженері = Leslie E. Robertson
| инженер-құрылысшы =
| басқа да дизайнерлер =
| сметашы =
| бас мердігер =
| марапаттары =
| дүкендер саны = шамамен 80
| бөлмелер саны =
| көлік тұрағы = 2000 автокөлік
| сайты =
}}
'''Дүниежүзілік сауда орталығы''' ({{lang-en|World Trade Center}}) — Нью-Йорк қаласының Төменгі Манхэттен ауданында орналасқан жеті ғимараттан құралған кешен. Ол халықаралық сауда мен қаржы саласының маңызды орталықтарының бірі ретінде қызмет атқарды.
Дүниежүзілік Сауда Орталығының авторы шығу тегі жапондық американ сәулетшісі — [[Минору Ямасаки]] болған. Кешеннің бас тапсырушысы және меңгерушісі Нью-Йорк пен Нью-Джерси Порт Басқармасы болды. Ресми ашылу салтанаты [[4 сәуір]]де [[1973]] жылы өткізілді.
Кешендегі ең басты ғимараттар егіз мұнаралар болды. 1 ДСҮ немесе солтүстік мұнараның биіктігі антеннаны қоса есептегенде 526,3 м., ал оңтүстік мұнараның биіктігі 415 м құрады. 3 ДСҮ толықтай Marriott World Trade Center қонақ үй болған. 4-5 ДСҮ 9 қабаттық қара түсті сауда кеңсе ғимараттары болған. 6 ДСҮ ішінде АҚШ кеден қызметінің кеңсесі болған. 7 ДСҮ 47 қабаттық, ішінде сауда кеңселері мен мемлекеттік органдардың кеңселері болған ғимарат.
== Құрылысы ==
[[File:World Trade Center twin towers, under construction, New York City - LCCN2020736822.jpg|оңға|250px|thumb|1970-1973 жылдар аралығында түсірілген салынып жатқан Егіздер Мұнаралардың суреті]]
Кешеннің құрылысы 1966 жылы басталды. Негізгі ғимараттар 1970–1973 жылдары аяқталып, 1973 жылы ресми түрде ашылды. Ашылғаннан кейін 1 және 2 ДСҮ мұнаралары әлемдегі ең биік ғимараттар қатарында болды.
== Ашылуы және дамуы ==
Дүниежүзілік сауда орталығы 1973 жылы ресми түрде ашылды. Кешеннің басты нысандары — 1 ДСҮ (Солтүстік мұнара) және 2 ДСҮ (Оңтүстік мұнара) болды. Бұл екі мұнара халық арасында «Егіз мұнаралар» деген атпен танылды.
Ашылған кезде Солтүстік мұнара әлемдегі ең биік ғимарат болды, ал кейіннен екі мұнара да Нью-Йорк қаласының және әлемдік экономиканың символдарының біріне айналды. Кешенде қаржы компаниялары, халықаралық ұйымдар, мемлекеттік мекемелер және әртүрлі кәсіпорындар орналасты.
== Сәулеті мен құрылымы ==
[[File:World Trade Center Plaza - Aerial view with Sphere at Plaza Fountain sculpture and Hudson River - LNCC2021636621.jpg|thumb|250px|оңға|1978 жылы жоғарыдан ДСО кешенінің Остин Дж. Тобин атындағы алаң көрінісі]]
[[File:WTC Building Arrangement and Site Plan.svg|thumb|250px|оңға|Оригинал ДСО кешенінің жоспары және көршілес тұрған ғимараттардың атаулары]]
ДСО кешені халықаралық стильдегі сәулет үлгісімен салынды. Ғимараттардың сыртқы көрінісінде қарапайым геометриялық пішіндер, шыны мен алюминий қаптамалары қолданылды. Егіз мұнаралардың құрылымында болат қаңқалы жүйе пайдаланылып, бұл олардың үлкен биіктікке жетуіне мүмкіндік берді.
Кешен құрамында жеті негізгі ғимарат болды: 1 ДСҮ, 2 ДСҮ, 3 ДСҮ, 4 ДСҮ, 5 ДСҮ, 6 ДСҮ және 7 ДСҮ. Сонымен қатар жерасты бөлігінде сауда орталығы, автотұрақтар және көлік инфрақұрылымы орналасқан.
== Экономикалық және қоғамдық маңызы ==
[[File:Marriott World Trade Center.jpg|thumb|оңға|250px|2001 жылдың 15 мамыр түсірілген 1,2 және 3 ДСҮ суреті]]
Дүниежүзілік сауда орталығы Нью-Йорктің халықаралық іскерлік орталығы ретіндегі рөлін күшейтті. Кешенде мыңдаған адам жұмыс істеп, күн сайын көптеген келушілер болды. Оның құрамындағы көру алаңдары мен мейрамханалар қала туристері арасында танымал орындарға айналды.
Кешеннің жерасты бөлігінде орналасқан The Mall at the World Trade Center сауда орталығы Манхэттендегі ірі сауда орындарының бірі болды. PATH теміржол бекеті арқылы кешен Нью-Йорк пен Нью-Джерси арасындағы маңызды көлік торабына айналды.
== 2001 жылғы 11 қыркүйектегі шабуыл ==
[[File:North face south tower after plane strike 9-11.jpg|thumb|250px|оңға|11 қыркүйек 09:03 сағатында түтініп жатқан солтүстік мұнара мен оңтүстік мұнараға ұшақ соқтығысы суреті]]
[[File:September 17 2001 Ground Zero 02.jpg|thumb|330px|оңға|2001 жылдың 17 қыркүйек күні түсірілген ДСО аумақ суреті]]
[[2001]] жылы [[11 қыркүйек]]те "Әл-Қаида" террористік ұйымның мүшелері АҚШ аумағында 4 жолаушылар ұшақтарын басып алып, ішінен 2 ұшақты егіздер мұнараларына тартқан. Жергілікті уақыт пен 08:46 am. сағатында American Airlines әуе компаниясының басып алынған ұшағы ДСҮ 1 ғимараттың 93-99 қабаттар ортасында соқтығысты. 09:03 am. сағатында United Airlines әуе компаниясының басып алынған ұшағы ДСҮ 2 ғимараттың 77-85 қабаттар ортасында соқтығысты.
Солай соқтығыстар себебінен, екі мұнараның жоғарғы бөліктеріндегі адамдар қамалып қалды. Жоғарғы қабаттарда қалған кейбір адамдар өрт пен түтіннің таралуына байланысты ғимараттан шыға алмады. Кейбірі жағдайдың ауырлығына байланысты терезелерден секірді.
Шабуылдан кейін өрт сөндірушілер, полиция қызметкерлері және құтқарушылар адамдарды эвакуациялау мен көмек көрсету жұмыстарын жүргізді. Көптеген құтқарушы ғимараттар құлаған кезде қаза тапты. Бұл оқиға АҚШ тарихындағы ең ірі құтқару операцияларының бірі болды.
09:59 am. сағатында оңтүстік мұнара құлап, ДСҮ 4 ғимаратына үлкен бұзылу келтірді, төменгі Манхэттендегі көшелер ДСҮ 2 бұзылу себебінен зиян тұманға батты, ал 10:28 am. сағатында солтүстік мұнара да құлады және ДСҮ 6-7 ғимараттарына үлкен ауыр зақым келтірді. ДСҮ 7 ғимараттың үлкен бөлшегі солтүстік мұнараның құлауынан кейін өртке түсті де, 05:20 pm. сағатында құлады.
Солай 11 қыркүйек күні лаңкестік әрекет салдарынан ДСО кешені өз жұмысын белгісіз уақытқа тоқтатты, мыңдаған адамдар және оның ішінде құтқарушылар да қаза тапты. Бұл оқиға АҚШ тарихындағы ірі террорлық шабуылдардың бірі болып, әлемдік саясат пен қауіпсіздік саласына үлкен өзгерістер әкелді.
== Мұрасы ==
[[File:One World Trade Center, seen from the 9-11 memorial 2022.jpg|thumb|оңға|250px|Бүгінгі күнде ДСО кешенінде орналасқан 9/11 бассейні мен 1 ДСҮ суреті]]
Дүниежүзілік сауда орталығының орны кейін «Ground Zero» деп аталып, жаңа кешен салу жобасы жүзеге асырылды. Қазіргі Дүниежүзілік сауда орталығына 9/11 Мемориал Мұражайы, 1, 2, 3, 4, 5 және 7 ДСҮ, Арт-Перфоманс орталығы кіреді.
{{Аса биік ғимараттар}}
[[Санат:Нью-Йорк қаласы ғимараттары мен құрылыстары]]
3d6y4093fqka02cfo6vixcwpgwlawcu
3693172
3693171
2026-11-08T04:57:48Z
Аянов
147726
/* Сәулеті мен құрылымы */ Жазу қатесін түзеттім
3693172
wikitext
text/x-wiki
{{Ғимарат
| ғимараттың аты = Дүниежүзілік сауда орталығы (1973-2001)
| шынайы аты = World Trade Center (1973-2001)
| бұрынғы атауы =
| балама аты = ДСО кешені; WTC
| статусы = Бұзылған
| суреті = World Trade Center, New York City - aerial view (March 2001).jpg
| ені = 240px
| сурет атауы = 2001 жылдың наурыз айындағы ДСО кешеніне көрінісі.
| позициялық карта = АҚШ
|lat_dir = N
|lat_deg = 40
|lat_min = 42
|lat_sec = 42
|lon_dir = W
|lon_deg = 74
|lon_min = 00
|lon_sec = 45
|region = US
| карта атауы =
| карта ені =
| ғимараттың үлкен жетістігі = 1971 — 1973 жылдары ең үлкен ғимарат
| ізашары = [[Эмпайр-Стейт-Билдинг]]
| ізбасары = [[Уиллис Тауэр]]
| ғимарат түрі = Кеңсе ғимараты
| сәулет стилі = Халықаралық стиль
| қолданылуы = кеңсе орындары
| орналасуы = [[Нью-Йорк]], [[АҚШ]]
| мекен жайы = 1 ДСҮ : Нью-Йорк, NY 10048<br />
2 ДСҮ : Нью-Йорк, NY 10048<br />
3 ДСҮ : Нью-Йорк, NY 10048<br />
4 ДСҮ : Нью-Йорк, NY 10048<br />
5 ДСҮ : Нью-Йорк, NY 10048<br />
6 ДСҮ : Нью-Йорк, NY 10048<br />
7 ДСҮ : Нью-Йорк, NY 10048
| қала = Нью-Йорк
| мемлекет = АҚШ
| қазіргі жалдаушы =
| ғимараттардың маңыздылығы = 1 ДСҮ — ДСҰ кешенінің солтүстік мұнарасы, Нью-Йорк пен әлемнің символдарының бірі; 1970–1973 жылдары әлемдегі ең биік ғимарат болды.<br />
2 ДСҮ — ДСҰ кешенінің оңтүстік мұнарасы; 1973 жылы әлемдегі ең биік ғимарат мәртебесін қысқа уақыт иеленді.<br />
3 ДСҮ — ДСҰ кешеніндегі Marriott World Trade Center қонақүйі орналасқан ғимарат.<br />
4 ДСҮ — ДСҰ кешеніндегі кеңсе және тауарлық сауда нысандары орналасқан ғимарат.<br />
5 ДСҮ — ДСҰ кешеніндегі кеңсе ғимараты, сондай-ақ дүкендер мен қоғамдық қызмет көрсету орындары орналасқан нысан.<br />
6 ДСҮ — ДСҰ кешеніндегі АҚШ кеден қызметінің негізгі ғимараты.<br />
7 ДСҮ — ДСҰ кешенінің солтүстік бөлігіндегі кеңсе ғимараты; кейінірек кешеннің телекоммуникациялық инфрақұрылымының маңызды бөлігі болды.
| құрылысы басталды = 1 ДСҮ: Тамыз 1968<br />
2 ДСҮ: Қаңтар 1969<br />
3 ДСҮ: Желтоқсан 1979<br />
4, 5, & 6 ДСҮ: 1970<br />
7 ДСҮ: 1983
| құрылысы аяқталды = 1 ДСҮ: 23 Желтоқсан 1970<br />
2 ДСҮ: 19 Шілде 1971<br />
3 ДСҮ: Ақпан 1981<br />
4, 5, & 6 ДСҮ: 1975<br />
7 ДСҮ: 1987
| ашылған уақыты = 4 Сәуір, 1973
| жөнделген уақыты =
| жабылған уақыты =
| бұзылған уақыты = 11 қыркүйек, 2001 ж.
| құны = 400 млн АҚШ доллары
| жөндеу құны =
| биіктігі = 1 ДСҮ — 417 м<br />2 ДСҮ — 415 м<br />3 ДСҮ — 73 м<br />4 ДСҮ — 36 м<br />5 ДСҮ — 36 м<br />6 ДСҮ — 29 м<br />7 ДСҮ — 174 м
| сәулет өнері = Халықаралық стильдегі модернистік сәулет
| төбесі =
| антеннаның төбесі = 1 ДСҮ: 526.3 м
| шатырлары = 1 ДСҮ — жазық шатыр<br />2 ДСҮ — жазық шатыр<br />3 ДСҮ — жазық шатыр<br />4 ДСҮ — жазық шатыр<br />5 ДСҮ — жазық шатыр<br />6 ДСҮ — жазық шатыр<br />7 ДСҮ — жазық шатыр
| ең соңғы қабат = 1 ДСҮ: 411.0 м<br />
2 ДСҮ: 409.0 м
| обсерватория = 2 ДСҮ — көру алаңы
| құрылыс жүйесі =
| көлемі =
| диаметрі =
| басқа да өлшемдері =
| қабаттар саны = 1 & 2 ДСҮ: 110 қабат<br />
3 ДСҮ: 22 қабат<br />
4 & 5 ДСҮ: 9 қабат<br />
6 ДСҮ: 8 қабат<br />
7 ДСҮ: 47 қабат
| ғимараттың ішкі ауданы = 1 және 2 ДСҮ: 400 000 м<sup>2</sup><br />
4, 5, және 6 ДСҮ: 50 000 м<sup>2</sup><br />
7 ДСҮ: 170 000 м<sup>2</sup>
| лифтілер = 1 ДСҮ: 99 жеделсаты<br />
2 ДСҮ: 99 жеделсаты<br/>
3 ДСҮ: 11 жеделсаты<br/>
4 ДСҮ: 14 жеделсаты<br/>
5 ДСҮ: 11 жеделсаты<br/>
6 ДСҮ: 7 жеделсаты<br/>
7 ДСҮ: 32 жеделсаты<br/>
Жалпы кешен бойынша: 273 жеделсаты
<ref>{{cite web |author=National Institute of Standards and Technology (NIST) |url=https://nist.gov |title=NIST World Trade Center Disaster Investigation |website=nist.gov |access-date=2026-10-19 |language=kk}}</ref>
| сауда орталығы = The Mall at the World Trade Center
| теміржол = PATH (Жедел Транзиттік Теміржол Жүйесі) бекеті.
| тапсырыс беруші = Нью-Йорк және Нью-Джерси Порт Басқармасы
| иемденуші = Нью-Йорк және Нью-Джерси Порт Басқармасы
| басқарушы орган = Нью-Йорк және Нью-Джерси Порт Басқармасы
| сәулетшісі = Минору Ямасаки<br />
Емери Рот және Сонс
| сәулет фирмасы = Minoru Yamasaki & Associates; Emery Roth & Sons
| салушы = Tishman Realty & Construction Company
| инженері = Leslie E. Robertson
| инженер-құрылысшы =
| басқа да дизайнерлер =
| сметашы =
| бас мердігер =
| марапаттары =
| дүкендер саны = шамамен 80
| бөлмелер саны =
| көлік тұрағы = 2000 автокөлік
| сайты =
}}
'''Дүниежүзілік сауда орталығы''' ({{lang-en|World Trade Center}}) — Нью-Йорк қаласының Төменгі Манхэттен ауданында орналасқан жеті ғимараттан құралған кешен. Ол халықаралық сауда мен қаржы саласының маңызды орталықтарының бірі ретінде қызмет атқарды.
Дүниежүзілік Сауда Орталығының авторы шығу тегі жапондық американ сәулетшісі — [[Минору Ямасаки]] болған. Кешеннің бас тапсырушысы және меңгерушісі Нью-Йорк пен Нью-Джерси Порт Басқармасы болды. Ресми ашылу салтанаты [[4 сәуір]]де [[1973]] жылы өткізілді.
Кешендегі ең басты ғимараттар егіз мұнаралар болды. 1 ДСҮ немесе солтүстік мұнараның биіктігі антеннаны қоса есептегенде 526,3 м., ал оңтүстік мұнараның биіктігі 415 м құрады. 3 ДСҮ толықтай Marriott World Trade Center қонақ үй болған. 4-5 ДСҮ 9 қабаттық қара түсті сауда кеңсе ғимараттары болған. 6 ДСҮ ішінде АҚШ кеден қызметінің кеңсесі болған. 7 ДСҮ 47 қабаттық, ішінде сауда кеңселері мен мемлекеттік органдардың кеңселері болған ғимарат.
== Құрылысы ==
[[File:World Trade Center twin towers, under construction, New York City - LCCN2020736822.jpg|оңға|250px|thumb|1970-1973 жылдар аралығында түсірілген салынып жатқан Егіздер Мұнаралардың суреті]]
Кешеннің құрылысы 1966 жылы басталды. Негізгі ғимараттар 1970–1973 жылдары аяқталып, 1973 жылы ресми түрде ашылды. Ашылғаннан кейін 1 және 2 ДСҮ мұнаралары әлемдегі ең биік ғимараттар қатарында болды.
== Ашылуы және дамуы ==
Дүниежүзілік сауда орталығы 1973 жылы ресми түрде ашылды. Кешеннің басты нысандары — 1 ДСҮ (Солтүстік мұнара) және 2 ДСҮ (Оңтүстік мұнара) болды. Бұл екі мұнара халық арасында «Егіз мұнаралар» деген атпен танылды.
Ашылған кезде Солтүстік мұнара әлемдегі ең биік ғимарат болды, ал кейіннен екі мұнара да Нью-Йорк қаласының және әлемдік экономиканың символдарының біріне айналды. Кешенде қаржы компаниялары, халықаралық ұйымдар, мемлекеттік мекемелер және әртүрлі кәсіпорындар орналасты.
== Сәулеті мен құрылымы ==
[[File:World Trade Center Plaza - Aerial view with Sphere at Plaza Fountain sculpture and Hudson River - LNCC2021636621.jpg|thumb|250px|оңға|1978 жылы жоғарыдан ДСО кешенінің Остин Дж. Тобин атындағы алаң көрінісі]]
[[File:WTC Building Arrangement and Site Plan.svg|thumb|250px|оңға|Бастапқы ДСО кешенінің жоспары және көршілес тұрған ғимараттардың атаулары]]
ДСО кешені халықаралық стильдегі сәулет үлгісімен салынды. Ғимараттардың сыртқы көрінісінде қарапайым геометриялық пішіндер, шыны мен алюминий қаптамалары қолданылды. Егіз мұнаралардың құрылымында болат қаңқалы жүйе пайдаланылып, бұл олардың үлкен биіктікке жетуіне мүмкіндік берді.
Кешен құрамында жеті негізгі ғимарат болды: 1 ДСҮ, 2 ДСҮ, 3 ДСҮ, 4 ДСҮ, 5 ДСҮ, 6 ДСҮ және 7 ДСҮ. Сонымен қатар жерасты бөлігінде сауда орталығы, автотұрақтар және көлік инфрақұрылымы орналасқан.
== Экономикалық және қоғамдық маңызы ==
[[File:Marriott World Trade Center.jpg|thumb|оңға|250px|2001 жылдың 15 мамыр түсірілген 1,2 және 3 ДСҮ суреті]]
Дүниежүзілік сауда орталығы Нью-Йорктің халықаралық іскерлік орталығы ретіндегі рөлін күшейтті. Кешенде мыңдаған адам жұмыс істеп, күн сайын көптеген келушілер болды. Оның құрамындағы көру алаңдары мен мейрамханалар қала туристері арасында танымал орындарға айналды.
Кешеннің жерасты бөлігінде орналасқан The Mall at the World Trade Center сауда орталығы Манхэттендегі ірі сауда орындарының бірі болды. PATH теміржол бекеті арқылы кешен Нью-Йорк пен Нью-Джерси арасындағы маңызды көлік торабына айналды.
== 2001 жылғы 11 қыркүйектегі шабуыл ==
[[File:North face south tower after plane strike 9-11.jpg|thumb|250px|оңға|11 қыркүйек 09:03 сағатында түтініп жатқан солтүстік мұнара мен оңтүстік мұнараға ұшақ соқтығысы суреті]]
[[File:September 17 2001 Ground Zero 02.jpg|thumb|330px|оңға|2001 жылдың 17 қыркүйек күні түсірілген ДСО аумақ суреті]]
[[2001]] жылы [[11 қыркүйек]]те "Әл-Қаида" террористік ұйымның мүшелері АҚШ аумағында 4 жолаушылар ұшақтарын басып алып, ішінен 2 ұшақты егіздер мұнараларына тартқан. Жергілікті уақыт пен 08:46 am. сағатында American Airlines әуе компаниясының басып алынған ұшағы ДСҮ 1 ғимараттың 93-99 қабаттар ортасында соқтығысты. 09:03 am. сағатында United Airlines әуе компаниясының басып алынған ұшағы ДСҮ 2 ғимараттың 77-85 қабаттар ортасында соқтығысты.
Солай соқтығыстар себебінен, екі мұнараның жоғарғы бөліктеріндегі адамдар қамалып қалды. Жоғарғы қабаттарда қалған кейбір адамдар өрт пен түтіннің таралуына байланысты ғимараттан шыға алмады. Кейбірі жағдайдың ауырлығына байланысты терезелерден секірді.
Шабуылдан кейін өрт сөндірушілер, полиция қызметкерлері және құтқарушылар адамдарды эвакуациялау мен көмек көрсету жұмыстарын жүргізді. Көптеген құтқарушы ғимараттар құлаған кезде қаза тапты. Бұл оқиға АҚШ тарихындағы ең ірі құтқару операцияларының бірі болды.
09:59 am. сағатында оңтүстік мұнара құлап, ДСҮ 4 ғимаратына үлкен бұзылу келтірді, төменгі Манхэттендегі көшелер ДСҮ 2 бұзылу себебінен зиян тұманға батты, ал 10:28 am. сағатында солтүстік мұнара да құлады және ДСҮ 6-7 ғимараттарына үлкен ауыр зақым келтірді. ДСҮ 7 ғимараттың үлкен бөлшегі солтүстік мұнараның құлауынан кейін өртке түсті де, 05:20 pm. сағатында құлады.
Солай 11 қыркүйек күні лаңкестік әрекет салдарынан ДСО кешені өз жұмысын белгісіз уақытқа тоқтатты, мыңдаған адамдар және оның ішінде құтқарушылар да қаза тапты. Бұл оқиға АҚШ тарихындағы ірі террорлық шабуылдардың бірі болып, әлемдік саясат пен қауіпсіздік саласына үлкен өзгерістер әкелді.
== Мұрасы ==
[[File:One World Trade Center, seen from the 9-11 memorial 2022.jpg|thumb|оңға|250px|Бүгінгі күнде ДСО кешенінде орналасқан 9/11 бассейні мен 1 ДСҮ суреті]]
Дүниежүзілік сауда орталығының орны кейін «Ground Zero» деп аталып, жаңа кешен салу жобасы жүзеге асырылды. Қазіргі Дүниежүзілік сауда орталығына 9/11 Мемориал Мұражайы, 1, 2, 3, 4, 5 және 7 ДСҮ, Арт-Перфоманс орталығы кіреді.
{{Аса биік ғимараттар}}
[[Санат:Нью-Йорк қаласы ғимараттары мен құрылыстары]]
d45z85org1ppmk4h8ep2jzxxcknwyjj
Наото Кан
0
197839
3693323
3438217
2026-11-08T09:54:38Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693323
wikitext
text/x-wiki
{{Мемлекеттік қайраткер
| Қазақша есімі = Наото Кан
| Шынайы есімі = 菅 直人
| Суреті = Naoto Kan cropped 3 Naoto Kan 2 20110129.jpg
| Сурет ені = 200px
| Атауы =
| Титулы = 94-ші [[Жапония премьер-министрлері тізімі|Жапония премьер-министрі]]
| Ту = Standard of the Prime Minister of Japan.svg
| Ту2 = Emblem of the Prime Minister of Japan.svg
| Басқара бастады = [[4 маусым]] [[2010 жыл]]
| Басқаруын аяқтады = [[30 тамыз]] [[2011 жыл]]
| Монарх = [[Акихито]]
| Ізашары = [[Юкио Хатояма]]
| Ізбасары = [[Ёсихико Нода]]
| Титулы_2 =
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 =
| Басқаруын аяқтады_2 =
| Ізашары_2 =
| Ізбасары_2 =
| Туған күні = 10.10.1946
| Туған жері = Убе, Ямагути, Жапония
| Қайтыс болған күні =
| Қайтыс болған жері =
| Жерленді =
| Діні = [[буддизм]]
| Әкесі =
| Анасы =
| Жұбайы =
| Балалары =
| Партиясы = [[Жапония Демократиялық партиясы]]
| Білімі = [[Токио технология университеті]]
| Мамандығы =
| Қолтаңбасы =
| Сайты = http://www.n-kan.jp/
| Commons = Naoto Kan
| Марапаттары =
}}
'''Наото Кан''' ({{lang-ja|菅 直人}} ''Кан Наото'', [[10 қазан]] [[1946]], [[Убе]], Ямагути) — [[Жапония]] мемлекеттік және саяси қайраткері, [[Жапония премьер-министрі|премьер-министрі]] (2010–2011). Убе қаласында туған, Токио технология университетін бітірді. 1970 жж. елінің қоғамдық және саяси өміріне қатыса бастады. 1980 жылда шағын Социал-демократиялық федерацияның өкілі ретінде [[Жапония парламенті]]нің төменгі палатасына тұнғыш рет депутат болып сайланған. 1996 ж. алғашқы рет Жапония үкіметіне кірді. Жапония Демократиялық партиясын [[Юкио Хатояма]]мен бірге басқарды.
==Премьер-министр==
2010 жыл маусымның 4 Наото Кан 480 дауыстың 313 дауысын алып, басым көпшіліктің қолдауына ие болып, жаңа үкімет басшысы болып сайланды<ref>[http://www.inform.kz/kaz/article/2275177 Демократиялық партияның жетекшісі Наото Кан Жапонияның жаңа премьері болып сайланды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121107042150/http://www.inform.kz/kaz/article/2275177 |date=2012-11-07 }}</ref>. [[Жапониядағы жер сілкінісі (2011)|2011 жер сілкінісі]] зардабын жоюда тиянақсыздық, асығыстық, шалағайлық танытып, қатаң сынға алынды. Сол жылдың тамызында Демократиялық партияның басшылығынан кету туралы өтініш жасап, премьер-министрлік қызметінен тастап кетті<ref>[http://www.kaztrk.kz/kaz/news/world/Naoto_Kan_otstavkaga_ketetinin_resmi_turde_zharijaladi.html Наото Кан отставкаға кететін ресми түрде жариялады]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> .
== Дереккөздер ==
<references/>
== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.n-kan.jp/ ресми сайт]
* [https://web.archive.org/web/20110228015022/http://www.dpj.or.jp/ Жапония Демократиялық партиясы]
{{бастама}}
[[Санат:Жапония премьер-министрлері]]
[[Санат:Жапония қаржы министрлері]]
3yh5ip09xsq3c0uag2jocyttcjg3w11
Үлгі:Партия
10
199890
3693010
3559823
2026-11-07T14:22:00Z
Nurken
111493
3693010
wikitext
text/x-wiki
{{Инфобокс
|дене_класс = vcard
|үсті_стиль = font-size: 125%;
|үсті =
<div style="padding-top:0.3em; padding-bottom:0.3em; {{#if:{{{партия түсі|}}}|border-top:2px solid {{{партия түсі}}}; border-bottom:2px solid {{{партия түсі}}};}} line-height: 1.2;">
<div class="fn org" style="padding: 0 5px;">{{{партия атауы}}}</div>
</div>
|үсті_класс = fn org
|үсті2 = {{{шынайы атауы|}}}
|үсті_стиль2 = nickname
|үсті3 = {{{аббревиатура|}}}
|сурет = {{#if:{{{логотипі|}}}|[[Сурет:{{{логотипі}}}|{{#if:{{{логотип ені|}}}|{{{логотип ені}}}|200px}}|{{#if:{{{сурет атауы|}}}|{{{сурет атауы}}}|Логотипі}}]]}}
|сурет атауы = {{{сурет атауы|}}}
|белгі_стиль = text-align:left;
|белгі1 = Басшысы
|мәтін1 = {{{басшысы|}}}
|белгі2 = Басшы орынбасары
|мәтін2 = {{{орынбасары|}}}
|белгі3 = {{{лауазым|}}}
|мәтін3 = {{{лауазым иесі|}}}
|белгі4 = {{{лауазым1|}}}
|мәтін4 = {{{лауазым иесі1|}}}
|белгі5 = {{{лауазым2|}}}
|мәтін5 = {{{лауазым иесі2|}}}
|белгі6 = Негізін салушы
|мәтін6 = {{{негіздеуші|}}}
|белгі7 = Құрылған жылы
|мәтін7 = {{{құрылуы|}}}
|белгі8 = Ізашар партиясы
|мәтін8 = {{{ізашары|}}}
|белгі9 = Тараған жылы
|мәтін9 = {{{таратылуы|}}}
|белгі10 = Ізбасар партиясы
|мәтін10 = {{{ізбасары|}}}
|белгі11 = Штаб-пәтері
|мәтін11 = {{{штаб-пәтері|}}}
|белгі12 = Идеологиясы
|мәтін12 = {{{идеологиясы|}}}
|белгі13 = Интернационалы
|мәтін13 = {{{интернационалы|}}}
|белгі14 = Одақтастар және жақтастар
|мәтін14 = {{{одақтастар|}}}
|белгі15 = Жастар ұйымы
|мәтін15 = {{{жастар ұйымы|}}}
|белгі16 = Мүшелер саны
|мәтін16 = {{{мүшелер саны|}}}
|белгі17 = Ұраны
|мәтін17 = {{{ұраны|}}}
|белгі18 = {{#if: {{{Төменгі палатадағы орындар_параметр|}}}|{{{Төменгі палатадағы орындар_параметр|}}}|орындар}}
|мәтін18 = {{{Төменгі палатадағы орындар|}}}
|белгі19 = {{#if: {{{Жоғарғы палатадағы орындар_параметр|}}}|{{{Жоғарғы палатадағы орындар_параметр|}}}|орындар}}
|мәтін19 = {{{Жоғарғы палатадағы орындар|}}}
|белгі20 = Еуропарламенттегі орындар
|мәтін20 = {{{Еуропарламенттегі орындар|}}}
|белгі21 = Әнұраны
|мәтін21 = {{{әнұраны|}}}
|белгі22 = Партиялық мөр
|мәтін22 = {{{партиялық мөр|}}}
|белгі23 = Тұлғалар
|мәтін23 = {{#if: {{{тұлғалар|}}}|[[:Санат:{{{тұлғалар|}}}|Санаттағы партия мүшелері]] ({{PAGESINCATEGORY:{{{тұлғалар|}}}}} адам)}}
|белгі24 = Сайты
|мәтін24 = {{{ресми сайты|}}}
}}{{Мақала бойынша санаттар|Алфавит бойынша саяси партиялар}}<noinclude>
{{doc}}
</noinclude>
gp1q1kc919i00f6og80je2vqw4txfxm
Үлгі:Партия/doc
10
199923
3693011
3559828
2026-11-07T14:24:51Z
Nurken
111493
3693011
wikitext
text/x-wiki
<pre>{{Партия
| партия атауы =
| шынайы атауы =
| аббревиатура =
| логотипі =
| логотип ені =
| сурет атауы =
| партия түсi =
| басшысы =
| басшы орынбасары =
| лауазым =
| лауазым иесі =
| лауазым1 =
| лауазым иесі1 =
| лауазым2 =
| лауазым иесі2 =
| негіздеуші =
| құрылуы =
| ізашары =
| таратылуы =
| ізбасары =
| штаб-пәтері =
| идеологиясы =
| интернационалы =
| одақтастар =
| жастар ұйымы =
| мүшелер саны =
| ұраны =
| Төменгі палатадағы орындар =
| Төменгі палатадағы орындар_параметр =
| Жоғарғы палатадағы орындар =
| Жоғарғы палатадағы орындар_параметр =
| Еуропарламенттегі орындар =
| әнұраны =
| партиялық мөр =
| тұлғалар =
| ресми сайты =
}}</pre>
<includeonly>
[[Санат:Үлгілер-инфобокстар:Саясат|{{PAGENAME}}]]
[[Санат:Үлгілер-инфобокстар:Ұйымдар|{{PAGENAME}}]]
</includeonly>
b672mg4z9egwbcay0pgikre6xchc66g
Молау
0
205790
3693145
1903138
2026-11-07T22:53:01Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693145
wikitext
text/x-wiki
{{Елді мекен
|статусы = муниципалитет
|қазақша атауы = Молау
|шынайы атауы = Molau
|сурет =
|жағдайы =
|ел = Германия
|елтаңба =
|ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=2 |lat_sec=59
|lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=45 |lon_sec=59
|CoordAddon =
|CoordScale =
|шекара түрі =
|кестедегі шекара =
|ел картасының өлшемi =
|аймақ картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер
|аймағы = Саксония-Анхальт
|кестедегі аймақ = Саксония-Анхальт
|аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы
|ауданы = Бургенланд
|кестедегі аудан = Бургенланд (аудан){{!}}Бургенланд
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі = ә
|басшының түрi =
|басшысы = Хайде-Мари Хут
|құрылған уақыты =
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы =
|жер аумағы = 13,39
|биiктiктiң түрi =
|орталығының биiктігі = 263
|климаты =
|ресми тілі =
|тұрғыны = 551
|санақ жылы = 2006
|тығыздығы =
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|уақыт белдеуі = +1
|DST = бар
|телефон коды = 036694
|пошта индексі = 6618
|пошта индекстері =
|автомобиль коды = BLK
|идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды
|сандық идентификаторы = 15 0 84 340
|ортаққордағы санаты =
|сайты = http://www.vgem-wethautal.de/
|сайт тілі = de
}}
'''Молау''' ({{lang-de|Molau}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Саксония-Анхальт]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Бургенланд (аудан)|Бургенланд]] ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 551 адамды құрайды (31 желтоқсан 2006 жыл). Алып жатқан жер аумағы 13,39 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''15 0 84 340''. Муниципалитеттің басшысы — Хайде-Мари Хут.
Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша ә бөлінеді.
== Дереккөздер ==
{{reflist}}
== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20160428223338/http://www.vgem-wethautal.de/ Ресми сайты]
{{Саксония-Анхальт аудандары}}
{{Германия:Бургенланд ауданы:Қалалар}}
{{SaxonyAnhalt-geo-stub}}
[[Санат:Саксония-Анхальт елді мекендері]]
68pgq1scm8qcp456f5ri3dtj0ktau59
Маннебах (Саарбург)
0
211483
3692934
2903034
2026-11-07T12:16:39Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3692934
wikitext
text/x-wiki
{{Елді мекен
|статусы = муниципалитет
|қазақша атауы = Маннебах (Саарбург)
|шынайы атауы = Mannebach (bei Saarburg)
|сурет =
|жағдайы =
|ел = Германия
|елтаңба =
|ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_dir=N |lat_deg=49 |lat_min=38 |lat_sec=06
|lon_dir=E |lon_deg=6 |lon_min=30 |lon_sec=34
|CoordAddon =
|CoordScale =
|шекара түрі =
|кестедегі шекара =
|ел картасының өлшемi =
|аймақ картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер
|аймағы = Рейнланд-Пфальц
|кестедегі аймақ = Рейнланд-Пфальц
|аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы
|ауданы = Трир-Саарбург
|кестедегі аудан = Трир-Саарбург (аудан){{!}}Трир-Саарбург
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі =
|басшының түрi =
|басшысы = Манфред Арнольди
|құрылған уақыты =
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы =
|жер аумағы = 6,02
|биiктiктiң түрi =
|орталығының биiктігі = 250
|климаты =
|ресми тілі =
|тұрғыны = 360
|санақ жылы = 2010
|тығыздығы =
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|уақыт белдеуі = +1
|DST = бар
|телефон коды = 06581
|пошта индексі = 54441
|пошта индекстері =
|автомобиль коды = TR
|идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды
|сандық идентификаторы = 07 2 35 082
|ортаққордағы санаты =
|сайты = http://www.mannebach.info/
|сайт тілі = de
}}
'''Маннебах (Саарбург)''' ({{lang-de|Mannebach (bei Saarburg)}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Рейнланд-Пфальц]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Трир-Саарбург (аудан)|Трир-Саарбург]] ауданының құрамына енеді.
Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 360 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.rlp.de/fileadmin/dokumente/berichte/A1033_201022_hj_G.pdf Statistisches Landesamt Rheinland-Pfalz – Bevölkerung der Gemeinden am 31. Dezember 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120131082852/http://www.statistik.rlp.de/fileadmin/dokumente/berichte/A1033_201022_hj_G.pdf |date=2012-01-31 }} (PDF; 727 KB)</ref> Алып жатқан жер аумағы шамамен 6,02 км². Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''07 2 35 082''. Муниципалитеттің басшысы — Манфред Арнольди.
== Дереккөздер ==
{{reflist}}
== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20160501142232/http://www.mannebach.info/ Ресми сайты]
{{Рейнланд-Пфальц аудандары}}
{{Германия:Трир-Саарбург ауданы:Қалалар}}
{{RhinelandPalatinate-geo-stub}}
[[Санат:Рейнланд-Пфальц елді мекендері]]
j7j8q6ecrjytuuspivf1l4vt2gus5a1
Нордхаузен
0
214907
3693327
3605348
2026-11-08T09:58:03Z
CommonsDelinker
165
«[[:File:Wappen_der_Stadt_Nordhausen.svg]]» деген «[[:File:DEU_Nordhausen_COA.svg]]» дегенмен алмастырылды.
3693327
wikitext
text/x-wiki
{{Елді мекен
|статусы = қала
|қазақша атауы = Нордхаузен
|шынайы атауы = Nordhausen
|сурет =Nordhausen_-_inner_city_by_Vincent_Eisfeld.jpg
|жағдайы =
|ел = Германия
|елтаңба =DEU Nordhausen COA.svg
|ту =Hissflagge_der_Stadt_Nordhausen.svg
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=30 |lat_sec=18
|lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=47 |lon_sec=28
|CoordAddon =
|CoordScale =
|шекара түрі =
|кестедегі шекара =
|ел картасының өлшемi =
|аймақ картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер
|аймағы = Тюрингия
|кестедегі аймақ = Тюрингия
|аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы
|ауданы = Нордхаузен
|кестедегі аудан = Нордхаузен (аудан){{!}}Нордхаузен
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі = 12 ықшам ауданы
|басшының түрi =Мэр
|басшысы = Кай Бухманн (2023–2029)
|құрылған уақыты =
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы =
|жер аумағы = 105,27
|биiктiктiң түрi =
|орталығының биiктігі = 185
|климаты =
|ресми тілі =
|тұрғыны = 40,767
|санақ жылы = 2025
|тығыздығы =376,64
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|уақыт белдеуі = +1
|DST = бар
|телефон коды = 03631
|пошта индексі = 99734
|пошта индекстері =
|автомобиль коды = NDH
|идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды
|сандық идентификаторы = 16 0 62 041
|ортаққордағы санаты = Nordhausen
|сайты = http://www.nordhausen.de/
|сайт тілі = de
}}
'''Нордхаузен''' ({{lang-de|Nordhausen}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Нордхаузен (аудан)|Нордхаузен]] ауданының құрамына енеді.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 44296 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 105,27 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 62 041''. Қаланың басшысы — Барбара Ринке.
Қаланың өзі әкімшілік құрылымы бойынша 12 қалалық ауданғаы бөлінеді.
== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.nordhausen.de/ Ресми сайты]
{{Тюрингия аудандары}}
{{Германия:Нордхаузен ауданы:Қалалар}}
{{Thuringia-geo-stub}}
[[Санат:Тюрингия елді мекендері]]
9lxtr520yn10hkz87krgajc42vfojef
Назарбаев Зияткерлік мектептері
0
220328
3693235
3660358
2026-11-08T07:50:37Z
Шырынханов Нұрали
174393
Екі білім беру моделі жүзеге асырылады» деген ақпарат Бұл тұжырымды қазіргі жағдайға қатысты қолдану үшін нақтылау керек. NIS-тің ресми сайтында NIS-Programme негізгі бағдарламасы ретінде көрсетілген, ал халықаралық бакалавриат бағдарламалары да кейбір мектептерде жүзеге асырылады. Сондықтан барлық мектепке бірдей «екі модель» деп жалпылау дұрыс емес. nis.edu.kz+1 2. «Эксперименталды Ықпалдасқан білім бағдарламасы» Бұл атауды қазіргі ресми бағдарлама атауы ретінде қолданбаған жөн.
3693235
wikitext
text/x-wiki
{{Мектеп
|Атауы = Назарбаев Зияткерлік мектептері
|Сурет = Назарбаев Зияткерлік мектептері.jpg
|Ұраны =
|Құрылды = 2008 - қазіргі кезге дейін
|Жабылды =
|Түрі = Жаратылыстану-математика бағытындағы, Халықаралық Бакалавриат
|Оқушылар саны =
|Мекенжайы = {{байрақ|Қазақстан}}
|Координатасы =
|Факс =
|E-mail =
|Сайты = {{URL|http://nis.edu.kz/}}
|Жол = Тілі
|Жол сөзі = Қазақша, орысша, ағылшынша
}}
[[Сурет:Назарбаев Интеллектуальная школа в Астане.jpg|нобай|Назарбаев Зияткерлік мектебі ]]
[[Сурет:Nazarbayev Intellectual schools.jpg|нобай|НЗМ Алматы ]]
'''Назарбаев Зияткерлік мектептері''' — [[ғылым]], [[экономика]] және [[саясат]] салаларында дарынды балалардың қабілеттерін дамытуға бағытталған Қазақстандағы мамандандырылған мектептер желісі.<ref>[http://www.intelschool.kz Мектептер порталы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140212064336/http://intelschool.kz/ |date=2014-02-12 }}</ref>
Зияткерлік мектептерде оқушылардың оқу жетістіктерін бағалау үшін критериалды бағалау жүйесі қолданылады.Бұл жүйе алдын ала белгіленген критерийлер негізінде оқушылардың білімдері мен дағдыларын бағалауға мүмкіндік береді.NIS-те NIS-Programme білім беру бағдарламалары жүзеге асырылады. NIS-Programme аясында жаратылыстану-[[математика]]лық бағыттағы пәндерге ерекше назар аударылады. Оқушылар [[физика]], [[математика]], [[химия]] және [[биология]] пәндерін тереңдетіп оқиды. Білім беру үдерісінде үш тіл — қазақ, орыс және ағылшын тілдері қолданылады.
Астана қаласы Зияктерлік мектебі оқушыларының ағылшын тіліндегі математика, физика, химия, биологиядан халықаралық SAT1 емтиханнан қорытынды баллы 1586 құрады, әлемде орташа балл - 1200 (ең көбі -1980), ал SAT2 орташа балл - 1720, әлемдегі орташа балл - 1250 (ең көбі - 2200). Ағылшын тілінен [[IELTS|IELTS емтиханы]]нан орташа балл - 6,2 (5,7 - өткен жылы). Тек бір оқу жылының ішінде халықаралық, республикалық, облыстық және қалалық олимпиадаларда жеңістер екі есе көбейді. Екінші модель - Негізгі және жоғары мектепте оқушыларды [[Халықаралық бакалавриат|Халықаралық бакалавриат бағдарламасы]] бойынша оқыту. Бұл 35 жылдан астам тарихы бар, жоғары сапалы білім беретін бағдарлама ретінде әлемге танылған. Халықаралық бакалавриаттың дипломын 102 елдің 1300-ден астам университеттері мақұлдайды. Олардың ішінде [[Оксфорд университеті|Оксфорд]], [[Гарвард университеті|Гарвард]], [[Кембридж университеті|Кембридж]] [[Лондонның экономика мектебі|экономика мектебі]] сияқты аттары әлемге әйгілі жоғары оқу орындары бар<ref>[http://www.enbek.gov.kz/kk/node/247406 ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі, «Назарбаев Зияткерлік мектептері» - орта білімдегі жаңа өсу нүктелері]</ref>.
== Тарихы ==
ҚР Президенті [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Н.Ә. Назарбаев]] 2008 жылы Зияткерлік мектеп құру идеясын алға тартып, 2009 жылы Астана қаласында алғашқы мектеп ашылды. Бес жылдың ішінде Зияткерлік мектептері еліміздің барлық өңірлерінде ашылған еді. Зияткерлік мектептерінде жоғары білікті педагогтар дәріс береді. Мектеп заманауи ғылыми-зертханалық және интерактивті мультимедиялық жабдықпен жарақтандырылған. Зияткерлік мектептің осы және басқа да ерекшеліктері балалардың жан-жақты дамуына жағдай жасайды.
"Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДББҰ қазіргі таңда еліміздің әр өңірінде ашылған 21 мектепті қамтиды. ДББҰ ашылғаннан 2023 жылдың 6 наурызына дейін "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДББҰ басқарма төрағасы қызметін [[Күләш Ноғатайқызы Шәмшидинова|Шәмшидинова Күләш Ноғатайқызы]] атқарып келді. 2023 жылдың 6 наурызынан бастап басқарма төрағасы — Ә.Қ. Жанғозин.<ref>https://www.instagram.com/p/Cpb-68LItSm/?igshid=YmMyMTA2M2Y=</ref>
2025 жылғы тамызда өңірлердегі Назарбаев Зияткерлік мектептерінің атауы біркелкі "жаратылыстану-математика бағытындағы НЗМ" деп өзгертілді. Астана, Алматы, Шымкент қалаларындағы зияткерлік мектептер орналасқан ауданы бойынша аталды.
== Аймақтардағы мектептер ==
* '''[[Астана]] қаласы'''. Қазір Астанада екі түрлі бағытта оқытатын үш мектеп қызмет етеді. Бірі жаратылыстану-математика, ал екеуі халықаралық бакалавриат бағытында оқытады.
** '''[[Астана|Астана қаласы]] [[Нұра ауданы (Астана)|Нұра ауданындағы]] Назарбаев Зияткерлік мектебі'''. Астана қаласында жаратылыстану-математика бағытындағы Назарбаев Зияткерлік мектебі 2009 жылы 12 қаңтарда ашылды. Бұл Қазақстандағы Назарбаев зияткерлік мектептерінің алғашқысы. Мектеп жанында 200 орындық жатақхана бар.<ref>[https://www.ktk.kz/ru/news/video/2009/01/12/2637/ Открылась первая президентская интеллектуальная школа]</ref>
** '''Астана қаласындағы Назарбаев Зияткерлік мектебі'''. 2010 жылы 1 қыркүйекте Химия-биология бағытындағы Назарбаев Зияткерлік мектебі оқушыларға есігін айқара ашты. 2011 жылғы 12 шілдеде Халықаралық Бакалавриатта Астана қаласының химия-биология бағытындағы Назарбаев Зияткерлік мектебін авторизациялау туралы шешім қабылданды. Халықаралық Бакалавриат шеңберінде оқушыларға оқу бейінін таңдауда икемділік берілуіне байланысты химия-биологиялық бейін жойылып, мектеп Астана қаласындағы Назарбаев Зияткерлік мектебі болып өзгертілді.
** '''Астана Халықаралық мектебі''' 2013 жылы ашылды. Сол жылы мектепте 4 сынып және 10 мұғалім болса, 2025 жылғы ақпарат бойынша 1426 оқушысы мен 180 ұстазы бар<ref>https://isa.nis.edu.kz/</ref>. Сол оқу жылында 45 тәрбиеленушісі бар балабақша ашылды.
*'''[[Семей]] қаласы.''' [[Семей]] қаласында 2009 жылы 1 қыркүйекте жаратылыстану-математика бағытындағы Назарбаев Зияткерлік мектебі ашылды. Ол 2-ші атаулы мектеп болып табылады.<ref>[http://sm.nis.edu.kz/ Семей қаласындағы Назарбаев Зияткерлік мектебі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190101124837/http://sm.nis.edu.kz/ |date=2019-01-01 }},16.02.2013</ref>
*'''[[Талдықорған]] қаласы'''. 2010 жылдың 21 тамызында Талдықорған қаласында жаратылыстану-математика бағыттағы Назарбаев зияткерлік мектебі ашылды.<ref>[http://www.inform.kz/kaz/article/2294163/ Талдықорған қаласында физика-математикалық бағыттағы Н.Назарбаев зияткерлік мектебі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141129015423/http://www.inform.kz/kaz/article/2294163/ |date=2014-11-29 }},16.02.2013</ref> Ашылу рәсіміне [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] қатысты. Мектеп әлем стандарттарына сай салынған.
*'''[[Өскемен]] қаласы'''. Жаратылыстану-математика бағытындағы Назарбаев Зияткерлік мектебі Өскемен қаласында «20 зияткерлік мектеп» мемлекеттік бағдарламасы аясында Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың бастамасы бойынша құрылып, 2010 жылдың 13 қыркүйек айында жұмысын бастады.<ref>[http://nis.edu.kz Өскемендегі Назарбаев зияткерлік мектебі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210506210534/https://nis.edu.kz/ |date=2021-05-06 }} 16,02,2013/</ref>
*'''[[Орал]] қаласы.''' Орал қаласындағы жаратылыстану-математика бағытындағы Назарбаев Зияткерлік мектебі 2012 жылы қыркүйек айының 29-шы жұлдызында ашылды. Мұнда аудандардан келген оқушыларға арналған 120 орынды жатақхана бар.
*'''[[Шымкент]] қаласы.''' 2013 жылдың 16 ақпан күні [[Шымкент]] қаласында [[Абай ауданы (Шымкент)|Абай ауданындағы]] жаратылыстану-математика бағытындағы мектептің ашылу салтанаты өтті.<ref>[http://www.bnews.kz/kk/news/post/124411/ Шымкент қаласында мектептің ашылуы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130215040728/http://www.bnews.kz/kk/news/post/124411/ |date=2013-02-15 }}, 16.02.2013</ref> Бұл [[Қазақстан]] аумағындағы 9-шы атаулы мектеп. Басқа қаладан келген оқушыларға арналған 120 орынды жатақхана бар. 2013 жылдың 25 ақпан күні [[Шымкент]] қаласы [[Қаратау ауданы|Қаратау ауданындағы]] жаратылыстану-математика бағытындағы мектептің ашылу салтанаты өтті.
*'''[[Ақтөбе]] қаласы.''' Жаратылыстану-математика бағытындағы Назарбаев Зияткерлік мектебі [[Ақтөбе]] қаласының Батыс-2 шағын ауданында 2013 жылы 25 ақпанда ашылды. Мектеп 720 орынға есептелген. Ауылдан келген балалар үшін 120 орынға арналған жатақханасы бар.<ref>[http://www.aktobegazeti.kz/?p=17013 Ақтөбеде Назарбаев зияткерлік мектебі ашылады] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140109145103/http://www.aktobegazeti.kz/?p=17013 |date=2014-01-09 }}, 16.25.13</ref>
*'''[[Қарағанды]] қаласы.''' Қарағанды қаласындағы жаратылыстану-математика бағытындағы Назарбаев Зияткерлік мектебі 2013 жылдың 1 ақпанында ашылды. Мұнда аудандардан келген оқушыларға арналған 120 орынды жатақхана бар.
*'''[[Көкшетау]] қаласы'''. 2013 жылдың 23 ақпан күні [[Көкшетау]] қаласындағы Назарбаев Зияткерлік мектебінде 7-сынып оқушыларын жаратылыстану - математикалық бағытындағы пәндерді оқуға деген қабілеттерін анықтауға арналған Джонс Хопкинс Университетінің «Дарынды жастар» орталығы жасаған психометрикалық тест өткізіледі. Мұнда қаладан тыс аумақтардан келген оқушылар үшін 130 орынды жатақхана бар.
*'''[[Тараз]] қаласы.''' Тараз қаласындағы жаратылыстану-математика бағытындағы Назарбаев Зияткерлік мектебі 2013 жылдың 4-ші шілдесінде ашылды. Мұнда аудандардан келген оқушыларға арналған 120 орынды жатақхана бар.
*'''[[Павлодар]] қаласы.''' Павлодар қаласындағы жаратылыстану-математика бағытындағы Назарбаев Зияткерлік мектебі 2013 жылдың 27-ші тамызында ашылды. Мұнда аудандардан келген оқушыларға арналған 120 орынды жатақхана бар.
*'''[[Қызылорда]] қаласы.''' Қызылорда қаласындағы жаратылыстану-математика бағытындағы Назарбаев Зияткерлік мектебі 2013 жылдың 30-шы тамызында есігін ашты. Мұнда аудандардан келген оқушыларға арналған 120 орынды жатақхана бар.
*'''[[Атырау]] қаласы.''' Атырау қаласындағы жаратылыстану-математика бағытындағы Назарбаев Зияткерлік мектебі 2013 жылдың 11-ші қыркүйегінде есігін ашты. Мұнда аудандардан келген оқушыларға арналған 120 орынды жатақхана бар.
*'''[[Алматы]] қаласы.''' Алматы қаласында 2 жаратылыстану-математика бағытындағы мектеп пен 1 бастауыш мектеп бар.
**'''[[Алматы|Алматы қаласы]] [[Медеу ауданы|Медеу ауданындағы]] Назарбаев Зияткерлiк мектебi'''. Медеу ауданындағы жаратылыстану-математика бағытындағы НЗМ 2014 жылғы 4 шiлдеде ашылды. Алматы-Медеу НЗМ-де 762 оқушы бiлiм алып жатыр. Мектеп "Таулы қырат" ықшамауданында орналасқан.
**'''[[Алматы|Алматы қаласы]] [[Наурызбай ауданы|Наурызбай ауданындағы]]''' '''Назарбаев Зияткерлiк мектебi.''' Наурызбай ауданындағы жаратылыстану-математика бағытындағы НЗМ 2015 жылғы 11 тамыз күні 19-шы мектеп болып ашылған. Мектепте 1200-ден астам оқушы оқиды. Алматы-Наурызбай мектебінің аумағы НЗМ желісінде ең үлкен болып саналады. Шеттен келіп оқитын оқушыларға арналған 4 қабатты жатақханасы бар.
**'''International Steppe School of Almaty by NIS.''' Бұл мектеп NIS-Porgramme бағдарламасы бойынша 1-5 сынып оқушыларын оқытады. 2025 жылы Алматы-Медеу мектебінің жанында ашылған.<ref>https://schools.nis.edu.kz/kk/school/almaty-qalasyndagy-steppe-mektep</ref>
*'''[[Қостанай]] қаласы.''' Қостанай қаласындағы жаратылыстану-математика бағытындағы Назарбаев Зияткерлік мектебі 2014 жылдың 12 желтоқсанында ашылды. Алыс аудандардан келіп білім алатын балалардың 120 орындық жайлы жатақханада тұруына мүмкіндікте'''рі бар.
*'''[[Петропавл]] қаласы.''' Петропавл қаласындағы жаратылыстану-математика бағытындағы Назарбаев Зияткерлік мектебі 2015 жылдың 4 шілдесінде ашылды. 720 орынға арналған білім мекемесі қаладағы жаңа «Береке» шағын ауданында бой көтерді. Мұнда аудандардан келген оқушыларға арналған 120 орынды жатақхана бар.
*'''[[Ақтау]] қаласы.''' Ақтау қаласындағы жаратылыстану-математика бағытындағы НЗМ 2015 жылдың 27 тамызында ашылды. 720 балаға арналған зияткерлік мектеп облыс орталығының 33-шағын ауданында орналасқан. Алыс-шалғай елді-мекендерде тұратын балалар үшін мектеп 120 балаға арналған жатақхана бар.
*'''[[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласы.''' Түркістан қаласындағы жаратылыстану-математика бағытындағы Назарбаев Зияткерлік мектебі 2021 жылдың 26 қарашада ашылды. 720 орынға арналған білім мекемесінің 360 орынды асханасы бар. Мұнда аудандардан келген оқушыларға арналған 120 орынды жатақхана бар.
== Еншілес ұйымдары мен филиалдары ==
* «Педагогикалық өлшеулер орталығы» филиалы
* «Білім беру бағдарламалары орталығы» филиалы
* «Педагогикалық шеберлік орталығы» жекеменшік мекемесі
* «NIS Ақпараттық технологиялар және қызмет көрсету орталығы» жеке мекемесі
** «BeyimTech» ЖШС
* «Даму қоры» корпоративтік қоры
* [[Республикалық физика-математика мектебі|«Республикалық физика-математика мектебі» КеАҚ]] (50%)
* «International Steppe School of Almaty» ЖШС<ref>[https://www.nis.edu.kz/kz/centr-pedagogicheskogo Еншілес ұйымдар және филиалдар]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
== Назарбаев Зияткерлік мектептеріндегі Wikipedia клубы ==
Назарбаев Зияткерлік мектептерінің оқушылары Wikipedia ғаламдық жобасына қосылып, өздерінің Wikipedia атты клубын ұйымдастырды. '''Wikipedia''' клубының белсенді қатысушылары жыл соңында [[Wikimania]] конференциясына барып қайтады.
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z1100000394 "Назарбаев Университеті", "Назарбаев Зияткерлік мектептері" және "Назарбаев Қоры" мәртебесі туралы Қазақстан Республикасының 2011 жылғы 19 қаңтардағы № 394-IV Заңы]
* {{URL|http://nis.edu.kz/kz/ Назарбаев Зияткерлік мектебінің ресми веб сайты}}
[[Санат:Назарбаев Зияткерлік мектептері|*]]
[[Санат:Қазақстан мектептері]]
[[Санат:Астана мектептері]]
swc7zkr2on2ni8g18eytagjqgz1e5p7
3693306
3693235
2026-11-08T09:25:15Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693306
wikitext
text/x-wiki
{{Мектеп
|Атауы = Назарбаев Зияткерлік мектептері
|Сурет = Назарбаев Зияткерлік мектептері.jpg
|Ұраны =
|Құрылды = 2008 - қазіргі кезге дейін
|Жабылды =
|Түрі = Жаратылыстану-математика бағытындағы, Халықаралық Бакалавриат
|Оқушылар саны =
|Мекенжайы = {{байрақ|Қазақстан}}
|Координатасы =
|Факс =
|E-mail =
|Сайты = {{URL|http://nis.edu.kz/}}
|Жол = Тілі
|Жол сөзі = Қазақша, орысша, ағылшынша
}}
[[Сурет:Назарбаев Интеллектуальная школа в Астане.jpg|нобай|Назарбаев Зияткерлік мектебі ]]
[[Сурет:Nazarbayev Intellectual schools.jpg|нобай|НЗМ Алматы ]]
'''Назарбаев Зияткерлік мектептері''' — [[ғылым]], [[экономика]] және [[саясат]] салаларында дарынды балалардың қабілеттерін дамытуға бағытталған Қазақстандағы мамандандырылған мектептер желісі.<ref>[http://www.intelschool.kz Мектептер порталы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140212064336/http://intelschool.kz/ |date=2014-02-12 }}</ref>
Зияткерлік мектептерде оқушылардың оқу жетістіктерін бағалау үшін критериалды бағалау жүйесі қолданылады.Бұл жүйе алдын ала белгіленген критерийлер негізінде оқушылардың білімдері мен дағдыларын бағалауға мүмкіндік береді.NIS-те NIS-Programme білім беру бағдарламалары жүзеге асырылады. NIS-Programme аясында жаратылыстану-[[математика]]лық бағыттағы пәндерге ерекше назар аударылады. Оқушылар [[физика]], [[математика]], [[химия]] және [[биология]] пәндерін тереңдетіп оқиды. Білім беру үдерісінде үш тіл — қазақ, орыс және ағылшын тілдері қолданылады.
Астана қаласы Зияктерлік мектебі оқушыларының ағылшын тіліндегі математика, физика, химия, биологиядан халықаралық SAT1 емтиханнан қорытынды баллы 1586 құрады, әлемде орташа балл - 1200 (ең көбі -1980), ал SAT2 орташа балл - 1720, әлемдегі орташа балл - 1250 (ең көбі - 2200). Ағылшын тілінен [[IELTS|IELTS емтиханы]]нан орташа балл - 6,2 (5,7 - өткен жылы). Тек бір оқу жылының ішінде халықаралық, республикалық, облыстық және қалалық олимпиадаларда жеңістер екі есе көбейді. Екінші модель - Негізгі және жоғары мектепте оқушыларды [[Халықаралық бакалавриат|Халықаралық бакалавриат бағдарламасы]] бойынша оқыту. Бұл 35 жылдан астам тарихы бар, жоғары сапалы білім беретін бағдарлама ретінде әлемге танылған. Халықаралық бакалавриаттың дипломын 102 елдің 1300-ден астам университеттері мақұлдайды. Олардың ішінде [[Оксфорд университеті|Оксфорд]], [[Гарвард университеті|Гарвард]], [[Кембридж университеті|Кембридж]] [[Лондонның экономика мектебі|экономика мектебі]] сияқты аттары әлемге әйгілі жоғары оқу орындары бар<ref>[http://www.enbek.gov.kz/kk/node/247406 ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі, «Назарбаев Зияткерлік мектептері» - орта білімдегі жаңа өсу нүктелері]</ref>.
== Тарихы ==
ҚР Президенті [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Н.Ә. Назарбаев]] 2008 жылы Зияткерлік мектеп құру идеясын алға тартып, 2009 жылы Астана қаласында алғашқы мектеп ашылды. Бес жылдың ішінде Зияткерлік мектептері еліміздің барлық өңірлерінде ашылған еді. Зияткерлік мектептерінде жоғары білікті педагогтар дәріс береді. Мектеп заманауи ғылыми-зертханалық және интерактивті мультимедиялық жабдықпен жарақтандырылған. Зияткерлік мектептің осы және басқа да ерекшеліктері балалардың жан-жақты дамуына жағдай жасайды.
"Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДББҰ қазіргі таңда еліміздің әр өңірінде ашылған 21 мектепті қамтиды. ДББҰ ашылғаннан 2023 жылдың 6 наурызына дейін "Назарбаев Зияткерлік мектептері" ДББҰ басқарма төрағасы қызметін [[Күләш Ноғатайқызы Шәмшидинова|Шәмшидинова Күләш Ноғатайқызы]] атқарып келді. 2023 жылдың 6 наурызынан бастап басқарма төрағасы — Ә.Қ. Жанғозин.<ref>https://www.instagram.com/p/Cpb-68LItSm/?igshid=YmMyMTA2M2Y=</ref>
2025 жылғы тамызда өңірлердегі Назарбаев Зияткерлік мектептерінің атауы біркелкі "жаратылыстану-математика бағытындағы НЗМ" деп өзгертілді. Астана, Алматы, Шымкент қалаларындағы зияткерлік мектептер орналасқан ауданы бойынша аталды.
== Аймақтардағы мектептер ==
* '''[[Астана]] қаласы'''. Қазір Астанада екі түрлі бағытта оқытатын үш мектеп қызмет етеді. Бірі жаратылыстану-математика, ал екеуі халықаралық бакалавриат бағытында оқытады.
** '''[[Астана|Астана қаласы]] [[Нұра ауданы (Астана)|Нұра ауданындағы]] Назарбаев Зияткерлік мектебі'''. Астана қаласында жаратылыстану-математика бағытындағы Назарбаев Зияткерлік мектебі 2009 жылы 12 қаңтарда ашылды. Бұл Қазақстандағы Назарбаев зияткерлік мектептерінің алғашқысы. Мектеп жанында 200 орындық жатақхана бар.<ref>[https://www.ktk.kz/ru/news/video/2009/01/12/2637/ Открылась первая президентская интеллектуальная школа]</ref>
** '''Астана қаласындағы Назарбаев Зияткерлік мектебі'''. 2010 жылы 1 қыркүйекте Химия-биология бағытындағы Назарбаев Зияткерлік мектебі оқушыларға есігін айқара ашты. 2011 жылғы 12 шілдеде Халықаралық Бакалавриатта Астана қаласының химия-биология бағытындағы Назарбаев Зияткерлік мектебін авторизациялау туралы шешім қабылданды. Халықаралық Бакалавриат шеңберінде оқушыларға оқу бейінін таңдауда икемділік берілуіне байланысты химия-биологиялық бейін жойылып, мектеп Астана қаласындағы Назарбаев Зияткерлік мектебі болып өзгертілді.
** '''Астана Халықаралық мектебі''' 2013 жылы ашылды. Сол жылы мектепте 4 сынып және 10 мұғалім болса, 2025 жылғы ақпарат бойынша 1426 оқушысы мен 180 ұстазы бар<ref>https://isa.nis.edu.kz/</ref>. Сол оқу жылында 45 тәрбиеленушісі бар балабақша ашылды.
*'''[[Семей]] қаласы.''' [[Семей]] қаласында 2009 жылы 1 қыркүйекте жаратылыстану-математика бағытындағы Назарбаев Зияткерлік мектебі ашылды. Ол 2-ші атаулы мектеп болып табылады.<ref>[http://sm.nis.edu.kz/ Семей қаласындағы Назарбаев Зияткерлік мектебі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190101124837/http://sm.nis.edu.kz/ |date=2019-01-01 }},16.02.2013</ref>
*'''[[Талдықорған]] қаласы'''. 2010 жылдың 21 тамызында Талдықорған қаласында жаратылыстану-математика бағыттағы Назарбаев зияткерлік мектебі ашылды.<ref>[http://www.inform.kz/kaz/article/2294163/ Талдықорған қаласында физика-математикалық бағыттағы Н.Назарбаев зияткерлік мектебі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141129015423/http://www.inform.kz/kaz/article/2294163/ |date=2014-11-29 }},16.02.2013</ref> Ашылу рәсіміне [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] қатысты. Мектеп әлем стандарттарына сай салынған.
*'''[[Өскемен]] қаласы'''. Жаратылыстану-математика бағытындағы Назарбаев Зияткерлік мектебі Өскемен қаласында «20 зияткерлік мектеп» мемлекеттік бағдарламасы аясында Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың бастамасы бойынша құрылып, 2010 жылдың 13 қыркүйек айында жұмысын бастады.<ref>[http://nis.edu.kz Өскемендегі Назарбаев зияткерлік мектебі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210506210534/https://nis.edu.kz/ |date=2021-05-06 }} 16,02,2013/</ref>
*'''[[Орал]] қаласы.''' Орал қаласындағы жаратылыстану-математика бағытындағы Назарбаев Зияткерлік мектебі 2012 жылы қыркүйек айының 29-шы жұлдызында ашылды. Мұнда аудандардан келген оқушыларға арналған 120 орынды жатақхана бар.
*'''[[Шымкент]] қаласы.''' 2013 жылдың 16 ақпан күні [[Шымкент]] қаласында [[Абай ауданы (Шымкент)|Абай ауданындағы]] жаратылыстану-математика бағытындағы мектептің ашылу салтанаты өтті.<ref>[http://www.bnews.kz/kk/news/post/124411/ Шымкент қаласында мектептің ашылуы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130215040728/http://www.bnews.kz/kk/news/post/124411/ |date=2013-02-15 }}, 16.02.2013</ref> Бұл [[Қазақстан]] аумағындағы 9-шы атаулы мектеп. Басқа қаладан келген оқушыларға арналған 120 орынды жатақхана бар. 2013 жылдың 25 ақпан күні [[Шымкент]] қаласы [[Қаратау ауданы|Қаратау ауданындағы]] жаратылыстану-математика бағытындағы мектептің ашылу салтанаты өтті.
*'''[[Ақтөбе]] қаласы.''' Жаратылыстану-математика бағытындағы Назарбаев Зияткерлік мектебі [[Ақтөбе]] қаласының Батыс-2 шағын ауданында 2013 жылы 25 ақпанда ашылды. Мектеп 720 орынға есептелген. Ауылдан келген балалар үшін 120 орынға арналған жатақханасы бар.<ref>[http://www.aktobegazeti.kz/?p=17013 Ақтөбеде Назарбаев зияткерлік мектебі ашылады] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140109145103/http://www.aktobegazeti.kz/?p=17013 |date=2014-01-09 }}, 16.25.13</ref>
*'''[[Қарағанды]] қаласы.''' Қарағанды қаласындағы жаратылыстану-математика бағытындағы Назарбаев Зияткерлік мектебі 2013 жылдың 1 ақпанында ашылды. Мұнда аудандардан келген оқушыларға арналған 120 орынды жатақхана бар.
*'''[[Көкшетау]] қаласы'''. 2013 жылдың 23 ақпан күні [[Көкшетау]] қаласындағы Назарбаев Зияткерлік мектебінде 7-сынып оқушыларын жаратылыстану - математикалық бағытындағы пәндерді оқуға деген қабілеттерін анықтауға арналған Джонс Хопкинс Университетінің «Дарынды жастар» орталығы жасаған психометрикалық тест өткізіледі. Мұнда қаладан тыс аумақтардан келген оқушылар үшін 130 орынды жатақхана бар.
*'''[[Тараз]] қаласы.''' Тараз қаласындағы жаратылыстану-математика бағытындағы Назарбаев Зияткерлік мектебі 2013 жылдың 4-ші шілдесінде ашылды. Мұнда аудандардан келген оқушыларға арналған 120 орынды жатақхана бар.
*'''[[Павлодар]] қаласы.''' Павлодар қаласындағы жаратылыстану-математика бағытындағы Назарбаев Зияткерлік мектебі 2013 жылдың 27-ші тамызында ашылды. Мұнда аудандардан келген оқушыларға арналған 120 орынды жатақхана бар.
*'''[[Қызылорда]] қаласы.''' Қызылорда қаласындағы жаратылыстану-математика бағытындағы Назарбаев Зияткерлік мектебі 2013 жылдың 30-шы тамызында есігін ашты. Мұнда аудандардан келген оқушыларға арналған 120 орынды жатақхана бар.
*'''[[Атырау]] қаласы.''' Атырау қаласындағы жаратылыстану-математика бағытындағы Назарбаев Зияткерлік мектебі 2013 жылдың 11-ші қыркүйегінде есігін ашты. Мұнда аудандардан келген оқушыларға арналған 120 орынды жатақхана бар.
*'''[[Алматы]] қаласы.''' Алматы қаласында 2 жаратылыстану-математика бағытындағы мектеп пен 1 бастауыш мектеп бар.
**'''[[Алматы|Алматы қаласы]] [[Медеу ауданы|Медеу ауданындағы]] Назарбаев Зияткерлiк мектебi'''. Медеу ауданындағы жаратылыстану-математика бағытындағы НЗМ 2014 жылғы 4 шiлдеде ашылды. Алматы-Медеу НЗМ-де 762 оқушы бiлiм алып жатыр. Мектеп "Таулы қырат" ықшамауданында орналасқан.
**'''[[Алматы|Алматы қаласы]] [[Наурызбай ауданы|Наурызбай ауданындағы]]''' '''Назарбаев Зияткерлiк мектебi.''' Наурызбай ауданындағы жаратылыстану-математика бағытындағы НЗМ 2015 жылғы 11 тамыз күні 19-шы мектеп болып ашылған. Мектепте 1200-ден астам оқушы оқиды. Алматы-Наурызбай мектебінің аумағы НЗМ желісінде ең үлкен болып саналады. Шеттен келіп оқитын оқушыларға арналған 4 қабатты жатақханасы бар.
**'''International Steppe School of Almaty by NIS.''' Бұл мектеп NIS-Porgramme бағдарламасы бойынша 1-5 сынып оқушыларын оқытады. 2025 жылы Алматы-Медеу мектебінің жанында ашылған.<ref>https://schools.nis.edu.kz/kk/school/almaty-qalasyndagy-steppe-mektep</ref>
*'''[[Қостанай]] қаласы.''' Қостанай қаласындағы жаратылыстану-математика бағытындағы Назарбаев Зияткерлік мектебі 2014 жылдың 12 желтоқсанында ашылды. Алыс аудандардан келіп білім алатын балалардың 120 орындық жайлы жатақханада тұруына мүмкіндікте'''рі бар.
*'''[[Петропавл]] қаласы.''' Петропавл қаласындағы жаратылыстану-математика бағытындағы Назарбаев Зияткерлік мектебі 2015 жылдың 4 шілдесінде ашылды. 720 орынға арналған білім мекемесі қаладағы жаңа «Береке» шағын ауданында бой көтерді. Мұнда аудандардан келген оқушыларға арналған 120 орынды жатақхана бар.
*'''[[Ақтау]] қаласы.''' Ақтау қаласындағы жаратылыстану-математика бағытындағы НЗМ 2015 жылдың 27 тамызында ашылды. 720 балаға арналған зияткерлік мектеп облыс орталығының 33-шағын ауданында орналасқан. Алыс-шалғай елді-мекендерде тұратын балалар үшін мектеп 120 балаға арналған жатақхана бар.
*'''[[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласы.''' Түркістан қаласындағы жаратылыстану-математика бағытындағы Назарбаев Зияткерлік мектебі 2021 жылдың 26 қарашада ашылды. 720 орынға арналған білім мекемесінің 360 орынды асханасы бар. Мұнда аудандардан келген оқушыларға арналған 120 орынды жатақхана бар.
== Еншілес ұйымдары мен филиалдары ==
* «Педагогикалық өлшеулер орталығы» филиалы
* «Білім беру бағдарламалары орталығы» филиалы
* «Педагогикалық шеберлік орталығы» жекеменшік мекемесі
* «NIS Ақпараттық технологиялар және қызмет көрсету орталығы» жеке мекемесі
** «BeyimTech» ЖШС
* «Даму қоры» корпоративтік қоры
* [[Республикалық физика-математика мектебі|«Республикалық физика-математика мектебі» КеАҚ]] (50%)
* «International Steppe School of Almaty» ЖШС<ref>[https://www.nis.edu.kz/kz/centr-pedagogicheskogo Еншілес ұйымдар және филиалдар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241005055544/https://nis.edu.kz/kz/centr-pedagogicheskogo |date=2024-10-05 }}</ref>
== Назарбаев Зияткерлік мектептеріндегі Wikipedia клубы ==
Назарбаев Зияткерлік мектептерінің оқушылары Wikipedia ғаламдық жобасына қосылып, өздерінің Wikipedia атты клубын ұйымдастырды. '''Wikipedia''' клубының белсенді қатысушылары жыл соңында [[Wikimania]] конференциясына барып қайтады.
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z1100000394 "Назарбаев Университеті", "Назарбаев Зияткерлік мектептері" және "Назарбаев Қоры" мәртебесі туралы Қазақстан Республикасының 2011 жылғы 19 қаңтардағы № 394-IV Заңы]
* {{URL|http://nis.edu.kz/kz/ Назарбаев Зияткерлік мектебінің ресми веб сайты}}
[[Санат:Назарбаев Зияткерлік мектептері|*]]
[[Санат:Қазақстан мектептері]]
[[Санат:Астана мектептері]]
cfiom3ef025vcd1yd80nfj204mllsjn
Мелилья
0
220346
3693111
3488595
2026-11-07T18:21:06Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693111
wikitext
text/x-wiki
{{Әкімшілік бірлік
|Түс1 = {{түс|Испания}}
|Қазақша атауы = Мелилья
|Шынайы атауы = Melilla
|Елтаңба = Escudo de Melilla.svg
|Ту = Flag of Melilla.svg
|Елтаңбаның ені =
|Тудың ені =
|Елтаңбаның аты = Мелильи елтаңбасы
|Тудың аты = Мелильи туы
|Ел = [[Испания]]
|lat_dir = N |lat_deg = 35 |lat_min = 17 |lat_sec = 33
|lon_dir = W |lon_deg = 2 |lon_min = 56 |lon_sec = 32
|region = ES
|type =
|деңгей = 2
|CoordScale =
|Әнұраны = [[Мелилья әнұраны|Himno de Melilla]]
|Статусы = [[Автономды қала]]
|Кіреді =
|Енеді =
|Астанасы = Мелилья
|Ірі қаласы =
|Ірі қалалары =
|Құрылды =
|Таратылған уақыты =
|Басшысы = [[Хуан Хосе Имброда]]
|Басшының түрі = Президент
|Басшысы2 =
|Басшының түрі2 =
|ЖІӨ =
|ЖІӨ жылы =
|ЖІӨ бойынша орны =
|Жан басына шаққанда ЖІӨ орны =
|Тілі = [[испан тілі|испан тілі]]
|Тілдері =
|Тұрғыны = 65,5 мың
|Санақ жылы = 2005
|Пайызы =
|Халық саны бойынша орны = 19
|Тығыздығы = 5311
|Тығыздығы бойынша орны =
|Ұлттық құрамы =
|Конфессионалдық құрамы =
|Жер аумағы = 12,3
|Жер аумағының пайызы =
|Жер аумағы бойынша орны = 19
|Максималды биіктігі =
|Орташа биіктігі =
|Минималды биіктігі =
|Ендік = 35º17' с. е.
|Бойлық = 2º56' ш. б.
|Карта = Locator map of Melilla.png
|Карта ені =
|Әкімшілік бірліктің картасы =
|Әкімшілік бірлік картасының ені =
|Уақыт белдеуі =
|Аббревиатура =
|ISO = ES-ML
|FIPS =
|Телефон коды =
|Пошта индекстері =
|Интернет-үйшігі =
|Автомобиль коды =
|Сайты = http://www.melilla.es
|Commons санаты = Melilla
|Түсініктемелер =
}}
[[Сурет:Melilla en.png|Мелилья картасы|250px|thumb]]
'''Мелилья''' ({{lang-es|Melilla}} {{IPA|[meliʎa]}}) — [[Жерорта теңізі|Жерорта теңізінің]] жағалауында орналасқан [[Испания|испан]] қала және кемежай. [[Испанияның автономды қалалары|Испанияның автономды қаласы]] статусына ие.
== Сілтемелер ==
* [http://www.melilla.es/ Мелилья автономды қаласының ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151218143233/http://www.melilla.es/ |date=2015-12-18 }}. {{ref-es}}
* [http://www.melillamonumental.org/ Fundación Melilla Ciudad Monumental] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140923004922/http://www.melillamonumental.org/ |date=2014-09-23 }}. {{ref-es}}
* [http://www.melillaturismo.com/ Página oficial de promoción turística]. {{ref-es}}
* [http://www.camelilla.es/portal/ciudad/historia/index.jsp Мелилья тарихына қысқаша шолу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050910090157/http://www.camelilla.es/portal/ciudad/historia/index.jsp |date=2005-09-10 }}. {{ref-es}}
* [http://www.arkeomelilla.galeon.com/ Мелилья саулет-өнері] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111016130553/http://www.arkeomelilla.galeon.com/ |date=2011-10-16 }}. {{ref-es}}
* [http://www.melillasostenible.org/ Desarrollo sostenible. Ecología] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060829010109/http://www.melillasostenible.org/ |date=2006-08-29 }}. {{ref-es}}
* [https://web.archive.org/web/20120414230436/http://www.guelaya.org/ Мелильяның экологиялық ассоциациясы]. {{ref-es}}
{{Испания автономды бірлестіктері}}
{{Испания провинциялары}}
{{Африка елдері}}
{{Солтүстік Африка елдері мен аймақтары}}
[[Санат:Мелилья]]
[[Санат:Испания автономды қалалары]]
[[Санат:Испания кемежайлары]]
[[Санат:Испания эксклавтары]]
06cfxlhwln683s0c8lvwrgfqyoawshg
Ландсхут ауданы
0
229036
3693351
3479064
2026-11-08T10:26:54Z
CommonsDelinker
165
«[[:File:Wappen_Landkreis_Landshut.svg]]» деген «[[:File:DEU_Landkreis_Landshut_COA.svg]]» дегенмен алмастырылды.
3693351
wikitext
text/x-wiki
{{Германия ауданы
|Қазақша атауы = Ландсхут ауданы
|Шынайы атауы = Landkreis Landshut
|Таңбасы = DEU Landkreis Landshut COA.svg
|Орналасуы = Lage des Landkreises Landshut in Deutschland.png
|Ел = [[Германия]]
|Жері = [[Бавария]]
|Әкімшілік округі = [[Төменгі Бавария]]
|Орталығы = [[Ландсхут]]
|Басшысы = Josef Eppeneder
|Басшының түрi = [[Ландрат]]
|Құрылған уақыты =
|Жер аумағы = 1.348,07
|Тілі = [[неміс тілі |немісше]]
|Тілдері =
|Тұрғыны = 147 182
|Тығыздығы =109
|Ресми коды =09 2 74
|Автомобиль коды =LA
|Карта = Bavaria_la.png
|Карта өлшемі =
|Карта2 =
|Карта өлшемі2 =
|Параметр атауы1 =
|параметр1 =
|Сайты = http://www.landkreis-landshut.de/ www.landkreis-landshut.de
|Email =
|Мекен-жайы =Veldener Straße 15<br />84036 Landshut
}}
'''Ландсхут''' ({{lang-de|Landkreis Landshut}}) - [[Германия]] жеріндегі [[Германия ауданы|аудан]]. Аудан орталығы - [[Ландсхут]] қаласы. Аудан [[Бавария]] жеріне қарайды. [[Төменгі Бавария|Төменгі Баварияға ]] бағынышты. Жер аумағы 1.348,07 шаршы км. Тұрғыны 147 182 адам. Тығыздығы 109 адам/ шаршы км.Ресми коды-09 2 74.
Аудан 35 қауымға бөлінеді.
== Қалалар және қауымдар ==
;Қалалар
# [[Роттенбург-ан-дер-Лабер]] (7 686)
# [[Фильсбибург]] (11 603)
;Жәрмеңкелер
# [[Альтдорф (Төменгі Бавария)|Альтдорф]] (11 306)
# [[Эргольдинг]] (11 468)
# [[Эргольдсбах]] (7 552)
# [[Эссенбах]] (10 819)
# [[Гайзенхаузен]] (6 341)
# [[Пфеффенхаузен]] (4 820)
# [[Фельден (Фильс)|Фельден]] (6 502)
;Қауымдар бірлестігі
;Басқару[[Альтфраунхофен]]
;Басқару[[Эргольдсбах]]
;БасқаруФурт
;Басқару[[Герцен (город)|Герцен]]
;Басқару[[Фельден (Фильс)]]
;Басқару[[Вёрт-на-Изаре]]
;Қауымдар басқармасынан азат
;Қауымдар
# [[Адлькофен]] (3 949)
# [[Ахам]] (1 969)
# [[Альтфраунхофен]] (2 064)
# [[Байербах]] (781)
# [[Байербах-Эргольдсбах]] (1 743)
# [[Боденкирхен]] (5 395)
# [[Брукберг (Нижняя Бавария)|Брукберг]] (5 039)
# [[Бух-ам-Эрльбах]] (3 447)
# [[Эхинг (Ландсхут)|Эхинг]] (3 531)
# [[Фурт (Нижняя Бавария)|Фурт]] (3 206)
# [[Герцен (город)|Герцен]] (1 812)
# [[Хоэнтанн]] (3 781)
# [[Крёнинг]] (1 919)
# [[Кумхаузен]] (4 727)
# [[Нойфарн (Нижняя Бавария)|Нойфарн]] (3 895)
# [[Нойфраунхофен]] (1 104)
# [[Нидерайхбах]] (3 662)
# [[Оберзюсбах]] (1 697)
# [[Постау]] (1 612)
# [[Шалькхам]] (921)
# [[Тифенбах (Ландсхут)|Тифенбах]] (3 534)
# [[Фильсхайм]] (2 369)
# [[Ваймихль]] (2 463)
# [[Венг (Изар)|Венг]] (1 394)
# [[Вёрт-на-Изаре]] (2 400)
# [[Вурмсхам]] (1 365)
== Сілтемелер==
* [http://www.landkreis-landshut.de/ www.landkreis-landshut.de Официальная страница]
{{Бавария аудандары}}
{{Үлгі:Германия: Ландсхут ауданы :Қалалар}}
{{germany-geo-stub}}
[[Санат:Бавария аудандары]]
9uywl4sesosrmotp7eaacfvfjl9kf6w
Модена
0
231340
3693142
1834622
2026-11-07T22:34:48Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693142
wikitext
text/x-wiki
{{Елді мекен
|статусы = қала
|қазақша атауы = Модена
|шынайы атауы = Modena
|сурет = [[Сурет:Baroque ducal palace modena.jpg|330px]]
|жағдайы =
|ел = Италия
|елтаңба = Modena-Stemma.png
|ту = Flag of Modena.svg
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_dir=N |lat_deg=44 |lat_min=39 |lat_sec=0
|lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=56 |lon_sec=0
|CoordAddon =
|CoordScale =
|шекара түрі =
|кестедегі шекара =
|ел картасының өлшемi =
|аймақ картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы
|аймағы = Эмилия-Романья
|кестедегі аймақ = Эмилия-Романья
|аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы
|ауданы = Модена (провинция){{!}}Модена
|кестедегі аудан =
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі =
|басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі
|басшысы =
|құрылған уақыты =
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы =
|жер аумағы = 182
|биiктiктiң түрi =
|орталығының биiктігі = 34
|климаты =
|ресми тілі =
|тұрғыны = 180638
|санақ жылы = 2005
|тығыздығы = 989
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним = modenesi или geminiani
|уақыт белдеуі = +1
|DST = бар
|телефон коды = (+39) 59
|пошта индексі = 41100
|пошта индекстері =
|автомобиль коды =
|идентификатор түрі = ISTAT коды
|сандық идентификаторы = 36023
|ортаққордағы санаты =
|сайты = http://www.comune.modena.it
|сайт тілі = it
}}
'''Модена ''' ({{lang-it|Modena}}) — [[Италия]]дағы қала, [[Эмилия-Романья]] әкімшілік аймағына қарасты [[Модена (провинция)|Модена]] провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 180638 адамды құрайды (2005). Халық тығыздығы 989 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 182 км² шамасында. Пошта индексі — 41100.
Жыл сайынғы мерекесі — 31 қаңтар.
== Демографиясы ==
== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20110224230638/http://www.comune.modena.it/ Ресми сайты] {{ref-it}}
* [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}]
{{Модена провинциясы}}
{{italy-geo-stub}}
[[Санат:Эмилия-Романья елді мекендері]]
n0ub890yx5rj7eny3rg7ms1x574eurs
Монтереале
0
232357
3693155
1835655
2026-11-08T02:51:10Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693155
wikitext
text/x-wiki
{{Елді мекен
|статусы = коммуна
|қазақша атауы = Монтереале
|шынайы атауы = Montereale
|сурет =
|жағдайы =
|ел = Италия
|елтаңба =
|ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_dir=N |lat_deg=42 |lat_min=31 |lat_sec=0
|lon_dir=E |lon_deg=13 |lon_min=14 |lon_sec=0
|CoordAddon =
|CoordScale =
|шекара түрі =
|кестедегі шекара =
|ел картасының өлшемi =
|аймақ картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы
|аймағы = Абруццо
|кестедегі аймақ = Абруццо
|аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы
|ауданы = Л’Акуила (провинция){{!}}Л’Акуила
|кестедегі аудан =
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі =
|басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі
|басшысы =
|құрылған уақыты =
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы =
|жер аумағы = 104,44
|биiктiктiң түрi =
|орталығының биiктігі = 945
|климаты =
|ресми тілі =
|тұрғыны = 2803
|санақ жылы = 2005
|тығыздығы = 26,84
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним = monterealesi
|уақыт белдеуі = +1
|DST = бар
|телефон коды = (+39) 862
|пошта индексі = 67015
|пошта индекстері =
|автомобиль коды =
|идентификатор түрі = ISTAT коды
|сандық идентификаторы = 066056
|ортаққордағы санаты = Montereale
|сайты = http://www.comune.montereale.it
|сайт тілі = it
}}
'''Монтереале''' ({{lang-it|Montereale}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Абруццо]] әкімшілік аймағына қарасты [[Л’Акуила (провинция)|Л’Акуила]] провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 2803 адамды құрайды (2005). Халық тығыздығы 26,84 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 104,44 км² шамасында. Пошта индексі — 67015.
Елді мекеннің қамқоршысы — Sant’Andrea. Жыл сайынғы мерекесі — 13 қыркүйек.
== Демографиясы ==
== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20080708140601/http://www.comune.montereale.it/ Ресми сайты] {{ref-it}}
* [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}]
{{Л’Акуила провинциясы}}
{{italy-geo-stub}}
[[Санат:Абруццо елді мекендері]]
jcii80vdym2aef4nllvdl1p16myyuoo
Монтайоне
0
232759
3693154
1836209
2026-11-08T01:56:34Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693154
wikitext
text/x-wiki
{{Елді мекен
|статусы = коммуна
|қазақша атауы = Монтайоне
|шынайы атауы = Montaione
|сурет =
|жағдайы =
|ел = Италия
|елтаңба =
|ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_dir=N |lat_deg=43 |lat_min=33 |lat_sec=12
|lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=54 |lon_sec=42
|CoordAddon =
|CoordScale =
|шекара түрі =
|кестедегі шекара =
|ел картасының өлшемi =
|аймақ картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы
|аймағы = Тоскана
|кестедегі аймақ = Тоскана
|аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы
|ауданы = Флоренция (провинция){{!}}Флоренция
|кестедегі аудан =
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі =
|басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі
|басшысы = Paola Rossetti in Benassi
|құрылған уақыты =
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы =
|жер аумағы = 105
|биiктiктiң түрi =
|орталығының биiктігі = 242
|климаты =
|ресми тілі =
|тұрғыны = 3667
|санақ жылы = 2008
|тығыздығы = 35
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|уақыт белдеуі = +1
|DST = бар
|телефон коды = (+39) 55
|пошта индексі = 50050
|пошта индекстері =
|автомобиль коды =
|идентификатор түрі = ISTAT коды
|сандық идентификаторы = 48027
|ортаққордағы санаты = Montaione
|сайты = http://www.comune.montaione.fi.it
|сайт тілі = it
}}
'''Монтайоне''' ({{lang-it|Montaione}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Тоскана]] әкімшілік аймағына қарасты [[Флоренция (провинция)|Флоренция]] провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 3667 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 35 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 105 км² шамасында. Пошта индексі — 50050.
== Демографиясы ==
== Коммуна әкімшілігі ==
* Телефоны: 5 716 991
== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20080126071450/http://www.comune.montaione.fi.it/ Ресми сайты] {{ref-it}}
* [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}]
{{Флоренция провинциясы}}
{{italy-geo-stub}}
[[Санат:Тоскана елді мекендері]]
r68a6f9gmcmmbam00abxdeqi551hbdt
Мателика
0
232872
3693038
1836436
2026-11-07T16:36:10Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693038
wikitext
text/x-wiki
{{Елді мекен
|статусы = коммуна
|қазақша атауы = Мателика
|шынайы атауы = Matelica
|сурет =
|жағдайы =
|ел = Италия
|елтаңба =
|ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_dir=N |lat_deg=43 |lat_min=14 |lat_sec=23
|lon_dir=E |lon_deg=13 |lon_min=1 |lon_sec=31
|CoordAddon =
|CoordScale =
|шекара түрі =
|кестедегі шекара =
|ел картасының өлшемi =
|аймақ картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы
|аймағы = Марке
|кестедегі аймақ = Марке
|аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы
|ауданы = Мачерата (провинция){{!}}Мачерата
|кестедегі аудан =
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі =
|басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі
|басшысы = Patrizio Gagliardi
|құрылған уақыты =
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы =
|жер аумағы = 81
|биiктiктiң түрi =
|орталығының биiктігі = 357
|климаты =
|ресми тілі =
|тұрғыны = 10 316
|санақ жылы = 2008
|тығыздығы = 126
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|уақыт белдеуі = +1
|DST = бар
|телефон коды = (+39) 737
|пошта индексі = 62 024
|пошта индекстері =
|автомобиль коды =
|идентификатор түрі = ISTAT коды
|сандық идентификаторы = 43024
|ортаққордағы санаты = Matelica
|сайты = http://www.comune.matelica.mc.it
|сайт тілі = it
}}
'''Мателика''' ({{lang-it|Matelica}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Марке]] әкімшілік аймағына қарасты [[Мачерата (провинция)|Мачерата]] провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 10 316 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 126 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 81 км² шамасында. Пошта индексі — 62 024.
Елді мекеннің қамқоршысы — Sant’Adriano.
== Демографиясы ==
== Коммуна әкімшілігі ==
* Телефоны: 0737 781811
* Электронды поштасы: comune@comune.matelica.mc.it
== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20061014010107/http://www.comune.matelica.mc.it/ Ресми сайты] {{ref-it}}
* [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}]
{{Мачерата провинциясы}}
{{italy-geo-stub}}
[[Санат:Марке елді мекендері]]
4a8byxne4sn4vsabr7yjjslujvtd33p
Мелито-ди-Порта-Сальво
0
233368
3693113
1836489
2026-11-07T18:23:51Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693113
wikitext
text/x-wiki
{{Елді мекен
|статусы = қала
|қазақша атауы = Мелито-ди-Порта-Сальво
|шынайы атауы = Melito di Porto Salvo
|сурет =
|жағдайы =
|ел = Италия
|елтаңба =
|ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_dir=N |lat_deg=37 |lat_min=55 |lat_sec=0
|lon_dir=E |lon_deg=15 |lon_min=47 |lon_sec=0
|CoordAddon =
|CoordScale =
|шекара түрі =
|кестедегі шекара =
|ел картасының өлшемi =
|аймақ картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы
|аймағы = Калабрия
|кестедегі аймақ = Калабрия
|аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы
|ауданы = Реджо-Калабрия (провинция){{!}}Реджо-Калабрия
|кестедегі аудан =
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі =
|басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі
|басшысы =
|құрылған уақыты =
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы =
|жер аумағы = 35
|биiктiктiң түрi =
|орталығының биiктігі = 28
|климаты =
|ресми тілі =
|тұрғыны = 10483
|санақ жылы =
|тығыздығы = 300
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним = melitesi
|уақыт белдеуі = +1
|DST = бар
|телефон коды = (+39) 0965
|пошта индексі = 89063
|пошта индекстері =
|автомобиль коды =
|идентификатор түрі = ISTAT коды
|сандық идентификаторы = 080050
|ортаққордағы санаты = Melito di Porto Salvo
|сайты = http://www.comune.melitodiportosalvo.rc.it
|сайт тілі = it
}}
'''Мелито-ди-Порта-Сальво''' ({{lang-it|Melito di Porto Salvo}}) — [[Италия]]дағы қала, [[Калабрия]] әкімшілік аймағына қарасты [[Реджо-Калабрия (провинция)|Реджо-Калабрия]] провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 10483 адамды құрайды. Халық тығыздығы 300 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 35 км² шамасында. Пошта индексі — 89063.
Елді мекеннің қамқоршысы — Melito di Porto Salvo. Жыл сайынғы мерекесі — 8 желтоқсан.
== Демографиясы ==
== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20200321192843/http://www.comune.melitodiportosalvo.rc.it/ Ресми сайты] {{ref-it}}
* [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}]
{{Реджо-Калабрия провинциясы}}
{{italy-geo-stub}}
[[Санат:Калабрия елді мекендері]]
ame0ei31z8xqwv9rrci9f6ouskkgsyk
Миньянего
0
233617
3693135
1837182
2026-11-07T21:45:50Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693135
wikitext
text/x-wiki
{{Елді мекен
|статусы = коммуна
|қазақша атауы = Миньянего
|шынайы атауы = Mignanego
|сурет =
|жағдайы =
|ел = Италия
|елтаңба =
|ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_dir=N |lat_deg=44 |lat_min=31 |lat_sec=40
|lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=54 |lon_sec=54
|CoordAddon =
|CoordScale =
|шекара түрі =
|кестедегі шекара =
|ел картасының өлшемi =
|аймақ картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы
|аймағы = Лигурия
|кестедегі аймақ = Лигурия
|аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы
|ауданы = Генуя (провинция){{!}}Генуя
|кестедегі аудан =
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі =
|басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі
|басшысы = Michele Malfatti
|құрылған уақыты =
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы =
|жер аумағы = 18
|биiктiктiң түрi =
|орталығының биiктігі = 137
|климаты =
|ресми тілі =
|тұрғыны = 3671
|санақ жылы = 2008
|тығыздығы = 200
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|уақыт белдеуі = +1
|DST = бар
|телефон коды = (+39) 10
|пошта индексі = 16018
|пошта индекстері =
|автомобиль коды =
|идентификатор түрі = ISTAT коды
|сандық идентификаторы = 10035
|ортаққордағы санаты = Mignanego
|сайты = http://www.comune.mignanego.ge.it
|сайт тілі = it
}}
'''Миньянего''' ({{lang-it|Mignanego}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Лигурия]] әкімшілік аймағына қарасты [[Генуя (провинция)|Генуя]] провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 3671 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 200 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 18 км² шамасында. Пошта индексі — 16018.
Елді мекеннің қамқоршысы — Maria (madre di Gesù).
== Демографиясы ==
== Коммуна әкімшілігі ==
* Телефоны: 107 720 381
* Электронды поштасы: protocollo@comunedimignanego.it
== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20210929021500/https://comune.mignanego.ge.it/ Ресми сайты] {{ref-it}}
* [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}]
{{Генуя провинциясы}}
{{italy-geo-stub}}
[[Санат:Лигурия елді мекендері]]
p7cmkiclyqyazrg22tj7e8lt0vcaulf
Монтефальчоне
0
234464
3693156
1837404
2026-11-08T03:02:23Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693156
wikitext
text/x-wiki
{{Елді мекен
|статусы = коммуна
|қазақша атауы = Монтефальчоне
|шынайы атауы = Montefalcione
|сурет =
|жағдайы =
|ел = Италия
|елтаңба =
|ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_dir=N |lat_deg=40 |lat_min=58 |lat_sec=0
|lon_dir=E |lon_deg=14 |lon_min=53 |lon_sec=0
|CoordAddon =
|CoordScale =
|шекара түрі =
|кестедегі шекара =
|ел картасының өлшемi =
|аймақ картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы
|аймағы = Кампания (Италия){{!}}Кампания
|кестедегі аймақ = Кампания (Италия){{!}}Кампания
|аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы
|ауданы = Авеллино (провинция){{!}}Авеллино
|кестедегі аудан =
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі =
|басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі
|басшысы =
|құрылған уақыты =
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы =
|жер аумағы = 15
|биiктiктiң түрi =
|орталығының биiктігі = 523
|климаты =
|ресми тілі =
|тұрғыны = 3394
|санақ жылы =
|тығыздығы = 226
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним = montefalcionesi
|уақыт белдеуі = +1
|DST = бар
|телефон коды = (+39) 0825
|пошта индексі = 83030
|пошта индекстері =
|автомобиль коды =
|идентификатор түрі = ISTAT коды
|сандық идентификаторы = 64053
|ортаққордағы санаты = Montefalcione
|сайты = http://www.comune.montefalcione.av.it
|сайт тілі = it
}}
'''Монтефальчоне''' ({{lang-it|Montefalcione}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Кампания (Италия){{!}}Кампания]] әкімшілік аймағына қарасты [[Авеллино (провинция)|Авеллино]] провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 3394 адамды құрайды. Халық тығыздығы 226 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 15 км² шамасында. Пошта индексі — 83030.
== Демографиясы ==
== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20160305044345/http://mailto:sindaco@comune.montefalcione.av.it/ Ресми сайты] {{ref-it}}
* [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}]
{{Авеллино провинциясы}}
{{italy-geo-stub}}
[[Санат:Кампания (Италия){{!}}Кампания елді мекендері]]
og9g1f0tst3l56did17xgqu6vnylbpz
Монгардино
0
236284
3693150
1839379
2026-11-08T00:08:46Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693150
wikitext
text/x-wiki
{{Елді мекен
|статусы = коммуна
|қазақша атауы = Монгардино
|шынайы атауы = Mongardino
|сурет =
|жағдайы =
|ел = Италия
|елтаңба =
|ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_dir=N |lat_deg=44 |lat_min=50 |lat_sec=53
|lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=12 |lon_sec=54
|CoordAddon =
|CoordScale =
|шекара түрі =
|кестедегі шекара =
|ел картасының өлшемi =
|аймақ картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы
|аймағы = Пьемонт
|кестедегі аймақ = Пьемонт
|аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы
|ауданы = Асти (провинция){{!}}Асти
|кестедегі аудан =
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі =
|басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі
|басшысы = Daniele Prasso
|құрылған уақыты =
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы =
|жер аумағы = 7
|биiктiктiң түрi =
|орталығының биiктігі = 292
|климаты =
|ресми тілі =
|тұрғыны = 972
|санақ жылы = 2008
|тығыздығы = 144
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|уақыт белдеуі = +1
|DST = бар
|телефон коды = (+39) 141
|пошта индексі = 14040
|пошта индекстері =
|автомобиль коды =
|идентификатор түрі = ISTAT коды
|сандық идентификаторы = 5071
|ортаққордағы санаты = Mongardino
|сайты = http://www.comune.mongardino.at.it
|сайт тілі = it
}}
'''Монгардино''' ({{lang-it|Mongardino}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Пьемонт]] әкімшілік аймағына қарасты [[Асти (провинция)|Асти]] провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 972 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 144 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 7 км² шамасында. Пошта индексі — 14040.
Елді мекеннің қамқоршысы — әулие Викентий Сарагосский.
== Демографиясы ==
== Коммуна әкімшілігі ==
* Телефоны: 141 291 226
* Электронды поштасы: mongardino@ruparpiemonte.it
== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20050106015421/http://www.comune.mongardino.at.it/personaggi-giobert.htm Ресми сайты] {{ref-it}}
* [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}]
{{Асти провинциясы}}
{{italy-geo-stub}}
[[Санат:Пьемонт елді мекендері]]
oorc9qs8t5pq45w8tvspwax8m7ls06z
Муссомели
0
236877
3693213
1839838
2026-11-08T07:15:49Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693213
wikitext
text/x-wiki
{{Елді мекен
|статусы = коммуна
|қазақша атауы = Муссомели
|шынайы атауы = Mussomeli
|сурет =
|жағдайы =
|ел = Италия
|елтаңба =
|ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_dir=N |lat_deg=37 |lat_min=35 |lat_sec=0
|lon_dir=E |lon_deg=13 |lon_min=45 |lon_sec=0
|CoordAddon =
|CoordScale =
|шекара түрі =
|кестедегі шекара =
|ел картасының өлшемi =
|аймақ картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы
|аймағы = Сицилия
|кестедегі аймақ = Сицилия
|аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы
|ауданы = Кальтаниссетта (провинция){{!}}Кальтаниссетта
|кестедегі аудан =
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі =
|басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі
|басшысы =
|құрылған уақыты =
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы =
|жер аумағы = 161
|биiктiктiң түрi =
|орталығының биiктігі = 650
|климаты =
|ресми тілі =
|тұрғыны = 11 354
|санақ жылы =
|тығыздығы = 70
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним = mussomelesi
|уақыт белдеуі = +1
|DST = бар
|телефон коды = (+39) 934
|пошта индексі = 93014
|пошта индекстері =
|автомобиль коды =
|идентификатор түрі = ISTAT коды
|сандық идентификаторы = 85012
|ортаққордағы санаты = Mussomeli
|сайты = http://www.comune.mussomeli.cl.it
|сайт тілі = it
}}
'''Муссомели''' ({{lang-it|Mussomeli}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Сицилия]] әкімшілік аймағына қарасты [[Кальтаниссетта (провинция)|Кальтаниссетта]] провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 11 354 адамды құрайды. Халық тығыздығы 70 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 161 км² шамасында. Пошта индексі — 93014.
Елді мекеннің қамқоршысы — Madonna dei Miracoli. Жыл сайынғы мерекесі — 08Қыр.
== Демографиясы ==
== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20080705135640/http://www.comune.mussomeli.cl.it/ Ресми сайты] {{ref-it}}
* [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}]
{{Кальтаниссетта провинциясы}}
{{italy-geo-stub}}
[[Санат:Сицилия елді мекендері]]
3zmhztxm870pmuvxpr03dfx56k0qdrd
Мотта-Сант'Анастазия
0
236959
3693178
1839871
2026-11-08T05:55:51Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693178
wikitext
text/x-wiki
{{Елді мекен
|статусы = коммуна
|қазақша атауы = Мотта-Сант'Анастазия
|шынайы атауы = Motta Sant'Anastasia
|сурет =
|жағдайы =
|ел = Италия
|елтаңба =
|ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_dir=N |lat_deg=37 |lat_min=30 |lat_sec=0
|lon_dir=E |lon_deg=14 |lon_min=58 |lon_sec=0
|CoordAddon =
|CoordScale =
|шекара түрі =
|кестедегі шекара =
|ел картасының өлшемi =
|аймақ картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы
|аймағы = Сицилия
|кестедегі аймақ = Сицилия
|аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы
|ауданы = Катания (провинция){{!}}Катания
|кестедегі аудан =
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі =
|басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі
|басшысы = Antonino Santagati
|құрылған уақыты =
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы =
|жер аумағы = 36
|биiктiктiң түрi =
|орталығының биiктігі = 275
|климаты =
|ресми тілі =
|тұрғыны = 11 034
|санақ жылы = 2008
|тығыздығы = 309
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|уақыт белдеуі = +1
|DST = бар
|телефон коды = (+39) 95
|пошта индексі = 95040
|пошта индекстері =
|автомобиль коды =
|идентификатор түрі = ISTAT коды
|сандық идентификаторы = 87030
|ортаққордағы санаты = Motta Sant'Anastasia
|сайты = http://www.comune.mottasantanastasia.ct.it
|сайт тілі = it
}}
'''Мотта-Сант'Анастазия''' ({{lang-it|Motta Sant'Anastasia}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Сицилия]] әкімшілік аймағына қарасты [[Катания (провинция)|Катания]] провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 11 034 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 309 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 36 км² шамасында. Пошта индексі — 95040.
Елді мекеннің қамқоршысы — Анастасия.
== Демографиясы ==
== Коммуна әкімшілігі ==
* Телефоны: 957 554 211
== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20210125100310/https://www.comune.mottasantanastasia.ct.it/ Ресми сайты] {{ref-it}}
* [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}]
{{Катания провинциясы}}
{{italy-geo-stub}}
[[Санат:Сицилия елді мекендері]]
d6za4yyy44ig581bwq8192q77mqz3dw
Моджо
0
238649
3693143
1841733
2026-11-07T22:37:36Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693143
wikitext
text/x-wiki
{{Елді мекен
|статусы = коммуна
|қазақша атауы = Моджо
|шынайы атауы = Moggio
|сурет =
|жағдайы =
|ел = Италия
|елтаңба =
|ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_dir=N |lat_deg=45 |lat_min=56 |lat_sec=0
|lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=29 |lon_sec=0
|CoordAddon =
|CoordScale =
|шекара түрі =
|кестедегі шекара =
|ел картасының өлшемi =
|аймақ картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы
|аймағы = Ломбардия
|кестедегі аймақ = Ломбардия
|аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы
|ауданы = Лекко (провинция){{!}}Лекко
|кестедегі аудан =
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі =
|басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі
|басшысы = Umberto Carlo Locatelli
|құрылған уақыты =
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы =
|жер аумағы = 13
|биiктiктiң түрi =
|орталығының биiктігі = 890
|климаты =
|ресми тілі =
|тұрғыны = 513
|санақ жылы = 2008
|тығыздығы = 38
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|уақыт белдеуі = +1
|DST = бар
|телефон коды = (+39) 341
|пошта индексі = 23817
|пошта индекстері =
|автомобиль коды =
|идентификатор түрі = ISTAT коды
|сандық идентификаторы = 97050
|ортаққордағы санаты = Moggio
|сайты = http://www.comune.moggio.lc.it
|сайт тілі = it
}}
'''Моджо''' ({{lang-it|Moggio}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Ломбардия]] әкімшілік аймағына қарасты [[Лекко (провинция)|Лекко]] провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 513 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 38 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 13 км² шамасында. Пошта индексі — 23817.
Елді мекеннің қамқоршысы — San Francesco.
== Демографиясы ==
== Коммуна әкімшілігі ==
* Телефоны: 0341 996114
* Электронды поштасы: info@comune.moggio.lc.it
== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20080908002819/http://www.comune.moggio.lc.it/ Ресми сайты] {{ref-it}}
* [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}]
{{Лекко провинциясы}}
{{italy-geo-stub}}
[[Санат:Ломбардия елді мекендері]]
pk5el94a5ntcni2e2tswn673b24j68f
Мортара
0
239214
3693176
1842081
2026-11-08T05:32:04Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693176
wikitext
text/x-wiki
{{Елді мекен
|статусы = коммуна
|қазақша атауы = Мортара
|шынайы атауы = Mortara
|сурет =
|жағдайы =
|ел = Италия
|елтаңба =
|ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_dir=N |lat_deg=45 |lat_min=15 |lat_sec=0
|lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=45 |lon_sec=0
|CoordAddon =
|CoordScale =
|шекара түрі =
|кестедегі шекара =
|ел картасының өлшемi =
|аймақ картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы
|аймағы = Ломбардия
|кестедегі аймақ = Ломбардия
|аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы
|ауданы = Павия (провинция){{!}}Павия
|кестедегі аудан =
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі =
|басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі
|басшысы =
|құрылған уақыты =
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы =
|жер аумағы = 52
|биiктiктiң түрi =
|орталығының биiктігі = 108
|климаты =
|ресми тілі =
|тұрғыны = 14 609
|санақ жылы = 2004
|тығыздығы = 265
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним = mortaresi
|уақыт белдеуі = +1
|DST = бар
|телефон коды = (+39) 384
|пошта индексі = 27036
|пошта индекстері =
|автомобиль коды =
|идентификатор түрі = ISTAT коды
|сандық идентификаторы = 18102
|ортаққордағы санаты = Mortara
|сайты = http://www.comune.mortara.pv.it
|сайт тілі = it
}}
'''Мортара''' ({{lang-it|Mortara}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Ломбардия]] әкімшілік аймағына қарасты [[Павия (провинция)|Павия]] провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 14 609 адамды құрайды (2004). Халық тығыздығы 265 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 52 км² шамасында. Пошта индексі — 27036.
== Демографиясы ==
== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20200928160027/http://comune.mortara.pv.it/ Ресми сайты] {{ref-it}}
* [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}]
{{Павия провинциясы}}
{{italy-geo-stub}}
[[Санат:Ломбардия елді мекендері]]
3z11eiuiixa5e7ojvpmy6p1ky894n2t
Монта
0
240060
3693153
3495858
2026-11-08T01:53:32Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693153
wikitext
text/x-wiki
{{Елді мекен
|статусы = коммуна
|қазақша атауы = Монта
|шынайы атауы = Montà
|сурет =
|жағдайы =
|ел = Италия
|елтаңба =
|ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_dir=N |lat_deg=44 |lat_min=49 |lat_sec=00
|lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=57 |lon_sec=00
|CoordAddon =
|CoordScale =
|шекара түрі =
|кестедегі шекара =
|ел картасының өлшемi =
|аймақ картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы
|аймағы = Пьемонт
|кестедегі аймақ = Пьемонт
|аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы
|ауданы = Кунео (провинция){{!}}Кунео
|кестедегі аудан =
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі =
|басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі
|басшысы =
|құрылған уақыты =
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы =
|жер аумағы = 26
|биiктiктiң түрi =
|орталығының биiктігі = 316
|климаты =
|ресми тілі =
|тұрғыны = 4544
|санақ жылы = 2008
|тығыздығы = 175
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|уақыт белдеуі = +1
|DST = бар
|телефон коды = (+39) 174
|пошта индексі = 12046
|пошта индекстері =
|автомобиль коды =
|идентификатор түрі = ISTAT коды
|сандық идентификаторы = 4133
|ортаққордағы санаты = Montà
|сайты = http://www.comune.monta.cn.it
|сайт тілі = it
}}
'''Монта''' ({{lang-it|Montà}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Пьемонт]] әкімшілік аймағына қарасты [[Кунео (провинция)|Кунео]] провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 4544 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 175 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 26 км² шамасында. Пошта индексі — 12046.
Елді мекеннің қамқоршысы — Sant’Antonio abate.
== Демографиясы ==
== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20070928211147/http://www.comune.monta.cn.it/ Ресми сайты] {{ref-it}}
* [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}]
{{Кунео провинциясы}}
{{italy-geo-stub}}
[[Санат:Пьемонт елді мекендері]]
s3uvj535e779a0ks6myro2g6hm22fge
Мирабелло-Саннитико
0
240214
3693136
1842889
2026-11-07T21:50:05Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693136
wikitext
text/x-wiki
{{Елді мекен
|статусы = коммуна
|қазақша атауы = Мирабелло-Саннитико
|шынайы атауы = Mirabello Sannitico
|сурет =
|жағдайы =
|ел = Италия
|елтаңба =
|ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_dir=N |lat_deg=41 |lat_min=31 |lat_sec=00
|lon_dir=E |lon_deg=14 |lon_min=40 |lon_sec=00
|CoordAddon =
|CoordScale =
|шекара түрі =
|кестедегі шекара =
|ел картасының өлшемi =
|аймақ картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы
|аймағы = Молизе
|кестедегі аймақ = Молизе
|аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы
|ауданы = Кампобассо (провинция){{!}}Кампобассо
|кестедегі аудан =
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі =
|басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі
|басшысы = Luciano Di Biase
|құрылған уақыты =
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы =
|жер аумағы = 21
|биiктiктiң түрi =
|орталығының биiктігі = 600
|климаты =
|ресми тілі =
|тұрғыны = 1978
|санақ жылы = 2008
|тығыздығы = 94
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|уақыт белдеуі = +1
|DST = бар
|телефон коды = (+39) 874
|пошта индексі = 86010
|пошта индекстері =
|автомобиль коды =
|идентификатор түрі = ISTAT коды
|сандық идентификаторы = 070038
|ортаққордағы санаты = Mirabello Sannitico
|сайты = http://www.comune.mirabellosannitico.cb.it
|сайт тілі = it
}}
'''Мирабелло-Саннитико''' ({{lang-it|Mirabello Sannitico}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Молизе]] әкімшілік аймағына қарасты [[Кампобассо (провинция)|Кампобассо]] провинциясында орналасқан.
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1978 адамды құрайды (2008). Халық тығыздығы 94 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 21 км² шамасында. Пошта индексі — 86010.
Елді мекеннің қамқоршысы — San Giorgio.
== Демографиясы ==
== Коммуна әкімшілігі ==
* Телефоны: 0874 30132
* Электронды поштасы: info@comune.mirabellosannitico.cb.it
== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20090413172228/http://www.comune.mirabellosannitico.cb.it/ Ресми сайты] {{ref-it}}
* [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}]
{{Кампобассо провинциясы}}
{{italy-geo-stub}}
[[Санат:Молизе елді мекендері]]
2ugcex3klnnzinoegcj7ko3r8kcw7cf
Юрий Зельманович Беккер
0
253625
3693397
3645141
2026-11-08T11:42:24Z
Nurken
111493
3693397
wikitext
text/x-wiki
{{Тұлға
|Есімі = Юрий Беккер
|Шынайы есімі =
|Сурет = Юрий Беккер.png
|ені = 230px
|Сурет атауы = Беккер, 2025 жыл
|Туған кездегі есімі =
|Толық есімі = Юрий Зельманович Беккер
|Туған күні = 31.10.1958
|Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
|Қайтыс болған күні = 19.8.2026
|Қайтыс болған жері =
|Азаматтығы = {{ublist
|{{байрақ|КСРО}} (1958–1991)
|{{байрақ|Қазақстан}} (1991–2026)
}}
|Ұлты =
|Мансабы = фототілші
|Белсенді жылдары = 1975–2026
|Білімі =
|Мамандығы =
|Не үшін белгілі = 1987 жылғы [[Желтоқсан көтерілісі|желтоқсаншылар]] фотосы
|Партиясы =
|Әкесі =
|Анасы =
|Жұбайы =
|Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда -->
|Балалары =
|Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз -->
|Марапаттары =
|Қолтаңбасы =
|Сайты =
|Басқалары =
|Commons =
}}
'''Юрий Зельманович Беккер''' ([[31 қазан]] [[1958 жыл|1958]], {{туғанжері|Алматы|Алматыда}} – [[19 тамыз]] [[2026 жыл|2026]]) — кеңестік және қазақстандық фототілші.
Беккер 1975–1987 ҚазТАГ фотооператорының үйренушісі, фотоақпараттық аудандық, облыстық бильақпарат меңгерушісі болды. 1987–1991 жарнама агенттігінің қызметкері. 1991–1998 жылдары ол «Медеу» спорт кешенінің фотографы еді. 1998–2003 жылдары Беккер ҚазТАГ, 2003 жылдан бастап «{{lang|ru|Казахстанская правда}}» газетінің фототілшісі болды.<ref>Қазақстан - спортшылар елі. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: "Сөздік-Словарь". ISBN 9965-822-57-3 </ref> Беккердің фотосы ағылшынның «Бауырлас жастар» газетінде (1967) жарияланып та көрген.
Беккер Қазақстан тарихында 1987 жылғы [[Желтоқсан көтерілісі|желтоқсаншылар]] [[Қайрат Ноғайбайұлы Рысқұлбеков|Қайрат Рысқұлбеков]], Түгелбай Тәшенов, [[Жамбыл Тайжұмаев]] пен Ертай Көпесбаевтың сотындағы әйгілі фотолардың авторы ретінде ізін қалдырды.<ref name="kursiv">{{Cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-08-19/zheltoqsanshylardy-fotogha-tuesirgen-tilshi-yurij-bekker-qajtys-boldy/ |title=Желтоқсаншыларды фотоға түсірген тілші Юрий Беккер қайтыс болды |language=kk |work=kz.kursiv.media |last=Төленді |first=Ақниет |date=2026-08-19 |accessdate=2026-08-21}}</ref>
Беккер 2026 жылғы 19 тамызда қайтыс болды. [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі]] Беккердің таныстарына, туыстарына көңіл айтты.<ref name="kursiv" />
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{stub}}
{{DEFAULTSORT:Беккер, Юрий Зельманович}}
[[Санат:1958 жылы туғандар]]
[[Санат:31 қазанда туғандар]]
[[Санат:2026 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:19 тамызда қайтыс болғандар]]
[[Санат:КСРО фотожурналистері]]
[[Санат:Қазақстан фотожурналистері]]
duuhoiwjusabqmrki1jr2l8mpj9324y
Кратеус (Сеара)
0
270190
3693148
2301624
2026-11-07T23:34:49Z
Ródi
176251
ту
3693148
wikitext
text/x-wiki
{{Елді мекен
|статусы = муниципалитет
|қазақша атауы = Кратеус (Сеара)
|шынайы атауы = Crateús
|сурет = [[Сурет:CrateusBrasil2.JPG|330px]]
|жағдайы =
|ел = Бразилия
|елтаңба = Brasão de armas de Crateús.jpeg
|ту = Bandeira do município de Crateús do Ceará.jpg
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_dir=S |lat_deg=5 |lat_min=10 |lat_sec=40
|lon_dir=W |lon_deg=40 |lon_min=40 |lon_sec=40
|CoordAddon =
|CoordScale =
|шекара түрі =
|кестедегі шекара =
|ел картасының өлшемi =
|аймақ картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|аймақ түрі = Бразилия әкімшілік бөлінісі{{!}}Штаты
|аймағы = Сеара
|кестедегі аймақ =
|аудан түрі = Бразилия әкімшілік бөлінісі{{!}}Мезорегионы
|ауданы = <!-- Сертойнс-Сеаренсис (мезорегион){{!}}Сертойнс-Сеаренсис -->
|кестедегі аудан =
|қауым түрі = Бразилия әкімшілік бөлінісі{{!}}Микрорегионы
|қауым = <!-- Сертан-ди-Кратеус (микрорегион){{!}}Сертан-ди-Кратеус -->
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі =
|басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі
|басшысы = Жози Алмир Клаудину Салис
|құрылған уақыты = 1832
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы =
|жер аумағы = 2985,411
|биiктiктiң түрi = Биіктігі
|орталығының биiктігі = 274
|климаты = шөлейт
|ресми тілі =
|тұрғыны = 72386
|санақ жылы = 2007
|тығыздығы = 24,24
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|уақыт белдеуі = -3
|DST = бар
|телефон коды =
|пошта индексі =
|пошта индекстері =
|автомобиль коды =
|идентификатор түрі =
|сандық идентификаторы =
|ортаққордағы санаты =
|сайты =
|сайт тілі =
}}
'''Кратеус (Сеара)''' ({{lang-pt|Crateús}}) — [[Бразилия]]дағы [[муниципалитет]], [[Сеара (штат)|Сеара]] штатында орналасқан. Сертойнс-Сеаренсис (мезорегион)|Сертойнс-Сеаренсис мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын Сертан-ди-Кратеус (микрорегион)|Сертан-ди-Кратеус экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді.
[[2007 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 72386 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 2985,411 км² шамасында. Халық тығыздығы — 24,24 адам/км².
[[Санат: География]]
== Тарихы ==
Қала [[1832 жыл]]ы құрылған.
{{Сертан-ди-Кратеус микрорегионының муниципалитеттері}}
{{brazil-geo-stub}}
[[Санат:Сеара елді мекендері]]
nuu76i6uxokngwd5brazuvvmlm3u7fb
Прагал
0
281694
3693130
3319120
2026-11-07T20:38:33Z
Kent Wang
186645
Cristo Rei (Almada) 68.jpg
3693130
wikitext
text/x-wiki
{{Елді мекен
|статусы = аудан
|қазақша атауы = Прагал
|шынайы атауы = Pragal
|сурет = [[Сурет:Cristo Rei (Almada) 68.jpg|330px]]
|жағдайы =
|ел = Португалия
|елтаңба = ALM-pragal.png
|ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені = 100
|ту ені = 100
|lat_dir=N |lat_deg=38 |lat_min=40 |lat_sec=3
|lon_dir=W |lon_deg=9 |lon_min=10 |lon_sec=46
|CoordAddon =
|CoordScale =
|шекара түрі =
|кестедегі шекара =
|ел картасының өлшемi =
|аймақ картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|аймақ түрі =
|аймағы = Лиссабон аймағы (аймақ){{!}}Лиссабон аймағы
|кестедегі аймақ =
|аудан түрі = Португалия әкімшілік бөлінісі{{!}}Округі
|ауданы = Сетубал (округ){{!}}Сетубал
|кестедегі аудан =
|қауым түрі = Португалия муниципалитеттері{{!}}Муниципалитеті
|қауым = Алмада
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі =
|басшының түрi =
|басшысы =
|құрылған уақыты =
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы =
|жер аумағы = 2,21
|биiктiктiң түрi =
|орталығының биiктігі =
|климаты =
|ресми тілі =
|тұрғыны = 7721
|санақ жылы = 2001
|тығыздығы = 3 493,70
|шоғырлануы = Үлкен Лиссабон
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|уақыт белдеуі = +0
|DST = бар
|телефон коды =
|пошта индексі = 2800 Almada
|пошта индекстері =
|автомобиль коды =
|идентификатор түрі =
|сандық идентификаторы =
|ортаққордағы санаты =
|сайты = http://www.jf-pragal.pt
|сайт тілі =
}}
'''Прагал''' ({{lang-pt|Pragal}}) — [[Португалия]]дағы аудан (фрегезия), [[Сетубал (округ)|Сетубал]] округінің құрамына кіреді. [[Алмада]] муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады. [[Үлкен Лиссабон]] [[Португалия ірі қалалық агломерациялары|ірі қалалық агломерациясында]] орналасқан.
Португалияның [[Лиссабон аймағы (аймақ)|Лиссабон аймағы]] регионына қарасты [[Жартыарал Сетубал (субаймақ)|Жартыарал Сетубал]] экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. [[2001 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 7721 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 2,21 км² шамасында. Халық тығыздығы — 3 493,70 адам/км².
Ауданның қамқоршысы — Дева Мария.
== Тарихы ==
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша [[Эштремадура]] провинциясының құрамына кірген.
== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.jf-pragal.pt Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061206182639/http://www.jf-pragal.pt/ |date=2006-12-06 }}
{{Алмада муниципалитетінің аудандары}}
{{portugal-geo-stub}}
[[Санат:Сетубал округінің елді мекендері]]
k8ynhbhhuyzc5jmyihiv1t4ihko5pz5
Мошкавиде
0
282050
3693184
3099992
2026-11-08T06:01:39Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693184
wikitext
text/x-wiki
{{Елді мекен
|статусы = аудан
|қазақша атауы = Мошкавиде
|шынайы атауы = Moscavide
|сурет =
|жағдайы =
|ел = Португалия
|елтаңба = LRS-moscavide.png
|ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені = 100
|ту ені = 100
|lat_dir=N |lat_deg=38 |lat_min=46 |lat_sec=00
|lon_dir=W |lon_deg=9 |lon_min=06 |lon_sec=00
|CoordAddon =
|CoordScale =
|шекара түрі =
|кестедегі шекара =
|ел картасының өлшемi =
|аймақ картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|аймақ түрі =
|аймағы = Лиссабон аймағы (аймақ){{!}}Лиссабон аймағы
|кестедегі аймақ =
|аудан түрі = Португалия әкімшілік бөлінісі{{!}}Округі
|ауданы = Лиссабон (округ){{!}}Лиссабон
|кестедегі аудан =
|қауым түрі = Португалия муниципалитеттері{{!}}Муниципалитеті
|қауым = Лореш
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі =
|басшының түрi =
|басшысы =
|құрылған уақыты = 1928
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы =
|жер аумағы = 1,02
|биiктiктiң түрi =
|орталығының биiктігі =
|климаты =
|ресми тілі =
|тұрғыны = 14266
|санақ жылы = 2001
|тығыздығы = 13986,3
|шоғырлануы = Үлкен Лиссабон
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|уақыт белдеуі = +0
|DST = бар
|телефон коды =
|пошта индексі = 1885 Moscavide
|пошта индекстері =
|автомобиль коды =
|идентификатор түрі =
|сандық идентификаторы =
|ортаққордағы санаты =
|сайты = http://www.jf-moscavide.pt
|сайт тілі =
}}
'''Мошкавиде''' ({{lang-pt|Moscavide}}) — [[Португалия]]дағы аудан (фрегезия), [[Лиссабон (округ)|Лиссабон]] округінің құрамына кіреді. [[Лореш]] муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады. [[Үлкен Лиссабон]] [[Португалия ірі қалалық агломерациялары|ірі қалалық агломерациясында]] орналасқан.
Португалияның [[Лиссабон аймағы (аймақ)|Лиссабон аймағы]] регионына қарасты [[Үлкен Лиссабон (субаймақ)|Үлкен Лиссабон]] экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. [[2001 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 14266 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 1,02 км² шамасында. Халық тығыздығы — 13986,3 адам/км².
Ауданның қамқоршысы — Антоний Падуанский ({{lang-pt|Santo António de Lisboa}}).
== Тарихы ==
Аудан [[1928 жыл]]ы құрылған. Ескі әкімшілік бөлініс бойынша [[Эштремадура]] провинциясының құрамына кірген.
== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20120504092227/http://www.jf-moscavide.pt/ Ресми сайты]
{{Лореш муниципалитетінің аудандары}}
{{portugal-geo-stub}}
[[Санат:Лиссабон округінің елді мекендері]]
ig5l0odymxijvomp9i0fgup1la55n64
Назаре (аудан)
0
282494
3693133
1850881
2026-11-07T20:57:36Z
Kent Wang
186645
Уикидеректегі суретті қолдану
3693133
wikitext
text/x-wiki
{{Елді мекен
|статусы = аудан
|қазақша атауы = Назаре (аудан)
|шынайы атауы = Nazaré
|сурет = {{#property:P18}}
|жағдайы =
|ел = Португалия
|елтаңба = NZR-nazare.png
|ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені = 100
|ту ені = 100
|lat_dir=N |lat_deg=39 |lat_min=36 |lat_sec=24
|lon_dir=W |lon_deg=9 |lon_min=4 |lon_sec=14
|CoordAddon =
|CoordScale =
|шекара түрі =
|кестедегі шекара =
|ел картасының өлшемi =
|аймақ картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|аймақ түрі =
|аймағы = Орталық аймақ (аймақ){{!}}Орталық аймақ
|кестедегі аймақ =
|аудан түрі = Португалия әкімшілік бөлінісі{{!}}Округі
|ауданы = Лейрия (округ){{!}}Лейрия
|кестедегі аудан =
|қауым түрі = Португалия муниципалитеттері{{!}}Муниципалитеті
|қауым = Назаре
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі =
|басшының түрi =
|басшысы =
|құрылған уақыты =
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы =
|жер аумағы = 40,68
|биiктiктiң түрi =
|орталығының биiктігі =
|климаты =
|ресми тілі =
|тұрғыны = 10 080
|санақ жылы = 2001
|тығыздығы = 247,8
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|уақыт белдеуі = +0
|DST = бар
|телефон коды =
|пошта индексі =
|пошта индекстері =
|автомобиль коды =
|идентификатор түрі =
|сандық идентификаторы =
|ортаққордағы санаты =
|сайты =
|сайт тілі =
}}
'''Назаре (аудан)''' ({{lang-pt|Nazaré}}) — [[Португалия]]дағы аудан (фрегезия), [[Лейрия (округ)|Лейрия]] округінің құрамына кіреді. [[Назаре]] муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады.
Португалияның [[Орталық аймақ (аймақ)|Орталық аймақ]] регионына қарасты [[Оэште (субаймақ)|Оэште]] экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. [[2001 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 10 080 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 40,68 км² шамасында. Халық тығыздығы — 247,8 адам/км².
== Тарихы ==
Ескі әкімшілік бөлініс бойынша [[Эштремадура]] провинциясының құрамына кірген.
== Сыртқы сілтемелер ==
*
{{Назаре муниципалитетінің аудандары}}
{{portugal-geo-stub}}
[[Санат:Лейрия округінің елді мекендері]]
1zl6xsp14ate16b1m52cxoq7cvdxs1g
Мұхаммед Насыруддин әл-Албани
0
326220
3693275
3275430
2026-11-08T08:39:35Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693275
wikitext
text/x-wiki
{{Мұсылман ғалымдары}}{{Ғалым
|Есімі = Мұхаммед Насыруддин әл-Албани
|Шынайы есімі =
|Суреті =
|Сурет ені =
|Сурет тақырыбы =
|Туған күні = 1914
|Туған жері = [[Шкодер]], [[Албания]]
|Әкесі =
|Анасы =
|Жұбайы =
|Балалары =
|Қайтыс болған күні = 01.10.1999
|Қайтыс болған жері = [[Амман]], [[Иордания]]
|Азаматтығы = [[Иордания]]
|Ғылыми аясы = [[Шариғат]], [[фиқһ]], [[хадис]]
|Жұмыс орны =
|Ғылыми дәрежесі =
|Ғылыми атағы = [[Мухаддис]]
|Альма-матер =
|Ғылыми жетекші = Нух ибн Нәджәти (әкесі), Мұхаммед Рағиб әт-Таббах
|Атақты шәкірттері =
|Несімен белгілі = '''«Силсиля әл-ахадис әс-сахиха», «Силсиля әл-ахадис ад-даифа», «Сыфат салят ән-Нәбий»''' кітапары
|Марапаттары =
|Қолтаңбасы =
|Қолтаңба ені =
|Сайты = http://alalbany.net
|Уикиқайнар =
}}
'''Әбу Абдуррахман Мұхаммед Насыруддин ибн әл-Хадж Нух ибн Нәджәти ибн Адам әл-Албани әл-Арнаути''' ({{lang-ar|محمد ناصر الدين ابن الحاج نوح ابن نجاتي ابن آدم الألباني الأرناؤوطي}}) ([[1914 жыл|1914]] - [[1999 жыл|1999]]) - мұсылман әлеміне танымал [[хадис]] ілімінің [[Мухаддис|зерттеушісі]]; хадистерді зерттеу және басқа да [[шариғат]] ғылымдарына арналған көптеген еңбектің авторы.
== Жастық шағы және білім ізденуі ==
Насыруддин әл-Албани [[Албания]] мемлекетінің ескі астанасы [[Шкодер]]де діни отбасыда дүниеге келген. Оның әкесі [[Стамбұл]] қаласында шариғи білім алып, [[ханафи мәзһабы]]ның ғұламаларының қатарында болған. Билікке [[секуляризм]]ді жақтаған [[Ахмед Зогу]]дың келуіне байланысты, дін амандығын сақтау үшін оның әкесі жанұясымен бірге [[Дамаск]]қа қоныс аударуға мәжбүр болады. Бастапқы білімді мектепте алып, оқуды әксінің қарамағында жалғастырады. [[Тәджуид]] ([[Құран]] оқу әдістемесі), араб тілінің грамматикасы мен морфологиясын, ханафи мазһабының фиқһын уйреніп, [[Қырааттар|Хафс 'ан Асым]] риуаяты бойынша [[Құран]]ды толығымен жаттап, әкесіне тапсырады. Сонымен қатар шейх Сағид әл-Бурһаниден ханафи мәзһабының фиқһынан "Марақи әл-Фаләх" кітабін өтіп, араб тілі мен шешендік (''баләға'') туралы кітаптарын оқиды. Мұхаммед Баһджат әл-Байтар мен Иззуддин әт-Танухидың сабақтарына қатысады. Әкесінен сағат жөндеу кәсібін уйренеді де, шеберлігімен танымал болып, осы істі табыс көзі қылады.
== Хадис ілімін уйренуі ==
Әкесінің хадис ғылымдарын зертеуге қарсылғына қарамастан, [[Мұхаммед Рашид Риза]]ның әл-Манар газетінде жариялаған [[әл-Ғазали]]дің "Ихйа улум әд-дин" кітабының хадистерін зерттеуге арналған мақалаларынан әсерленіп, шариғаттың осы саласына көңіл бөле бастайды. Оның осы тақырыптағы алғашқы еңбектерінің бірі хафиз [[әл-Ирақи]]дың 5000 астам хадисен тұратын «Әл-муғни ан хамли әл-асфар фи тахриджи ма филь-ихйа әл-ахбар» кітабын тексеру мен ескертулер жазу болды. Осы сәттен бастап хадис ғылымын зерртеу әл-Альбанидің басты еңбегіне айналады.
Асқан зеректілігі мен есте сақтау қабілетін байқаған [[Халеб]] қаласының ғалымы шейх [[Мұхаммед Рағиб әт-Таббах]] оған өзінің «Әл-ануар әл-джалийа фи мухтасар әл-асбат әл-халәбийа» кітабындағы хадистерді риуаят етуге рұқсат (иджаза) береді.
Шейх әл-Альбанидің хадис ғылымына берілгені соншалықты, [[Заһирия кітапханасы]]ның басқарушылары оған жеке бөлме арнап, кітапхананың кілтін береді.
== Сабақ бере бастауы ==
Шейх әл-Альбани жетісіне екі рет студенттер мен университет ұстаздарына сабақ бере бастайды. Ол дәріс берген кітаптардың тізімі:
*[[Абдуррахман ибн Хасан]]ның "Фәтх әл-Мәджид" кітабы ("Китәб әт-таухид" кітабының түсініктемесі)
*[[Сиддиқ Хасан Хан]]ның "Рауда ән-надийа" кітабы ([[әш-Шәуканидің]] "Дурар әл-бәһийа" кітабының түсініктемесі)
*[[Абдул-Уәһһаб Халләф]]тың "Усуль фиқһ" кітабы
*[[Ахмад Шәкир]]дің "Бәис әл-хасис" кітабы ([[Ибн Кәсир]]дің "Мухтасар ильм әл-хадис" кітабының түсініктемесі)
*[[Мұхаммед Асад]]тың "Минһадж аль-Ислам филь-хикам" кітабы
*[[Сәийд Сабиқ]]тың "Фиқһ әс-сунна" кітабы
Сонымен қатар шейх әл-Альбани [[Сирия]]ның, одан кейін [[Иордания]]ның көптеген аудандарын аралап, сабақ беретін болды. [[Мысыр]], [[Қатар]], [[БАӘ]], [[Кувейт]], [[Испания]] және [[Англия]] мемлекеттеріне білім тарату мақсатында сапар шекті. Һижри жыл санағымен 1381-1383 жж. [[Сауд Арабиясы]]ның [[Медине]] қаласындағы Ислам университетінде сабақ беріп, ол жақтағы хадис ғылымының деңгейін біршама көтеріп кетеді.
== Мансабтары мен атақтары ==
*[[1955]] ж. [[Дамаск Университеті]]нің Шариғат факультеті Ислам фиқһы бойынша энциклопедия шығаруға дайндалып, шейх әл-Альбаниге сауда-саттық мәселесіндегі хадистерді тексеруге тапсырады. Содан кейін ол [[Сүннет]] туралы кітап шығару және ондағы хадистерді тексеру мен айналысатын Хадис комитетінің мүшесі болып тағайындалады.
*Шейх әл-Альбанидің Исламға мол пайда әкелген қызметін мойындау ретінде, ол Медине қаласының Ислам Университетінің профессоры атанады.
*Шейх әл-Альбани [[Үндістан]]ның [[Бенарес]] қаласының университетіне хадис бойынша ұстаздық етуге шақырылады.
*Һиджри 1388 ж. шейх әл-Альбаниді Сауд Арабиясының білім министрі шейх Хасан ибн Абдуллаһ Әли-Шейх [[Мекке]] университетіне білім беруге шақырады.
*Һиджри 1395-1398 жж. [[Медине Ислам университеті]]нің Үлкен мәжілісіне мүше болады.
*"Ғылыми ізденіс және пәтуа беру" басқармасының төрағасы шейх [[Абдуль-Азиз ибн Баз]] шейх әл-Альбаниді Мысыр, Мағриб елдерінде және Ұлыбитанияда [[таухид]]ке, Құран мен Сүннетті ұстануға және шынайы Ислам жолына шақыруға тағайындайды.
*[[1999]] ж. ғылыми еңбектері үшін патша [[Фейсал]] атындағы Ислам зерттеулеріне арналған бүкіләлемдік марапат беріледі.
== Дүниеден озуы ==
Денсаулығы күрт жамандап, 1999 ж. қазан айының 2-ші жұлдызында, шейх Насыруддин әл-Альбани құптан намазынан кейін 87 жасқа жетіп, [[Иордания]]ның астанасы [[Амман]] қаласында жан тапсырады. Алдын ала жазған өсиетінде ол өзін Сүннетке сәйкес тез арада жерлеуін тапсырады. Оның [[жаназа]]сына 5 мыңнан астам адам қатысты.
== Шәкірттері ==
Насыруддин әл-Альбанидің көптеген шәкірттері болды. Олардың ең танымалдары:
*[[Омар Сүлеймен әл-Ашқар]]
*[[Мұхаммед Ид әл-Аббаси]]
*[[Муқбиль ибн Һади]]
*[[Мұхаммед Джамил Зину]]
*[[Әли Хасан әл-Халәби]]
*[[Сәлим әл-Һиләли]]
*[[Мәшһүр ибн Хасан Әли Сәлман]]
*[[Рабиғ ибн Һади әл-Мадхали]]
== Ғылыми еңбектері мен кітаптары ==
Шейх әл-Альбани өзінен кейін 300-ден астам хадис пен оның ғылымдарына, дұрыс Ислами сенім мен тура жол мәселелеріне арналған еңбек қалдырды.
*Сильсиля әл-ахадис ас-сахиха (Сахих хадистер жинағы {{lang-ar|سلسلة الأحاديث الصحيحة}})
*Сильсиля әл-ахадис ад-даифа (Әлсіз хадистер жинағы {{lang-ar|سلسلة الأحاديث الضعيفة}})
*Ируа уәл-ғалил фи тахридж ахадис манар әс-сабил ({{lang-ar|إرواء الغليل في تخرج أحاديث منار السبيل}})
*Тамам әл-минна фи-ттағлиқ алә фиқһ әс-сунна ({{lang-ar|تمام المنة في التعليق على فقه السنة}})
*Мухтасар әл-улу лиль-Әлий әл-Ғаффар (Хафиз [[әз-Заһаби]] кітабының қысқатрылып, тексерілген нұсқасы{{lang-ar|تحقيق مختصر العلو للعلي الغفار }})
*Сыфат салят ән-нәбий (Пайғамбар (ғалейһиссәләм) намазының сипаты {{lang-ar|صفة صلاة النبي صلى الله عليه وسلم}})
*Имам [[Әбу Дәуд]]тің "Сунан" кітабындағы әлсіз ([[даиф]]) және сенімді ([[сахих]]) хадистерді анықтап, Даиф Сунан Әбу Дәуд және Сахих Сунан Әбу Дәуд атты жинақтар жазды
*Имам [[әл-Бұхари]]дің "Әдаб әл-Муфрад" кітабындағы әлсіз (даиф) және сенімді (сахих) хадистерді анықтап, Даиф Әдаб әл-Муфрад және Сахих Әдаб әл-Муфрад атты жинақтар жазды
Әртүрлі кітаптар, мақалалар мен ғылыми зерттеулер мен қатар, көптеген кітаптар мен хадистердің түсініктемелері, пәтуалары аудио-таспаларға жазылып, шейхтің ізбасарларына ғалымның мол мұрасына қол жеткізуге мүмкіндік берді.
*[http://www.alalbany.net/albany_tapes_huda_noor.php Силсилә һуда уән-нур] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121102160842/http://www.alalbany.net/albany_tapes_huda_noor.php |date=2012-11-02 }} — шейх әл-Альбанидің 901 таспадан тұратын "Тура жол мен нұр" сабақтар тізбегі
*[http://www.alalbany.net/albany_tapes_fatawa_jeddah.php Фатауа Джидда] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121108015725/http://alalbany.net/albany_tapes_fatawa_jeddah.php |date=2012-11-08 }} — Сауд Арабиясының [[Джидда]] қаласындағы пәтуалары
*[http://www.alalbany.net/albany_tapes_mafhom_salafia.php Мәфһум әс-сәләфийа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121103032043/http://www.alalbany.net/albany_tapes_mafhom_salafia.php |date=2012-11-03 }} — "[[Сәләфилік|Сәләфия]]ның мағынасы" сабақтары
*[http://www.alalbany.net/albany_tapes_durarinathar.php Дурар фи мусталәх әһл әл-асар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121108015719/http://alalbany.net/albany_tapes_durarinathar.php |date=2012-11-08 }} — Терминология ([[мусталәх]]) туралы сабақтары
== Ол туралы мұсылман ғалымдарының сөздері ==
*Шейх [[Мұхаммед әл-Усәймин]] ол туралы былай деген: <blockquote>Шейх әл-Альбани – әһлі-Сүннет адамы, Сүннетті қорғаушы, хадис ғылымның имамы, және біздің заманымызда онымен теңдесетін адамды білмейміз. Алайда, кейбір адамдардың жүрегіне, олар адамның қабілеттерін көрген кезінде, өшпенділік ұялап, олар, кезінде аз да, көп те мөлшерде садақа беретін мүминдерді тәлкек қылған екіжүзділер сияқты, ол туралы жаман сөздер тарата бастады. Бұл адамды біз оның кітаптары арқылы білеміз, және мен оны ол өткізген мәжілістерден білемін. Ол — дұрыс жолмен (мәнһадж) жүруші, ақидасы бойынша сәләфи.<ref>"Тасджиләт маджәлис әл-һудә", 5-ші кассета</ref></blockquote>
*Шейх [[Ибн Баз]] ол туралы: <blockquote>Мен қазіргі кезде аспан астында әл-Әлбәниден көбірек білетін адамды білмеймін!</blockquote>
*Шейх [[Салих Әли Шейх]] ол қайтыс болғанда: <blockquote>Атақты ғалым Мухаммад Насыруддин әл-Альбанидің қазасы қайғы болып табылатынына еш күмән жоқ, өйткені ол – Аллаһ Тағала ол арқылы бұл дінді қорғайтын және Сүннетті тарататын Ислам үмметінің қатарынан болған ғалым, мухаддистердің мухаддисі еді!</blockquote>
== Дереккөздер ==
<references/>
== Әдебиет ==
* [http://www.alalbany.net/albany_serah.php Ресми сайтындағы өмірбаяны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130806021708/http://www.alalbany.net/albany_serah.php |date=2013-08-06 }}.
*[http://books.google.kz/books/about/%D9%83%D9%88%D9%83%D8%A8%D8%A9_%D9%85%D9%86_%D8%A3%D8%A6%D9%85%D8%A9_%D8%A7%D9%84%D9%87%D8%AF%D9%89_%D9%88%D9%85.html?id=FLIGtwAACAAJ&redir_esc=y «Кәукаба мин аиммат әл-һуда»] кітабы.
* [http://www.islamhouse.com/p/79596 www.islamhouse.com сайтындағы шейх әл-Альбанидің өмірбаяны]
* [https://web.archive.org/web/20250221231424/https://islamic.kz/books/luchshie/ulyama/muxammad-nasyruddin-al-albani.html Islamic.kz сайтындағы шейхтің өмірбаяны]
== Сыртқы сілтемелер ==
[http://toislam.ws/books-manhaj/138-obalbany Ғалымдардың әл-Альбани туралы сөзі — ToIslam.ws сайтындағы мақала]{{ref-ru}}
== Тағы қараңыз ==
*[[Ибн Таймийа]]
*[[Мұхаммед әл-Усәймин]]
*[[Ибн Баз]]
[[Санат:Мухаддистер]]
[[Санат:Ислам тұлғалары]]
[[Санат:Сәләфилер]]
mwb1wgvbmm4p3sefz4b7f4y342qoq94
Монфор-сюр-Ме
0
425945
3693160
2918077
2026-11-08T04:08:36Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693160
wikitext
text/x-wiki
{{Елді мекен
|статусы = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]]
|қазақша атауы = Монфор-сюр-Ме
|шынайы атауы = Montfort-sur-Meu
|сурет =
|жағдайы =
|ел = Франция
|елтаңба = Blason ville fr Montfort-sur-Meu (Ille-et-Vilaine).svg
|ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_dir= |lat_deg=48.1386111111 |lat_min= |lat_sec=
|lon_dir= |lon_deg=-1.95472222222 |lon_min= |lon_sec=
|CoordAddon = type:city(6347)_region:FR
|CoordScale =
|шекара түрі =
|кестедегі шекара =
|ел картасының өлшемi = 270
|аймақ картасының өлшемi = 270
|аудан картасының өлшемi =
|аймақ түрі = Франция аймақтары{{!}}Аймағы
|аймағы = Бретань
|кестедегі аймақ = Бретань
|аудан түрі = Франция департаменттері{{!}}Департаменті
|ауданы = Иль және Вилен
|кестедегі аудан = Иль және Вилен (департамент){{!}}Иль және Вилен
|қауым түрі = Франция округтері{{!}}Округі
|қауым = Ренн (округ){{!}}Ренн
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі = <!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:<br /> [[Монфор-сюр-Ме (кантон)|Монфор-сюр-Ме]] -->
|басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі
|басшысы = Delphine David ([[2008]]-[[2014]])
|құрылған уақыты =
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы =
|жер аумағы = 14,02
|биiктiктiң түрi = Биіктігі
|орталығының биiктігі = 28—131
|климаты =
|ресми тілі =
|тұрғыны = 6347
|санақ жылы = 2009
|тығыздығы = 452,71
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|уақыт белдеуі = +1
|DST = бар
|телефон коды =
|пошта индексі = 35160
|пошта индекстері =
|автомобиль коды =
|идентификатор түрі = INSEE коды
|сандық идентификаторы = 35188
|ортаққордағы санаты = Montfort-sur-Meu
|сайты = http://www.montfort-sur-meu.com
|сайт тілі =
}}
'''Монфор-сюр-Ме''' ({{lang-fr|Montfort-sur-Meu}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Бретань]] аймағына қарасты [[Иль және Вилен (департамент)|Иль және Вилен]] департаментінде орналасқан. [[Ренн (округ)|Ренн]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 14,02 км² шамасында.
Коммунаның [[INSEE коды]] — ''35188'', [[пошта индексі]] — ''35160''.
== Демографиясы ==
[[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 6347 адамды құрады<ref>{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}</ref>. Халық тығыздығы — 452,71 адам/км².
{{Демография/FRA/Montfort-sur-Meu}}
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)<ref>{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}</ref>:
{{ЖЖ-Кесте
| макс=273 | барлығы=6012
| е0=171 | ә0=159
| е5=191 | ә5=202
| е10=224 | ә10=233
| е15=229 | ә15=205
| е20=231 | ә20=157
| е25=163 | ә25=148
| е30=175 | ә30=124
| е35=167 | ә35=229
| е40=214 | ә40=273
| е45=199 | ә45=253
| е50=202 | ә50=202
| е55=202 | ә55=210
| е60=117 | ә60=105
| е65=82 | ә65=86
| е70=81 | ә70=121
| е75=97 | ә75=132
| е80=70 | ә80=156
| е85=55 | ә85=147
}}
== Тағы қараңыз ==
* [[Иль және Вилен департаментінің коммуналары]]
== Дереккөздер ==
{{reflist}}
== Сыртқы сілтемелер ==
{{commonscat|Montfort-sur-Meu|Монфор-сюр-Ме}}
* [https://web.archive.org/web/20080604120404/http://www.montfort-sur-meu.com/ Ресми сайты]
* [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=35188-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121024134448/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=35188-COM |date=2012-10-24 }}
* [http://www.mapquest.com/?q=48.1386111111,-1.95472222222&zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы]
{{Иль және Вилен департаментінің коммуналары}}
[[Санат:Иль және Вилен департаментінің коммуналары]]
{{France-geo-stub}}
ichmr6kcthgmhpljfpi8tt07f5eqx5f
Мордель
0
425958
3693170
2964515
2026-11-08T04:52:00Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693170
wikitext
text/x-wiki
{{Елді мекен
|статусы = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]]
|қазақша атауы = Мордель
|шынайы атауы = Mordelles
|сурет = Mordelles - hôtel de ville.jpg
|жағдайы =
|ел = Франция
|елтаңба = Écu de gueules au croissant d'or.svg
|ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_dir= |lat_deg=48.07474106 |lat_min= |lat_sec=
|lon_dir= |lon_deg=-1.84594002 |lon_min= |lon_sec=
|CoordAddon = type:city(7129)_region:FR
|CoordScale =
|шекара түрі =
|кестедегі шекара =
|ел картасының өлшемi = 270
|аймақ картасының өлшемi = 270
|аудан картасының өлшемi =
|аймақ түрі = Франция аймақтары{{!}}Аймағы
|аймағы = Бретань
|кестедегі аймақ = Бретань
|аудан түрі = Франция департаменттері{{!}}Департаменті
|ауданы = Иль және Вилен
|кестедегі аудан = Иль және Вилен (департамент){{!}}Иль және Вилен
|қауым түрі = Франция округтері{{!}}Округі
|қауым = Ренн (округ){{!}}Ренн
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі = <!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:<br /> [[Мордель (кантон)|Мордель]] -->
|басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі
|басшысы = Bernard Poirier ([[2008]]-[[2014]])
|құрылған уақыты =
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы =
|жер аумағы = 29,84
|биiктiктiң түрi = Биіктігі
|орталығының биiктігі = 19—51
|климаты =
|ресми тілі =
|тұрғыны = 7129
|санақ жылы = 2009
|тығыздығы = 238,91
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|уақыт белдеуі = +1
|DST = бар
|телефон коды =
|пошта индексі = 35310
|пошта индекстері =
|автомобиль коды =
|идентификатор түрі = INSEE коды
|сандық идентификаторы = 35196
|ортаққордағы санаты = Mordelles
|сайты = http://www.ville-mordelles.fr
|сайт тілі =
}}
'''Мордель''' ({{lang-fr|Mordelles}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Бретань]] аймағына қарасты [[Иль және Вилен (департамент)|Иль және Вилен]] департаментінде орналасқан. [[Ренн (округ)|Ренн]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 29,84 км² шамасында.
Коммунаның [[INSEE коды]] — ''35196'', [[пошта индексі]] — ''35310''.
== Демографиясы ==
[[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 7129 адамды құрады<ref>{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}</ref>. Халық тығыздығы — 238,91 адам/км².
{{Демография/FRA/Mordelles}}
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)<ref>{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}</ref>:
{{ЖЖ-Кесте
| макс=276 | барлығы=6592
| е0=180 | ә0=260
| е5=232 | ә5=180
| е10=232 | ә10=208
| е15=232 | ә15=204
| е20=200 | ә20=148
| е25=220 | ә25=208
| е30=244 | ә30=248
| е35=228 | ә35=268
| е40=228 | ә40=276
| е45=276 | ә45=236
| е50=212 | ә50=224
| е55=200 | ә55=236
| е60=156 | ә60=148
| е65=152 | ә65=176
| е70=128 | ә70=132
| е75=72 | ә75=64
| е80=48 | ә80=84
| е85=24 | ә85=28
}}
== Тағы қараңыз ==
* [[Иль және Вилен департаментінің коммуналары]]
== Дереккөздер ==
{{reflist}}
== Сыртқы сілтемелер ==
{{commonscat|Mordelles|Мордель}}
* [https://web.archive.org/web/20110721024512/http://www.ville-mordelles.fr/ Ресми сайты]
* [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=35196-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121012011925/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=35196-COM |date=2012-10-12 }}
* [http://www.mapquest.com/?q=48.07474106,-1.84594002&zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы]
{{Иль және Вилен департаментінің коммуналары}}
[[Санат:Иль және Вилен департаментінің коммуналары]]
{{France-geo-stub}}
jphpi34ranvl635zhii64ubnalsx1c3
Моле (Йонна)
0
427624
3693146
2963946
2026-11-07T22:53:45Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693146
wikitext
text/x-wiki
{{Елді мекен
|статусы = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]]
|қазақша атауы = Моле
|шынайы атауы = Môlay
|сурет =
|жағдайы =
|ел = Франция
|елтаңба =
|ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_dir= |lat_deg=47.7355555556 |lat_min= |lat_sec=
|lon_dir= |lon_deg=3.94027777778 |lon_min= |lon_sec=
|CoordAddon = type:city(114)_region:FR
|CoordScale =
|шекара түрі =
|кестедегі шекара =
|ел картасының өлшемi = 270
|аймақ картасының өлшемi = 270
|аудан картасының өлшемi =
|аймақ түрі = Франция аймақтары{{!}}Аймағы
|аймағы = Бургундия
|кестедегі аймақ = Бургундия
|аудан түрі = Франция департаменттері{{!}}Департаменті
|ауданы = Йонна
|кестедегі аудан = Йонна (департамент){{!}}Йонна
|қауым түрі = Франция округтері{{!}}Округі
|қауым = Аваллон (округ){{!}}Аваллон
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі = <!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:<br /> [[Нуае (кантон)|Нуае]] -->
|басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі
|басшысы = Guy Petit ([[2008]]-[[2014]])
|құрылған уақыты =
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы =
|жер аумағы = 12
|биiктiктiң түрi = Биіктігі
|орталығының биiктігі = 157—273
|климаты =
|ресми тілі =
|тұрғыны = 114
|санақ жылы = 2009
|тығыздығы = 9,5
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|уақыт белдеуі = +1
|DST = бар
|телефон коды =
|пошта индексі = 89310
|пошта индекстері =
|автомобиль коды =
|идентификатор түрі = INSEE коды
|сандық идентификаторы = 89259
|ортаққордағы санаты = Môlay
|сайты =
|сайт тілі =
}}
'''Моле''' ({{lang-fr|Môlay}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Бургундия]] аймағына қарасты [[Йонна (департамент)|Йонна]] департаментінде орналасқан. [[Аваллон (округ)|Аваллон]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 12 км² шамасында.
Коммунаның [[INSEE коды]] — ''89259'', [[пошта индексі]] — ''89310''.
== Демографиясы ==
[[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 114 адамды құрады<ref>{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}</ref>. Халық тығыздығы — 9,5 адам/км².
{{Демография/FRA/Môlay}}
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)<ref>{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}</ref>:
{{ЖЖ-Кесте
| макс=16 | барлығы=116
| е0=0 | ә0=0
| е5=0 | ә5=4
| е10=8 | ә10=0
| е15=4 | ә15=0
| е20=4 | ә20=0
| е25=0 | ә25=4
| е30=4 | ә30=4
| е35=4 | ә35=0
| е40=4 | ә40=4
| е45=0 | ә45=0
| е50=4 | ә50=4
| е55=8 | ә55=8
| е60=0 | ә60=0
| е65=0 | ә65=4
| е70=8 | ә70=4
| е75=16 | ә75=8
| е80=0 | ә80=4
| е85=0 | ә85=4
}}
== Тағы қараңыз ==
* [[Йонна департаментінің коммуналары]]
== Дереккөздер ==
{{reflist}}
== Сыртқы сілтемелер ==
{{commonscat|Môlay|Моле}}
* [https://web.archive.org/web/20121026093402/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=89259-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы]
* [http://www.mapquest.com/?q=47.7355555556,3.94027777778&zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы]
{{France-geo-stub}}
{{Йонна департаментінің коммуналары}}
[[Санат:Йонна департаментінің коммуналары]]
pjqgo6ypwwl0qonbbrds097yinx9pch
Молани
0
433353
3693144
2963940
2026-11-07T22:52:59Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693144
wikitext
text/x-wiki
{{Елді мекен
|статусы = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]]
|қазақша атауы = Молани
|шынайы атауы = Molagnies
|сурет =
|жағдайы =
|ел = Франция
|елтаңба =
|ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_dir= |lat_deg=49.5211111111 |lat_min= |lat_sec=
|lon_dir= |lon_deg=1.72333333333 |lon_min= |lon_sec=
|CoordAddon = type:city(168)_region:FR
|CoordScale =
|шекара түрі =
|кестедегі шекара =
|ел картасының өлшемi = 270
|аймақ картасының өлшемi = 270
|аудан картасының өлшемi =
|аймақ түрі = Франция аймақтары{{!}}Аймағы
|аймағы = Жоғарғы Нормандия
|кестедегі аймақ = Жоғарғы Нормандия
|аудан түрі = Франция департаменттері{{!}}Департаменті
|ауданы = Сен-Маритим
|кестедегі аудан = Сен-Маритим (департамент){{!}}Сен-Маритим
|қауым түрі = Франция округтері{{!}}Округі
|қауым = Дьеп (округ){{!}}Дьеп
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі = <!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:<br /> [[Гурне-ан-Бре (кантон)|Гурне-ан-Бре]] -->
|басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі
|басшысы =
|құрылған уақыты =
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы =
|жер аумағы = 4,65
|биiктiктiң түрi = Биіктігі
|орталығының биiктігі = 97—183
|климаты =
|ресми тілі =
|тұрғыны = 168
|санақ жылы = 2009
|тығыздығы = 36,13
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|уақыт белдеуі = +1
|DST = бар
|телефон коды =
|пошта индексі = 76220
|пошта индекстері =
|автомобиль коды =
|идентификатор түрі = INSEE коды
|сандық идентификаторы = 76440
|ортаққордағы санаты = Molagnies
|сайты =
|сайт тілі =
}}
'''Молани''' ({{lang-fr|Molagnies}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Жоғарғы Нормандия]] аймағына қарасты [[Сен-Маритим (департамент)|Сен-Маритим]] департаментінде орналасқан. [[Дьеп (округ)|Дьеп]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 4,65 км² шамасында.
Коммунаның [[INSEE коды]] — ''76440'', [[пошта индексі]] — ''76220''.
== Демографиясы ==
[[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 168 адамды құрады<ref>{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}</ref>. Халық тығыздығы — 36,13 адам/км².
{{Демография/FRA/Molagnies}}
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)<ref>{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}</ref>:
{{ЖЖ-Кесте
| макс=12 | барлығы=148
| е0=4 | ә0=12
| е5=4 | ә5=4
| е10=0 | ә10=12
| е15=4 | ә15=4
| е20=4 | ә20=0
| е25=4 | ә25=8
| е30=8 | ә30=8
| е35=4 | ә35=12
| е40=12 | ә40=4
| е45=12 | ә45=4
| е50=0 | ә50=0
| е55=0 | ә55=0
| е60=0 | ә60=0
| е65=0 | ә65=0
| е70=0 | ә70=8
| е75=8 | ә75=4
| е80=4 | ә80=0
| е85=0 | ә85=0
}}
== Тағы қараңыз ==
* [[Сен-Маритим департаментінің коммуналары]]
== Дереккөздер ==
{{reflist}}
== Сыртқы сілтемелер ==
{{commonscat|Molagnies|Молани}}
* [https://web.archive.org/web/20121102220823/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=76440-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы]
* [http://www.mapquest.com/?q=49.5211111111,1.72333333333&zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы]
{{France-geo-stub}}
{{Сен-Маритим департаментінің коммуналары}}
[[Санат:Сен-Маритим департаментінің коммуналары]]
4yskfehr1trdnng1ubhmhihwrzruuix
Мезонсгутт
0
435621
3693087
3632889
2026-11-07T17:46:30Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693087
wikitext
text/x-wiki
{{Елді мекен
|статусы = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]]
|қазақша атауы = Мезонсгутт
|шынайы атауы = Maisonsgoutte
|сурет =
|жағдайы =
|ел = Франция
|елтаңба = Armoiries commune fr Maisonsgoutte.svg
|ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_dir= |lat_deg=48.35416667 |lat_min= |lat_sec=
|lon_dir= |lon_deg=7.26416667 |lon_min= |lon_sec=
|CoordAddon = type:city(838)_region:FR
|CoordScale =
|шекара түрі =
|кестедегі шекара =
|ел картасының өлшемi = 270
|аймақ картасының өлшемi = 270
|аудан картасының өлшемi =
|аймақ түрі = Франция аймақтары{{!}}Аймағы
|аймағы = Эльзас
|кестедегі аймақ = Эльзас
|аудан түрі = Франция департаменттері{{!}}Департаменті
|ауданы = Төменгі Рейн
|кестедегі аудан = Төменгі Рейн (департамент){{!}}Төменгі Рейн
|қауым түрі = Франция округтері{{!}}Округі
|қауым = Селеста-Ерстен (округ){{!}}Селеста-Ерстен
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі = <!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:<br /> [[Вилле (кантон)|Вилле]] -->
|басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі
|басшысы = Serge Adrian ([[2008]]-[[2014]])
|құрылған уақыты =
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары =
|статус алуы =
|жер аумағы = 4,87
|биiктiктiң түрi = Биіктігі
|орталығының биiктігі = 285—820
|климаты =
|ресми тілі =
|тұрғыны = 838
|санақ жылы = 2009
|тығыздығы = 172,07
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|уақыт белдеуі = +1
|DST = бар
|телефон коды =
|пошта индексі = 67220
|пошта индекстері =
|автомобиль коды =
|идентификатор түрі = INSEE коды
|сандық идентификаторы = 67280
|ортаққордағы санаты = Maisonsgoutte
|сайты = http://www.maisonsgoutte.fr
|сайт тілі =
}}
'''Мезонсгутт''' ({{lang-fr|Maisonsgoutte}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Эльзас]] аймағына қарасты [[Төменгі Рейн (департамент)|Төменгі Рейн]] департаментінде орналасқан. [[Селеста-Ерстен (округ)|Селеста-Ерстен]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 4,87 км² шамасында.
Коммунаның [[INSEE коды]] — ''67280'', [[пошта индексі]] — ''67220''.
== Демографиясы ==
[[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 838 адамды құрады<ref>{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}</ref>. Халық тығыздығы — 172,07 адам/км².
{{Демография/FRA/Maisonsgoutte}}
Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)<ref>{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}</ref>:
{{ЖЖ-Кесте
| макс=40 | барлығы=832
| е0=32 | ә0=20
| е5=28 | ә5=20
| е10=28 | ә10=20
| е15=32 | ә15=8
| е20=20 | ә20=24
| е25=16 | ә25=16
| е30=32 | ә30=20
| е35=36 | ә35=36
| е40=40 | ә40=36
| е45=40 | ә45=28
| е50=20 | ә50=24
| е55=20 | ә55=20
| е60=28 | ә60=24
| е65=32 | ә65=20
| е70=28 | ә70=32
| е75=4 | ә75=20
| е80=4 | ә80=12
| е85=8 | ә85=4
}}
== Тағы қараңыз ==
* [[Төменгі Рейн департаментінің коммуналары]]
== Дереккөздер ==
{{reflist}}
== Сыртқы сілтемелер ==
{{commonscat|Maisonsgoutte|Мезонсгутт}}
* [https://web.archive.org/web/20211228210843/https://www.maisonsgoutte.fr/ Ресми сайты]
* [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=67280-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121104102704/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=67280-COM |date=2012-11-04 }}
* [http://www.mapquest.com/?q=48.35416667,7.26416667&zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы]
{{France-geo-stub}}
{{Төменгі Рейн департаментінің коммуналары}}
[[Санат:Төменгі Рейн департаментінің коммуналары]]
aaslax0yq7bnjzbrwp3h1501wy6fhbe
Манчестер Сити
0
478873
3692941
3691866
2026-11-07T12:45:01Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3692941
wikitext
text/x-wiki
{{Футбол клубы
|атауы = {{ту|Англия}} Манчестер Сити
|ағымдағы маусым = [[Футболдан Англия чемпионаты 2026/2027|2026/27]]
|логотипі = Manchester City FC badge.png
|толық атауы = ''«Манчестер Сити» Футбол клубы (ағылш. Manchester City Football Club)''
|лақап аты = ''The Citizens (Қалалықтар)<ref name="автоссылка1">{{cite web|url=https://ru.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=2528749.html#/|title=Прозвища участников плей-офф Лиги чемпионов|date=2018-02-07|publisher=UEFA.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180212084425/https://ru.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=2528749.html#/|archivedate=2018-02-12}}{{ref-ru}}</ref><br>The Blues (Көктер)<ref>{{cite web |url=https://www.mancity.com/fans-and-community/club/club-history |title=Club History |publisher=ManCity.com |lang=en |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160907013909/http://www.mancity.com/fans-and-community/club/club-history |archivedate=2016-09-07 }}</ref><br>The Sky Blues (Аспан көктер)<ref name="автоссылка1" />''
|құрылған = 1880 («'''Сент Маркс (Уэст-Гортон)'''» атауымен)<br>{{Start date and age|df=yes|1894|4|16}} («'''Манчестер Сити'''» атауымен)
|стадионы = {{ту|Англия}} [[Этихад Стэдиум]]
|сыйымдылығы = 61038<ref>{{cite web |url=https://www.mancity.com/etihad-stadium/visiting-the-etihad-stadium |title=Visiting the Etihad Stadium |publisher=Manchester City |lang=en}}</ref>
|иесі = {{Мемлекет туы|БАӘ|жоқ}} [[Мансур ибн Зайед әл-Нахайян]]
|президенті = {{Мемлекет туы|БАӘ|жоқ}} [[Халдун Әл-Мүбарак]]
|жаттықтырушы = {{Мемлекет туы|Италия|жоқ}} [[Энцо Мареска]]
|капитаны = {{Мемлекет туы|Португалия|жоқ}} [[Рубен Диаш]]
|рейтингі = [[УЕФА]] рейтингінде '''6-шы орын'''<ref>{{cite web|title=Club coefficients {{!}} UEFA Coefficients|url=https://www.uefa.com/nationalassociations/uefarankings/club/#/yr/2022|website=UEFA.com|accessdate=2022-06-30|lang=en}}</ref>
|жарыс = [[Ағылшын Премьер-лигасы|Премьер-лига]]
|маусым = [[Футболдан Англия чемпионаты 2025/2026|2025/26]]
|орын = '''2-орын'''
|сайты = {{URL|mancity.com}}
| pattern_la1 = _mancity2627h
| pattern_b1 = _mancity2627h
| pattern_ra1 = _mancity2627h
| pattern_sh1 = _mancity2627h
| pattern_so1 = _mancity2627hl
| leftarm1 = 98C6EB
| body1 = 98C6EB
| rightarm1 = 98C6EB
| shorts1 = FFFFFF
| socks1 = 1C214F
| pattern_la2 = _mancity2627a
| pattern_b2 = _mancity2627a
| pattern_ra2 = _mancity2627a
| pattern_sh2 = _mancity2627a
| pattern_so2 =_mancity2627al
| leftarm2 = 000000
| body2 = 000000
| rightarm2 = 000000
| shorts2 = 000000
| socks2 = FCCD10
| pattern_la3 = _mancity2627t
| pattern_b3 = _mancity2627t
| pattern_ra3 = _mancity2627t
| pattern_sh3 = _mancity2627t
| pattern_so3 = _mancity2627t
| leftarm3 =
| body3 =
| rightarm3 =
| shorts3 =
| socks3 =
}}
'''«Манчестер Сити»''' ({{lang-en|Manchester City Football Club}}) – [[Манчестер]] қаласының ағылшын футбол клубы. Клуб [[Ағылшын Премьер-лигасы]]нда өнер көрсетеді. [[1880 жыл]]ы «Уэст Гортон Сент Маркс» (West Gorton Saint Marks) деген атпен құрылды. [[1887 жыл]]ы атын «Ардуикке» ауыстырып, «Гайд Роуд» стадионына көшті. [[1894 жыл]]дан бастап клуб «Манчестер Сити» атымен ойнайды.Он рет [[Ағылшын Премьер-лигасы|Премьер-лига]] чемпионы атанған, жеті рет [[Футболдан Англия кубогы|Англия Кубогы]], сегіз рет [[Лига Кубогын]] жеңіп алған, алты рет [[Футболдан Англия суперкубогы|FA Community Shield]] жеңімпазы атанған, бір рет [[УЕФА Чемпиондар Лигасы|УЕФА Чемпиондар лигасының]] иегері және бір [[УЕФА Кубок иелері кубогы|Еуропа Кубогының Жеңімпаздары Кубогы]] бар бұл ағылшын футболындағы төртінші ең табысты клуб болып саналады.
«Манчестер Сити» Футбол лигасына 1892 жылы қосылды, ал 1904 жылы өзінің алғашқы ірі марапаты — [[Футболдан Англия кубогы|Англия Кубогын]] жеңіп алды. Клуб 1960-шы жылдардың аяғы мен 1970-ші жылдардың басында Джо Мерсер мен Малкольм Эллисонның басшылығымен Лиганы, [[УЕФА Кубок иелері кубогы 1969/70|еуропалық чемпиондар Кубогының иегерлері Кубогын]], Англия Кубогын және Лига Кубогын жеңіп алды. 1981 жылғы Англия Кубогының финалындағы жеңілістен кейін клуб 1998 жылы өз тарихында жалғыз рет ағылшын футболының үшінші эшелонына түсуімен аяқталған құлдырау кезеңінен өтті. Олар 2001/02 маусымда Жоғарғы дивизонға оралды және содан бері Премьер-Лигада қалды.
Өз тарихында клуб үш рет стадион ауыстырды: құрылғаннан бастап [[1923 жыл|1923]] жылға дейін «Гард Роудте» ойнады, [[1923 жыл|1923]] жылдан бастап [[2003 жыл|2003]] жылға дейін – «Мейн Роуд» стадионында, ал қазіргі уақытта [[2002 жыл|2002]] жылы салынған, 55 097 көрермен сыйдыра алатын «Этихад» стадионында ойнайды. 2026 жылы «Этихад» стадионы 61 038-ге дейін кеңейді.
XX ғасырда «Манчестер Сити» екі рет Англия чемпионы атанды (1936/1937 және 1967/1968), бірақ [[1990 жыл|1990]] жылдары «Манчестер Сити» үш жыл ішінде үш рет астыңғы дивизиондарға түсіп, 1998/99 үшінші дивизионда бір маусым ойнады. [[2002 жыл|2000]] жылы клуб жоғарғы дивизонға оралып, Премьер-Лигада әлі күнге дейін өнер көрсетеді. [[2008 жыл|2008]] жылы «Манчестер Ситиді» «Абу-Даби Юнайтед Групп» компаниясы иеленді, бұдан кейін клубқа көптеген инвестициялар ағымы келіп, жоғары төленетін ойыншыларды трансфер кезінде алуға мүмкіндік пайда болды. [[2011 жыл|2011]] жылы клуб Англия Кубогын ұтты. Және де [[Футболдан Англия чемпионаты 2010/2011|2010/11]] жылдың қорытындысы бойынша, «Сити» бірден УЕФА чемпиондар Лигасының топтық турнирінде ойнау құқығына ие болып, [[1973 жыл|1973]] жылдан бері бірінші рет Англия Суперкубогы үшін ойынға қатысты. Бірақ [[2011 жыл|2011]] жылы 7 тамызда «Уэмбли» стадионында Англия чемпиондары «[[Манчестер Юнайтед]]<nowiki/>» клубынан 2:3 есебімен жеңіліп қалды.<ref>http://www.radiomayak.ru/doc.html?id=275862{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
[[2012 жыл|2012]] жылы 13 мамырда, соңғы турда «Куинз Парк Рейндержске» қарсы драмалық ойында, қосымша төртінші минутта шешуші гол соғып, 3:2 есебімен ұтып, «Манчестер Сити» 44 жыл өткен соң Англия чемпионы атанды<ref>http://www.kommersant.ru/doc/1933200?NodesID=9</ref>. «Қалалықтар» ("The Citizens"(клубтың лақапаттарының бірі)) өздерінің қас жауларын «[[Манчестер Юнайтед]]ті<nowiki/>» тек доп соғу және өткізу айырмасынан ғана асып түсті. 2012 жылы [[12 тамыз]]да Англия Суперкубогына таласта «Манчестер Сити» лондондық «[[Челси (футбол клубы)|Челси]]<nowiki/>» клубынан 3:2 есебімен басым түсіп, соңғы 40 жылда бірінші рет осы жүлдені ұтты<ref>http://www.vesti.ru/doc.html?id=877448</ref>.
[[2014 жыл|2014]] жылы [[2 наурыз]]да «Манчестер Сити» 38 жыл өткен соң алғашқы Футбол Лигасының Кубогын жеңіп алды.<ref>http://www.gazeta.ru/sport/2014/03/02/a_5932905.shtml</ref>
[[2014 жыл|2014]] жылы [[11 мамыр]]да Манчестер Сити [[Вест Хэм Юнайтед|Вест Хэм]] клубын 2:0 есебімен жеңіп, өзінің тарихындағы төртінші АПЛ жүлдесін жеңіп алды<ref>«Манчестер Сити» - Англия чемпионы! 12 мамыр 2014 14:33
http://prosports.kz/kz/news/34837
</ref>.Манчестер Сити 2016 жылдың [[15 мамыр]] күні өз тарихында алғаш рет [[УЕФА Чемпиондар Лигасы|УЕФА Чемпиондар лигасының]] ширек-финалына жолдама алды.Ширек-финалда [[Пари Сен-Жермен|ПСЖ]] футбол клубымен кездесіп, Парижде тең ойын көрсетіп, өз алаңында 1:0 есебімен жеңіске жетіп, өз тарихында болмаған нәрсені жасады.Және бұнымен қоса, Англия футбол клубтары арасынан [[УЕФА Чемпиондар Лигасы|УЕФА Чемпиондар лигасының]] жартылай финалына шыққан 10-ыншы команда болды.Жалғыз голдың авторы — Кевин де Брюйне.Жартылай финалда [[Реал Мадрид]] футбол клубынан қонақта 1:0 есебімен жеңіліс тауып, финалға өте алмады.
Клуб 2008 жылы Абу-Даби Юнайтед Груп арқылы шейх Мансур бен Заид Әл Нахаянды қабылдағаннан кейін ойын қызметкерлеріне де, жабдықтарға да айтарлықтай қаржылық инвестициялар алды, 2011 жылы Англия Кубогын және [[Футболдан Англия чемпионаты 2012/2013|2012]] жылы Премьер-Лиганы жеңіп алды, содан кейін 2014 жылы тағы бір чемпион атағын алды. Пеп Гвардиоланың басшылығымен «Сити» [[Футболдан Англия чемпионаты 2017/2018|2018]] жылы Премьер-лигада жеңіске жетіп, бір маусымда 100 ұпай жинаған Премьер-лиганың жалғыз командасы болды. 2019 жылы олар төрт кубокты жеңіп алды, Англиядағы барлық ішкі кубоктардың бұрын-соңды болмаған сериясын аяқтап, ішкі треблді жеңіп алған алғашқы ағылшын ерлер командасы болды. [[Хосеп Гвардиола|Пеп Гвардиола]] дәуірінде Премьер-лиганың [[Футболдан Англия чемпионаты 2020/2021|үшінші титулын]] жеңіп алумен қатар, «Сити» 2021 жылы [[УЕФА Чемпиондар Лигасы|Еуропа Чемпиондар Лигасының]] алғашқы финалына шықты, онда ол «[[Челси (футбол клубы)|Челсиден]]<nowiki/>» жеңіліп қалды.
2019 жылы «Манчестер Сити» әлемдегі барлық футбол клубтары арасында табысы бойынша бесінші орынды иеленді. 2019 жылы ''[[Forbes]]'' клубты 2,7 миллиард долларға (2,06 миллиард фунт стерлинг) бағалады. Осылайша, Манчестер Сити әлемдегі ең бағалы спорт клубтарының тізімінде жиырма бесінші және ең құнды футбол клубтары тізімінде үшінші орында тұр. Клуб 2019 жылдың қараша айында құны 3,73 миллиард фунт стерлинг (4,8 АҚШ доллары) құрайтын Ұлыбританияда орналасқан City Football Group Limited [[холдинг]]-компаниясына тиесілі.
2023 жылы "қалалықтар" өз тарихында алғаш рет [[УЕФА Чемпиондар Лигасының финалы 2023|УЕФА Чемпиондар Лигасының]] жеңімпазы атанып, «[[Интернационале|Интер]]<nowiki/>» финалдық матчында 1:0 есебімен жеңіске жетті. Сонымен қатар, клуб өз тарихында алғаш рет «требл» деп аталатын — бір маусымда 3 кубокты (АПЛ + КА + ЛЧ) рәсімдеді және тарихта осындай жетістікке жеткен екінші ағылшын командасы болды (біріншісі 1998/99 маусымында »[[Манчестер Юнайтед]]<nowiki/>» болды). «Манчестер Сити» 2023/24 маусымында 1992 жылдан бастап есептегенде, Англия футболының тарихында алғаш рет қатарынан төртінші рет [[Футболдан Англия чемпионаты|Англия Премьер-Лигасын]] жеңіп алған алғашқы клуб болды. Осыған дейін «Манчестер Юнайтед» тек қана үш рет қатарынан жеңімпаз атанған болатын.
«Манчестер Ситидің» бас бапкері - [[Энцо Мареска]]. Ол бұл қызметке 2026 жылдың 29 маусымында тағайындалды, ол [[Премьер-лига 2025/26|2025/26 жылғы Премьер-лига]] маусымының соңында қызметінен кеткен [[Хосеп Гвардиола|Пеп Гвардиоланың]] орнына келді<ref>https://www.skysports.com/football/news/11679/13548773/enzo-maresca-man-city-appoint-former-chelsea-head-coach-as-pep-guardiolas-successor-at-etihad-stadium</ref>.
{{main|«Сент-Маркс» немесе «Вест Гортон» (1880—1894) тарихы|«Манчестер Сити» (1894—қазіргі кезге дейінгі) тарихы}}
=== ''ХІХ ғасыр'' ===
=== «Cент-Маркс» немесе «Вест Гортон» ===
[[File:St Marks 1884.jpg|thumb|265x265px|«Сент Маркс» немесе «Вест Гортон», 1884 жылы|солға]]
«Манчестер Сити» деген қазіргі кездегі алпауыт клубты құрған тұлға [[1855 жыл|1855]] жылы дүниеге келді. '''Анна Коннелл''' — Харрогиттегі Артур Коннелл атты дінбасының қызы болған. Оның әкесі [[1865 жыл|1865]] жылы Вест Гортондағы [[Ағылшындар|ағылшындық]] Киелі Марк шіркеуінің ректор қызметкері болды.
Анна сол жылдары әкесінің жағдайын қарап, қолдап тұрды.Вест Гортон тұрғындары кейін спирттік ішімдіктер мен шылымдар қолданатын болған. Анна Коннелл барлығының басын қосатын жеңіл жолдарды іздеді.Сонысымен, [[1880 жыл|1880]] жылдың қарашасында Анна Коннелл екі шіркеудің дінбасыларымен бас қосып, бұнымен қоса металлургиялың зауыт кеңесімен бас қоса отырып, Брукс, Уильям Бистоу және Томас Гудбэер атты жұмысшыларымен көптеген спорттық клубтар ойлап табады.Бұлардың [[1875 жыл|1875]] жылғы Киелі Марк шіркеуінің крикет бойынша үш спортшысы — Уилтер Чоу, Эдвард Китчен және жаңағы Уильям Бистоу — крикет ойынын тастап, футболшы атанды.Манчестер архидъяконы Анна Коннелдің жұмысына жақсы көңіл бөліп, оған болашақ жұмысына сәттілік тілеп, көмек көрсетті. 1880 жылы қарашада Анна Коннелл, Бистоу және Гудбэер бірігіп «Сент-Маркс» немесе «Вест Гортон» деп футбол клубын құрды.<ref>{{cite book |last=James |first=Gary |title=Manchester City - The Complete Record |publisher=Breedon |location=Derby |year=2006 |isbn=1-85983-512-0}} p17</ref> Артур Коннелл, қара жейде және ақ шортымен ойнаған алғашқы президент атанды.Ең алғашқы ресми ойын, [[Максфилд]] шіркеуін командасымен болды, бұл ойында «Сент-Маркс» 1:2 есебімен жеңіліс тапты. «Сент-Маркс» бұл маусымда тек бір рет қана жеңді. Бұл жағдай 1881 жылдың наурызында, шығыс Манчестерде орналасқан — «Сталибридж Кларенске» қарсы ойында болды.<ref>{{cite book |last=Murray |first=Chris |title=Attitude Blue: Manchester City F.C. and P.L.C. |publisher=Blackwell Publishing |location=Manchester |year=2002 |isbn=0-9520520-9-1 |page=1}}</ref>
=== «Ардвик» ===
[[1884 жыл|1884]] жылы Гортон қауымдастығының шешімімен, клубтың атауын өзгерту қолға алынды. Сол кезде Уильям Бистоу, клубтың жейдесін өзгертуді ұсынып, өз жейдесін ойлап тапты. Жейде — қара және ол жейдеде ақ крест бейнеленді. [[1887 жыл|1887]] жылы клуб — «[[Гайд Роуд]]» атты ойын алаңына ауысты. Бұнымен қоса, атауын — «Ардвик» деп өзгертті. Екі жылдан кейін, «Гайд Роуд» сыйымдылығы 1000 көрермендікке жетті. [[1891 жыл|1891]] жылы, команда Альянс Лигада өнер көрсете бастап, екі жыл қатарынан чемпион атанды. [[1892 жыл|1892]] жылы клуб, екінші дивизион болып саналатын, Англия Футбол Лигасында өнер көрсете бастады. 1892/93 маусымында «Ардвик» 5-інші орынды иеленді.
Келесі маусымда, қазіргі «[[Манчестер Юнайтед]]» деп аталатын, кезіндегі «[[Ньютон-Хит]]» екінші дивизонға, әрине, Англия Футбол Лигасына келді. Бұнымен қоса, бұл маусымда, «Ардвикке» басты қарсылас табылды. Сол кезде «Ардвик» менеджері [[Джошуа Парби]], клубтың атауын өзгертуді ұсынды. Комитет бұл ұсынысты қабылдап, «Манчестер Сити» 1894 жылдан қазіргі кезге дейін әлі өзгертілмей келеді.
=== ''ХХ ғасырдың басы'' ===
=== '''«Манчестер Сити»''' ===
[[File:Billy meredith city.jpg |thumb|Билли Мередит|304x304 нүкте]]Бес жыл өте, «Манчестер Сити», бірінші дивизонда өнер көрсете бастады. Тағы бес жыл өте, [[1904 жыл|1904]] жылы, алғашы кубогын жеңіп алды — [[Футболдан Англия кубогы|Англия Кубогы]]. Бұл жарыстың үздік ойыншысы болып — [[Билли Мередит]]<ref>{{cite news |first= |last= |title= FA Cup glory: 1904 |url=http://www.mcfc.co.uk/news/team-news/2013/may/fa-cup-glory-1904 |work=mcfc.co.uk |date=01.05.13 |accessdate=2013-11-14}}</ref>.
[[File:ManCity1904.jpg|left|thumb|«Манчестер Сити», 1904 жылы, Англия Кубогының иегері|185x185px]]атанды. Өйткені ол финалдағы жалғыз голдың авторы.Бұл кубок оңай жолмен келмеді: [[1904 жыл|1904]] жылдың [[6 ақпан|6 ақпанында,]] 1/16 финалында «Сандерлендті» ауыр күшпен жеңді. Одан кейін, «Вулидж Арсеналды» екі доп айырмасымен жеңіп артта қалдырды. Содан соң қарсылас болып, «[[Мидлсбро]]» келді. Бірақ «Сити» бұл қарсыласымен тең ойын көрсетіп, 9 наурызда қайта ойнап 3:1 есебімен екінші ойында жеңе алды. Он күннен «Гудисон Паркта» «Уэнсдейді» қабылдап, 3:0 есебімен жеңді. Финалда «Болтон Уондерерспен» кездесіп, осылай кубок иегері атанған болатын.
1904/05 маусымында соңғы тур басталмай тұрып, «[[Ньюкасл Юнайтед]]пен<nowiki/>» бірдей ұпаймен жарысып тұрды. Бірақ соңғы турда «[[Астон Вилла]]ға<nowiki/>» жол беріп, үшінші орынға түсіп қалды. Ойыннан соң «Астон Вилла» ойыншысы Алек Ликтің айтуынша, Билли Мередит оған £10 төлеуін сұрған, одан соң Комитеттің шешімімен Билли Мередит кінәлі деп танылып, бір жылға ойыннан шектелді<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/wales/northeast/guides/halloffame/sport/billy_meredith.shtml|title=Billy Meredith|work=BBC North Wales Sport|date=18.06.09|accessdate=2012-06-03|archiveurl=http://www.webcitation.org/68hmJReM3|archivedate=2012-06-26}}</ref>. Байымдауынша, «Манчестер Сити» әр ойыншыға £4 төлеп отырған, және клубта бұл ісі үшін айыппұл алды. Билли Мередит кейін ақталып, өз пікірін білдірді:<blockquote>'''''«Манчестер Ситидің» құпиялығы неде? Бұны мен жәй ғана ереже бұзушылық деп санаймын, 4 фунт стерлингті бізде ешқандай ойыншы алмайды.»'''''</blockquote><blockquote>''© Билли Мередит''</blockquote>Қауымдастық клубқа тексеріс жүргізіп, клубтан қаржылай ереже бұзушылық тапты. «Манчестер Ситидің» бас бапкері Том Мейли өмір бойына футболдағы қызметтерден шеттетілді, ал «Ситиге» £900<ref>http://www.historicalkits.co.uk/Manchester_City/Manchester_City.htm</ref> көлемінде айыппұл салынды. Және де «Ситидің» бірдей 17 футболшысы [[1907 жыл|1907]] жылдың [[қаңтар]]ына дейін футболдан шеттетілді. Сосын, «Сити» айыппұлдан толықтай құтылу үшін өз ойыншыларын сатуға тура келді. Осы мүмкіндікті пайдаланып, «[[Манчестер Юнайтед]]<nowiki/>» менеджері Эрнест Мангнэлл £500-ге Билли Мередитті және де онымен қоса Герберт Берджесс, Сэнди Тернбулл, Джимми Бэннистерді сатып алды. 1907/08 маусымында «[[Манчестер Юнайтед]]<nowiki/>» осы ойыншылардың арқасында ел біріншілігін жеңіп алды.
[[1920 жыл|1920]] жылы «Манчестер Сити» ойын алаңына Георг V қонақ болды. Бұл жағдай «Сити» ойын алаңын [[Лондон]]да орналаспаған, [[V Георг|Георг V]] қонақ болған алғашқы ойын алаңы болды. Осы жылы қарашада «Сити» үшін қайғылы оқиға болды, [[1920 жыл|1920]] жылы [[қараша]]да «Гайд Роудтың» басты трибунасы өртке оранып, құрып кетті. «Манчестер Сити» басшылары кейін жаңа ойын алаңын іздеуге көшті. Басында «[[Манчестер Юнайтед]]тің<nowiki/>» ойын алыңы «[[Олд Траффорд]]ты<nowiki/>» жалдап алғысы келді, бірақ «[[Манчестер Юнайтед|Юнайтед]]<nowiki/>» «[[Олд Траффорд]]<nowiki/>» үшін көптеген ақша сұрап, бұл ақшаны «Манчестер Ситидің» қалтасы көтермегендіктен жалға алудан бас тартты<ref>James, ''Manchester: The Greatest City'', p480</ref>. Кейін амал болмағандықтан, «Сити» өзінің ойын алаңында, жөнделіп ештеңеге жарамай тұрғанына қарамастан үш жыл бойы осы алаңда ойнауға тура келді.<ref>James, ''Manchester: The Greatest City'', p104</ref> 1923/24 жылдары «Сити» «[[Мейн Роуд]]<nowiki/>» алаңында ойнай бастады, ал «Гайд Роуд» алаңын бөлшектеп сатып жіберді.<ref>Clayton, ''Everything under the blue moon'', p107</ref>[[File:Sculpture of Bert Trautmann.jpg|thumb|331x331px|Берт Траутманнға арналған мүсін]]
[[1926 жыл|1926]] жылы «Манчестер Сити» Англия Кубогінің жартылай финалына дейін барып, 5 ойында 31 гол соқты. Бірақ жартылай финалда «Болтон Уондерерстен» 1:0 есебімен жеңіліп, қалып қойды. Осы жылы «Сити» бірінші дивизонна ұшып кеткен болатын. Келесі жылы, жолы болып, екінші дивизонды бағындырып, бірінші дивизонға қайта оралды<ref>James, ''Manchester City — The Complete Record'', p. 116.</ref>.
[[1930 жыл|1930]] жылы «Сити» көтеріле бастады. Бас бапкері болып, бұрынғы «Манчестер Юнайтедтің» бас бапкері Мэтт Басби болды. Қақпашысы Фрэнк Свифт, шабуылшылары Фрэд Тилсон және капитаны Сэм Коуэн болды. 1933 жылы клуб Англия Кубогінің финалына дейін барып, Эвертоннан 0:3 есебімен жеңіліп қалды. Бірақ бұған қарамастан, 1934 жылы «Сити» тағы да финалға шықты. Осы жолы қуанышқа орай, «Портсмут» клубын 2:1 есебімен жеңіп, кубок иегері атанды. 28 минутта гол жіберіп алғанына қарамастан, Тилсон екі гол соғып, команданы алға шығарып жеңіс сыйлады. Капитаны Сэм Коуэн Англия Кубогінің үш финалына да қатысқан алғашқы ойыншы болды<ref>James, ''The Official Manchester City Hall of Fame'', p. 153.</ref>.
[[1937 жыл|1937]] жылы клуб тарихында алғаш рет Англия біріншілігінің чемпионы атанды. Бұл маусымда «Сити» 100-ден аса гол салды. Бірақ, келесі маусымда «Сити» бірінші дивизонмен қоштасты.<ref>http://www.rsssf.com/engpaul/FLA/1937-38.html</ref>
«Манчестер Сити» екінші дивизионда тек бір рет ойнап жетісті, өйткені бұдан кейін Екінші Дүниежүзілік Соғыс басталғанына байланысты, футбол тоқтатылған болатын.
Футбол жұмыс жасап бастағаннан кейін, «Ситиді» капитаны болған, Сэм Коуэн өз қолына алды. Ол бірінші матчын 3:0 есебімен жеңді, одан кейін клуб 19 ойын бойы жеңілмей келді. Бұның арқасында «Сити» Жоғарғы Лигага қайта оралды. Бірақ Сэм Коуэн, бизнес қызығушылықтарының кесірінен, жұмысынан босатылды.
[[1949 жыл|1949]] жылы «Сити» неміс қақпашысы [[Берт Траутманн]]ды өз қатарына қосты<ref>James, ''The Official Manchester City Hall of Fame'', p76</ref>. Бұл футболшы англиялық клубқа қосылғаннан кейін, жергілікті тұрғындар нацисттік Германиямен байланысы бар деп митингке шықты<ref>'England really can go all the way' http://blogs.guardian.co.uk/worldcup06/2006/06/07/england_really_can_go_all_the.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060626171653/http://blogs.guardian.co.uk/worldcup06/2006/06/07/england_really_can_go_all_the.html |date=2006-06-26 }}</ref>. Бір жағынан өздерінің клубының қақпасын қорғағаны үшін қолдаса, бір жағынан нацисттік Германия өкілі
болғандықтан күдіктенді.<ref>http://mcivta.com/players/old/trautmann.html</ref> [[2010 жыл|2010]] жылы<ref>Manchester City legend Bert Trautmann http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/news/2926741/Manchester-City-legend-Bert-Trautmann-Todays-Premiership-stars-couldnt-care-less.html</ref>:[[File:Don Revie statue.jpg|thumb|331x331px|Лидс қаласында орналасқан Дон Реви мүсіні]]<blockquote>'''''«Мен өз клубымды сүйемін, және қолдаймын.Мен «Ситидің бүкіл матчын қалдырмай көремін.Мен Англияға Германиямен ойнасада, жанкүйер боламын»'''''</blockquote><blockquote>''© Берт Траутманн''</blockquote>
=== ХХ ғасырдың ортасы ===
«Реви жоспарын» пайдаланып, «Сити» 50-інші жылдары аса қатты өнер көрсете алмады. Аса керемет өнер көрсетті деп, тек 1955 жылды айтуға болады. Өйткені бұл жылы Англия Кубогінің финалына шықты. Бірақ «Ньюкаслдан» 1:3 есебімен жеңіліс тапты.
[[1956 жыл|1956]] жылдың [[5 мамыр]]ында 22 жылдан соң Англия Кубогын жеңіп алды. Жүз мың адам сыятын «Уэмблиде» «Манчестер Сити» «Бирмингем Ситимен» кездесіп, алғашқы голын 3-інші минутта салды, алғашқы голды Дон Реви салды. 12 минут өткен соң «Бирмингем» Ноэль Кинси көмегімен есепті теңестірді<ref>Birmingham soon behind but Kinsey quick to equalise
Birmingham Mail 5 May 1 бет ;Final edition
</ref>. «Сити» 62-інші минутта алға шықты, есеп 2:1. Голды салуға ат салысқандар болып, Кен Бернс, Бобби Джонстон және Джек Дайсон саналды<ref>{{cite book|last=James|first=Gary|title=Manchester – A Football History|publisher=James Ward|location=Halifax|year=2008|isbn=978-0-9558127-0-5|page=122}}</ref>. 64-інші минутта Берт Траутманнды мойынын ауыртып алғанына қарамастан, Дайсонға пас беріп, кейін Джонстон гол салып шабуыл иесі атанды<ref>{{cite book|last=Ward|first=Andrew|title=The Manchester City Story|publisher=Breedon|location=Derby|year=1984|isbn=0-907969-05-4|page=49}}</ref>. Осымен есеп 3:1 болып кубок иегерлері атанды.<ref>Rowlands, ''Trautmann: The Biography'', p. 179.</ref>
«Манчестер Сити» кезеңі 60-70 жылдардың соңына қарай өркендей бастады. Бұл кездері команды Джо Мерсер қолға алды. Джо Мерсер команданы қолға алып Жоғарғы Лигага шығарған болатын. Мерсер «Сити» қатарына Джордж Хеслоп, Майк Саммерби, Колин Белл, Тони Бук, Фрэнсис Ли, жас Джо Корриган есімді ойыншыларды қосты. Бұл ойыншыларын команданы алға сүйреді.
Кейін Мерсер, 34 жылдан кейінгі, [[1968 жыл|1968]] жылы, Джордж Бест есімді атақты шабуылшысы бар<ref>{{cite book|last=Goldstone|first=Phil|coauthors=Saffer, David|title=Manchester City Champions 1967/68|publisher=Tempus|location=Stroud|year=2005|isbn=978-0-7524-3611-1}}</ref> «Манчестер Юнайтедті» екі ұпай артта қалдырып, Англия чемпионы атанды. [[1969 жыл|1969]] жылдың [[26 сәуір]]інде Нил Янгтың голының арқасында «Лестер Ситиді» жеңіп, «Сити» тарихындағы төртінші Англия Кубогын жеңіп алды<ref>{{cite book|last=Penney|first=Ian|title=Blue Heaven: Manchester City's Greatest Games|publisher=Mainstream|location=Edinburgh|year=1996|isbn=1-85158-872-8}}</ref>. [[1970 жыл|1970]] жылдың [[7 наурыз]]ында «Сити» тарихында алғаш рет Футбол Лигасының Кубогін жеңіп алды, финалдық матчта Мерсердің «Ситиі» «Вест Бромвич Албионның» бір голына екі голмен жауап қайтарған болатын. Голдардың авторы: Майк Дойл және Глин Пардо.<ref>{{cite book|last=McOwan|first=Gavin|title=The Essential History of West Bromwich Albion|publisher=Headline|year=2002|isbn=0-7553-1146-9|page=261}}</ref>
Сол жылы, «Сити» өте жоғарғы нәтиже көрсетіп Кубок Иегерлерінің Кубогын жеңіп алды. Венадағы финалда Польшаның клубы «Гурникті» 2:1 есебімен жеңді. «Сити» қатарынан голдарды Нил Янг және пенальтиден Фрэнсис Ли салған болатын<ref>''Paul Fitzpatrick.'' Lee Inspired by Vienna, The Guardian(30.04.70)</ref>. Джо Мерсер бұл ойыннан кейін<ref>''Paul Fitzpatrick.Mercer "happy", The Guardian(30.04.70)''</ref>: <blockquote>'''''«Нөсер жауын екінші таймда ойынды бұзды, бірақ біздің ойыншылар бұл кедергіге қарамастан керемет ойын көрсетіп, менің көңілімнен шықты»'''''</blockquote><blockquote>''© Джо Мерсер''</blockquote>Келесі жылы Джо Мерсер мен Мальколм Эллисон бірігіп тағы да, Кубок Иегерлерінің Кубогының жартылай финалына шықты. Бірақ «Ситидің» маңызды ойыншалыр жарақаттанып қалып, «Челсиден» 0:2 есебімен жеңіліп қалып, алдыңғы жылғы нәтижені қайталай алмады. Англия біріншілігінде «Сити» төртінші орында тұрып, соңына қарай алға жылжып, бас жүлдені иеленіп кетті. 1972 жылы, өкінішке орай, екі бапкердің арасы құлдилай бастады. Джо Мерсер «Ковентри Ситиді» жаттықтыруға кетіп қалды. Клуб президенті Питер Суолз<ref>Tossell, ''Big Mal'', p. 214.</ref>: <blockquote>'''''«Бізге Мальколм Эллисон мен Джо Мерсер арасындағы екеуін таңдау керек болды. Біз Мальколм Эллисонды таңдадық»'''''</blockquote><blockquote>''© Питер Суолз''</blockquote>Кейін Мальколм Эллисонде өз пікірін білдірді<ref>{{cite book|last=Penney|first=Ian|title=Manchester City: The Mercer-Allison Years|publisher=Breedon|year=2008|location=Derby|isbn=978-1-85983-608-8|page=176}}</ref>: <blockquote>'''''«Джо және мен керемет бапкерлік топ болдық. Мен ешқашан Джо Мерсермен бірге жұмыс атқарғаныма өкінген емеспін, және өкінбеймін де. Ол да осындай сезімде екенін білемін. Біз екеуміз керемет клубты құрдық. Мерсер-Эллисон атқарған жылдары «Сити» үшін ең керемет және есте қаларлықтай жылдар болады. Джоны тағы да өз орнында қалдырғанда, керемет болар еді. Ол да осылай айтатынына күмәнім жоқ.»'''''</blockquote><blockquote>''© Мальколм Эллисон''</blockquote>[[File:Joe Corrigan 20070922.jpg |thumb|284x284px|Джон Корриган, «Ситидің» көп жүлделі қақпашысы|солға]]Бірақ Мальколм Эллисон бапкерлік қызметте көп болмады. Өйткені ол 1972/73 жылдары «Ситиді» соңғы орындарда жетелеп жіберді. Клубы екінші дивизионға кетіп қалудан, тек жаңа бапкер Джонни Харт құтқарып қалды. Бірақ бұл бапкерде, өз жұмысында бола алмады. Маусым аяқтала сала бапкерлік орынды «Норвич Ситидің» бапкері Рон Саундерс басты. Бұл бапкердің көмегімен кубок жағында аса жақсы өнер көрсетсе, біріншілікте шамалы нәтиже көрсетті. Саундерсде өз орнында көп отыра алмады, 1974-1979 жылдар арасында «Ситидің» бұрынғы ойыншысы Тони Бук бапкерлік жағынан басқарды.
Бук команданы алға шығарып, және сол нәтижені сақтап қалуды мақсат тұтты<ref>http://www.sporting-heroes.net/football-heroes/displayhero_club.asp?HeroID=36461</ref>. 1973/74 маусымының соңғы турында «Сити», біріншілікте қалу үшін тек жеңіс керек болған «Манчестер Юнайтедпен» кездесті. 1:0 есебімен «Манчестер Сити» жеңіп, ел біріншілігінен көршілес клубты екінші дивизионға шығарып салды. Жалғыз голдың авторы Денис Лоу, бұл матч ол үшін аса ауыр болды. Өйткені Лоу «Манчестер Юнайтед» қатарында 11 жыл ойын көрсетті, ол голды соққаннан кейін қуанбады және ойын алаңынан көңілсіз кетті. Бұл Лоу үшін мансабындағы ең соңғы матч болды<ref>http://www.mirrorfootball.co.uk/archive/Manchester-United-0-1-Manchester-City-article80249.html</ref>.
Тони Бук кезінде «Манчестер Сити» жақсы команда болды. [[1976 жыл|1976]] жылдың 28 ақпанында «Ньюкасл» клубын 2:1 есебімен жеңіп, [[Лига Кубогы]] иегері атанса, [[1977 жыл|1977]] жылы «[[Ливерпуль (футбол клубы)|Ливерпульден]]<nowiki/>» бір ұпайға қалып қойып күміс жүлдеге ие болды. Және екі рет Лига Кубогының ширек-финалына барды, ал 1978/79 жылдары [[УЕФА]] Кубогының ширек-финалына дейін барды.
60-70 жылдардағы сәтті кезеңді 80-інші жылдардағы сәтті кезеңмен ауыстыруға болатыны сөзсіз. Мальколм Эллисон бапкерліктен босатылып, кейін қайтып келді. Бірақ Мальколмның кейінгі саясаты сәтсіз болды. Клубтан Эйс Хартфорд, [[Оуэн, Гари|Гари Оуэн]] и Питер Барнс сынды жұлдызды ойыншылар кетіп қалды. Кейін Стив Дейліді £1,5 миллион бағасына алып<ref>Тревор Фрэнсис: Погбаның бағасы бұл кезде, ойда жоқ еді. http://ukfootball.ru/transfers-1409.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120401231804/http://ukfootball.ru/transfers-1409.html |date=2012-04-01 }}</ref>, Англия біріншілігіндегі ең қымбат ойыншы атанды. Бірақ бұл «Ситиді» алға жетелей алмағандықтан, Эллисон 1980/81 маусымында қайтадан босатылды. Оның орнына Джон Бонд келді.<ref>http://www.guardian.co.uk/football/video/2009/sep/14/the-manager-football?intcmp=239</ref>
[[Джон Бондтың]] көмегімен, «Сити» «[[Ливерпуль (футбол клубы)|Ливерпульды]]<nowiki/>» 3:1 есебімен жеңіп, ел біріншілігінде 10-ыншы орында аяқтады. Бондтың саясатымен, көптеген нәтижелі ойыншылар «Сити» қатарын толықтырды. Құрамда жас ойыншылар көбейді. Осы қарқынмен «Сити» Англия Кубогының финалына шықты<ref>http://www.mcfc.co.uk/News/Club-news/2010/April/This-week-in-City-history-060410 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120717104231/http://www.mcfc.co.uk/News/Club-news/2010/April/This-week-in-City-history-060410 |date=2012-07-17 }}</ref>, бірақ финалда «[[Тоттенхэм Хотспур|Тоттенхэм]]<nowiki/>» «Ситиді» 3:2 есебімен жеңіп, басым түсті. Екі жылдан Бондта өз жұмысынан босатылды. Өйткені «Сити» ондыққа кіре алмады. Оның орнын Джон Бенсон басты.
Джон Бенсон тек бірінші дивизионнан ұшып кетуі ғана есте қалды, бірінші дивизионның соңғы турында жеңіске жеткенде қалуы мүмкін еді. Тіпті тең нәтижеде «Ситиді» бірінші дивизионда қалдырар еді. Бірақ Джон Бенсон «Ситиді» тек жеңіліске ғана лайық екенін көрсетті. Кейін Бенсонның орнын [[Билли Макнилл]] басты. Бұл бапкер «Ситиді» бірінші дивизионға қайта әкелді. Бірақ 1985/86 жылдары бірінші дивизионнан ұшып кетуіне сәл қалды, және 1986/87 жылдардағы маусымды әлсіз бастады. Оны «Сити» басшылары орнынан босатып, оның орнына [[Джимми Фриззеллді]] шақырды. «Сити» сол маусымда соңынан екінші орын алып, қайта екінші дивизионға кетіп қалды. Кейін екінші дивизиондағы «Ситиді» [[Фриззелл]] басқармады, «Ситиді» Мел Макхин қайтадан бірінші дивизионға әкеліп, қарашада сэр Алекс Фергюсон басқарған «[[Манчестер Юнайтед]]ті<nowiki/>» 5:1<ref>http://www.mirrorfootball.co.uk/archive/Manchester-City-5-1-Manchester-United-special-unseen-pictures-of-David-Oldfield-Trevor-Morley-Gary-Pallister-and-Co-article374005.html</ref> есебімен ойсырата жеңді, бірақ бұған қарамастан басшылар Мел Макхинді орнынан босатты. сэр [[Алекс Фергюсон]] сол матчтан соң:<blockquote>'''''«Бұл менің бапкерлік мансабымдағы ең ұятты есеп болды»'''''<ref>Manchester Derby Special: Sportsmail takes City and United on a trip down memory lane<nowiki/>http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-1175519/MANCHESTER-DERBY-SPECIAL-Sportsmail-takes-City-United-trip-memory-lane.html</ref></blockquote><blockquote>''© сэр Алекс Фергюсон''</blockquote>[[File:Franny Lee.jpg|thumb|314x314px|Фрэнсис Ли — «Ситидің» аңыз ойыншысы]][[1989 жыл|1989]] жылдың [[қараша]]сымен [[1990 жыл|1990]] жылдың [[қараша]]сы арасында «Ситиді» Ховард Кендалл басқарды. Бұл бапкер команданы алға жетелей алды. Ховард Кендалл «Эвертонға» кетіп қалды. Ол кеткеннен кейін ойыншы-бапкер Питер Рид бапкер болды. Ридтің екі маусымында «Сити» бесінші орыннан не төмен, не жоғары аяқтай алмады. Ал 1992/93 жылдарда тоғызыншы орынға түсіп қалып, [[Питер Рид]] орнынан кетті. Оның орнына [[Брайан Хортон]] келді. Ол «Ситимен» 16-ыншы орынға түсіп қалды
[[1994 жыл|1994]] жылы «Сити» , сәтсіз ойындарға қарамастан Хортонды команданың бапкері қылып қалдырды, бірақ 1994/95 маусымында 17 орын шынымен басшылардың көңілінен шықпады, және оны орнынан босатуға тура келді. Оның орнын «[[Саутгемптон]]<nowiki/>» клубының бұрынғы бапкері Алан Болл басты. Ол құрамды жасартқысы келіп, реформа өткізді. Құрамға [[Георгий Кинкладзе]] келіп, құрам жасара бастады. Бірақ 1995/96 жылдары «Сити» қайтадан бірінші дивизионға кетіп қалып, Болл орнынан босатылды. Стив Коппелл жаңа бапкер болып уақытша тағайындалды. Кейін клуб бапкері болып, [[Фил Нил]] тағайындалды. Бірақ ол 10 ойынның 7-еуінде жеңіліс тауып, «Ситиді» кестенің ортасына апарып тастады, кейін орнынан босатылды, орнына Джо Ройл келіп «Ситиді» екінші дивизионға кетіп қалудан құтқара алмай, екінші дивизионға кетіп қалды. Кейін Ройлдың сөзінде<ref>Маусым нәтижесі туралы. "Манчестер Сити"
http://fapl.ru/posts/9353/
</ref>:<blockquote>'''''«Ситиде жақсы-жақсы ойыншыларды алатын аса көп ақша болмады, сондықтан кәрі футболшылармен тегін агенттерді алу керек болды»'''''</blockquote><blockquote>''© Джо Ройл''</blockquote>«Ситидің» құлдырау кезеңінде президенттік мансапты [[Дэвид Бернстайн]] басты. Жаңа президент келгеннен кейін «Сити» 1998/99 жылдарынан кейін бірінші дивизионға қайта оралды. Келесі маусымда клуб Премьер-Лигаға келді. [[2000 жыл|2000]] жылдың жазында клуб қатарына жартылай қорғаушы Альф-Инге Холланд және Джор, қыста қатарға Ричард Данн мен Даррен Хакербиде қосылды. Шотландтық «Рейнджерстен<nowiki/>» Андрей Канчельскис жалға алынды.
[[2001 жыл|2001]] жылдың [[21 сәуір]]інде жанкүйерлер көтеріліп Джо Ройлды орнынан босатты<ref>Anger at Royle departure, BBC Sport, 21.05.01 2011-09-11
http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/m/man_city/1342563.stm
</ref>. Үш күннен кейін Англия ұлттық құрамасының бұрынғы бапкері Кевин Киган «Ситидің» жаңа бапкері болып тағайындалды.
=== XXI ғасырдың басы ===
[[File:Thaksin DOD 20050915 (crop).jpg|thumb|278x278px|Таксин Чиннават, «Ситидің» алғашқы азиаттық басшысы]]
[[2002 жыл|2002]] жылы «Манчестер Сити» Премьер-Лигаға қайта оралды. Маусым басында клуб көптеген жақсы ойыншыларды алды. «Қалалықтар» қатарын [[Петер Шмейхель]]<ref>Man City snap up Schmeichel, bbc.co.uk, 13.04.02, 2013-11-19
http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/a/aston_villa/1926287.stm
</ref> толықтыра бастады, одан соң қорғаушылар [[Сильвен Дистен]] мен [[Давид Соммей]] келді. Марк-Вивьен Фоэмен<ref>Africa: Cameroon's Foe Joins Manchester City, allafrica.com, 2013-11-19
http://allafrica.com/stories/200206200061.html
</ref> қоса, Висенте Матиас Вуосода<ref>Man City seal Vuoso deal
http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/m/man_city/2027491.stm
</ref> клуб қатарын толықтырды. Кейінірек «Пари Сен-Жермен» клубынан £17,5 миллион бағасына Николья Анелькада<ref>Manchester City officialise le transfert d'Anelka
http://www.sport.fr/football/manchester-city-officialise-le-transfert-d-anelka-22393.shtm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150610193926/http://www.sport.fr/football/manchester-city-officialise-le-transfert-d-anelka-22393.shtm |date=2015-06-10 }}</ref> келді. Қыстық трансферде — шабуылшы [[Робби Фаулер]]де қатарды толықтырды. Маусым нәтижесі бойынша, «Манчестер Сити» Премьер-Лигада тоғызыншы орын алып, 24 жылдан бері алғаш рет [[УЕФА Кубогы (кубок)|УЕФА Кубогының]] квалификациялық жарыс кезеңіне шықты.
[[2003 жыл|2003]] жыл «Манчестер Сити» үшін «Мейн Роудтағы» соңғы ойын болды, өйткені олар — «[[Сити оф Манчестер]]<nowiki/>» деп аталатын 48 мың көрермендік жаңа ойын алаңына көшті.
[[2007 жыл|2007]] жылы UK Sports Investments арқылы тайландты отбасынан шыққан бизнесмен Таиландтық бұрынгы премьер-министрі [[Таксин Чиннават]] $43 миллионға клубты сатып алды. Және ол клубты көркейтуге уәде берген болатын<ref>Таксин Чинават: «Келесі жылы "Манчестер Сити" ЧЛ-да ойнайтын болады» 21.03.08
http://www.voon.ru/news/75778
</ref>:<blockquote>'''''«Ең бірінші мақсат — ондыққа кіру, екіншісі — алтылыққа, ал үшінші мақсатымыз — [[УЕФА Чемпиондар Лигасы|УЕФА Чемпиондар лигасы]] үшін таласамыз»'''''</blockquote><blockquote>''© Таксин Чиннават''</blockquote>Жаңа басшылар «клубқа көптеген өзгерістер» енгізуді бастады. Ең алғашқы өзгеріс, [[2007 жыл|2007]] жылдың [[6 шілде]]сінде атақты швед бапкері [[Свен-Ёран Эрикссон]]мен үш жылға келісім-шартқа келді, және де ойыншылар Ведран Чорлукамен, Хавьер Гарридомен және Мартин Петров, Элано, Бенджани Мварувари, Валерия Божиновтармен келісім-шартқа келді. Бұл маусымда манчестерлік дербидің екеуінде де жеңіске жетті, бірақ соңғы турда «[[Мидлсбро]]ға<nowiki/>» 8:1 есебімен ойсырата жеңіліп, тоғызыншы орынға жайғасты. [[2008 жыл|2008]] жылдың [[2 маусым]]ында шведтік бапкерді жұмысынан босатты<ref>Эрикссон жұмысынан босатылды 02.06.08, futbol-1960.ru
http://futbol-1960.ru/england/news/36074.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080604110946/http://futbol-1960.ru/england/news/36074.html |date=2008-06-04 }}</ref>. Оның орнына уэльстік бапкер [[Марк Хьюз]]ды<ref>"Манчестер Ситидің" жаңа бапкері Марк Хьюз болды, 05.06.08
http://www.belta.by/ru/all_news/sport/i_231625.html
</ref> қойды.
[[2008 жыл|2008]] жылы «Манчестер Ситиді» сату жөніндегі, үш апталық Дубайда өткен келісімнен кейін, қаржылай көмек беретін [[Біріккен Араб Әмірліктері|БАӘ-лық]] топ Abu Dhabi United Group (ADUG), және оның басшысы [[Мансур ибн Зайд Аль Нахайян]] Чиннаваттан 90%-дық акциясын сатып алды, бір жылдан кейінде 10%-ын сатып алып, тәуелсіз басшысы атанды. Клубты сатып ала, алға мақсат қойды. Мақсаты — алпауыт клубтардың қатарына кіру болатын. Кейін Шейх Мансур айтуынша<ref>«Шейх Сити», 03.08.2010, chelsearus.com
http://chelsearus.com/1820-shejx-siti.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101121060349/http://chelsearus.com/1820-shejx-siti.html |date=2010-11-21 }}</ref>:<blockquote>'''''«Челси және Барселона секілді клубтармен бірдей болу үшін, құрамдағы 22 ойыншыны жаңарту керек. Ақша — мәселе емес. Бастысы, менің командамда 22 ойыншының барлығы жұлдызды ойыншы болуы керек, ал клуб онжылдықта алпауыт клубқа айналады»'''''</blockquote><blockquote>''© Шейх Мансур''</blockquote>Жаздық трансферде көптеген жақсы ойыншылар алынды. [[Пабло Сабалета]], [[Венсан Компани]], [[Таль Бен-Хаим]] және Глаубер секілді ойыншылар алынды, кейін «[[Челси (футбол клубы)|Челсиден]]<nowiki/>» [[Шон Райт-Филипс]] қайта оралды. Мәскеулік [[ЦСКА (футбол клубы, Мәскеу)|ЦСКА-дан]] £18 миллион бағасына бразилиялық шабуылшы Жо<ref>Жо "Манчестер Ситиге" келді, 02.07.2008, rusfootball.info
http://www.rusfootball.info/rss/1146040509-zho-pereshel-v-manchester-siti-za-18-mln.-funtov.html
</ref> келді. Қыстық трансферде нәтижелі қақпашы Шей Гивен келді және жас қақпашы Гуннар Нильсен, қорғаушы Уэйн Бридж, нәтижелі ойыншы Найджел де Йонг, екі шабуылшы — Крейг Беллами мен [[Робиньо]] қатарды толықтырды. [[Робиньо]] — «[[Реал Мадрид]]тен<nowiki/>» £32, 5 миллион бағасына келіп<ref>Робиньо "Манчестер Ситиге" келді. 02.09.2008 http://news.bigmir.net/sport/46780?bm_lang=ua</ref>, «Манчестер Сити» тарихындағы ең қымбат ойыншы атанды. Бұл маусымда, алдыңғы маусымға қарағанда «Сити» жақсы нәтиже көрсетті — 10-ыншы орын.
[[2009 жыл|2009]] жылы Марк Хьюз орнына басқа бапкер келеді деген жалған ақпараттар көп болды. Бірақ 2009/10 жылдардағы маусымды уэльстік бапкермен басталды. «Сити» өзінің трансферлік саясатын жалғастыра кетті. Жазда «[[Астон Вилла]]<nowiki/>» клубынан [[Стюарт Тейлор]] атты қақпашы келді, содан соң жартылай қорғаушы [[Гарет Барри,]] «[[Барселона (футбол клубы)|Барселона]]<nowiki/>» футбол клубынан [[Силвиньо]], «[[Арсенал (футбол клубы, Лондон)|Арсеналдан]]<nowiki/>» [[Коло Туре]] мен Эммануэль Адебайор, «Эвертоннан» £24 миллион бағасына орталық қорғаушы Джолеон Лескотт, «[[Манчестер Юнайтед]]тен<nowiki/>» [[Карлос Тевес]], «[[Блэкберн Роверс]]<nowiki/>» клубынан Роке Санта Круз келіп, «Манчестер Сити» ойыншылар қатары толықты.
[[2009 жыл|2009]] жылдың [[19 желтоқсан]]ында Марк Хьюз сәтсіз нәтижелері үшін бапкерлік қызметті босатты. Кейін Марк Хьюз өзінің бұл шешімге разы<ref>Марк Хьюз "Манчестер Ситидің" өткізіп жүрген саясатына разы емес, 20.12.09
http://www.dynamomania.com/news/98219-mark-hyuz-nedovolen-politikoy-rukovodstva-manchester-siti
</ref> емес екенін білдірді:<blockquote>'''''«Сандерлендпен кейінгі ойында, маған келісім-шарт ерте ажырады деп айтты. Маған БАҚ-та бұл туралы ескертпеді, мен бұндай шешімді мүлде күткен жоқпын. Көп ұзамай, жаңа бапкерде табыла қойды, бұл, менің кетуім маусым басында шешілгенін білдіріп отыр. Мен маусым басталмай тұрып, клуб басшысымен кездестім, және біз бірге мақсат қойдық — ел біріншілігінде алтыншы орын алу немесе 70 ұпай жинау. Бұны мақсат тұтуды мен ойыншыларға да айтып қойғанмын. Әрине, Манчестер Сити сабында әркім көбірек жақсы нәтиже көрсетіп, ел біріншілігін менімен бірге алғысы келіп, тура жолға түстік, бірақ күтпеген жерден мені жұмысымнан босатты»'''''</blockquote><blockquote>''© Марк Хьюз''</blockquote>Кейін бұған «Сити» президенті әл-Мүбарәк жауап қайтарды:<blockquote>'''''«Соңғы он бір ойында бар болғаны екі-ақ жеңіс. Бұл «Манчестер Сити» клубы үшін өте жеткіліксіз. Шейх Мансур мен басшылар кеңесі, алға деген ұмтылыс және ынтаны көріп тұрған жоқ.»'''''</blockquote><blockquote>''© Халдун әл-Мүбарәк''</blockquote>[[File:Roberto Mancini RED BULL STADIUM JERSEY NY.jpg |thumb|230x230px|Роберто Манчини мен Брайан Кидд — «Ситидің» қазіргі деңгейіне жол ашқандар|солға]]Марк Хьюз орнына итальяндық маман [[Роберто Манчини]] келді<ref>«Манчестер Сити» Хьюзды жіберіп, Манчиниды бапкер қылды. 19.12.09
http://www.sports.ru/football/56836797.html
</ref>.Және оның ассистенті болып [[Брайан Кидд]] тағайындалды. Қыста «Сити» ойыншылар қатарына [[Патрик Вьейра|Патрик Виейра]] мен жас ойыншы [[Адам Джонсон]] қосылды. [[Роберто Манчини|Манчинидың]] арқасында «Манчестер Сити» бесінші орын алып, [[УЕФА Еуропа Лигасы|Еуропа Лигасына]] жолдама алды.
[[2010 жыл|2010]] жылы жазда «Манчестер Сити» трансфер прессасының бас жұлдызы болды.«Сити» қатарын Александр Коларов(£20 миллион бағасына), Жером Боатенг(£11 миллион бағасына), Яя Туре(£26,4 миллион бағасына), Джеймс Милнер(£19,3 миллион бағасына), Давид Сильва(£25,3 миллион бағасына) және сол кездердің нәтижелі шабуылшыларының бірі болған Марио Балотелли(£26 миллион бағасына) келіп қатар толықты. «Сити» осы жылы өзінің қорғаушысы Силвиньомен қоштасты, өйткені ол өзінің ойыншы мансабын аяқтады. Және Хавьером Гарридо, жартылай қорғаушылар Мартин Петров және де [[Стивен Айрленд]], шабуылшылар Бенджани Мварувари, «[[Милан (футбол клубы)|Миланға]]<nowiki/>» кеткен Робиньо атты ойыншыларымен қош айтысты.
«Манчестер Сити» қыстық трансферлік терезеде көптеген футболшыны жалға жіберуі керек болды. Бұлардың қатарынад: Роке Санта Крус, Давид Гонсалес, Уэйн Бридж және Эммануэль Адебайор, «[[Реал Мадрид]]<nowiki/>» клубына кетті.
«Манчестер Сити» жағдайы күрт күшейе түсті. Қыста «қалалықтар» [[Босния және Герцеговина|Босния және Герецеговинаның]] нәтижелі шабуылшысы [[Эдин Джеко]]мен келісім-шартқа келді(£27 миллион бағасына). Жаңағы трансферлердің барлық бағасын қоса түскенде, шейх Мансур £1 миллиард көлемінде қаржы жіберген(бапкер мен ойыншылардың жалақысын қосқанда).<ref>Ман. Сити: миллиард үшін, 09.01.11
http://football.ua/england/news/117983.html
</ref>
[[2011 жыл|2011]] жылдың [[17 наурыз]]ында «Манчестер Сити» [[УЕФА Еуропа Лигасы|Еуропа Лигасының]] 1/8 финалында [[Динамо (футбол клубы, Киев)|киевтік Динамоға]] жол берді (қонақта 0:2 ұтылып, өз алаңында 0:1 ұтылып). [[11 мамыр]]да «[[Тоттенхэм Хотспур|Тоттенхэм]]<nowiki/>» клубын минималды есеппен жеңіп 1968/99 жылдардан бері алғаш рет УЕФА Чемпиондар Лигасына жолдама алды. «[[Тоттенхэм Хотспур|Тоттенхэммен]]<nowiki/>» өткен ойыннан кейін [[Манчини]]:<blockquote>'''''«Бүкіл команданы жеңіспен құттықтаймын. Осы маусымда жақсы өнер көрсеттік деп ойлаймын. Алдымызда әлі екі ойын бар, және бұл Ситиді үшінші орынға апарады деп үміттенемін. Бұл мен үшін ең маңызды да әсерлі сәттердің бірі. Біз бұл маусымда көп еңбек еттік және мен Манчестер Сити жанкүйерлерін құттықтаймын. Мүмкін емес ешнәрсе жоқ, және біз Арсенал клубын артта қалдырамыз деп үміттенемін»'''''</blockquote><blockquote>''© Роберто Манчини''</blockquote>Сонан соң, Манчинидің арманы орындалған болатын. «Сити» екі ойында алты ұпай алып, 22 мамыр күні «Манчестер Сити» Англия Премьер-Лигасында күміс жүлдегер атанған, лондондық «[[Челси (футбол клубы)|Челсимен»]] бірдей ұпай жинады, бірақта голдар айырмашылығымен «Манчестер Сити» үшінші орынға жайғасты. Және бұл нәтиже квалификациялық жарыссыз, тікелей УЕФА Чемпиондар Лигасының топтық кезеңіне жолдама алды. Бұл жүлдемен қоса, ең үздік бомбардир атанған «Сити» ойыншысы [[Карлос Тевес]] «[[Манчестер Юнайтед]]<nowiki/>» шабуылшысы [[Димитр Бербатов]]пен бірдей атанды. «Манчестер Сити» қақпашысы — [[Джо Харт]], «[[Алтын қолғап]]<nowiki/>» атағын жеңіп алды. Англия қақпашысы 17 ойын өз қақпасына гол жібермеген.
«Манчестер Сити» үшін сол кезде Англия Кубогын «[[Сток Сити]]ден<nowiki/>» жеңіп алу үлкен нәтиже болды. Бұл жүлдені 1976 жылдан бері алғаш рет жеңіп отыр. [[Роберто Манчини]] ойыннан кейін:<blockquote>'''''«Тек бірнәрсе айта аламын, мен өз жанкүйерлерім үшін ризамын. Көп жылдар бері, бұл кубокты жеңе алмай келдік. Біз бүгін жақсы қорғандық деп айта алмаймын. Бізге әлі де күшею қажет, бірақ бұған қарамастан, біз өте бақыттымыз. Біз Манчестер Ситидың жаңа тарихын бастадық. Бұл әлі басы ғана»'''''</blockquote><blockquote>''© Роберто Манчини''</blockquote>2010/11 маусымы аяқталғаннан кейін [[Роберто Манчини]] [[Біріккен Араб Әмірліктері|БАӘ-де]] клуб басшысы Халдун әл-Мүбәрәкпен кездесті. Кездесуде итальяндық маман мен араб бизнесмені арасында, бюджетке көп қаржы бөлінетіні шешілді.
[[2011 жыл|2011]] жылы жазда екі атақты ойыншы «Сити» қатарына қосылды. Бұлар — [[Самир Насри]] және [[Серхио Агуэро]]. [[Серхио Агуэро]] — «Манчестер Ситиге» £38 миллион бағасына келіп, «Сити» тарихындағы ең қымбат ойыншы атанды. Бұлармен қоса «Сити» сабына, [[Гаэль Клиши]] мен [[Стефан Савич|Стеван Савич]] және [[Оуэн Харгривз]]те қосылды, румындық қақпашы Костел Пантилимион «[[Тимишоара]]<nowiki/>» клубына жалға алынды, бірақ кейіннен толықтай сатып алынды. Сол жылы командадан, Патрик Виейра ойыншы мансабын аяқтап, кейін клуб штабына кірді. [[2013 жыл|2013]] жылдың [[мамыр]]ында «Манчестер Сити» жас ойыншыларының командасын басқара бастады. Эммануэль Адебайор қайта басқа клубқа жалға кетті. Және де Шей Гивен, Жо, Крейг Беллами, Шон Райт-Филипс, [[Жером Боатенг]], [[Фелипе Кайседо]] және тағы да басқа жас футболшылар клубтан кетті.
[[2011 жыл|2011]] жылдың [[шілде]]сінде, клубтың ресми демеушісі [[Etihad Airways]] шешімімен «Сити оф Манчестер» атауы «[[Этихад Стэдиум]]<nowiki/>» деп өзгертілді. Etihad Airways пен «Манчестер Сити» он жылға серіктестік келісім-шартқа қол қойылды. Бұдан басқа Etihad Airways таңбасы, «Сити» жарнамаларында, ойын алаңының сыртында, шығыс Манчестерге Etihad Campus дүкенін салуға, және клуб жейдесінде белгіленетін болады. Кейбір мағлұматтарға сүйенсек, ойын алаңының атауын өзгерту £120 миллион бағасына шаққан.
«[[Этихад Стэдиум]]<nowiki/>дегі» алғашқы матчта «Сити» өзінің көршілесі «Манчестер Юнайтедпен» кездесіп, бірінші таймда 2:0 есебімен жеңіп келіп, кейін 2:3 есебімен жеңіліп қалды. Бірақ «Сити» Премьер-Лигада сәтті бастады. 14 ойында 12 рет жеңіске жетіп, қалған екі «[[Фулхэм (футбол клубы)|Фулхэм]]<nowiki/>» мен «[[Ливерпуль (футбол клубы)|Ливерпуль]]<nowiki/>» клубтарымен тең ойнады. 9 турда «Манчестер Сити» өзінің көршілестері «Манчестер Юнайтедті 6:1<ref>"МЮ" өзінің көршілесінен алты гол өткізіп алды. 23.10.11
http://www.lenta.ru/news/2011/10/23/mucity/
</ref> есебімен ойсырата жеңіп, «Сити» үшін «Олд Траффордтағы» 56 жылдан бергі алғашқы ірі есепті тіркеді.<ref>"Манчестер Сити" "Олд Траффордта" соңғы 56 жылда алғаш рет ірі есеппен жеңді. 23.10.11
http://news.sport-express.ru/2011-10-23/470932/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111025202348/http://news.sport-express.ru/2011-10-23/470932/ |date=2011-10-25 }}</ref> Ойсырата жеңген ойыннан кейін [[Роберто Манчини]]:<blockquote>'''''«Маусым өте ұзақ, және біз әрбір үш күн сайын ойын көрсетеміз, сондықтан әрбір ойын бара-бара қиындай бастайды. Біз Тоттенхэм және Болтон клубтарына қарсы жақсы нәтиже көрсеттік, бірақ мен бұл ойынды аса ерекше деп белгілеймін — біз Манчестер Юнайтед атты алпауыт клубты жеңдік. Бірақ біз бұл ойында тек үш ұпай алдық қой — ал алты голға келсек, бізге сол алты гол үшін ешкім алты ұпай бермейді. Бұл жәй ғана ойын, және мен, Манчестер Юнайтед әлі де бізден мықтырақ деп ойлаймын. Біз олардан мықты болуымыз үшін, Премьер-Лиганы жеңіп алуымыз керек. Сонда ғана барлығы өзгере бастайды деп сенемін, бірақ әзірше Манчестер Юнайтед бізден әлдеқайда мықтырақ. Әрине, мен Манчестер Юнайтед клубын ойсырата жеңгенімізге қуаныштымын. Барлық команда Олд Траффордта жеңе бермейді, сондықтан бұл ойын біз үшін маңызды да есте қалатын ойын — бастысы ірі нәтиже емес, бастысы біз олардың алаңында жеңіс таптық. Бұл матч жанкүйерлеріміз үшін тарихи матч. Голдар тек біздің алға шығуымызға және лигада көмек көрсете алады. Мен үш ұпайды алғанымызға қуаныштымын, бірақ, бізге әлдеқайда мықтырақ болуымыз үшін, және кестенің алғашқы орындарында қалуымыз үшін, бізге тынбай еңбек етуіміз керек, сонда ғана біз күшейе түсеміз»'''''</blockquote><blockquote>''© Роберто Манчини''</blockquote>
[[Сурет:ManchesterCityFC League Performance.svg|нобай|409x409 нүкте|Футбол лигасындағы «'''Ситидің'''» жыл сайынғы орындарының кестесі]]
«Сити» үшін алғашқы жеңіліс он бесінші турда тіркелді. [[2011 жыл|2011]] жылдың [[12 желтоқсан]]ында [[Андре Виллаш-Боаш]]тың командасы «[[Челси (футбол клубы)|Челсиден]]<nowiki/>» 1:2 есебімен жеңіліп қалды. Бірінші голды екінші минутта Марио Балотелли салғанымен, кейін «[[Челси (футбол клубы)|Челси]]<nowiki/>» екі голмен жауап қайтарып «Ситиден» басым түсті.<ref>"Челси" чемпиондық таласта. 13.12.11
http://football.sport-express.ru/reviews/18460/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120107222207/http://football.sport-express.ru/reviews/18460 |date=2012-01-07 }}</ref>
«[[Челси (футбол клубы)|Челсиден]]<nowiki/>» жеңілгеннен кейін, «Сити» УЕФА Чемпиондар Лигасында сәтсіздікке ұшырады. Топтық кезеңінде «[[Бавария (футбол клубы)|Бавария]]<nowiki/>» клубын 2:0 есебімен жеңгенімен<ref>"Сити" плей-офф құлттанған есігінің қасында. 07.12.11
http://ru.uefa.com/uefachampionsleague/season=2012/matches/round=2000263/match=2007657/postmatch/report/index.html
</ref>, «Сити» «Бавария» мен «[[Наполи]]ден<nowiki/>» кейін үшінші орынға ие болып, регламент бойынша, [[УЕФА Еуропа Лигасы|Еуропа Лигасына]] кетіп қалды.
Еуропа Лигасының 1/16 финалында, португалиялық «[[Порту (футбол клубы)|Портумен]]<nowiki/>» кездесіп, қонақта 2:1 есебімен жеңіп, ал өз алаңында 4:0 есебімен артта қалдырды. Кейін, 1/8 финалда басқа португалиялық клуб «[[Спортинг Лиссабон|Спортингпен]]<nowiki/>» кездесіп, қонақта 0:1<ref>"Сити" үшін жаман хабар. 08.03.12
http://ru.uefa.com/uefaeuropaleague/season=2012/matches/round=2000274/match=2007453/postmatch/report/index.html
</ref> есебімен жеңілді. Ал, өз алаңында 3:2 есебімен жеңгенімен келесі кезеңге өте алмады. Өйткені, ереже бойынша, өз алаңында гол өткізбеген клуб қана келесі кезеңге жолдама ала алады.
Ойыннан кейін «[[Спортинг Лиссабон|Спортинг]]<nowiki/>» бас бапкері [[Са Пинту]] айтуынан<ref>Са Пинту: "Спортинг" жақсы үмітпен жеңді. 16.03.12
http://www.championat.com/football/news-1117932-sa-pintu-sporting-pobedil-blagodarja-igrovoj-discipline-i-vere-v-uspekh.html
</ref>:<blockquote>'''''«Манчестер Сити құрамы өте мықты, бұл клубтың әрбір ойыншысы нәтижелі болып келеді. Бірақ Спортинг үлкен сенім мен және тынбай еңбек еткеніне орай жеңіске жетіп, келесі кезеңге өтті.»'''''</blockquote><blockquote>''© Са Пинту''</blockquote>[[File:Aguero sending photos - Premier League parade 2011-12.jpg|thumb|314x314px|Серхио Агуэро, 2011/12-дегі чемпиондығында]]
Ел кубоктарында, «Сити» жақсы нәтиже көрсете алмады. Бірінші кубокта, 1/32 финалында өзінің көршілестері «[[Манчестер Юнайтед]]тен<nowiki/>» 3:2 есебімен жеңіліп, ары қарай жалғастыра алмады<ref>"Манчестер Юнайтед" "Манчестер Ситиді" Англия Кубогынан теуіп шығарды. 09.01.12
http://www.topnews.ru/news_id_47499.html
</ref>. Ал екінші кубокта, әрине, Лига Кубогында, жартылай финалға дейін барып, «[[Ливерпуль (футбол клубы)|Ливерпуль]]<nowiki/>» футбол клубынан өте алмады(қонақта 0:1 есебімен жеңілсе, өз алаңында 2:2 есебімен тең нәтиже көрсетті).
Ал Премьер-Лигада ұзақ уақыт бойы алғашқы орынды бермей келе жатты, бірақ кейін «[[Суонси Сити]]ден<nowiki/>» минималды есеппен жеңіліп, «[[Манчестер Юнайтед]]ті<nowiki/>» алдына жіберіп алды. Келесі турда «[[Челси (футбол клубы)|Челсиге]]<nowiki/>» қарсы ойында 2:1 есебімен жеңді. Кейін «Сити», «Сток Сити» және «Сандерленд» клубтарымен тең ойын көрсетті, ал 8 сәуірде лондондық «Арсеналға» 0:1 есебімен есе жіберіп алды. Бұл сәтсіздіктерден кейін «[[Манчестер Юнайтед]]<nowiki/>» 8 ұпаймен алға ұзап кеткен болатын. Бірақ «Сити», қуанышқа орай, алты ойын қатарынан жеңіске жетті, ішінде алғашқы орында тұрған «[[Манчестер Юнайтед]]те<nowiki/>» болды. Соңғы турға келгенде «Манчестер Сити», өзінің көршілес клубынан екі ұпай алға ұзады.Соңғы ойын «Куинз Парк Рейнджерске» қарсы ойын болатын. Бұл ойынның бірінші таймында «Сити» 1:2 есебімен жеңіліп жатты. Бірақ соңғы минуттардағы, [[Эдин Джеко]] мен [[Серхио Агуэро]] салған голдар, тарихты шыр айналдырды. Бұл голдардан кейн «Сити» «Куинз Парк Рейнджерстен» 1:2 жеңіліп жатып, 3:2 есебімен алға шығып кетіп, бұны қоя тұрғанда кесте «Манчестер Юнайтедті» артта қалдырып 89 ұпаймен, 44 жылдан бергі алғашқы Англия біріншілігін жеңіп алды. Үздік ойыншы болып — [[Венсан Компани]] атанды. Клуб басшысы Халдун әл-Мүбәрәк кейіннен, өз пікірін білдірді<ref>Халдун әл-Мубарак: Ескі "Манчестер Сити" ежелде қалды. 15.05.12
http://terrikon.com/posts/119489
</ref>:[[File:Vincent Kompany holds up the Premier League trophy 2012.jpg|thumb|315x315px|Команда капитаны Венсан Компани АПЛ кубогымен]]<blockquote>'''''«Жанкүйерлер бұл сәтті 44 жыл күтті, міне, 44 жылдан кейін алғашқы ел біріншілігінің чемпионы болдық, клуб кезінде жүлдесіз болды, жүлдеге қол жеткізе алмай жүрді. Кезіндегі «Сити» дымға қауқарсыз болған болатын. Енді бұл қауқарсыз «Ситиді» ұмытайық, бұрынғы нәрсе өтті де кетті. Енді көзімізді ашып, жаңа тарихтың бетін жазып бастайық. Бұл жүлде соңғы емес, әлі біз көптеген шыңдарды, бірге бағындыратын боламыз'''''</blockquote><blockquote>''© Халдун әл-Мүбәрәк''</blockquote>[[2012 жыл|2012]] жылдың басында [[Роберто Манчини]] «Манчестер Сити» клубымен, бес жылға келісім-шартқа отырғаны белгілі болды. Кейіннен, бұл итальяндық маманның жалақысы да белгілі. Жылдық жалақысы £7 миллионды құрады. Бұның алдында, [[Роберто Манчини]] Ресей футбол құрамасының бапкері болуы мүмкін деген ақпараттар да шықты.
[[2012 жыл|2012]] жылдың [[мамыр]] айында, уэльстік [[Гарет Бейл]]ді және белгиялық футболды [[Эден Азар]]ды, сонымен қатар Премьер-Лиганың [[Футболдан Англия чемпионаты 2011/2012|2011/12 маусымында]], лондондық «[[Арсенал (футбол клубы, Лондон)|Арсенал]]<nowiki/>» сабында үздік бомбардир атанған [[Робин ван Перси]]ді өз қатарларына қосу мүмкін болған. Бірақ, [[Гарет Бейл]] «[[Тоттенхэм Хотспур|Тоттенхэм]]<nowiki/>» клубымен келісім-шартын ұзартса, [[Эден Азар]] «[[Челси (футбол клубы)|Челси]]<nowiki/>» сабына қосылды, ал [[Робин ван Перси]], өзінің көршілестері «[[Манчестер Юнайтед]]<nowiki/>» клубына қосылған болатын. «Манчестер Сити» бұлардың орнына, қақпашы [[Ричард Райт]]ты өз қатарларына қосты. Және де бұнымес қоса, қорғаушы Матия Настасич пен Майконды, «[[Бенфика]]<nowiki/>» клубының қорғаушысы [[Хави Гарсия]]ны, «[[Эвертон (футбол клубы)|Эвертон]]<nowiki/>» клубынан Джек Родуэллді, «Суонсидің» шабуылшысы Скотт Синклерді өз саптарына қоса алды. «Барселона» футбол клубының бұрынғы топ-менеджері Феррано Сориано, «Ситидің» директоры болды. Клуб қатарынан, Грег Каннингем, Стефан Савич, Ахмед Бенали, Гай Ассулин, Владимир Вайсс, Адам Джонсон, Найджел де Йонг және де Эммануэль Адебайор басқа клубқа кетті, ал Уэйн Бридж, Дедрик Боята, Мұхаммед Әбу, Омар Элабделлауи, Гарри Банн және Роке Санта Круз жалға кетті. Стюарт Тейлор мен Оуэн Харгривз тегін агент атанды.
[[2012 жыл|2012]] жылдың [[12 тамыз]]ында, «Манчестер Сити» «[[Челси (футбол клубы)|Челси]]<nowiki/>» клубын 3:2 есебімен ұтып, Англия Суперкубогын жеңіп алды. Бірінші болып, голды «[[Челси (футбол клубы)|Челси]]<nowiki/>» қатарынан [[Фернандо Торрес]] салып, командасын алға шығарса, екінші таймда «Сити» қатарынан [[Яя Туре]], [[Карлос Тевес]] және [[Самир Насри]] көзге көрініп команданы 3:1 есебімен алға шығара алды, ойын соңына қарай «[[Челси (футбол клубы)|Челси]]<nowiki/>» есепті қысқарта алды, бірақ соңы жеңіс «Сити» қарамағында қалып, «Қалалықтар» кубок иегері атанды.
[[Футболдан Англия чемпионаты 2012/2013|2012/13 маусымының]] басында, букмекерлік конторлар «Манчестер Ситиді» Премьер-Лига чемпионы болуға басты үміткер атады<ref>Букмекерлер «Манчестер Ситиді» АПЛ-дың 2012/13 маусымында чемпиондыққа басты үміткер атады. 18.08.12
http://www.sports.ru/football/142775111.html
</ref>, бірақ «Манчестер Сити» бас бапкері Роберто Манчини, өзінің көршілестері «Манчестер Юнайтедті» басты үміткер атады.<ref>Роберто Манчини: "МЮ" - чемпион болуға басты үміткер". 18.08.12
http://news.sport-express.ru/2012-08-18/529295/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140821033143/http://news.sport-express.ru/2012-08-18/529295/ |date=2014-08-21 }}</ref>
2012/13 маусымының күзінде «Манчестер Сити» сәтсіздіктерге жолықты. [[2012 жыл|2012]] жылдың [[25 қыркүйек|25 қырқүйегінде]] Лига Кубогының 1/16 финалында «Манчестер Сити» «Астон Вилла» клубынан 2:4 есебімен жеңіліп қалды<ref>«Қасқырлар» жемтіксіз қалды. 26.09.12
http://www.gazeta.ru/sport/2012/09/26/a_4788253.shtml
</ref>. УЕФА Чемпиондар Лигасының топтық кезеңінде 3 рет жеңіліс тауып және 3 рет тең нәтиже көрсетіп, жақсырақ нәтиже көрсете алмай, «[[Боруссия Дортмунд]]<nowiki/>», «[[Реал Мадрид]]<nowiki/>» және амстердамдық «[[Аякс (футбол клубы, Амстердам)|Аякс]]<nowiki/>» клубтарынан кейін, 3 ұпаймен, соңғы орын алып, жарыспен қоштасты<ref>"Манчестер Сити" Чемпиондар Лигасымен қоштасты. 05.12.12
http://www.dni.ru/sport/2012/12/5/244696.html
</ref>. Премьер-Лигадағы алғашқы жеңілісін, [[2012 жыл|2012]] жылдың [[9 желтоқсан]]ында өзінің көршілестері «[[Манчестер Юнайтед]]пен<nowiki/>» кездескенде 2:3 есебімен жеңіліп, сол кезде тапты. Сол кезден кейін, «Манчестер Сити» 9 жеңіс, 6 тең ойын және 1 жеңіліспен екінші орынға тұрақтады. Сол жеңілістен кейін, [[26 желтоқсан]]да, «Сандерлендтен» 0:1 есебімен жеңіліп, екінші жеңілісін алды. Осыдан кейін «Сити» жеңілмей, [[2013 жыл|2013]] жылдың 1[[3 қаңтар]]ында, лондондық «[[Арсенал (футбол клубы, Лондон)|Арсеналды]]<nowiki/>» 2:0 есебімен жеңіп, жеңіс сериясын бастады. Қыстық трансферде, Гуннар Нильсен<ref>Гуннар Нильсен "Манчестер Ситиден кетті". 22.12.12
http://faroesoccer.3dn.ru/publ/ostalnoe/transfery/gunnar_nilsen_pokidaet_quot_manchester_siti_quot/33-1-0-262
</ref>, Майкл Джонсон, және «[[Милан (футбол клубы)|Милан]]<nowiki/>» клубына €20 миллион бағасына [[Марио Балотелли]] атты үш ойыншы команда қатарынан кетті.[[File:Song Balotelli.jpg|thumb|Марио Балотелли, «Сити» сабында|304x304 нүкте|солға]]2012/13 маусымның екінші бөлігінде «Сити» 4-ақ жеңіліс алып, өзінің көршілестері «Манчестер Юнайтедті» 2:1 есебімен жеңіп, өш бере алса да, «Сити» «Манчестер Юнайтедтен» 11 ұпайға қалып қойып, Англия Премьер-Лигасының екінші орынында аяқтады.
Бұдан басқа, «Сити» Лига Кубогында «Челсиді» жартылай финалда артта қалдыра алса да, шешуші кезеңде «[[Уиган Атлетик]]<nowiki/>» клубынан 1:0 есебімен жеңіліп, кубок иегері атана алмады. Соңында, «Сити» 2012/13 маусымында бірде-бір жүлде ала алмай, дымсыз қалды. Бұдан кейін, Роберто Манчиниді бапкерлік орнынан босатуға тура келді. Итальяндық маман орнына өзінің ассистенті Брайан Киддті уақытша қоя тұрды. Роберто Манчини кеткеннен кейін, жолақ алып, ол жолаққа «Манчестер Сити» жанкүйерлерімен қоштасу үшін: «Үш ұмытылмас жыл..Сау бол!» деп жазып, қоштасуын білдіріп кетті. Кейін «Манчестер Юнайтедтің» бас бапкері [[Алекс Фергюсон|сэр Алекс Фергюсон]], итальяндық маманның жұмысынан босатқанына қарсылығын, мынадай пікірмен білдірді:<blockquote>'''''«Манчиниді жұмысынан босатпауға да болар еді.Өйткені, команданы УЕФА Чемпиондар Лигасына шығарды, ел біріншілігінде екінші орынды алып берді, ал алдыңғы жылы Ситиді ел біріншілігінде чемпион қылып және Англия Кубогын алып, бір емес, екі жүлде алып берді. Мен бұл итальяндық маманды жұмысынан кеткеніне басында таңғалдым, бірақ кейбір басшыларының сөзіне сүйенсек, барлығы дұрыс деп ойлаймын. Ал былай, Манчини бұндай түрмен клубтан кеткені дұрыс емес деп ойлаймын»'''''</blockquote><blockquote>''© сэр Алекс Фергюсон''</blockquote>Кейіннен, клуб директор Феррано Сориано да пікірін білдірді:<blockquote>'''''«Келесі маусым осы маусымнан да сәттірек болады деп ойлаймын. Қазір жоспарласақ, біз осы алдыңғы бес жылда бес трофей ұтуымыз да мүмкін. Келесі маусымда, біз ешқандай жүлде ала алмай, кейін, лезде екі жүлде алуымыз да әбден мүмкін»'''''</blockquote><blockquote>''© Феррано Сориано''</blockquote>[[File:Manuel Pellegrini 2013.jpg|thumb|236x236px|Мануэль Пеллегрини|солға]][[2013 жыл|2013]] жылдың [[14 маусым]]ында, «Сити» «[[Малага]]ның<nowiki/>» тренері, чилилік маман [[Мануэль Пеллегрини]]ді өздерінің бас бапкері қылды<ref>РЕСМИ: Пеллегрини "Манчестер Ситидің" жаңа бапкері. 14.06.13
http://www.soccer.ru/news/346613.shtml
</ref>. Ағылшындық БАҚ-тарға сенсек, «Сити» чилилік маманмен үш жылға келісім-шартқа отырып, жалақысы жылына £3,4 миллион бағасында болды. Жаңа бапкер келісімен, «Сити» жаздық трансферде жақсы ойыншылар ала білді, және команда қатарынан Райан Макгиверн, Жереми Элан, Майкон, [[Коло Туре]] және Уэйн Бридж атты ойыншылар кетті. Карим Рекик, [[Гарет Барри]], Абдул Разак басқа клубқа жалға кетті. Бұлармен қоса, командадан, Мұхаммед Әбу мен Скотт Синклерде кетіп қалды. Ал [[Карлос Тевес|Тевес]] «[[Ювентус]]<nowiki/>» клубына €9 миллион бағасына кетсе, Роке Санта Круз бен [[Роберто Манчини]]дің ұлы Филиппо тегін агент атанды. Сол жаздық трансферде, «Сити» қатарына 32-жастағы «[[Атлетико Мадрид|Атлетико]]<nowiki/>» клубының орталық қорғаушысы [[Мартин Демичелис|Мартин Демикелис]] және украиндық клуб «[[Шахтер (футбол клубы, Донецк)|Шахтер]]<nowiki/>» қатарынан Фернандиньо және де €25 миллион бағасына [[Стеван Йоветич]], испандықтар [[Хесус Навас]] пен [[Альваро Негредо]] толықты.
Мануэль Пеллегрини өз маусымын, орталықафрикадағы жарыстағы екі жеңіліспен бастады. ([[2013 жыл|2013]] жылдың [[14 шілде]] күні «[[Суперспорт Юнайтед]]<nowiki/>» клубынан 2:0 есебімен жеңілсе, кейін [[18 шілде]] күні «[[АмаЗулу]]<nowiki/>» клубынан 2:1 есебімен жеңілді). Бірақ бұл жарыста, «Ситиге» Пеллегрини бапкер болған жоқ, ол белгісіз жұмыстарымымен [[Чили]]ге кеткен болатын. Бапкерлік орнын өзінің көмекшілері ала тұрды<ref>Пеллегрини бір себептермен "Манчестер Ситиден" уақытша кете тұрды. 18.07.13
http://www.euro-football.ru/article/31/1002987138_pellegrini_pokinul_sbor_manchester_siti_po_semeynyim_prichinam
</ref>.
Чилилік маман «Ситиде» жүлделік жолын — [[Barclays Asia Trophy]] атты бейресми жүлдесін [[27 шілде]] күні [[Гонконг]]те жеңіп алды. Полуфиналда «[[Саут Чайн]]<nowiki/>» клубына қарсы ойнап, артта қалдырса, финалда «[[Сандерленд (футбол клубы)|Сандерленд]]<nowiki/>» клубын минималды есеппен жеңіп, өзінің алғашқы жүлдесін қолына алды. Екі ойында да [[Эдин Джеко]] көзге түсе алды<ref>«Сити» төменнен жоғарыға. 27.07.13
http://www.gazeta.ru/sport/2013/07/27/a_5512797.shtml
</ref>.
Жаздың соңына қарай, «Сити», [[Мюнхен]] қаласында өткен, Audi Cup атты жарысқа қатысты. Ол жарыста, «Манчестер Сити» «Милан» командасына бірінші таймның өзінде, 5:0 есебімен ойсырата ұтып жатты, бірақ итальяндық клубта, қарап қалмай, бірінші таймның соңына дейін үш гол салып, ойынның тағдырын бірінші таймда шешіп тастады. Бұл ойында, «Сити» сабынан, [[Давид Сильва]], Майка Ричардс, Александар Коларов және [[Эдин Джеко]] екі гол салып, ірі есеппен жеңуге ат салысты. 5:3 есебімен, «Миланды» артта қалдырып, Audi Cup жарысының финалына шықты. Бірақ финалдық ойында, жарыс мекенінің иесі, мюнхендік «Бавариядан» 1:2 есебімен жеңіліп қалған болатын. «Сити» сабынан жалғыз голды, 61-інші минутта испандық Альваро Негредо салды.
Чилилік бапкер Пеллегрини 19 тамыз күні «Ньюкасл» клубына қарсы, Англия Премьер-Лигасының бірінші турында өзінің ресми ойынын өткізді. Ол ойында, [[Давид Сильва]] ойынның басында(6-ыншы минутта) лезде гол сала білді. Кейін 20-сыншы минуттарда [[Серхио Агуэро]] есеп айырмасын ұзарта алды. Кейінірек, екінші таймда, [[Яя Туре]] мен [[Самир Насри]] бір-бір голдан салып, 4:0 есебімен доп айырмасын күшейтті. Ірі есептен кейін, Пеллегрини:<blockquote>'''''«Мен, бұл ойында жеңгенімізге өте қуаныштымын. Қуаныш, тек жеңістерді емес, команданы күшейтуді де шақыртады. Біз үшін, бұл екі жағдайда маңыздырақ. Ойыншылар бұл ойында, қалағанынша гол салды. Біз гол сала қоймай, қорғаныс жағынан да жақсы болдық, ал бұл біз үшін өте жақсы нәтиже»'''''</blockquote><blockquote>''© Мануэль Пеллегрини''</blockquote>Бұл жеңістен кейінгі ойында, «Сити» жақсы нәтиже көрсете алмады. [[25 тамыз]]да Англия Премьер-Лигасының екінші турында, жоғарғы лигаға жаңадан келген, «[[Кардифф Сити]]<nowiki/>» клубына 2:3 есебімен есе жіберіп алды. Бұл ойында, «Сити» жеңіс үшін таласпағандай болды. Өйткені, ойын соңына дейін 3:1 есебімен жеңіліп жатты. Кейін, ойын соңына қарай, Альваро Негредо доп айырмасын қысқарта алғанымен, есеп жағынан алға шығара алмады.<ref>Эдин мүлде көзге түспеді. 25.08.13
http://www.gazeta.ru/sport/2013/08/25/a_5605645.shtml
</ref>
Англия Премьер-Лигасының бесінші турында, «Сити», «манчестерлік дербиде», алдыңғы ойындағы тең нәтижеге қарамастан, өзінің көршілесін 4:1 есебімен жеңіп, кестеде төртінші орынға тұрақтады. [[Серхио Агуэро]] екі гол алып, [[Яя Туре]] мен [[Самир Насри]] бір-бір голдан салды, және 87-інші минутқа қарай, [[Уэйн Руни]] есепті үш доп айырмасына қысқарта алды.<ref>"Манчестер Сити" - "Манчестер Юнайтед" - 4:1: Мойес САФ-тың шаңында. 23.09.13
http://www.sport-express.ua/football/england/news/229687-manchester-siti-manchester-junajted-4-1-mojes-idet-po-stopam-fergjusona-premer-liga-5-tur.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131214031842/http://www.sport-express.ua/football/england/news/229687-manchester-siti-manchester-junajted-4-1-mojes-idet-po-stopam-fergjusona-premer-liga-5-tur.html |date=2013-12-14 }}</ref>
Мануэль Пеллегрини, [[УЕФА Чемпиондар Лигасы]]нда, «[[Бавария (футбол клубы)|Бавария]]<nowiki/>», «[[ЦСКА (футбол клубы, Мәскеу)|ЦСКА]]<nowiki/>», «[[Виктория (футбол клубы, Пльзень)|Виктория Пльзень]]<nowiki/>» клубтарымен бір топқа түсті. Бұл топта, «Сити», өзінің алғашқы ойынын чехиялық клубты 3:0 есебімен жеңіп, жақсы нәтижемен аяқтады. Бірақ, келесі ойында мюнхендік клуб «[[Бавария (футбол клубы)|Баварияға]]<nowiki/>» 3:1 есебімен есе жіберіп алды. «Сити» сабынан жалғыз голды, 79-ыншы минутта [[Серхио Агуэро]] салып екі доп айырмасына қысқартқан болатын. Үшінші команда, «[[ЦСКА (футбол клубы, Мәскеу)|ЦСКА]]<nowiki/>» клубымен ойындары, екі ойында да «Сити» мәскеулік клубты жеңе алды. Бірінші ойында, мәскеулік клуб сабынан Зоран Тошич ойын басында «[[ЦСКА (футбол клубы, Мәскеу)|ЦСКА]]<nowiki/>» клубын алға шығарған болатын, бірақ кейінірек, [[Серхио Агуэро]] есепті теңестіре алды. 42-інші минутқа қарай, тағы да [[Серхио Агуэро]], ағылшындық клубты алға шығарып, ойын тағдырын бірінші таймда шешіп тастады. Кейін, «Сити» өз алаңында, «[[ЦСКА (футбол клубы, Мәскеу)|ЦСКА]]<nowiki/>» клубын 5:2 есебімен жеңіп алды. Ойында, Альваро Негредо үш гол салып, [[Серхио Агуэро]] екі гол салды. Мәскеулік клубтан, [[Сейду Думбья|Сейду Думбия]] екі гол салды.
Осы ойындардан 2 жылдан кейін, [[2016 жыл|2016]] жылдың [[15 наурыз]]ында, Мануэль Пеллегрини, 1/8 финалда киевтік клуб «[[Динамо (футбол клубы, Киев)|Динамомен]]<nowiki/>» арпалыса алып, манчестерлік клубты, тарихында алғашқы рет ширек-финалға шығарған болатын. Кейін, ширек-финалда париждік «[[Пари Сен-Жермен]]<nowiki/>» клубымен қонақта 0:0 есебімен нәтижені тең ұстап, өз алаңында 1:0 есебімен [[Кевин Де Брёйне|Кевин Де Брюйне]] алға шығарып, сенсациялық оқиғаларды көбейтіп, өз тарихында бірінші рет [[УЕФА Чемпиондар Лигасы]]ның жартылай финалына шықты. Бірақ жартылай финалда, «[[Реал Мадрид]]<nowiki/>» клубынан, қонақта 1:0 есебімен жеңіліп, өз алаңында 0:0 есебімен тең ойнап, финалдық ойынға шыға алмаған болатын.
[[2016 жыл|2016]] жылдың [[1 ақпан]]ында «Манчестер Сити» өзінің болашақ бапкерін, уақытынан ерте таныстырды.<ref>Жаңа бапкер — Гвардиола. 1.02.16
<nowiki>http://alaman.kz</nowiki>
</ref> Манчестерлік клубтың жаңа бапкері болып — [[Хосеп Гвардиола]] атанды. [[Хосеп Гвардиола]] «Манчестер Сити» клубымен, жылына €20 миллион жалақысымен, үш жылға келісім-шартқа отырды. Және бұл бапкер, «Манчестер Ситиге» келіп, әлемдегі ең көп жалақы алатын бапкерлердің көшін бастады.Ол өзінің бейресми және алғашқы ойынын, 20 шілде күні өзінің, бұның алдында жаттықтырған клубы «[[Бавария (футбол клубы)|Баварияға]]<nowiki/>» бастады. Бұл ойында «Сити» мюнхендік клубтан 1:0 есебімен жеңілген болатын.
[[Сурет:Centre d'entraînement Manchester City 20-02-15.jpg|нобай|521x521 нүкте|Манчестер Сити 2014 жылы «Манчестер Сити» стадионына іргелес орналасқан Etihad кампусындағы жаңа кешеніне көшті]]
Ең алғашқы ресми ойынын, [[2016 жыл|2016]] жылдың [[13 тамыз]]ында Англия Премьер-Лигасының бірінші турында, «[[Сандерленд (футбол клубы)|Сандерленд]]<nowiki/>» клубына қарсы бастаған болатын. Бұл ойынын 2:1 есебін жеңіп, «Манчестер Ситиді» жаттықтырып бастағаннан бері алғашқы жеңісін алған болатын. Ойында, [[Серхио Агуэро]] 4-інші минутта гол соғып есеп айырмасын бір голға көбейтті. Кейіннен, қарсыластар сабынан Джермейн Дефо гол соғып есепті теңестірген болатын. Ойын соңына қарай, 87-інші минутта «[[Манчестер Юнайтед]]<nowiki/>» клубынан, «Сандерлендке» жалға келген Патрик Макнейр қателесіп, өз жағына(автогол) гол салдырып алды. Содан «Ситидің» жолы болып, жеңісті іліп әкеткен еді.
10 қыркүйек күні, «манчестерлік дерби» ойынында, «[[Олд Траффорд]]<nowiki/>» алаңында Хосеп Гвардиоланың командасы, 2:1 есебімен жеңіске жетті. 15-інші минутта [[Кевин Де Брёйне|Кевин Де Брюйне]] бірінші голды соғып, есепті ашқан болатын. Кейін, 20 минуттан кейін, 36-ыншы минутта, «Ситиден» шыққан шәкірт Келечи Ихеаначо есепті ұлғайта алды. Бірақ, 42-інші минутта [[Златан Ибрагимович]] гол соғып есепті бір гол айырмасына қысқартты. Бұдан кейін, көптеген мүмкіндіктер болғанымен, есеп осы күйінде қалды.
[[УЕФА Чемпиондар Лигасы]]нда, квалификациялық жарыстың төртінші кезеңінде, «Стяуа» клубымен бастап, бұл румындық клубты бірінші ойында, 5:0 есебімен ұтып, бір марқайып алған болатын. Екінші ойында, «Сити» өз алаңында қабылдап, 1:0 есебімен жеңіп топтық кезеңге шықты.Топтық кезеңде «Манчестер Сити», «[[Селтик]]<nowiki/>», «[[Барселона]]<nowiki/>» және менхенгладбахтық «Боруссиямен» бірге бір топқа түсті. Топта, алғашқы ойынын менхенгладбахтық «Боруссиямен» бастап, бұл немістік клубты 4:0 есебімен жеңген еді. Бұл ойында, [[Серхио Агуэро]] екі гол салып, [[Рахим Стерлинг]] пен Келечи Ихеаначо бір-бір голдан салып, «[[Барселона (футбол клубы)|Барселона]]<nowiki/>» клубының артынан ілескен болатын. Кейін, «[[Барселона (футбол клубы)|Барселона]]<nowiki/>» клубымен кездесіп, «Камп Ноу» алаңында 4:0 есебімен ұтылғанымен, өз алаңында 3:1 есебімен жеңді. Ал «Селтик» клубымен, өз алаңында да, қонақта да тең нәтижемен қайтты. Өз алаңында 1:1 есебімен аяқтаса, қонақта 3:3 есебімен теңесіп қалды. 2016 жылдың 12 желтоқсанында, [[Хосеп Гвардиола]] «Манчестер Ситиді» үш жыл қатарынан, 1/8 финалына шығарды. 1/8 финалда «Манчестер Ситидің» қарсыласы «[[Монако (футбол клубы)|Монако]]<nowiki/>» болды. 2017 жылдың 21 ақпанында, «Манчестер Сити» «[[Монако (футбол клубы)|Монако]]<nowiki/>» клубын, 5:3 есебімен ұтып, УЕФА Чемпиондар Лигасының ең нәтижелі бірінші ойыны болды. 26-ыншы минутта Рахим Стерлинг есеп ашты, кейін Радамель Фалькао мен Киллиан Мбаппе есепті 1:2 қылып, алға шығарды. Екінші таймның 58-інші минутында [[Серхио Агуэро]] есепті теңестірді, бірақ кейіннен бес минуттан Радамель Фалькао гол салып, есепті 2:3 қылып, ойынды қыздырған болатын. Уақыт өте келе «Сити» ойыншылары қарап қалмай, он минут ішінде есепті 5:3 қылды. Ат салысқандар болып, [[Серхио Агуэро]], Джон Стоунз және Лерой Сане атанды. Бұдан кейін, жауапты матч «Манчестер Сити», француздық клубтан 3:1 есебімен жеңіліп қалып, келесі кезеңге шыға алмады. «Сити» қатарынан жалғыз голды Лерой Сане салды.
[[Сурет:Taunton Holiday Inn - Ellisons WSM3.JPG|нобай|359x359 нүкте|Манчестер Сити клубының автобусы]]
23 сәуір күні, Англия Кубогының жартылай финалында «Сити» «[[Арсенал (футбол клубы, Лондон)|Арсенал]]<nowiki/>» клубына қарсы ойнады. «Манчестер Ситиді» 62-інші минутта [[Серхио Агуэро]] алға шығарғанымен, 71-інші минутта [[Начо Монреаль]] есепті теңестіріп, ойын соңында қосымша таймдар ойнатуға тура қылды. 101-інші минутта, [[Алексис Санчес]] «[[Арсенал (футбол клубы, Лондон)|Арсеналды]]<nowiki/>» алға шығарып, финалдық ойынға жолдама алып берді. Осымен, «Сити» жүлделерге деген мүмкіндерден айырылып қалды.
[[Хосеп Гвардиола]] 2016/17 маусымында, 21 мамырда «[[Уотфорд (футбол клубы)|Уотфорд]]<nowiki/>» клубын 5:0 есебімен жеңіп, «Манчестер Ситимен» Англия Премьер-Лигасының кестесінде, үшінші орында аяқтады. [[Кевин Де Брёйне|Кевин де Брюйне]] — 18 голдық паспен, ең көп голдық пас берген ойыншы атанды. «Манчестер Сити» командасы 2017/18 маусымында 18 ойын қатарынан жеңіліс таппай, [[Англия Премьер-лигасы]]ның рекордын жаңартты. Бұған дейінгі рекорд «[[Арсенал (футбол клубы, Лондон)|Арсенал]]<nowiki/>» командасының қойнында болатын. Олар 2003/04 маусымында 13 ойын қатарынан жеңіс тауып рекорд қойған болатын.
[[Серхио Агуэро]], 2017/18 маусымында, 181 голмен «Манчестер Сити» тарихындағы ең үздік бомбардир атанды. Бұған дейінгі үздік бомбардир атағын иемденген — Эрик Брук. Ол «Сити» сабында 177 гол салған еді.
2021 жылдың 19 сәуірінде 12 еуропалық клубтың арасында Манчестер Ситидің [[Суперлига (футбол)|Еуропа Суперлигасының]] негізін қалаушы болғаны жарияланды. Бірақ спорт шенеуніктері мен жанкүйерлердің наразылығына байланысты, келесі күні Манчестер Сити ресми түрде Еуропа Суперлигасынан шығатынын жариялады.
2020/21 маусымында «Манчестер Сити» [[УЕФА Чемпиондар Лигасы|Чемпиондар Лигасы]] финалына тарихында алғаш рет шығып, өзінің жерлестері «[[Челси (футбол клубы)|Челси]]<nowiki/>» футбол клубымен ойнады. Бірақ өкінішке орай, Порту қаласындағы «Драган» алаңында жерлестеріне 0:1 есебімен есе жіберді.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.championat.com/football/news-4362185-chelsi-obygral-manchester-siti-i-stal-pobeditelem-ligi-chempionov-sezona-2020-2021.html|title=«Челси» обыграл «Манчестер Сити» и стал победителем Лиги чемпионов сезона-2020/2021|author=Алексей Ласнов|website=www.championat.com|access-date=2021-06-11}}</ref>.
Der Spiegel журналының 2022 жылдың сәуіріндегі қосымша есебінде, сыртқа шығып кеткен ішкі құжаттарға сүйене отырып, Абу-Даби иелері бұрын клубқа Etihad және Etisalat сияқты әмірлік компаниялары демеушілік төлемдер ретінде жасырын төлемдер жасаған (клуб сәтті қорғады деген талап) 2020 жылы CAS); Шейх Мансурдың Абу-Даби Юнайтед тобы (ADUG) кәмелетке толмаған ойыншылардың клубпен келісім шартқа отыруы үшін жанама түрде төлеген; және клуб [[Роберто Манчини]] мен Мансурдың «Аль-Джазира» клубы арасындағы жалған келісім-шартты бұрынғы менеджерге жалақысына қосымша үлкен өтемақы төлеу үшін пайдаланды деген болжам бар. Ол сондай-ақ осы үш істің соңғы үш жыл ішінде Премьер-Лиганың тергеуінде болғанын мәлімдеді. Жауап ретінде клуб бұл мәлімдемелерді шындыққа жанаспайды және клубтың беделі мен тұтастығына нұқсан келтіру әрекеті ретінде жоққа шығарды.
«Сити» «[[Ливерпуль (футбол клубы)|Ливерпульмен]]<nowiki/>» тағы бір жақын титулдық жарыстан кейін 2021–22 жылдары өзінің лига титулын қайтадан сақтап қалды; бес маусымда төрт рет [[Англия Премьер-лигасы|Премьер-лига]] жеңімпазы атанды. «Ситидің» тағы бір жағдайында соңғы екі ойында төрт ұпай қажет болған Сити екі ойында да екі гол айырмашылығымен артта қалды, тек сыртта «[[Вест Хэм Юнайтед|Вест Хэммен]]<nowiki/>» 2-2 тең ойынға және 3-2 есебімен жеңіске жетті. Маусымның соңғы шешуші ойыны өз үйінде «[[Астон Вилла]]ға<nowiki/>» қарсы ойындағы салынған соңғы үш голдың барлығы 76-шы және 81-ші минуттар арасындағы бес минуттық [[Блиц (шахмат)|блицте]] «[[Этихад Стэдиум|Этихад]]<nowiki/>» стадионында 1999 жылғы плей-офф финалында Джиллингхэмге қарсы және 2011-12 маусымының тарихты ойынның соңғы минутында өзгерте білген Премьер-Лигадағы атақты жеңісімен қатар жүретін сәттерде соғылды.
2022 жылдың қысқы және жазғы трансфер маусымында негізгі ойыншылардан Англияның қазіргі чемпионы ешкімді жоғалтпады. Ия,«Манчестер Ситиден» «[[Атлетико Паранаэнсе|Атлетико Паранаэнсқа]]<nowiki/>» ауысқан [[Фернандиньо]] (еркін агент ретінде) кетті, бірақ оның орнына «'''қалалықтар'''» «[[Лидс Юнайтед]]тен<nowiki/>» [[Калвин Филлипс]]ті 50,00 миллион еуроға алды. Және «[[Боруссия Дортмунд]]<nowiki/>» клубынан 60,00 еуро бағасына алынған [[Эрлинг Холанд|Эрлинг Холланд]] келіп, «Сити» шабуылын қауіптірек қылды, әрі еселей түсті. Екеуінен басқа, тағы «Манчестер Сити» [[Арминия (футбол клубы, Билефельд)|Арминиядан]] Штефан Ортега Морено атты қақпашыны тегін алды. Бұл қақпашы 29 жастағы қақпашы Закари Штеффенмен екінші нөмір болу құқығы үшін бәсекелесуге тырысады. Сондай-ақ, Хулиан Алварес қосылды. «[[Ривер Плейт]]<nowiki/>» сабында 25 ойында 18 гол соққан 22 жастағы шабуылшыны «'''қалалықтар'''» қыста сатып алған болатын(€20,00 млн), бірақ артынша Ривер Плейт клубына жарты жылға кері жалға беріле тұрған болатын.
2022 жылдың жазғы трансфер маусымында Жезус пен Фернандиньодан басқа, тағы [[Александр Владимирович Зинченко|Олександр Зинченко]](«Арсенал», €35,7 млн) мен [[Рахим Стерлинг]](«Челси», €56,00 млн) өз клубтарын ауыстырған болатын.
Манчестер Ситидегі тұрақты бәсекелестік артықшылық дәуірі Fair Play (FFP) Қаржылық ережелерін бұзды деген айыптаулармен сәйкес келді. 2020 жылы Спорттық Төрелік Сот (CAS) УЕФА-ның клубқа қатысты санкциялары ақталмады деп шешіп, "Ситидің" Екі жылдық Еуропалық тыйымын жойды.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Manchester_City_F.C.#cite_note-67</ref> 2023 жылы Премьер-Лига Манчестер Ситиге тағылған айыптар бойынша өзінің тергеуін жариялап, клубты 2017/18 маусымына дейін FFP ережелерін 115 бұзды деп айыптады.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Manchester_City_F.C.#cite_note-68</ref>
«Манчестер Сити» 2023/24 маусымында 1992 жылдан бастап есептегенде, Англия футболының тарихында алғаш рет қатарынан төртінші рет [[Футболдан Англия чемпионаты|Англия Премьер-Лигасын]] жеңіп алған алғашқы клуб болды. Осыған дейін «Манчестер Юнайтед» тек қана үш рет қатарынан жеңімпаз атанған болатын. Англиядағы 4-in-a-Row(қатарынан төрт рет) ұранын орындаған әзірше жалғыз клуб атанды.
Команда тағы да 2024/2025 маусымын чемпиондық жеңу үшін фаворит ретінде бастады, бірақ бірден қиындықтарға тап болды. Лиганың 10-шы турында «Манчестер Сити» сенсациялық түрде «Борнмуттан» 2:1 есебімен жеңіліп қалды. Келесі раундта Азаматтар сол есеппен Брайтоннан жеңілді. 12-ші раунд Тоттенхэмнің жеңілісімен есте қалды (0:4). Ливерпульмен негізгі кездесу де Пеп Гвардиола командасына ешқандай ұпай әкелмеді - матч мерсисайдтардың 2:0 жеңісімен аяқталды. «Ситидің» құлдырауы алғаш рет жаңа форматта өтіп жатқан Чемпиондар лигасында да байқалды. Лига кезеңінің 4-ші турында клуб Рубен Аморимның «Спортингінен» 4:1 есебімен жеңіліс тапты. 5-ші турда «Манчестер Сити» «Фейеноордпен» тең ойнап, матчтың ең соңында 3 гол айырмашылығын жоғалтып алды. Ювентуспен (2:0) және Пари Сен-Жерменмен (4:2) матчтардағы жеңілістерден кейін, Азаматтар лигадан кету аймағына түсті. Осылайша, 2025 жылдың қаңтарында Гвардиола командасы Англия чемпионатының үздік 4-тігіне кірмей, Чемпиондар лигасында 25-ші орынға жайғасты. Лига кезеңінің соңғы турында «Клуб Брюгге» командасын 3:1 есебімен жеңген «Ман Сити» Чемпиондар лигасының плей-офф кезеңіне өз орнын қамтамасыз етті. Плей-офф кезеңінде Гвардиоланың командасы «Реал Мадридті» жалпы 3:6 (2:3, 3:1) есебімен жеңді.<ref>https://www.mancity.com/news/mens/real-madrid-v-manchester-city-away-february-2025-63875589</ref>
2025 жылдың 17 мамырында команда 2024/25 жылғы Англия Кубогының финалында «Кристал Пэласқа» қарсы 1-0 есебімен жеңілді.<ref>https://www.rbc.ru/sport/17/05/2025/6828c0949a79475362427318</ref>
2025/26 маусымында «Сити» екі кубокты жеңіп алды: Англия Лига Кубогы (финалда «Арсеналды» 2-0 есебімен жеңді<ref>https://www.espn.com/soccer/match/_/gameId/401859837/manchester-city-arsenal</ref>) және Англия Кубогы (финалда «[[Челси (футбол клубы)|Челсиді]]<nowiki/>» 1-0 есебімен жеңді<ref>https://www.espn.com/soccer/match/_/gameId/401867655/manchester-city-chelsea</ref>). Олар лигада екінші орын алып, «[[Арсенал (футбол клубы, Лондон)|Арсеналға]]<nowiki/>» жеңілді.<ref>https://www.premierleague.com/en/news/4662306/arsenal-end-22-year-wait-for-premier-league-title/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260520090321/https://www.premierleague.com/en/news/4662306/arsenal-end-22-year-wait-for-premier-league-title/ |date=2026-05-20 }}</ref> Чемпиондар Лигасында олар 1/8 финалда «Реал Мадридке» жалпы есеппен 1-5 (0-3<ref>https://www.espn.com.au/football/match/_/gameId/401862645/manchester-city-real-madrid</ref>, 1-2<ref>https://www.espn.co.uk/football/match/_/gameId/401862647/real-madrid-manchester-city</ref>) есебімен жолдан шығып қалды.
2026 жылдың 22 мамырында «Сити» Гвардиоланың маусым соңында клубтан кететінін растады.<ref>[https://www.mancity.com/citytv/mens/Guardiola:%20What%20a%20time%20we%20have%20had%20together! https://www.mancity.com/citytv/mens/Guardiola:%20What%20a%20time%20we%20have%20had%20together!] {{Deadlink|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>Клубтағы 10 жыл ішінде ол 20 кубок жеңіп алды: 6 [[Ағылшын Премьер-лигасы|Англия Премьер-лигасының титулы]], 3 Англия Кубогы, 5 Англия Лигасының Кубогы, 3 Англия Коммуналдық Шилдс, 1 [[УЕФА Чемпиондар Лигасы|Чемпиондар Лигасы]], 1 [[УЕФА Суперкубогы]] және 1 ФИФА клубтық әлем кубогы.<ref>https://www.mancity.com/citytv/mens/Every%20trophy%20lift%20under%20Pep%20Guardiola {{Deadlink|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
== Команданың негізгі түсі, жейдесі және логотипі ==
[[Сурет:A6-EYE Etihad A332 FRA Manchester City Livery (39956611433).jpg|нобай|459x459 нүкте|Манчестер Ситидің стадионы мен жейдесін Etihad Airways компаниясы 2009 жылдан бері демеушілік етеді]]
Манчестер Ситидің үй жейдесінің түсі көк және ақ. Қонақтағы жейде дәстүрлі түсі қызыл-қоңыр немесе (1960 жылдардан бастап) қызыл және қара болды; дегенмен, соңғы жылдары бірнеше түстер қолданыла бастады.Клубтың үй жейдесінің түсінің шығу тегі анық емес, бірақ клубтың 1892 жылдан бері немесе одан да ертерек көгілдір түсті кигені туралы дәлелдер бар. 1940 жылдары шыққан «Әйгілі футбол клубтары – Манчестер Сити» атты кітабында Вест Гортонның (Сент-Маркс) бастапқыда қызыл және қара түсте ойнағанын көрсетеді және 1884 жылғы есептерде ақ крест бейнеленген қара жейде киген команда сипатталып, клубтың шығу тегі көрсетілген. Жиі қолданылатын қызыл және қара түсті жейде бұрынғы менеджер көмекшісі Малкольм Эллисоннан шыққан, ол Миланның түстерін қабылдау Ситиді даңққа шабыттандырады деп сенді. Эллисонның бұл теориясы қазіргі уақытта да жұмыс істейді, ағымдағы маусымда (2022/23) қайта іске аспақ ойда бар. «Сити» 1969 жылы Англия кубогының финалында, 1970 жылы Лига кубогының финалында және 1970 жылы Еуропа Кубогының Жеңімпаздары Кубогының финалында қызыл және қара жолақтарда жеңіске жетті.
Қала 2016 жылы қолданысқа енгізілген қазіргі төсбелгіне дейін көйлектеріне үш басқа белгіні тағып келген. Біріншісі, 1970 жылы енгізілген, 1960 жылдардың ортасынан бері клубтың ресми құжаттамасында қолданылған дизайнға негізделген. Ол клубтың атауы бар шеңбердің ішінде ағымдағы белгі сияқты қалқанды (соның ішінде Манчестер қаласының гербіне негізделген кемені) пайдаланатын дөңгелек белгіден тұрды. 1972 жылы бұл қалқанның төменгі жартысын Ланкаширдің қызыл раушанымен ауыстырған вариациямен ауыстырылды. 1976 жылы қару-жарақ колледжі геральдикалық төсбелгіні Сити қолдануы үшін Ағылшын футбол лигасына берді. Белгі қызыл раушанның үстіндегі таныс кемеден тұрды, бірақ қалқанның орнына дөңгелек құрылғыда («''А roundel per fess lauzure'' және ''argent in a argent in a roundel per fess lazur'' және ''argent in a argent in a lazoned'') үш діңгекті кеме желкендері ұшып бара жатқан немесе түбінде тікенді және тұқым себілген раушан гүлі бар.
«Манчестер Сити» ірі кубок финалында ойнаған жағдайларда, клуб ірі іс-шарада қаланы таныстырудың мақтаныш белгісі ретінде Манчестер қаласының қолының белгісі бар жейделерді киді. Бұл тәжірибе ойыншылардың жейделерінде әдетте ешқандай белгі болмайтын уақыттан пайда болды. Содан бері клуб тәжірибеден бас тартты; 2011 жылғы [[Футболдан Англия кубогы|Англия Кубогының]] финалында 21-ші ғасырда алғаш рет Сити арнайы аңызбен жазылған кәдімгі төсбелгіні пайдаланды, бірақ Манчестердің елтаңбасы ойыншылардың жейделерінің артқы жағындағы сандарға шағын монохромды логотип ретінде енгізілген.
1997 жылы клубтың жаңа төсбелгісі қабылданды, нәтижесінде бұрынғы белгі сауда белгісі ретінде тіркеуге жарамсыз болды. Бұл белгі Манчестер қаласының қолына негізделген және алтын бүркіттің алдындағы қалқаннан тұрды. Бүркіт — Манчестер қаласының ескі геральдикалық символы; 1958 жылы қаланың төс белгісіне алтын бүркіт қосылды (бірақ содан бері алынып тасталды), ол өсіп келе жатқан авиация саласын білдіреді. Қалқанның жоғарғы жартысында Манчестер кеме каналын бейнелейтін кеме бар, ал төменгі жартысындағы үш қиғаш жолақ қаланың үш өзенін – Ирвелл, Ирк және Медлокты бейнелейді. Төсбелгінің төменгі жағында латын тілінен аударғанда «''Шайқастағы мақтаныш''» деп аударылатын «''Superbia in Proelio''» ұраны бейнеленген. Бүркіт пен қалқанның үстінде үш жұлдыз бар, бұл таза сәндік болып танылды.
2015 жылдың 15 қазанында, 1997 жылғы төсбелгінің дизайнына қатысты жанкүйерлер тарапынан бірнеше жылдар бойы сынға ұшырағаннан кейін, клуб клуб төсбелгісін елемеу және жаңа дизайнды енгізу туралы жанкүйерлермен кеңес өткізуге ниетті екенін жариялады. Консультациядан кейін клуб 2015 жылдың қараша айының аяғында клубтың ағымдағы төсбелгісі уақыт өте келе ескі, дөңгелек нұсқалар стилінде жасалған жаңа нұсқамен ауыстырылатынын хабарлады. Жаңа белгі болып табылатын дизайн 2015 жылдың 26 желтоқсанында IPO арқылы ресми ашылуына екі күн қалғанда, дизайн 22 желтоқсанда сауда белгісі болған кезде байқаусызда ағып кетті. Жаңа дизайн 26 желтоқсанда Сандерлендке қарсы клубтың өз алаңындағы матчында ресми түрде таныстырылды.
=== Жейдені шығарушы компания және жейдедегі серіктестер ===
{| class="wikitable"
!Уақыты
!{{comment|ЖШ|Жейдені шығаратын компания}}
!Жейдедегі серіктес (кеудедегі)
!Жейдедегі серіктес (жеңіндегі)
|-
|1974-1982
| rowspan="4" |Umbro
| ''Серіктессіз''
| rowspan="12" | ''Серіктессіз''
|-
|1982-1984
|Saab
|-
|1984-1987
|[[Philips]]
|-
|1987-1997
| rowspan="2" |Brother
|-
|1997-1999
|Kappa
|-
|1999-2002
| rowspan="2" |Le Coq Sportif
|Eidos
|-
|2002-2003
| rowspan="2" |First Advice
|-
|2003-2004
| rowspan="2" |[[Reebok]]
|-
|2004-2007
| rowspan="2" |Thomas Cook
|-
|2007-2009
|Le Coq Sportif
|-
|2009-2013
|Umbro
| rowspan="5" |Etihad Airways
|-
|2013-2017
| rowspan="2" |[[Nike]]
|-
|2017-2019
| rowspan="2" |Nexen Tire
|-
|2019-2023.
| rowspan="2" |[[Puma (компания)|Puma]]
|-
|2023-қ.д.
|OKX
|}
{| class="wikitable"
|+
!Жейде өндірушісі
!Жыл
!Келісілді
!Келісімшарт
!Құны
!Ескертпе
|-
|Le Coq Sportif
|2007-2009
|13 мамыр 2007
|2007-2011 (4 жылға)
|Жылына шамамен [[Фунт стерлинг|£]]2,5 миллион<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Manchester_City_F.C.#cite_note-80</ref>
|Umbro келісімшартымен ауыстырылды
|-
|Umbro
|2009-2013
|4 маусым 2009
|2009-2019 (10 жылға)
|Жылына шамамен [[Фунт стерлинг|£]]2,5 миллион<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Manchester_City_F.C.#cite_note-80</ref>
|Umbro келісімшарты 2013 жылы Nike бас компаниясына берілді
|-
|[[Nike]]
|2013-2019
|4 мамыр 2009
|2013-2019 (6 жылға)
|Жылына шамамен [[Фунт стерлинг|£]]20 миллион<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Manchester_City_F.C.#cite_note-81</ref>
|
|-
|[[Puma (компания)|Puma]]
|2019-2029
|28 ақпан 2019
|2019-2029 (10 жылға)
|Жылына шамамен [[Фунт стерлинг|£]]65 миллион<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Manchester_City_F.C.#cite_note-82</ref>
|
|}
== Құрамы ==
=== Негізгі құрам ===
: ''2025 жылдың 1 ақпанына сәйкес''
{| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:90%"
! style="background:white;color:darkblue" align="centr" width="30" |№
! style="background:white;color:darkblue" align="centr" width="200" |Ойыншы
! style="background:white;color:darkblue" align="centr" width="85" |Азаматтығы
! style="background:white;color:darkblue" align="centr" width="140" |Туған күні
! style="background:white;color:darkblue" align="centr" width="250" |Бұрынғы клуб
|-
! colspan="5" style="background:#DCDCDC" align="centr" |Қақпашылар
|-
|1
|Джанлуижджи Доннарумма
|{{flagicon|Италия}}
|[[25 ақпан]] [[1999 жыл|1999]]
| style="text-align:left;" | {{flagicon|Франция}} [[Пари Сен-Жермен]]
|-
|13
|Маркус Беттинелли
|{{flagicon|Англия}}
|[[24 мамыр]] [[1992 жыл|1992]]
| style="text-align:left;" |{{flagicon|Англия}} [[Челси (футбол клубы)|Челси]]
|-
|28
|[[Херонимо Рульи]]
|{{flagicon|Аргентина}}
|[[20 мамыр]] [[1992 жыл|1992]]
| style="text-align:left;" |{{flagicon|Франция}} [[Олимпик Марсель]]
|-
! colspan="5" style="background:#DCDCDC" align="centr" |Қорғаушылар
|-
|3
|[[Рубен Диаш]]
|{{flagicon|Португалия}}
|[[14 мамыр]] [[1997 жыл|1997]]
| style="text-align:left;" |{{flagicon|Португалия}} [[Бенфика]]
|-
|6
|[[Марк Гехи|Марк Геи]]
|{{flagicon|England}}
|[[13 шілде]] [[2000 жыл|2000]]
| style="text-align:left;" |{{flagicon|Англия}} [[Кристал Пэлас (футбол клубы)|Кристал Пэлас]]
|-
|21
|Райан Аит-Нури
|{{flagicon|Алжир}}
|[[6 маусым]] [[2001 жыл|2001]]
| style="text-align:left;" |{{flagicon|Англия}} [[Вулверхэмптон Уондерерс|Вулверхемптон Уондерерс]]
|-
|22
|Витор Рейс
|{{flagicon|Бразилия}}
|[[12 қаңтар]] [[2006 жыл|2006]]
| style="text-align:left;" |{{flagicon|Бразилия}} [[Палмейрас]]
|-
|24
|Йошко Гвардиол
|{{flagicon|Хорватия}}
|[[23 қаңтар]] [[2002 жыл|2002]]
| style="text-align:left;" |{{flagicon|Германия}} [[РБ Лейпциг]]
|-
|27
|[[Матеус Нунес|Матеуш Нунес]]
|{{flagicon|Португалия}}
|[[27 тамыз]] [[1998 жыл|1998]]
| style="text-align:left;" |{{flagicon|Англия}} [[Вулверхэмптон Уондерерс|Вулверхемптон Уондерерс]]
|-
|45
|Абдукодир Хусанов
|{{flagicon|Өзбекстан}}
|[[29 ақпан]] [[2005 жыл|2005]]
| style="text-align:left;" |{{flagicon|Франция}} [[Ланс (футбол клубы)|Ланс]]
|-
|61
|Кейден Бретуейт
|{{flagicon|Англия}}
|[[8 ақпан]] [[2008 жыл|2008]]
| style="text-align:left;" | клуб шәкірті
|-
|82
|[[Рико Луис|Рико Льюис]]
|{{flagicon|Англия}}
|[[10 қазан]] [[2001 жыл|2001]]
| style="text-align:left;" |клуб шәкірті
|-
|97
|Джошуа Уилсон-Эсбранд
|{{flagicon|England}}
|[[26 желтоқсан]] [[2002 жыл|2002]]
| style="text-align:left;" |клуб шәкірті
|-
! colspan="5" style="background:#DCDCDC" align="centr" |Жартылай қорғаушылар
|-
|5
|Эллиот Андерсон
|{{flagicon|Англия}}
|[[6 қараша]] [[2002 жыл|2002]]
| style="text-align:left;" |{{flagicon|Англия}} [[Ноттингем Форест]]
|-
|8
|[[Матео Ковачич]]
|{{flagicon|Хорватия}}
|[[6 мамыр]] [[1994 жыл|1994]]
| style="text-align:left;" |{{flagicon|Англия}} [[Челси (футбол клубы)|Челси]]
|-
|10
|[[Райан Шерки]]
|{{flagicon|Франция}}
|[[17 тамыз]] [[2003 жыл|2003]]
| style="text-align:left;" |{{flagicon|Франция}} [[Олимпик Лион]]
|-
|11
|[[Жереми Доку]]
|{{flagicon|Бельгия}}
|[[27 мамыр]] [[2002 жыл|2002]]
| style="text-align:left;" |{{flagicon|Франция}} [[Ренн (футбол клубы)|Ренн]]
|-
|17
|[[Энцо Фернандес]]
|{{flagicon|Аргентина}}
|[[17 қаңтар]] [[2001 жыл|2001]]
| style="text-align:left;" |{{flagicon|Англия}} [[Челси (футбол клубы)|Челси]]
|-
|28
|Джаден Хаскей
|{{flagicon|Англия}}
|[[17 желтоқсан]] [[2005 жыл|2005]]
| style="text-align: left;" |клуб шәкірті
|-
|30
|Клаудио Эчеверри
|{{flagicon|Испания}}
|[[2 қаңтар]] [[2006 жыл|2006]]
| style="text-align:left;" |{{flagicon|Аргентина}} [[Ривер Плейт]]
|-
|32
|Аюб Буадди
|{{flagicon|Марокко}}
|[[2 қазан]] [[2007 жыл|2007]]
| style="text-align:left;" |{{flagicon|Франция}} [[Лилль (футбол клубы)|Лилль]]
|-
|33
|Нико О’Райли
|{{flagicon|Англия}}
|[[21 наурыз]] [[2005 жыл|2005]]
| style="text-align:left;" |клуб шәкірті
|-
|52
|Джереми Монга
|{{flagicon|Англия}}
|[[10 шілде]] [[2009 жыл|2009]]
|style="text-align:left;" |{{flagicon|Англия}} [[Лестер Сити]]
|-
|69
|Флойд Самба
|{{flagicon|Франция}}
|[[15 қаңтар]] [[2009 жыл|2009]]
| style="text-align:left;" |клуб шәкірті
|-
! colspan="5" style="background:#DCDCDC" align="centr" |Шабуылшылар
|-
|9
|[[Эрлинг Холанд|Эрлинг Холланд]]
|{{flagicon|Норвегия}}
|[[21 шілде]] [[2000 жыл|2000]]
| style="text-align:left;" |{{flagicon|Германия}} [[Боруссия Дортмунд]]
|-
|42
|Антуан Семенио
|{{flagicon|Гана}}
|[[7 қаңтар]] [[2000 жыл|2000]]
| style="text-align:left;" |{{flagicon|Англия}} [[Борнмут (футбол клубы)|Борнмут]]
|-
|56
|Райан Макейду
|{{flagicon|Англия}}
|[[24 маусым]] [[2008 жыл|2008]]
| style="text-align:left;" |клуб шәкірті
|-
|47
|[[Фил Фоден]]
|{{flagicon|Англия}}
|[[28 мамыр]] [[2000 жыл|2000]]
| style="text-align:left;" |клуб шәкірті
|-
|—
|Аллан
|{{flagicon|Бразилия}}
|[[19 сәуір]] [[2004 жыл|2004]]
| style="text-align:left;" |{{flagicon|Бразилия}} [[Палмейрас]]
|-
|—
|Илиман Ндиайе
|{{flagicon|Сенегал}}
|[[6 наурыз]] [[2000 жыл|2000]]
| style="text-align:left;" |{{flagicon|Англия}} [[Эвертон (футбол клубы)|Эвертон]]
|}
=== Жаңадан қосылғандар ===
{| class="wikitable"
! width="50" |{{comment|Лау.|Лауазымы}}
! width="200" |Ойыншы
! width="200" |Ескі клубы
!Баға
|-
!{{comment|ЖҚ|Жартылай қорғаушы}}
!{{flagicon|Аргентина}}[[Энцо Фернандес]]
!{{flagicon|Англия}} Челси
!145,00
млн €
|-
!{{comment|ОҚ|Орталық қорғаушы}}
!{{flagicon|Англия}} Эллиот Андерсон
!{{flagicon|Англия}} [[Ноттингем Форест]]
!135,00
млн €
|-
!{{comment|ЖҚ|Жартылай қорғаушы}}
!{{flagicon|Марокко}}Аюб Буадди
!{{flagicon|Франция}} [[Лилль (футбол клубы)|Лилль]]
!95,00
млн €
|-
!{{comment|ОҚ|Орталық қорғаушы}}
!{{flagicon|Сенегал}} Илиман Ндиайе
!{{flagicon|Англия}} [[Эвертон (футбол клубы)|Эвертон]]
!70,00
млн €
|-
!{{comment|Ш|Шабуылшы}}
!{{flagicon|Бразилия}} Аллан
!{{flagicon|Бразилия}} [[Палмейрас]]
!37,50
млн €
|-
!{{comment|ОЖҚ|Орталық жартылай қорғаушы}}
!{{flagicon|Англия}}Джереми Монга
!{{flagicon|Англия}} [[Лестер Сити]]
!11,70
млн €
|-
!{{comment|Қ|Қорғаушы}}
!{{flagicon|Аргентина}} [[Херонимо Рульи]]
!{{flagicon|Франция}} [[Олимпик Марсель]]
!2,00
млн €
|}
=== Қатардан кеткендер<ref name=":0">https://www.transfermarkt.com/manchester-city/rekordabgaenge/verein/281/saison_id/2021</ref> ===
{| class="wikitable"
! width="50" |{{comment|Лау.|Лауазымы}}
!width=200|Ойыншы
!Жасы
! width="200" |Жаңа клубы
!Баға
|-
!{{comment|Ш|Шабуылшы}}
!{{flagicon|Бразилия}} [[Савио|Савиньо]]
!22
!{{flagicon|Англия}} [[Тоттенхэм Хотспур]]
!100,00
млн €
|-
!{{comment|Қ|Қақпашы}}
!{{flagicon|Нидерланд}} Тиджани Рейндерс
!28
!{{flagicon|Сауд Арабиясы}} Әл-Кадисия
!61,00
млн €
|-
!{{comment|СҚ|Сол жақтағы қорғаушы}}
!{{flagicon|Испания}} [[Родриго Эрнандес|Родри]]
!30
!{{flagicon|Испания}} [[Барселона (футбол клубы)|Барселона]]
!60,00
млн €
|-
!{{comment|ОЖҚ|Орталық жартылай қорғаушы}}
!{{flagicon|Испания}} [[Нико Уильямс]]
!24
!{{flagicon|Англия}} [[Ньюкасл Юнайтед]]
!56,00
млн €
|-
!{{comment|ОЖҚ|Орталық жартылай қорғаушы}}
!{{flagicon|Англия}} Джеймс Траффорд
!23
!{{flagicon|Англия}} [[Лидс Юнайтед]]
!46,80
млн €
|-
!{{comment|Қ|Қақпашы}}
!{{flagicon|Буркина-Фасо}} Исса Каборе
!25
!{{flagicon|Англия}} [[Рексем]]
!2,40
млн €
|-
!{{comment|Ш|Шабуылшы}}
!{{flagicon|Англия}} Рейган Хески
!18
!{{flagicon|Германия}} Кельн
!2,00
млн €
|-
!{{comment|Ш|Шабуылшы}}
!{{flagicon|Англия}} Йоэль Ндала
!20
!{{flagicon|Бельгия}} [[Серкль Брюгге]]
!850
мың €
|-
!{{comment|Қ|Қақпашы}}
!{{flagicon|Англия}} Финли Бернс
!23
!{{flagicon|Англия}} [[Уиган Атлетик]]
!230
мың €
|}
== Директорлар кеңесі ==
{| class="wikitable" cellpadding="3" style="text-align: center;"
|-
!Лауазымы
!Аты
|-
|align="left"|Төрағасы
|align="left"|
{{Флаг|ОАЭ}} Халдун Әл Мүбарак|-
|align="left"|Директор
|align="left"|
{{Флаг|Англия}} Саймон Пирс|-
|align="left"|Директор мүшесі
|align="left"|
{{Флаг|США}} Марти Эдельман|-
|align="left"|Директор мүшесі
|align="left"|
{{Флаг|ОАЭ}} Мұхаммед Әл Мазруи|-
|align="left"|Директор мүшесі
|align="left"|
{{Флаг|Англия}} Джон Макбит
|-
|align="left"|Директор мүшесі
|align="left"|
{{Флаг|Италия}} Альберто Галасси
|}
== Корпоративтік басқарушылары ==
{| class="wikitable" cellpadding="3" style="text-align: center;"
|-
!Лауазымы
!Аты
|-
| align="left" |Атқарушы директоры
| align="left" |{{Флаг|Испания}} {{iw|Сориано, Ферран|Ферран Сориано||Ferran Soriano}}
|-
| align="left" |Коммерциялық директоры
| align="left" |{{Флаг|США}} Том Глик
|-
| align="left" |Спорттық директоры
| align="left" |
|-
| align="left" |Операциялар департаментінің директоры
| align="left" |
|-
| align="left" |Академияның директоры
| align="left" |
|-
| align="left" |City Football Group директоры
| align="left" |
|}
== Бапкерлік штаб ==
{| class="wikitable" cellpadding="3" style="text-align: center;"
|-
!Лауазымы
!Аты
|-
| align="left" |Бас бапкер
| align="left" |{{Флаг|Италия}} [[Энцо Мареска]]
|-
| align="left" |Бас бапкердің көмекшісі
| align="left" |{{Флаг|Италия}} Роберто Витиелло
|-
|Бас бапкердің көмекшісі
|
|-
| align="left" |Бас бапкердің көмекшісі
| align="left" |
|-
| align="left" |Бас бапкердің көмекшісі
| align="left" |
|-
| align="left" |Қақпашылар басшысы
| align="left" |
|-
|align="left"|Қақпашылар бапкері
|align="left"|
|-
| align="left" |Фитнес ретіндегі бапкері
| align="left" |{{Флаг|Италия}} Маркос Альварес
|-
| align="left" |Академия басшысы
| align="left" |{{Флаг|Германия}} Томас Крукен
|-
|align="left"|Ж-23 менеджері
|align="left"|
|-
|align="left"|Ж-23 менеджердің көмекшісі
|align="left"|
|-
|align="left"|Ж-23 қақпашылар бапкері
|align="left"|
|-
|align="left"|Ж-18 академия менеджері
|align="left"|
|-
|align="left"|Ж-18 академия менеджерінің көмекшісі
|align="left"|
|-
|align="left"|Ж-18 қақпашылар бапкері
|align="left"|
|-
|align="left"|Бірінші скаут
|align="left"|
|}
== Бас бапкерлері ==
''Бұл жерде ең кемі 1 ірі жүлде жеңіп алған бапкерлер көрсетілді''
{| class="wikitable"
! rowspan="2" |Аты-жөні
! rowspan="2" |Жаттықтырған жылдары
! colspan="5" |Көрсеткіштері
! rowspan="2" |Алған жүлделері
|-
!{{comment|ОС|Ойын саны}}
!{{comment|Ж|Жеңіс}}
!{{comment|Т|Тең}}
!{{comment|Ж|Жеңіліс}}
!Жеңіс %-ы
|-
|{{flagicon|Шотландия}} Том Мали
|1902—1906
|150
|89
|22
|39
|59,33
|1 [[Футболдан Англия кубогы|Англия кубогы]]
|-
|{{flagicon|Англия}} Уилф Уайлд
|1932—1946
|352
|158
|71
|123
|44,89
|1 Бірінші дивизион чемпионы, 1 [[Футболдан Англия кубогы|Англия кубогы]]
|-
|{{flagicon|Шотландия}} Лес Макдауелл
|1950—1963
|592
|220
|127
|245
|37,16
|1 [[Футболдан Англия кубогы|Англия кубогы]]
|-
|{{flagicon|Англия}} Джо Мерсер
|1965—1971
|340
|149
|94
|97
|43,82
|1 Бірінші дивизион чемпионы, 1 Екінші дивизион чемпионы, 1 [[Футболдан Англия кубогы|Англия кубогы]], 1 [[УЕФА Кубок иелері кубогы]]
|-
|{{flagicon|Англия}} Тони Бук
|1973—1980
|269
|114
|75
|80
|42,38
|1 [[Футболдан Англия кубогы|Англия кубогы]]
|-
|{{flagicon|Италия}} Роберто Манчини
|2009—2013
|191
|113
|38
|40
|59,16
|1 [[Англия Премьер-лигасы|Премьер-Лига]] чемпионы, 1 [[Футболдан Англия кубогы|Англия кубогы]]
|-
|{{flagicon|Чили}} Мануэль Пеллегрини
|2013—2016
|167
|100
|28
|39
|59,88
|1 [[Англия Премьер-лигасы|Премьер-Лига]] чемпионы, 1 [[Футболдан Англия кубогы|Англия кубогы]]
|-
|{{flagicon|Испания}} Пеп Гвардиола
|2016—2027
|593
|416
|87
|90
|70,15
|6 [[Англия Премьер-лигасы|Премьер-Лига]] чемпионы, 3 [[Футболдан Англия кубогы|Англия Кубогі]], 5 Англия Лигасының кубогы, 3 Англия Суперкубогі, 1 [[УЕФА Чемпиондар лигасы 2022/23|УЕФА Чемпиондар лигасы]], 1 [[УЕФА Суперкубогы 2023|УЕФА Суперкубогі]], 1 [[Футболдан клубтар арасындағы әлем біріншілігі|ФИФА Клубтар арасындағы әлем чемпионаты]]
|}
== Стадион ==
''Негізгі мақала: [[Этихад Стэдиум]]''
[[Сурет:Etihad Stadium.jpg|нобай|436x436 нүкте|[[Этихад Стэдиум|Сити оф Манчестер]] және Этихад Стэдиум, 2003-тен бергі негізгі алаңы]]
Манчестер қаласының шығысындағы «'''Сити оф Манчестер'''» стадионы, демеушілік себептермен 2011 жылдан бастап Etihad стадионы ретінде белгілі, Манчестер Сити Кеңесінен 200 жылға жалға алынған. 2002-03 маусымына дейін клубтың негізгі алаңы «'''Мейн Роуд'''» болды.«Манчестер Сити» стадионға көшпес бұрын оны футболға айналдыру үшін 30 миллион фунт стерлингтен астам қаражат жұмсады, алаң төмен түсірілді, оның айналасына тағы бір қабат қосылды және жаңа Солтүстік стенд салынды. Жаңа стадиондағы алғашқы матч жолдастық кездесуде Барселонаны 2:1 есебімен ұтты. Оңтүстік стендтегі 7000 орындық үшінші деңгей 2015-16 футбол маусымының басында аяқталды. Ағымдағы сыйымдылық 53,97 құрайды. Солтүстік стендтің үшінші деңгейінде жоспарлаудың келісімі бар және ол бойынша жұмыс 2017 жылға қарай басталып, сыйымдылықты 61000 -ға жеткізбек.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Manchester_City_F.C.#cite_note-146</ref>
1880-1887 жылдар аралығында бес стадионда матч өткізгеннен кейін, өз алаңы '''Хайд Роуд''' футбол алаңында 36 жыл қоныстанды.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Manchester_City_F.C.#cite_note-147</ref> 1920 жылы Хайд Роуд алаңының негізгі стендінде өрт болып, 84000 сыйымдылығы бар «'''Мейн Роуд 3'''» алаңына көшті. Бірнеше жыл өткен соң, дизайнерлері «Солтүстік Уэмбли» деп атап кеткен алаң '''Мейн Роуд''' 1934 жылы 3 наурызда Сток Ситиге қарсы Англия Кубогының матчына 84 569 адам тіркеліп рекорд орнатты.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Manchester_City_F.C.#cite_note-148</ref> '''Мейн Роуд''' 80 жылда бірнеше рет қайта өңделді, ал 1995 жылға қарай оның сыйымдылығы 32000-ға дейін шектелді, бұл жәйт 2003 жылы Сити оф Манчестер алаңына көшуге итермелеген болатын. '''Сити оф Манчестер''' 2011 жылы '''[[Этихад Стэдиум]]''' деп аталды [149]
== Жүлделері ==
=== Ұлттық жүлделер ===
* '''Англия чемпионы''' ''<sup>10 рет</sup>'': ''1936/37, 1967/68, 2011/12, 2013/14, 2017/18, 2018/19, 2020/21, 2021/22, 2022/23, 2023/2024'' '''''Күміс алқа''' <sup>6 рет</sup>: 1903/04, 1920/21, 1976/77, 2012/13, 2014/15, 2019/20''
* '''Англия кубогінің иегері''' ''<sup>7 рет</sup>'': ''1904, 1934, 1956, 1969, 2011, 2019, 2023'' '''''Финалист''' <sup>6 рет</sup>: 1926, 1933, 1955, 1981, 2013, 2024''
* '''Англия лигасы кубогінің иегері''' ''<sup>8 рет</sup>'': ''1970, 1976, 2014, 2016, 2018, 2019, 2020, 2021'' '''''Финалист''' <sup>1 рет</sup>: 1974''
* '''Англия Суперкубогінің иегері''' ''<sup>6 рет</sup>'': ''1937, 1968, 1972, 2012, 2018, 2019'' '''''Финалист''' <sup>6 рет</sup>: 1934, 1956, 1969, 1973, 2011, 2014, 2023''
* '''Толыққанды мүшелер клубы''' ''<sup>6 рет</sup>: 1986''
=== Халықаралық ===
* '''УЕФА Кубок иелері кубогы''' <sup>''1 рет''</sup>: ''1970''
* '''УЕФА Чемпиондар Лигасы''' <sup>''1 рет''</sup>'': 2023 '''Финалист''' <sup>1 рет''':'''</sup> 2021''
* '''УЕФА Суперкубогі''' <sup>''1 рет''</sup>'': 2023''
* '''ФИФА Клубтық әлем чемпионаты'''<sup>''1 рет''</sup>: ''2023''
== УЕФА рейтингіндегі қазіргі орны ==
''2024 жылдың 04 маусымына сәйкес''<ref>https://www.uefa.com/nationalassociations/uefarankings/country/seasons/?year=2024</ref>
{| class="wikitable"
|+
!Орын
!Клуб аты
!Мемлекеті
!2023-24 ұпайы
!Жалпы ұпайы
!Ұлттық ұпайы
|-
|'''1'''
|Манчестер Сити
|{{flagicon|Англия}}
|28.000
| '''148.000'''
|17.375
|-
|2
|[[Бавария (футбол клубы)|Бавария]]
|{{flagicon|Германия}}
|28.000
| '''144.000'''
|21.000
|-
|3
|[[Реал Мадрид]]
|{{flagicon|Испания}}
|34.000
| '''136.000'''
|16.062
|-
|4
|[[Пари Сен-Жермен|ПСЖ]]
|{{flagicon|Франция}}
|23.000
| '''116.000'''
|16.250
|-
|5
|[[Ливерпуль (футбол клубы)|Ливерпуль]]
|{{flagicon|Англия}}
|20.000
| '''114.000'''
|17.375
|}
== Рекордтары ==
=== Командалық ===
* Англия Премьер-Лигасын қатарынан 4 рет алған алғаш әрі жалғыз клуб(әзірше) — 2020/21-2023/24
* Жеңіске жеткен ең ірі есебі: 1899 жылдың 18 ақпан күні «Дарвен» клубына қарсы 10:0
* Жеңіліске ұшыраған ең ірі есебі: 1890 жылдың 4 қазанында «Ливерпуль Стенли» клубынан 0:12
* Ұлттық чемпионаттағы ең ірі жеңілісі: 1894 жылдың 24 желтоқсанында «Бертон Уондерерс» клубынан 0:8, 1933 жылдың 23 желтоқсанында «Вулверхемптон Уондерерс» клубынан 0:8, 1906 жылдың ,3 қыркүйегінде «Эвертон» клубынан 1:9,1893 жылдың 7 наурызында «Смолл Хит» клубынан 0:12
* Англия Кубогындағы ең ірі жеңілісі: 1897 жылдың 30 қаңтарында «Престон Норт Энд» клубынан 0:6, 1946 жылдың 30 қаңтарында «Брэдфорд Парк Авеню» клубынан 2:8
* Ойын алаңының трибунасында ең көп жиналған көрермен: 1934 жылдың 3 наурызында «Сток Сити» клубына қарсы ойнағандағы көрермен — 84 569 адам
* Англия Премьер-Лигасында жеңіске 18 рет қатарынан қол жеткізген әзірше жалғыз клуб
* 20 турда 60-тан көп ұпай жинаған жалғыз клуб
* 20 турда 60-тан аса көп гол салған жалғыз клуб
* 20-сыншы турдан кейін 20 жеңіске қол жеткізген жалғыз клуб
* Өз алаңында ең көп жеңіске қол жеткізген әзірше жалғыз клуб — 32
* Англия Премьер-Лигасында ең көп гол салған әзірше жалғыз клуб — 106
*Англия Премьер-Лигасында ең көп ұпай жинаған әзірше жалғыз клуб — 100
* «Манчестер Сити» — Жаңа Жыл қарсаңында чемпиондықтан 8 ұпайдан артта болса да, маусым соңында жеңімпаз атанған үшінші клуб
* Англия лигасы Кубогін 4 рет қатарынан жеңген екінші клуб («Ливерпулден» кейін, 1981—1984).
* Бір жыл ішінде барлық ішкі трофейдің жеңімпазы атанған бірінші клуб
=== Ойыншы және ойын жағынан ===
* «Сити» сабында, ұлттық чемпионатта ең көп ойын өткізген ойыншы: 564 ойын, Алан Оукс (1958 — 1976 жылдар арасында)
* «Сити» сабында, барлық жағынан ең көп ойын өткізген ойыншы,: 680 ойын, Алан Оукс (1958 — 1976 жылдар арасында)
* «Сити» сабында, ең көп гол салған ойыншы: 260 гол, [[Серхио Агуэро]] (2011 — 2021)
* «Сити» сабында, бір маусымда ең көп гол салған ойыншы: 51 гол, [[Эрлинг Холанд]] (2022/23 маусымында)
* «Сити» сабында, қатарынан екі маусымда ең көп гол салған ойыншы атанған және чемпион болған жалғыз ойыншы: [[Эрлинг Холанд]] (2022/23 және 2023/24 маусымдарында)
* «Сити» қатарына, ең көп трансфер бағасына келген ойыншы: [[Джек Грилиш]] «[[Астон Вилла]]<nowiki/>» сапы<nowiki/>нан £100 миллион бағасына келді (2021 жылдың тамызында)
* «Сити» сатып жіберген, ең қымбат ойыншы: [[Ферран Торрес]] «[[Барселона (футбол клубы)|Бар]]<nowiki/>[[Барселона (футбол клубы)|селон]]<nowiki/>[[Барселона (футбол клубы)|а]]<nowiki/>» клубына £55,<nowiki/>00 миллион бағасына кетті (2021 жылы)
=== Манчестер Сити клубының тарихындағы бомбардир ойыншылар (барлық жағынан) ===
''Мәлімет 19.08.2021 жазылды''
'''Жуан жазумен''', қазір ойнап жүрген ойыншылар белгіленді
{| class="wikitable sortable" cellpadding="3" style="text-align: center;"
!№
!Аты-жөні
!Гол саны
!Ойын саны
!Өткізген уақыты
|-
!1
|[[Серхио Агуэро]]
|254
|370
|2011-2021
|-
!2
|Эрик Брук
|177
|493
|1928-1939
|-
!3
|Томми Джонсон
|166
|354
|1919—1930
|-
!4
|Колин Белл
|153
|501
|1966—1979
|-
!5
|Джо Хайс
|152
|364
|1953–1965
|-
!6
|Билли Мередит
|151
|393
|1894—1905
1921—1924
|-
!7
|Фрэнсис Ли
|148
|330
|1967—1974
|-
!8
|Томми Бровэл
|139
|247
|1913–1926
|-
!9
|Билли Гиллеспи
|132
|231
|1897–1905
|-
!10
|Фред Тилсон
|132
|275
|1928–1939
|}
=== '''Манчестер Сити клубының сабында ең көп ойын өткізген ойыншылар (барлық жағынан)''' ===
{| class="wikitable sortable" cellpadding="3" style="text-align: center;"
!№
!Аты-жөні
!Ойын саны
!Гол саны
!Өткізген уақыты
|-
!1
| align="left" |Алан Оукс
|682
|33
|1958—1976
|-
!2
| align="left" |Джо Корриган
|603
|0
|1967—1983
|-
!3
| align="left" |Майк Дойл
|570
|41
|1964—1978
|-
!4
| align="left" |Берт Траутманн
|545
|0
|1949—1964
|-
!5
| align="left" |Колин Белл
|501
|153
|1966—1979
|-
!6
| align="left" |Эрик Брук
|493
|177
|1928—1939
|-
!7
| align="left" |Томми Бут
|491
|37
|1919—1930
|-
!'''8'''
| align="left" |Майк Саммерби
|452
|68
|1965—1975
|-
!'''9'''
| align="left" |Пол Пауэр
|444
|36
|1975—1986
|-
!'''10'''
| align="left" |Вилли Донахи
|436
|2
|1968—1980
|}
== Деректері ==
[[File:Foeplaque.JPG|Марк-Вивьен Фоэге арналған монумент|нобай|294x294 нүкте]]
* «Манчестер Сити» клубында 23-інші нөмір, футболшыларға енді ешқашан берілмейді. Өйткені, 2003 жылы Англия Кубогының жартылай финалының ойынында, «Сити» сабындағы камерундық ойыншы Марк-Вивьен Фоэ жүрек талмасынан қаза тапқан болатын<ref>Марк-Вивьен Фоэ ойын кезінде қаза тапты. 27.06.03
http://www.newsru.ru/sport/27jun2003/dead.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241212172432/http://www.newsru.ru/sport/27jun2003/dead.html |date=2024-12-12 }}</ref>, осы қаза тапқан ойыншының реттік нөмірі 23 болатын. Сондықтан, енді бұл нөмір «Манчестер Сити» тарихындағы қаралы нөмір болып есептеледі.
* 2011 жылдың 26 сәуірінде «Манчестер Сити» клубының қорғаушысы [[Коло Туре]] [[допинг]] қолданды деген кінәмен, 6 айға футболдан шеттетілді. Ол, әйелімнің арықтататын дәрісін байқамастан ішіп қойдым деп ақталған еді. Сосын FA комитеті ойыншыны 2 наурызы мен 2 қырқүйегі арасында ойынға шықпайды, деп жазалаған болатын.
* 2013 жылдың 20 ақпанында әлеуметтік желілерде, «Манчестер Сити» ойыншыларының [[Harlem Shake]] билеген 32-секундтық видеосы салынған болатын. Бұл видео шынығатын бөлмеде түсірілген. Талисман басында билеп бастап, кейінірек, кенеттен барлығы билеп кетеді.<ref>Manchester City do the Harlem Shake, Alexander Kolarov’s protest steals the show. 20.02.13
http://www.101greatgoals.com/blog/manchester-city-do-the-harlem-shake-alexander-koloravs-protest-steal-the-show/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130224035221/http://www.101greatgoals.com/blog/manchester-city-do-the-harlem-shake-alexander-koloravs-protest-steal-the-show/ |date=2013-02-24 }}</ref>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}
{{Сыртқы сілтемелер}}
{{Ағылшын Премьер-лигасы}}
{{Манчестер Сити ФК құрамы}}
__МАЗМҰНДАТҚЫЗУ__
[[Санат:Англия футбол клубтары]]
[[Санат:Манчестер Сити ФК]]
[[Санат:1880 жылы құрылған футбол клубтары]]
527p6hfohopef6rtzwrticq1zrndrg2
Муғира ибн Шуғба
0
481017
3693226
3561977
2026-11-08T07:38:08Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693226
wikitext
text/x-wiki
{{Сахаби
|Есімі = Муғира ибн Шуғба
|Шынайы есімі = المغيرة بن شعبة بن أبي عامر بن مسعود الثقفي
|Суреті =
|Сурет ені =
|Сурет тақырыбы =
|Туған күні =
|Туған жері =
|Қайтыс болған уақыты = 50 һ.
|Қайтыс болған жері =
|Ғылыми аясы =
|Жерленген орны =
|Әкесі =
|Анасы =
|Жұбайы =
|Ұлдары =
|Қыздары =
|Ұлты =
|Жұмыс орны =
|Ислам тарихы =
|Шайқастары =
|Негізгі жетістіктері =
|Ол тұралы айтылды =
|Атақты шәкірттері =
|Уикидәйек =
|Уикиқайнар =
}}
'''әл-Муғира ибн Шуғба''' ибн Аби Амир ибн Масғұд ас-Сақафи ({{lang-ar|المغيرة بن شعبة بن أبي عامر بن مسعود الثقفي}}) Меккедегі Таиф тауы маңайын мекендеген Сақиф атты рудан шыққан сахаба.
== Дереккөздер ==
<references/>
== Сыртқы сілтемелер ==
*http://forum.atimes.com/topic.asp?TOPIC_ID=157 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011103813/http://forum.atimes.com/topic.asp?TOPIC_ID=157 |date=2007-10-11 }}
*http://www.abc.se/~m9783/o/abfm_e.html
*http://www.themodernreligion.com/women/w-hell.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120517231314/http://www.themodernreligion.com/women/w-hell.html |date=2012-05-17 }}
*http://www.witness-pioneer.org/vil/Articles/companion/19_uthman_bin_ghani.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204051118/http://www.witness-pioneer.org/vil/Articles/companion/19_uthman_bin_ghani.htm |date=2012-02-04 }}
*https://web.archive.org/web/20051223143345/http://users4.ev1.net/~nami/EGYPT.htm
{{Сахабалар}}
5pd84au1hc8vxp6owuzby9vi8mi973t
Марио Гомес
0
489864
3692993
3641584
2026-11-07T13:58:52Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3692993
wikitext
text/x-wiki
{{Футболшы
|есімі = Марио Гомес
|толық аты = Марио Гомес Гарсия
|лақап аты = Супер Марио
|сурет = 20180602 FIFA Friendly Match Austria vs. Germany Mario Gómez 850 0762.jpg
|сурет ені =
|атауы = Гомес Гермaния формасында
|туған күні = 10.07.1985
|туған жері = Ридлинген
|азаматтығы = {{GER}}
|бойы =189 см
|салмағы = 88 кг
|позиция = шабуылшы
|қазіргі клуб = еркін агент
|номері =
| клубтары = {{футбол карьерасы
|2003—2009|{{ту|Германия}} [[Штутгарт (футбол клубы)|Штутгарт]]|121 (63)
|2003—2005|{{ту|Германия}} [[Штутгарт II]]|43 (21)
|2009—2013|{{ту|Германия}} [[Бавария (футбол клубы)|Бавария]]|115 (75)
|2013—2016|{{ту|Италия}} [[Фиорентина]]|29 (7)
|2015—2016|{{аренда}}{{ту|Түркия}} [[Бешикташ]]|33 (26)
|2016—2017|{{ту|Германия}} [[Вольфсбург (футбол клубы)|Вольфсбург]]|45 (17)
|2018—2020|{{ту|Германия}} [[Штутгарт (футбол клубы)|Штутгарт]]|72 (23)
}}
|ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы
|2007—2018|{{футбол|Германия}}|78 (31)
}}
}}
'''Марио Гомес Гарсия''' ([[Испан тілі|исп]]. ''Mario Gómez García'' 10 шілде 1985 жыл, [[Ридлинген]], [[Баден-Вюртемберг]], [[Германия|ГФР]]) — германиялық футолшы, шабуылшы, тегі испан.
==Кәсібі==
===2009===
26 мамыр 2009 жылы Бавария Марио үшін Бундеслигада ең жоғары ақша төлеген кейбір деректермен 30-35 миллион еуроға дейін. Алғашқы маусымда Гомес тамаша ойын көрсеткен бірақ одан көбірек күткен. Марионың мүлттерін Германия құрамасының жанкүйерлері тамаша біледі, өйткені ол Финляндияға қарсы ойында бір метр арақашықтықтан допты қақпаға сала алмаған. Ол ойын 3-3 есебімен аяқталған. Жеңілістен немістерді Мирослав Клозе құтқарған.
===2011===
7 мамырда Гомес «Санкт-Паули» қақпасына хет-трик салған, осы хет-трик оның 2010/11 маусымында 5-ші сериясы болған. Осы 5 хет-триктің ішінде 1 добы оның 100-ші добы болып саналған,яғни ол Бундеслиганың жоғарғы дивизионында 100 доп соққан.
10 қыркүйек ол өзінің ең тамаша ойының өткізді себебі Марио 4 доп салған. Ол доптардың барлығы «Фрайбург» қақпасына салынған. Сол ойынды Бавария 7-0 есебімен ұтқан.
===2013===
16 сәуір Вольфсбургқа қарсы ойында 3 гол салған. Дегенмен айта кететін жәй ол Манджукичті ауыстырған соң 80,83,86 минуттарда хет-трик салған.
Дәл осы 16 сәуірде Мариоға "Ювентус" және "Интер" көз салғаны туралы мәлімет тараған. Ал оның агенті Ули Фербер, Гоместің Бавариядағы жағдайы ойыншыға ұнамай жүргенін айтты.
==Қызықты фактлер==
2010 жылғы интервьюда Гомес гомосексуальді футбол ойыншыларына өздерінің сексуальда орентациясын жасырмауын айтты. Өйткені бұл мәселе Германияда бірнеше жылдар бойы табу емес.<ref>http://www.eluniverso.com/</ref>
Transfermark.de сайтының статистикасы бойынша Марио 35 млн еуроға бағаланған.<ref>transfermarkt.de</ref>
== Жетістіктері ==
=== Командалық ===
'''«Штутгарт»'''
* Германия чемпионы: 2006/07
'''«Бавария»'''
* Германия чемпионы (2): 2009/10, 2012/13
* Германия кубогы (2): 2009/10, 2012/13
* УЕФА чемпиондар лигасы: 2012/13
'''«Бешикташ»'''
* Түркия чемпионы: 2015/16
'''Германия'''
* ЕУРО-2008 финалисі
* Еуропа чемпионатының жартылай финалисі: 2012, 2016
* Әлем чемпионатының қола жүлдегері: 2010
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сыртқы сілтемелер ==
*[https://web.archive.org/web/20170626155740/http://mario-gomez.de/] Марио Гоместің офицалды сайты
*[https://www.fcbayern.telekom.de/] Бавария офицалды сайты
[[Санат:Германия футболшылары]]
[[Санат:Германия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:Штутгарт ФК ойыншылары]]
[[Санат:Бавария ФК ойыншылары]]
[[Санат:Фиорентина ФК ойыншылары]]
[[Санат:Бешикташ ФК ойыншылары]]
[[Санат:Вольфсбург ФК ойыншылары]]
pcs0s60csu9h9a4lsm6feqk75rrixw0
Немісше Уикипедия
0
490024
3693393
3517740
2026-11-08T11:23:56Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693393
wikitext
text/x-wiki
{{Уикипедия
| код = de
| аты = Немісше Уикипедия
| шынайы аты = Deutschsprachige Wikipedia
| скриншоты = German Wikipedia screenshot.png
| тілі = [[неміс тілі|немісше]]
| ашылған уақыты = 16 наурыз 2001
}}
'''Немісше Уикипедия''' ({{lang-de|Deutschsprachige Wikipedia}}) — Уикипедияның [[неміс тілі]]ндегі бөлімі. Ол [[2001]] жылдың 16 наурызынан бастап жұмыс жасап келеді.
== Санақ==
{{CURRENTYEAR}} жылдың {{CURRENTMONTHNAMEGEN}} {{CURRENTDAY}} күніне сәйкес Немісше Уикипедияда {{NUMBEROF|ARTICLES|{код}|N}} мақала бар. {{NUMBEROF|USERS|de|N}} қатысушы тіркелген, олардың {{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|de|N}} соңғы 30 күнде әлдебір іс-әрекет жасаған, ал {{NUMBEROF|ADMINS|de|N}} қатысушы админ дәрежесіне ие. Жалпы өңдеу саны - {{NUMBEROF|EDITS|de|N}}.
Немісше Уикипедия мақалалар саны жағынан {{Уикипедия/Мақала саны бойынша орны|de}}-орында (''{{CURRENTDAY}}.{{CURRENTMONTH}}.{{CURRENTYEAR}} көрсеткіш'').
== Статистикалық өсуі ==
[[Сурет:Artikelwachstum in der deutschsprachigen Wikipedia.png|thumb|right|200px|Немісше Уикипедияның мақала санынның өсуі]]
* [[24 қаңтар]] [[2003 жыл]]ы — 10 000 мақала
* [[4 шілде]] [[2003 жыл]]ы — 20 000 мақала
* [[8 ақпан]] [[2004 жыл]]ы — 50 000 мақала
* [[13 маусым]] [[2004 жыл]]ы — 100 000 мақала
* [[8 қазан]] [[2004 жыл]]ы — 150 000 мақала
* [[15 ақпан]] [[2005 жыл]]ы — 200 000 мақала
* [[28 маусым]] [[2005 жыл]]ы — 250 000 мақала
* [[7 қазан]] [[2005 жыл]]ы — 300 000 мақала
* [[2 ақпан]] [[2006 жыл]]ы — 350 000 мақала
* [[18 мамыр]] [[2006 жыл]]ы — 400 000 мақала
* [[18 тамыз]] [[2006 жыл]]ы — 450 000 мақала
* [[23 қараша]] [[2006 жыл]]ы — 500 000 мақала
* [[1 наурыз]] [[2007 жыл]]ы — 550 000 мақала
* [[18 маусым]] [[2007 жыл]]ы — 600 000 мақала
* [[9 қазан]] [[2007 жыл]]ы — 650 000 мақала
* [[30 қаңтар]] [[2008 жыл]]ы — 700 000 мақала
* [[17 мамыр]] [[2008 жыл]]ы — 750 000 мақала
* [[6 қыркүйек]] [[2008 жыл]]ы— 800 000 мақала
* [[10 қаңтар]] [[2009 жыл]]ы — 850 000 мақала
* [[4 мамыр]] [[2009 жыл]]ы — 900 000 мақала
* [[2 қыркүйек]] [[2009 жыл]]ы — 950 000 мақала
* [[27 желтоқсан]] [[2009 жыл]]ы — 1 000 000 мақала
* [[7 сәуір]] [[2010 жыл]]ы — 1 050 000 мақала
* [[29 шілде]] [[2010 жыл]]ы — 1 100 000 мақала
* [[18 қараша]] [[2010 жыл]]ы — 1 150 000 мақала
* [[9 наурыз]] [[2011 жыл]]ы — 1 200 000 мақала
* [[24 маусым]] [[2011 жыл]]ы — 1 250 000 мақала
* [[16 қазан]] [[2011 жыл]]ы — 1 300 000 мақала
* [[7 қараша]] [[2011 жыл]]ы — 100 млн өңдеме
* [[30 сәуір]] [[2012 жыл]]ы — 1 400 000 мақала
* [[22 тамыз]] [[2012 жыл]]ы — 1 450 000 мақала
* [[18 қараша]] [[2012 жыл]]ы — 1 500 000 мақала
* [[19 қараша]] [[2016 жыл]]ы — 2 000 000 мақала
* [[14 қараша]] [[2020 жыл]]ы — 2 500 000 мақала
* [[25 наурыз]] [[2025 жыл]]ы — 3 000 000 мақала
== Дереккөздер ==
<references/>
==Сыртқы сілтемелер==
{{Interwiki|de|Wikipedia:Hauptseite|Неміс|}}
{{commonscat|German Wikipedia|Немісше Уикипедия}}
* [http://stats.wikimedia.org/EN/TablesWikipediadeDE.htm Немісше Уикипедияның статистикасы]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://stats.wikimedia.org/EN/ChartsWikipediaDE.htm Немісше Уикипедияның статистикалық диаграммасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130518135926/http://stats.wikimedia.org/EN/ChartsWikipediaDE.htm |date=2013-05-18 }}
* [http://www.wikistatistics.net/wiki/de Немісше Уикипедияның статистикалық көрсеткіші] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120110101611/http://www.wikistatistics.net/wiki/de |date=2012-01-10 }}
* [http://de.m.wikipedia.org/ Немісше Уикипедияның мобильдік нұсқасы]
* [https://web.archive.org/web/20210920132527/https://www.online-translator.com/url/tran_url.asp?lang=en&url=http%3A%2F%2Fde.wikipedia.org%2F&direction=gr&template=General&cp1=NO&cp2=NO&autotranslate=on&psubmit2.x=43&psubmit2.y=15 Немісше Уикипедияның PROMT-аудармасы]
== Тағы қараңыз ==
* [[Қазақша Уикипедия]]
{{Уикипедиялар}}
{{Герман тілді Уикипедиялар}}
[[Санат:Герман тілді Уикипедиялар]]
[[Санат:Неміс тілді сайттар]]
[[Санат:Уикипедия бөлімдері]]
[[Санат:Неміс тілі|*]]
{{Wikipedia-stub}}
7mugqi49lnsohlxqfx04juu8j9sve79
Уикипедия:Белсенді қатысушылар
4
492279
3692931
3692548
2026-11-07T12:01:06Z
Jembot
36112
Bot: Рейтингті жаңарту
3692931
wikitext
text/x-wiki
{{/begin|200}}
|-
| 1 || [[User:1nter pares|1nter pares]] || [[Special:Contributions/1nter pares|{{formatnum:3814}}]] || {{Permissions|1nter pares}}
|-
| 2 || [[User:Мағыпар|Мағыпар]] || [[Special:Contributions/Мағыпар|{{formatnum:1559}}]] || {{Permissions|Мағыпар}}
|-
| 3 || [[User:Wikuiser|Wikuiser]] || [[Special:Contributions/Wikuiser|{{formatnum:415}}]] || {{Permissions|Wikuiser}}
|-
| 4 || [[User:Орел Карл|Орел Карл]] || [[Special:Contributions/Орел Карл|{{formatnum:408}}]] || {{Permissions|Орел Карл}}
|-
| 5 || [[User:Nurken|Nurken]] || [[Special:Contributions/Nurken|{{formatnum:400}}]] || {{Permissions|Nurken}}
|-
| 6 || [[User:Marksscheider|Marksscheider]] || [[Special:Contributions/Marksscheider|{{formatnum:389}}]] || {{Permissions|Marksscheider}}
|-
| 7 || [[User:Unknown Alash|Unknown Alash]] || [[Special:Contributions/Unknown Alash|{{formatnum:338}}]] || {{Permissions|Unknown Alash}}
|-
| 8 || [[User:Kasymov|Kasymov]] || [[Special:Contributions/Kasymov|{{formatnum:303}}]] || {{Permissions|Kasymov}}
|-
| 9 || [[User:Sagzhan|Sagzhan]] || [[Special:Contributions/Sagzhan|{{formatnum:229}}]] || {{Permissions|Sagzhan}}
|-
| 10 || [[User:Aldogarov|Aldogarov]] || [[Special:Contributions/Aldogarov|{{formatnum:205}}]] || {{Permissions|Aldogarov}}
|-
| 11 || [[User:Рақымжан Курманали|Рақымжан Курманали]] || [[Special:Contributions/Рақымжан Курманали|{{formatnum:136}}]] || {{Permissions|Рақымжан Курманали}}
|-
| 12 || [[User:OrtNvdke|OrtNvdke]] || [[Special:Contributions/OrtNvdke|{{formatnum:130}}]] || {{Permissions|OrtNvdke}}
|-
| 13 || [[User:Casserium|Casserium]] || [[Special:Contributions/Casserium|{{formatnum:120}}]] || {{Permissions|Casserium}}
|-
| 14 || [[User:Akmaral090|Akmaral090]] || [[Special:Contributions/Akmaral090|{{formatnum:92}}]] || {{Permissions|Akmaral090}}
|-
| 15 || [[User:ShadZ01|ShadZ01]] || [[Special:Contributions/ShadZ01|{{formatnum:88}}]] || {{Permissions|ShadZ01}}
|-
| 16 || [[User:~2026-46472-89|~2026-46472-89]] || [[Special:Contributions/~2026-46472-89|{{formatnum:88}}]] || {{Permissions|~2026-46472-89}}
|-
| 17 || [[User:Łukasz Winek|Łukasz Winek]] || [[Special:Contributions/Łukasz Winek|{{formatnum:82}}]] || {{Permissions|Łukasz Winek}}
|-
| 18 || [[User:Еділбай Дәмелі|Еділбай Дәмелі]] || [[Special:Contributions/Еділбай Дәмелі|{{formatnum:80}}]] || {{Permissions|Еділбай Дәмелі}}
|-
| 19 || [[User:Kontributor 2K|Kontributor 2K]] || [[Special:Contributions/Kontributor 2K|{{formatnum:80}}]] || {{Permissions|Kontributor 2K}}
|-
| 20 || [[User:Есенгелді Інжу|Есенгелді Інжу]] || [[Special:Contributions/Есенгелді Інжу|{{formatnum:80}}]] || {{Permissions|Есенгелді Інжу}}
|-
| 21 || [[User:Василь Дулатов|Василь Дулатов]] || [[Special:Contributions/Василь Дулатов|{{formatnum:76}}]] || {{Permissions|Василь Дулатов}}
|-
| 22 || [[User:Кабылбек Алихан|Кабылбек Алихан]] || [[Special:Contributions/Кабылбек Алихан|{{formatnum:63}}]] || {{Permissions|Кабылбек Алихан}}
|-
| 23 || [[User:Lbbousey|Lbbousey]] || [[Special:Contributions/Lbbousey|{{formatnum:60}}]] || {{Permissions|Lbbousey}}
|-
| 24 || [[User:Qareken Balasi|Qareken Balasi]] || [[Special:Contributions/Qareken Balasi|{{formatnum:55}}]] || {{Permissions|Qareken Balasi}}
|-
| 25 || [[User:Бекбулатова Гульсара|Бекбулатова Гульсара]] || [[Special:Contributions/Бекбулатова Гульсара|{{formatnum:53}}]] || {{Permissions|Бекбулатова Гульсара}}
|-
| 26 || [[User:Мухаметқали|Мухаметқали]] || [[Special:Contributions/Мухаметқали|{{formatnum:52}}]] || {{Permissions|Мухаметқали}}
|-
| 27 || [[User:PushkinVko|PushkinVko]] || [[Special:Contributions/PushkinVko|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|PushkinVko}}
|-
| 28 || [[User:Алтай Көкше|Алтай Көкше]] || [[Special:Contributions/Алтай Көкше|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Алтай Көкше}}
|-
| 29 || [[User:Султанова Айжан|Султанова Айжан]] || [[Special:Contributions/Султанова Айжан|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Султанова Айжан}}
|-
| 30 || [[User:ШҚО арнаулы кітапхана|ШҚО арнаулы кітапхана]] || [[Special:Contributions/ШҚО арнаулы кітапхана|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|ШҚО арнаулы кітапхана}}
|-
| 31 || [[User:Sewrax|Sewrax]] || [[Special:Contributions/Sewrax|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Sewrax}}
|-
| 32 || [[User:Алма Досова|Алма Досова]] || [[Special:Contributions/Алма Досова|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Алма Досова}}
|-
| 33 || [[User:Райочка|Райочка]] || [[Special:Contributions/Райочка|{{formatnum:49}}]] || {{Permissions|Райочка}}
|-
| 34 || [[User:Салиха|Салиха]] || [[Special:Contributions/Салиха|{{formatnum:48}}]] || {{Permissions|Салиха}}
|-
| 35 || [[User:Шырынханов Нұрали|Шырынханов Нұрали]] || [[Special:Contributions/Шырынханов Нұрали|{{formatnum:47}}]] || {{Permissions|Шырынханов Нұрали}}
|-
| 36 || [[User:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] || [[Special:Contributions/Ерден Карсыбеков|{{formatnum:46}}]] || {{Permissions|Ерден Карсыбеков}}
|-
| 37 || [[User:Yessentaikyzy|Yessentaikyzy]] || [[Special:Contributions/Yessentaikyzy|{{formatnum:38}}]] || {{Permissions|Yessentaikyzy}}
|-
| 38 || [[User:Айакеш|Айакеш]] || [[Special:Contributions/Айакеш|{{formatnum:34}}]] || {{Permissions|Айакеш}}
|-
| 39 || [[User:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] || [[Special:Contributions/MuratbekErkebulan|{{formatnum:32}}]] || {{Permissions|MuratbekErkebulan}}
|-
| 40 || [[User:Vyacheslav Nasretdinov|Vyacheslav Nasretdinov]] || [[Special:Contributions/Vyacheslav Nasretdinov|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|Vyacheslav Nasretdinov}}
|-
| 41 || [[User:Жадикбаева Арайлым|Жадикбаева Арайлым]] || [[Special:Contributions/Жадикбаева Арайлым|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|Жадикбаева Арайлым}}
|-
| 42 || [[User:Дауткулова Ақмарал|Дауткулова Ақмарал]] || [[Special:Contributions/Дауткулова Ақмарал|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|Дауткулова Ақмарал}}
|-
| 43 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:28}}]] || {{Permissions|Makenzis}}
|-
| 44 || [[User:Аркалык тилдер орталыгы|Аркалык тилдер орталыгы]] || [[Special:Contributions/Аркалык тилдер орталыгы|{{formatnum:27}}]] || {{Permissions|Аркалык тилдер орталыгы}}
|-
| 45 || [[User:Muzeologist|Muzeologist]] || [[Special:Contributions/Muzeologist|{{formatnum:26}}]] || {{Permissions|Muzeologist}}
|-
| 46 || [[User:Qarakesek|Qarakesek]] || [[Special:Contributions/Qarakesek|{{formatnum:25}}]] || {{Permissions|Qarakesek}}
|-
| 47 || [[User:LCont5|LCont5]] || [[Special:Contributions/LCont5|{{formatnum:23}}]] || {{Permissions|LCont5}}
|-
| 48 || [[User:Zama.Dana|Zama.Dana]] || [[Special:Contributions/Zama.Dana|{{formatnum:22}}]] || {{Permissions|Zama.Dana}}
|-
| 49 || [[User:Акмарал Абдрашидовна|Акмарал Абдрашидовна]] || [[Special:Contributions/Акмарал Абдрашидовна|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Акмарал Абдрашидовна}}
|-
| 50 || [[User:Ashina|Ashina]] || [[Special:Contributions/Ashina|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Ashina}}
|-
| 51 || [[User:Kaiyr|Kaiyr]] || [[Special:Contributions/Kaiyr|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Kaiyr}}
|-
| 52 || [[User:Almas Akniet|Almas Akniet]] || [[Special:Contributions/Almas Akniet|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Almas Akniet}}
|-
| 53 || [[User:Ұлпан, Қанат|Ұлпан, Қанат]] || [[Special:Contributions/Ұлпан, Қанат|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Ұлпан, Қанат}}
|-
| 54 || [[User:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] || [[Special:Contributions/TheNomadEditor|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|TheNomadEditor}}
|-
| 55 || [[User:~2026-56534-39|~2026-56534-39]] || [[Special:Contributions/~2026-56534-39|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|~2026-56534-39}}
|-
| 56 || [[User:Ziv|Ziv]] || [[Special:Contributions/Ziv|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Ziv}}
|-
| 57 || [[User:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] || [[Special:Contributions/RaiymbekZh|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|RaiymbekZh}}
|-
| 58 || [[User:Амина Жанаковна|Амина Жанаковна]] || [[Special:Contributions/Амина Жанаковна|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Амина Жанаковна}}
|-
| 59 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Gliwi}}
|-
| 60 || [[User:Арда3001|Арда3001]] || [[Special:Contributions/Арда3001|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Арда3001}}
|-
| 61 || [[User:Вилюс М|Вилюс М]] || [[Special:Contributions/Вилюс М|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Вилюс М}}
|-
| 62 || [[User:Эдгар Герт|Эдгар Герт]] || [[Special:Contributions/Эдгар Герт|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Эдгар Герт}}
|-
| 63 || [[User:Ұлан Тұрсынбек|Ұлан Тұрсынбек]] || [[Special:Contributions/Ұлан Тұрсынбек|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Ұлан Тұрсынбек}}
|-
| 64 || [[User:Арыс Тілдер|Арыс Тілдер]] || [[Special:Contributions/Арыс Тілдер|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Арыс Тілдер}}
|-
| 65 || [[User:Эльмира Ералиева|Эльмира Ералиева]] || [[Special:Contributions/Эльмира Ералиева|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Эльмира Ералиева}}
|-
| 66 || [[User:Уланская|Уланская]] || [[Special:Contributions/Уланская|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Уланская}}
|-
| 67 || [[User:Sherniyaz boran|Sherniyaz boran]] || [[Special:Contributions/Sherniyaz boran|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Sherniyaz boran}}
|-
| 68 || [[User:Ayazhan10|Ayazhan10]] || [[Special:Contributions/Ayazhan10|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Ayazhan10}}
|-
| 69 || [[User:~2026-56298-60|~2026-56298-60]] || [[Special:Contributions/~2026-56298-60|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|~2026-56298-60}}
|-
| 70 || [[User:Гүлдана Алмуханқызы|Гүлдана Алмуханқызы]] || [[Special:Contributions/Гүлдана Алмуханқызы|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Гүлдана Алмуханқызы}}
|-
| 71 || [[User:Sagyndykova Nurgul|Sagyndykova Nurgul]] || [[Special:Contributions/Sagyndykova Nurgul|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Sagyndykova Nurgul}}
|-
| 72 || [[User:Шардара 2026|Шардара 2026]] || [[Special:Contributions/Шардара 2026|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Шардара 2026}}
|-
| 73 || [[User:Mheidegger|Mheidegger]] || [[Special:Contributions/Mheidegger|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Mheidegger}}
|-
| 74 || [[User:L.sarkytbekova|L.sarkytbekova]] || [[Special:Contributions/L.sarkytbekova|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|L.sarkytbekova}}
|-
| 75 || [[User:~2026-52058-82|~2026-52058-82]] || [[Special:Contributions/~2026-52058-82|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|~2026-52058-82}}
|-
| 76 || [[User:Tuttiorchestra687|Tuttiorchestra687]] || [[Special:Contributions/Tuttiorchestra687|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Tuttiorchestra687}}
|-
| 77 || [[User:Мақала|Мақала]] || [[Special:Contributions/Мақала|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Мақала}}
|-
| 78 || [[User:Қатысушы Апельсин|Қатысушы Апельсин]] || [[Special:Contributions/Қатысушы Апельсин|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Қатысушы Апельсин}}
|-
| 79 || [[User:Atageldı Däulethan|Atageldı Däulethan]] || [[Special:Contributions/Atageldı Däulethan|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Atageldı Däulethan}}
|-
| 80 || [[User:QazNorth|QazNorth]] || [[Special:Contributions/QazNorth|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|QazNorth}}
|-
| 81 || [[User:Талшын Ауел|Талшын Ауел]] || [[Special:Contributions/Талшын Ауел|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Талшын Ауел}}
{{/end}}
s1ot2m32p3vm2y7b6glpg9nv0dowjez
Мун Дя Хен
0
498038
3693204
3479288
2026-11-08T06:53:15Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693204
wikitext
text/x-wiki
{{Тұлға
|Есімі = Мун Дя Хен
|Шынайы есімі =
|Сурет = МунДХ.jpg
|Сурет ені =
|Сурет атауы =
|Туылған кездегі есімі =
|Туылған күні = 1887
|Туылған жері = {{PRK}}, Тенин уезі, Самбоемен селосы
|Мансабы = егіншілер бригадасының бригадирі
| Азаматтығы = {{USSR}}
|Ұлты =
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Әкесі =
|Анасы =
|Жұбайы =
|Балалары =
|Марапаттары =
* [[Ленин ордені]]
* [["Орақ пен Балға" алтын медалі]]
* [[Социалистік еңбек ерлері|Социалистік Еңбек Ері]] ([[1948]])
* Медальдар
|Сайты =
|Басқалары =
|Commons =
}}
'''Мун Дя Хен'''<ref>Герои Социалистического труда по полеводству Казахской ССР. Алма-ата. 1950. 412 стр.</ref> - [[Социалистік еңбек ерлері|Социалистік Еңбек Ері]] ([[1948]]), егіншілер бригадасының бригадирі. [[1887]] жылы [[Солтүстік Корея|Солтүстік Кореяда]], Тенин уезі, Самбоемен селосында туған. [[1905]] жылы [[Ресей|Ресейдің]] Приморье өлкесіне, [[1930]] жылы [[Қазақстан|Қазақстанға]] қоныс аударады.
== Еңбек жолы мен жетістігі ==
* [[1931]] жылы [[Талдықорған облысы]], [[Қаратал ауданы]], МОПР атындағы [[Колхоз|колхозға]] жұмысқа кіріп, егіншілер бригадасының бригадирі болады.[[1947]] жылы оның бригадасы 22 [[Гектар|гектардың]] әр гектарынан 30,3 [[Центнер|центнерден]] [[бидай]] алып, рекордтық өнім алады. Бұл рекордты өнімді алу үшін олар қажырлы еңбектене отырып, егін алқабын ерекше тыңғылықты өңдейді:
** ерте [[Көктем|көктемде]] жер телімі 22 см тереңдікте жыртылады, тырмалау қатар жүргізіледі;
** егін тракторлы сепкішпен себіледі;
** [[тұқым]] [[Топырақ|топыраққа]] 6-7см тереңдікке салынады;
** бидайдың Эратроспермум 0841 сұрыпы әр гектарға 152 кг-нан себіледі;
** вегатация кезеңінде 2 рет қопсытылып, тыңайтқышпен қоректендіріледі;
** егін [[Комбайн|комбайнмен]] ысырапсыз жинап алады.
== Наградалары ==
* [[Ленин ордені]]
* [["Орақ пен Балға" алтын медалі]]
* [[Социалистік еңбек ерлері|Социалистік Еңбек Ері]] ([[1948]])
* Медальдар
== Дереккөздер ==
<references/>
== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20130928104059/http://darvblago.ru/534.html История народов Средней Азии]
* Герман Ким, [https://www.youtube.com/watch?v=uboHNZka71I Энциклопедия корё сарам. Герой Социалистического Труда Нигай Константин Иванович]
[[Санат:Социалистік еңбек ерлері]]
b0n6j5mgr3yh1azlitxmwlg4oy3ubom
Ақмешiт ойраны
0
503882
3693022
1976819
2026-11-07T15:22:37Z
EmausBot
5055
Бот: Шынжырлы айдатуды түзетті → [[Ақмешітті басып алу]]
3693022
wikitext
text/x-wiki
#АЙДАУ [[Ақмешітті басып алу]]
3gwn111sbem8m879v6j0beue5zo9ysb
Мумия оралады (фильм)
0
508811
3693202
3354972
2026-11-08T06:52:50Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693202
wikitext
text/x-wiki
{{Кино
|Қазақша атауы = Мумия қайта оралады
|Шынайы атауы = {{lang-en|The Mummy Returns}}
|Суреті =
|Сурет ені =
|Жанры = [[Атыс-шабыс фильм|атыс-шабыс]]<br />фантастикалық<br />шытырман оқиғалы
|Режиссёрі = Стивен Соммерс
|Продюсері = Шон Дэниель<br />Джеймс Джекс
|Сценарист = Стивен Соммерс
|Актерлер = [[Брендан Фрейзер]]<br />Рейчел Вайс<br />Джон Ханна<br />Арнольд Вослу
|Операторы = Адриан Бидл
|Композиторы = Алан Сильвестри
|Компания = Alphaville films
|Дистрибьютор=Universal Pictures
|Бюджеті = $98 млн
|Түсім = $435 млн.
|Мемлекет = {{USA}}
|Тілі = [[ағылшын тілі]]
|Ұзақтығы = 135 мин.
|Жыл = 2001
|Алдыңғы фильм=[[Мумия (фильм, 1999)|Мумия]]
|Келесі фильм=[[Мумия: Айдаһар патшасының қабірі]]
|imdb_id = 0209163
}}
«'''Мумия оралады'''» ({{lang-en|The Mummy Returns}}) — [[2001 жыл]]ы шыққан америкалық шытырман оқиғалы фильм, «[[Мумия (фильм, 1999)|Мумия]]» фильмінің жалғасы.
Фильмнің оқиғасы 5 000 жыл бұрын орын алатын «[[Сарышаяндар патшасы]]» атты [[спин-офф]]ы бар; Сюжет [[Дуэйн Джонсон]] ойнаған фильмде де көрсетілген Сарышаян патшасының оқиғасына негізделген. Сондай-ақ [[2008 жыл]]ы «[[Мумия: Айдаһар патшасының қабірі]]» тікелей жалғасы түсірілді.
«Мумия оралады» аралас пікірлерге қарамастан коммерциялық табысқа ие болды.
== Басты рөлдерде==
*[[Брендан Фрейзер]]
*[[Рэйчел Вайс]]
*[[Дуэйн Джонсон]]
*[[Джон Ханна]]
*[[Арнольд Вослу]]
== Сюжет ==
Б.з.б 4333 жыл. Сарышаяндар патшасы өзінің жер қайысқан қолымен жолындағысың барлығын жайпап өтіп, жорықтарын жалғастырды. Алайда ол соңғы шайқаста ірі жеңіліске ұшырады. Содан соң, әскерін шөл далаға шегіндіреді. Оның [[сарбаз]]дары бірінен соң бірі [[ажал]] құшады. [[Патша]]ның өзі жанын [[Анубис]] құдайға тапсырып, Анубис [[әскер]]іне ие болады.
1933 жыл. Алдыңғы оқиғадан кейін он жыл өткен. Рик О'Коннол мен Эвелин некелерін қиған. Олар ежелгі пирамидадан [[Сарышаян]] патшасының білезігін тауып алады. Олардың он жасар ұлы Алекс білезікті қолына киіп, көзіне пирамидалар елестейді. Анксунамунның егізі Имхотепті тірілтіп алады. Имхотеп Сарышаяндар патшасын өлтіріп оның әскеріне ие болғысы келеді. Дегенмен Сарышаяндар патшасын Рик өлтіріп, оны тозаққа қайтарады. Имхотеп тозаққа құлап кетеді.<ref>{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=mummyreturns.htm |title=The Mummy Returns (2001)}}</ref>
== Дереккөздер ==
{{reflist}}
== Сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20040901154918/http://www.themummy.com/ Ресми сайт]
[[Санат:Стивен Соммерс фильмдері]]
[[Санат:Қорқынышты фильмдер]]
[[Санат:2001 жылғы фильмдер]]
kpt47ykm9vv3zdu0zxd5ynzafp16jy8
Менингококты инфекция
0
512982
3693125
3483747
2026-11-07T19:19:58Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693125
wikitext
text/x-wiki
'''Менингококты инфекция''' – ауа-тамшылы механизммен тарайтын, назофарингит және генарализденген түрлерінде өтетін клиникасында қызбамен, интосикациямен, экзантемамен және ми қабаттарының зақымдалуымен сипатталатын антропонозды бактерияды жедел инфекциялық ауру
==Этиологиясы==
Қоздырғышы – Neisseria, meningitidis ( Neisseriaceae тұқымдасы, Neissera туысы)
Менингококк-клетка ішінде тіршілік ететін, грамм теріс боялатын, капсула түзетін L-түріне айналатын, эндотоксин және нейромидаза өндіретін сыртқы ортада тұрақсыз диплококктар. Антигендік құрамы бойынша 12 серотобы белгілі: А, В, С, Д, V, Z т.б.-оның ішінде А,В,С типтері жиірек кездеседі
==Эпидемиологиясы==
Таралуы кең.[[Сурет:Meningococcal Meningitis Range.svg|thumb|250px|Африкадағы менигокты менингит таралуы]]
==Инфекция көзі==
*әр түрлі клиникалық түрлерімен науқастанған адамдар
*бактерия тасымалдаушылар.
==Жұғу жолы== ауа-тамшы
==Ауыратындар==: көбінесе балалар (1-5 жастағы балалар 70-80%).
==Маусымдылығы:== қыс-көктем айлары (ақпан, мамыр)
==Кезеңділігі:== 20-30-40 жыл аралығында.
==Инфекция қабылдаушылық деңгейі==- балалар ортасында бірталай жоғары, ересектер арасында орташа.
==Иммунитет==
аурудан кейін тұрақты және ұзақ.
==Патогенезі==
Менингококты инфекцияда инфекциялық процесс төмендегідей қалыптасады:
*менингококктың ену қақпасы-мұрын жұтқыншақтың шырыш қабаттары.
Орналасқан жерінде (мұрынжұтқыншақта көбінде 60-70%-ке дейін) “сау” тасымалдаушылық қалыптасады,
*30%-де назофарингит дамиды
*1% инфекциялық процесс жайылған түріне өтеді.
Менингококктар алғашында мұрын жұтқыншақтың шырышты қабатында орналасып, онда жеткілікті қабыну процесін туғызады (клиникалық белгілерсіз) – “сау” тасымалдаушылық, назофарингит кезінде жергілікті өзгерістермен қатар, айқын токсинемия және бактеремия байқалады. Генерализацияланған түрінде қоздырғыш жергілікті тосқауылдардан өтіп, бактеремия туғызады. Бактеремия арнайы монополисахаридтердің әсеріне байланысты айқын токсинемиямен қатар өтеді (менингит, артрит, иридоциклит). Процестің жайылуында мына факторлар маңызы болуы мүмкін:
-қоздырғыштың инфицирлеуші дозасы, оның вируленттігі мен инвазивтілігі
-жастық фактор (балаларда ересектерге қарағанда жайылған түрі жиі кездеседі)
-ағзаның иммуногенетикалық ерекшеліктері (жергілікті иммунитеттің, иммунитеттің клеткалық звеносының фагоцитарлық жүйенің, комплемент жүйесінің т.б. жағдайы)
-менингококктардың басқа бактериялармен, вирустармен ассоциациясы.
Токсиннің әсерінен (липополисахарид) гемостазды бұзатын бірқатар қиын процестер туындайды. Бұл тұрғыда липополисахаридтің концентрациясының маңызы бар (токсинемия дәрежесі): төмен концентрация арнайы және арнайы емес қорғаныс факторларын белсендірсе, ал жоғары керісінше тежейді, сондықтан ауыр ағымда токсикалық-инфекциялық шокпен өтеді. Жайылған формалардың патогенезінде сонымен қатар баяу типті гиперсезімталдық және миокардит, перикардит, полиартрит дамуына келтіретін иммундық комплекстердің маңызы да зор.
==Патологиялық анатомиясы==
Менингококты инфекцияға қабыну процесінің, ал жайылған түрінде қантамырлардың зақымдануы мен әр түрлі мүшелерде іріңді ошақтар қалыптасуы тән.
==Клиникасы==
Менингококкты инфекцияның клиникалық жіктелуі (В.И.Покровский, 1965).
#. Біріншілік – локальды түрлері:
* менингококктасымалдаушы
* жедел назофарингит
#. Гематогенді – жайылған түрлері
* менингококкемия: типті-найзағай тәрізді, созылмалы
* менингит
* менингоэнцефалит
* аралас түрі (менингит+менингококкемия)
# Сирек түрлері: эндокардит, артрит, пневмония, радикулит.
Ағымы бойынша:
*жеңіл
*орташа
*ауыр
Инкубациялық кезеңі 1-10 күн (орташа 2-4 тәулік).
==Жедел назофарингит==
Назофарингиттің клиникасы 2 синдромға бөлінеді:
===интоксикация===
===катаральді синдром===
==интоксикация белгілері ==
дене қызуының 38-390С-қа дейін көтерілуі, кейде қалтыраумен,
бас ауруы, бас айналу, құлағының шуылдауы,
кейде жүрек айну және құсу болуы мүмкін.
Науқас адинамиялы, терісі бозғылт, кейде мұрнында және ернінде герпес шығады.
==Катаральді синдром ==
жөтел,
кейде дауысының қарлығуы,
мұрыннан шырышты – іріңді бөліністер ағу
Аранында – гиперемия, жұтқыншақтың артқы қабырғасының ісінуі, фолликулалардың гиперплазиясы байқалады.
Перифериялық қанда – лейкоцитоз, геммограммада солға қарай жылжу. Назофарингиттің ағымы көбінесе жеңіл, 5-7 күн ішінде сауығады.
==Менингококкемия==
клиникасына 2 синдром тән: интоксикация және экзантема.
Басталуы жедел, дене қызуы 38-400С-қа дейін көтерілуі, қалтырау, тез үдейтін әлсіздік, бас ауруы, бұлшық еттерінің ауырсынуы, құсу .
==Экзантема==
Ең типті көрінісі болып табылады және мына белгілермен сипатталады:
-бөртпе аурудың алғашқы күндерінде пайда болады (5-12 сағ)
-бөртпе көп, басында дақты, розеолезды, папулезды, кейіннен геморрагиялық петехиядан экхимоздарға дейін, “жұлдызды” формада ортасында тығыздалған, көбінесе аяқ – қолдарында әсіресе, жамбастарында, сирек беттерінде кездеседі.
Менингококкемияның ауыр ағымында геморрагиялық белгілер болуы мүмкін: кофе қоюындай құсу, мұрыннан, жатырдан, ішектен қан кету.
Асқазан – ішек жолдары жағынан келесі өзгерістер болуы мүмкін болуы мүмкін: тәбетінің төмендеуі, құсу, аузының құрғауы, тілінің жабынмен жабылуы, кейде бауырдың ұлғаюы.
Жүрек – қантамыр жүйесі жағынан тахикардия, гипотония, жүрек тондарының тұйықталуы болуы мүмкін.
Менингококкемияда басқа да ағзалардың зақымдалуы мүмкін: артриттер, пневмония, миокардит, перикардит, эндокардит, нефрит.
Менингококкемияның найзағай тәрізді ағымы ауыр токсикозбен, ҚШҰ синдромы дамуымен және жүрек – қан тамыр жүйесінің жұмысының төмендеуімен қатар жүреді.
Менингококкемияның созылмалы ағымы эндокардиттің дамуымен байланыстырады (өте сирек кездеседі).
==Менингит==
Ересектерде менингококкты инфекцияның басты жайылған түрі және интоксикациямен, менингеальді синдроммен сипатталады. Басталуы жедел, аяқ астынан дене қызуының 39-400С-қа дейін көтерілуі, қалтырау, қатты бас ауруы, қайталап құсу (жүрек айнусыз) болады. Бұл триада ерте көрінеді және ең тән және тұрақты көрініс болып тбылады.
Науқастарда өте тез мазасыздану, қимылдық қозу, терінің гиперестезиясы, дамиды.
Алғашқы тәулікте менингиальды синдром дамиды: желке бұлшықеттерінің ригидтілігі, Керниг, Брудзинский симптомдары, жұлын нервтерінің зақымдануы мүмкін (жиі ІІІ, ІУ, УІ жұп нервтері), ақыл – есі бұзылуы мүмкін, есеңгіреуден комаға дейін қатты айқындалған психомоторлы қозумен көрінуі мүмкін. Науқастың сыртқыкелбеті: мойын, бет терісінің гиперемиясы, ерін шырышты қабығы құрғақ, склера және коньюктива тамырлары иньекцияланған болады. Науқас міндетті қалып қабылдайды, бүйіріне жатады, аяқтары бүгілген және ішіне қарай тартылған, басы біраз артқа шалқайған.
Энцефалит қатты интоксикация фонында, әр түрлі бұлшық еттердің тырысуымен, парездермен, параличтермен байқалады.
==Асқынулар==
Менингококты инфекцияда мынандай асқынулар болы мүмкін:
*инфекциялық – токсикалық шок
*жедел бүйрек үсті безі жетіспеушілігі
*жедел бүйрек жетіспеушілігі
*мидың ісінуі
*екіншілік инфекцияның қосылуы
==Диагностика==
Менингококты инфекция клиникалық белгілердің, эпидемиологилық және лабораторлық мәліметтердің көмегімен анықталады:
*мұрын жұтқыншақтың бөлінісін, қанды, ликворды т.б. бактериалогиялық тексеру жүргізіледі;
*серологиялық тексеру (РПГА) жүргізіледі.
==Салыстырмалы диагностикасы==
Клиникалық формаға қарай жүргізіледі: назофарингитте – тұмаумен, басқа респираторлы аурулармен, баспамен, менингококкемияда экзантемамен өтетін инфекциялық және соматикалық аурулармен; менингитте – басқа этиологиялы менингиттермен
==Емі==
Міндетті түрде ауруханаға жатқызылады.
==Емі комплексті:==
тәртіп және диета (клиникалық формаға байланысты)
*этиотропты ем
*патогенетикалық, дезинтоксикациялық, дегидратациялық (менингит және менингоэнцефалитте), гормонотерапия (көрсеткіш бойынша)
*симптоматикалық ем
*оксигенотерапия
Этиотропты ем (негізгі) барлық науқастарға міндетті түрде жүргізіледі. Таңдаулы препараттары:
Пенициллин (300-500 мг ЕД(кг/тәул) 4-8 күн ішінде.
Ампициллин (200/300 мг/кг тәуг)
Левомицетин (50-100 мг/кг тәул)
Роцефин (50 мг/кг тәулігіне бірақ 4 таблеткадан көп емес 10 күн ішінде) және басқа антибиотиктер монотерапия түрінде.[[Сурет:N. meningitis.jpg|thumb|сурет тақырыбы]]
==Болжамы==
*сауығу
*ОНЖ жағынан қалдық көріністер
*менингококкемияның созылмалы түрінің қалыптасуы (сирек)
*летальді аяқталуы (10% және одан көп жасына байланысты)
==Ауруханадан шығару тәртібі==
Науқастар клиникалық және бактериологиялық сауығудан кейін шығарады (мұрыннан жағындыны бактериологиялық тексеруде теріс нәтиже берсе).
==Диспансеризациясы==
2 жыл ішінде жүргізіледі (менингит және менингоэнцефалиттен кейін) невропатологпен бірге.
==Профилактикасы==
# Науқастарды уақытында анықтау және изоляциялау, ошақта басқа да эпидемияға қарсы шаралар өткізу
# Вакцинациялау (эпидемиологиялық көрсеткіштер бойынша).
==Дереккөздер==
*http://www.infectology.ru/nosology/infectious/bacteriosis/meningococc.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140502010948/http://www.infectology.ru/nosology/infectious/bacteriosis/meningococc.aspx |date=2014-05-02 }}
*http://vse-zabolevaniya.ru/bolezni-infekcionnye/meningokokkovaja-infekcija.html
*http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_medicine/18364/Менингококковая
*http://www.7gy.ru/rebenok/detskie-bolezni-simptomy-lechenie/475-simptomu-lechenie-meningokokkovaya-infekciya.html
*https://web.archive.org/web/20140607011641/http://www.eurolab.ua/diseases/67/
[[Санат:Жұқпалы аурулар]]
l0fb6iwdds5lz05q6vq52ql59j6s4kw
Марсельдік қызба
0
513173
3693019
3483717
2026-11-07T15:12:13Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693019
wikitext
text/x-wiki
Марсельдік қызба-кене шаққан жерінде жаралы біріншілік аффектпен-макуло-папулезді бөртпе мен қызбалық жағдаймен сипатталатын қатерсіз жедел зоонозды риккетсиоз.
==Этиологиясы==
Марсельдік қызбаның қоздырғышы-Rickettsia conori ұзарған, таяқша тәрізді, жіп тәрізді жасушалардың ядросында көбейеді. Марсельдік қызба қоздырғышы қанмен бүкіл қызба кезінде де айналып жүреді. Ол біріншілік жаралы аффектіде және тері розеоласында анықталады.
==Этиологиясы.==
Қоздырғыштың негізгі резервуары және тасымалдаушысы болып Оңтүстік иттің кенесі табылады. Адамдарға кененің шағуы арқылы қанға түседі, коньюктива арқылы жұғуы мүмкін. Эндемиялық ошағы ылғалды субтропикалық аймақтар, Жерорта теңізі, Қара және Каспий теңіздері, Индия және Африканың кей жерлерінде белгілі.
==Патогенезі мен патологоанатомиясы.==
Кененің шаққан жерінде, кіру қақпасында біріншілік аффект, қабыну инфильтрат түрінде, кейін некрозданып, жараланады. Біріншілік аффектің қалыптасуы 8-10 күндей, аурудың біріншілік клиникалық көрінісіне дейін. Риккетсиялар инфицирленген кене сілекейімен лимфа тамырларына және бездеріне өтіп, кейін қанға өтіп тамырлардың эндопериваскулиті немесе арнайы тамырлы гранулематоз дамиды. Риккетсия токсині қанға түсіп, интоксикация дамиды.
Макуло-папулезді бөртпе аурудың бірінші күнінен бастап даму себебі тамыр эндотелиінің ісінуімен полиморфты-ядролы лейкоциттер, моноциттер, лимфоциттердің периваскулярлы пролиферациясы болып табылады. Ауырған адамдарда тұрақты, өмірлік иммунитет қалада.
==Клиникалық көрінісі.==
Инкубациялық кезеңнің ұзақтығы 5-7 күн, сирек 14-18 күн. Ауру жедел басталады: қалтырау, кенет бас ауруы, бұлшық ет және буын ауруы. Қызба жағдайында дене қызуы 39-40С 10-14 күндей болады. Ауру ағымында денедегі біріншілік жаралық аффект диаметрі 5 мм сақталады. Жараның беті қара некрозды қабықпен жабылған және қою қызыл шекаралы инфильтратпен қоршалған. Жара ауырмайды, регионарлы лимфаденитпен жүреді. Біріншілік аффект өзінен соң 2-3 жылға дейін сақталатын дақ қалтырады. Коньюктива арқылы енгенде бірінішілік аффект коньюктивит немесе кератоконьюктивитпен бірге хемоза болады. Аурудың 3-4 күні розеолезді немесе папулезді бөртпе бүкіл денеге жайылады, алақан, табан, бетке де. Алғашында бөртпелер розеолезді немесе папулезді сипатта, кейін макуло-папулезді болады. Папулезді элеметтің ортасында екіншілік петехия кездеседі. Бөртпе баяу жоғалады, 1-2 айдан кейін орнында дақ қалады.
Жүйке жүйесінің зақымдалуы, еріннің, тілдің, қолдың треморымен, сандырақпен, менингизм белгілерімен көрінеді. Асқорыту жүйесінің зақымдалу симптомдары: тіл жабындымен жабылған, іш қату, сирек іш өту. Кейде көкбауыр ұлғаяды, сирек бауыр ұлғаяды.
==Диагностикасы.==
Марсельдік қызбаны анықтауда клиникалық, эпидемиологиялық, лабортаорлық мәліметтер қажет. Сүйенетін көріністері болып біріншілік аффектке тән макуло-папулезді бөртпе, регионарлы лимфаденит болып табылады.
Эпидемиологиялық анамнезінде эндемиялық ошақта болу, итпен қатыста болу, кене шағу жатады.
Лабораториялық мәліметтерге комплемент байланыстыру реакциясы және тұтас антигенмен тура емес гемагглютинация реакциясы жатады. Науқастың қанынан риккетсияларды бөлу теңіз шошқаларына материалды іш астарына енгізгенде, периорхит риккетсиялардың ядроішілік орналасуы диагнозды негіздейді.
Бөртпе пайда болғаннан кейін марсельді қызбаны түйіншікті бөртпеден ажыратады, эпидемиялық бөртпе сүзектен, эндемиялық риккетсиоздан, іш сүзегінен, паратифтен, сифилистен ажыратады.
Емі. Антибактериальды тетрациклинмен 1,2-1,5г тәулігіне немесе левомицетин 2,0г тәулігіне температура төмендегенше және онан кейін 2 тәулік жалғатырады.
==Профилактика.== Иттерді акарацидті препараттармен тазалау, қараусыз иттерді жою. Жеке бас профилактикасы сақталады.
==Дереккөздер==
*http://www.infectology.ru/nosology/infectious/rikketsiosis/marsel_lich.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140502005351/http://www.infectology.ru/nosology/infectious/rikketsiosis/marsel_lich.aspx |date=2014-05-02 }}
*https://web.archive.org/web/20140502003128/http://ilive.com.ua/health/marselskaya-likhoradka-prichiny-simptomy-diagnostika-lechenie_7779i160.html
*http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_medicine/17829/Марсельская
5tl8y0hulgotp0cjzmx1xl4lpbaeash
Мичиган
0
515327
3693140
3652709
2026-11-07T22:21:39Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693140
wikitext
text/x-wiki
{{АҚШ штаты
|атауы = Мичиган
|шынайы атауы = Michigan
|ту = Flag of Michigan.svg
|белгісі = Michigan state seal.png
|карта = Map of USA MI.svg
|лақапаты = «Ұлы көлдер штаты»
|ұраны =
|әні =
|астанасы = [[Лансинг]]
|ірі қаласы = [[Детройт]]
|тұрғыны ={{өсім}} 9 895 622
|санақ жылы = 2013
|тығыздығы = 174
|тұрғыныОрны = 8
|ауданы = 250 493 км²
|ауданыОрны = 11
|ендік1 = 41°41'
|ендік2 = 47°30'
|бойлық1 = 82°26'
|бойлық2 = 90°31'
|штат реті = 26
|штат стасусы = [[1837 жыл]] [[26 қаңтар]]
|губернаторы = Рик Снайдер
|уақыт белдеуі =UTC -5/жазда -4
|сайты = http://www.michigan.gov/
}}
'''Мичиган''' ({{lang-en|Michigan}}) — [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың солтүстік-шығыс бөлігіндегі орналасқан штаты. Жер ауданы бойынша елде 11-орында — 250 493 км². Халық саны бойынша 8-орында - 9 895 622 адам (2013). Әкімшілік орталығы — Лансинг қаласы, ең үлкен қаласы — [[Детройт]]. Басқа ірі қалалары — Грэнд-Рэпидс, Уоррен, Флинт, Стерлинг-Хайтс, Энн Арбор, Уэйн.<ref>[http://tonkosti.ru/%D0%9C%D0%B8%D1%87%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D0%BD Мичиган — негізгі курорттары, аралдары, қалалары, мұражайлары]</ref>
==Географиясы==
Штаттың аумағының 41%-ы су бетіне тиесілі. Штаттың айналасында Ұлы көлдердің 4-і орналасқан — Жоғарғы, Мичиган, Гурон және Эри.
Елдің 6 штатымен шектеседі: солтүстігінде — Жоғарғы және Гурон көлдері арқылы канадалық Онтарио провинциясымен, шығысында — Мичиган көлі арқылы Иллинойс және Висконсин, оңтүстігінде — Огайо және Индиана штаттарымен.
==Этностық құрамы==
* Ақтар — 78,9 %
* Афроамерикандықтар — 14,2 %
* Үндістер — 0,6 %
* Азиялықтар — 2,4 %
* Басқалары — 1,5 %
==Экономикасы==
Штатта ішінде орналасқан [[Детройт]] қаласы әлемге АҚШ-тың автомобиль өндіру орталығы ретінде танымал. Пайдалы қазбаларға бай штат. Штатта мұнай, темір, табиғи газ, торф өндіріледі.<ref>[http://prousa.ru/michigan_economics Мичиган штатының экономикасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140530135452/http://prousa.ru/michigan_economics |date=2014-05-30 }}</ref> 2010 жылы Экономикалық анализ бюросының бағасы бойынша штаттың жиынтық ішкі өнімі $384,1 миллиард болған.
== Галерея ==
<gallery>
DowntownDetroit.jpg|Детройт қаласы
Detroit Renaissance-Center.jpg|General Motors команиясының штаб-пәтері,Детройт қаласы
Holland State Park.jpg|Мичиган көліндегі жағажай
Mackinac Bridge Sunset.jpg|Көпір
</gallery>
==Бауырлас аймақтары==
* {{flagicon|JPN}} [[Сига Префектурасы]], [[Жапония]]
* {{flagicon|PRC}} [[Сычуань]], [[Қытай]]
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{АҚШ әкімшілік бөлінуі}}
[[Санат:АҚШ штаттары]]
f33kxusqqqucy6juucy7e9q6czl130p
Мәриәм Мирзәхәни
0
519281
3693291
3589157
2026-11-08T08:55:46Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693291
wikitext
text/x-wiki
{{Ғалым
|Есімі = Мәриәм Мирзәхәни
|Шынайы есімі = {{lang-fa| مریم میرزاخانی }}
|Суреті =
|Сурет ені =
|Сурет тақырыбы =
|Туған күні = 3.05.1977
|Туған жері = {{Туғанжері|Тегеран|Тегеранда}}, [[Иран]]
|Қайтыс болған күні = 15.07.2017
|Қайтыс болған жері =
|Азаматтығы = [[АҚШ]]
|Ғылыми аясы = [[Математика]]
|Жұмыс орны = [[Принстон университеті]]<br>[[Стэнфорд университеті]]<br/>
|Ғылыми дәрежесі =
|Ғылыми атағы =
|Альма-матер = [[Шариф технология университеті]] (БД)<br>[[Гарвард университеті]] (PhD)<br/>
|Ғылыми жетекші = [[Кертис Макмуллен]]<ref name=mathgene>{{MathGenealogy |id=91093 }}</ref><ref name="mmcv">{{cite web | url = http://www.math.princeton.edu/~mmirzakh/data/cv.pdf| title = Curriculum Vitæ, Maryam Mirzakhani | archiveurl=https://web.archive.org/web/20080715000000*/http://www.math.princeton.edu/~mmirzakh/data/cv.pdf | archivedate = 29 тамыз 2008 | accessdate= 12 тамыз 2014|publisher= Princeton University}}</ref><ref name=bbc>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-28739373 |title=First female winner for Fields maths medal |last1=Jonathan |first1=Webb | year=2014 |publisher=BBC News |accessdate=2014-08-13}}</ref>
|Атақты шәкірттері =
|Несімен белгілі =
|Марапаттары = [[Блументаль сыйлығы]] (2009)<br>[[Клей зерттеу сыйлығы]] (2014)<br/> <br>[[Филдс сыйлығы]] (2014)<br/>
|Қолтаңбасы =
|Қолтаңба ені =
|Сайты =
|Уикиқайнар =
}}
'''Мәриәм Мирзәхәни''' ({{lang-fa| مریم میرزاخانی }} ; Тегеран) — ирандық математик және Стэнфорд университетінің математика профессоры (1 қыркүйек 2008 жылдан бері).<ref>{{cite doi|10.1090/S0894-0347-06-00526-1|noedit}}</ref><ref>{{cite doi|10.1007/s00222-006-0013-2|noedit}}</ref><ref>{{cite web | url = http://news.stanford.edu/news/2008/april9/prezreport-040908.html |title = Stanford Report, сәуір 9, 2008 – Report of the President to the Board of Trustees| date = 9 сәуір 2008 | accessdate = 12 тамыз 2014 | publisher = Stanford University}}</ref> Ғалымның зерттеу қызығушылықтары [[Тейхмюллер теоремасы]], [[гиперболдық геометрия]], [[ергодикалық геометрия]] және [[симплетикалық геометрия]] салаларын қамтиды.<ref name="mmcv2" /> 2014 жылы Мирзахани [[Филдс сыйлығы]]н иемденіп, аталған сыйлықты алған алғашқы әйел болды.<ref name=ball>{{cite doi|10.1038/nature.2014.15686|noedit}}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.mathunion.org/general/prizes/2014/| publisher = International Mathematical Union | title = IMU Prizes 2014| accessdate = 12 тамыз 2014}}</ref><ref>{{Cite news|url = http://www.slate.com/blogs/the_slatest/2014/08/12/first_female_fields_medal_winner_maryam_mirzakhani_of_stanford.html|title = A Woman Has Won the Fields Medal, Math's Highest Prize, for the First Time|last = Mathis-Lilley|first = Ben|date = 8 тамыз 2014|work = Slate|accessdate = 13 тамыз 2014}}</ref><ref>{{cite web|last=Polo |first=Susana |url=http://www.themarysue.com/woman-wins-fields-medal-for-first-time/ |title=Maryam Mirzakhani Becomes First Woman to Earn Fields Medal for Mathematics in Its 78 Year History |publisher=The Mary Sue |date= |accessdate=2014-08-13}}</ref>
== Ғылыми жұмысы ==
Рейман бетіндегі модульдер кеңістігі теориясына бірнеше үлес қосқан.
== Жеке өмірі ==
Күйеуі Ян Вондрак теоретикалық компьютер ғалымы.<ref>[http://www.simonsfoundation.org/quanta/20140812-a-tenacious-explorer-of-abstract-surfaces/ A Tenacious Explorer of Abstract Surfaces] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141007111846/http://www.simonsfoundation.org/quanta/20140812-a-tenacious-explorer-of-abstract-surfaces/ |date=2014-10-07 }}</ref><ref>[http://researcher.watson.ibm.com/researcher/view.php?person=us-jvondrak Jan Vondrak (IBM)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140815155254/http://researcher.watson.ibm.com/researcher/view.php?person=us-jvondrak |date=2014-08-15 }}</ref>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{stub}}
{{Филдс медалінің иегерлері}}
[[Санат:Филдс марапаты иегерлері]]
[[Санат:Гарвард университеті түлектері]]
4lsfa2h3uk5byosfdom1eovnut76gva
Мария Александровна Кожевникова
0
531474
3692994
3379781
2026-11-07T13:59:23Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3692994
wikitext
text/x-wiki
[[File:Мария кожевникова.jpg|250 px|right|thumb]]
Кожевникова, Мария Александрқызы (туған. 14 қараша 1984, Москва) - ресейлік актриса,тележүргізуші,политик,депутат.
=== Өмірбаяны ===
14 қарашада Мария атақты хоккеист,олимпиада чемпионы Александр Кожевников және ағылшын тілінің ұстазы Маргарита Кожевникованың жанұясында дүниеге келеді.Атасы генерал-майор Валентин Николаев Трофимов (1923—2013).Мария жеңіл атлетика мен айналысқан.Playboy журналында біраз уақыт жұмыс істеген.Өжет қыз болған,өзінің сыныптастарынан әрқашан алда жүрген.
=== Карьерасы ===
2008 жылы Мария [[Бородин. Возвращение генерала]] атты телехикаяда Ирина рөлін сомдаған.Кейін Марияны атақты [[Универ]] телехикаясына Алла Гришко деген қарапайым студент қызды ойнауға шықты .Марияны көптеген халық Алла ретінде танып жатады,себебі ол осы рөлден кейін атақты бола бастады
=== Жеке өмірі ===
Мария 2013 жылы Евгений Васильевке тұрмысқа шықты.Олардың қазір 2 ұлы бар.
== Дереккөздер ==
[https://web.archive.org/web/20150206123624/http://www.uznayvse.ru/znamenitosti/]
[[Санат:Ресей актрисалары]]
1wlmdyhn8j7xme1o0i79jx7hvfdlbq8
Мария Харитоновна Савченко
0
534968
3692996
3090246
2026-11-07T14:04:04Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3692996
wikitext
text/x-wiki
{{Тұлға
|Есімі = Мария Харитоновна Савченко
|Шынайы есімі = {{lang-uk|Марія Харитонівна Савченко }}
|Суреті = Savchenko_MH.jpg
|Сурет ені =
|Сурет тақырыбы =
|Туылған күні = 27.4.1913
|Туылған жері =
|Қайтыс болған күні = 12.5.2005
|Қайтыс болған жері =
|Азаматтығы = [[КСРО]]
|Ғылыми аясы =
|Жұмыс орны =
|Ғылыми дәрежесі =
|Ғылыми атағы =
|Альма-матер =
|Ғылыми жетекші =
|Атақты шәкірттері =
|Несімен белгілі =
|Марапаттары =
|Қолтаңбасы =
|Қолтаңба ені =
|Сайты =
|Уикиқайнар =
}}
==Савченко Мария Харитовна==
'''Савченко Мария Харитовна '''([[27]].[[4]]. [[1913]] -[[12]].[[5]].[[2005]])–колхоз өндірісінің жаңашылы.
==Өмір баяны==
Соц. Еңбек Ері атағын екі рет алған. 1945 жылдан КОКП мүшесі. Ұлы отан соғысы кезінде Воронеж облысында Лискин ауданында "Правда" колхозында сауыншы болды. 1945 жылдан Лебедин ауданында В.И. Ленин атындағы колхозда сауыншы, мал фермасының меңгерушісі болып үгерді. Ол – КОКП 20-22 съезіне, Украина КП 16, 18-23 съезіне делегат. 1952 Украина КП ОК-нің мүшесі . 2 - 8 сайл. УССР Жоғарғы Советінің депутаты. Савченконі 3 рет Ленин орденімен, Еңбек Қызыл Ту орденімен, медальдармен марапатады.
<ref>Қазақ совет энцеклопедиясы.</ref>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
==Сілтемелер==
* [http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00067/98300.htm Биография на сайте "Яндекс.Словари"]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.r-g-d.ru/S/savchnko.htm Данные на сайте Русское Генеалогическое Древо] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080521031032/http://r-g-d.ru/S/savchnko.htm |date=2008-05-21 }}
* [https://web.archive.org/web/20190819234039/http://www.lebedinpress.com.ua/Vidatn%D1%96-ludi-Lebedinschini/2009-11-14-12-31-12.html Видатні люди Лебединщини - Савченко Марія Харитонівна] {{ref-uk}}
* [http://www.mista-geroi.com/?p=2786 Міста-Герої » с. Токарі, Лебединський район.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170906224557/http://www.mista-geroi.com/?p=2786 |date=2017-09-06 }} {{ref-uk}}
[[Санат:Социалистік еңбек ерлері]]
idkzmw6ftyar1gi2uusp30mb29z1ys3
Монго
0
535303
3693151
3375501
2026-11-08T00:13:16Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693151
wikitext
text/x-wiki
{{Этникалық топ
|атауы = Монго
|төл атауы = монго-нкундо
|сурет = Mongo family in Equateur Province.jpg
|сурет тақырыбы =
|саны = 2,5 - 5 млн.
|аймақ = {{Байрақ|Конго Демократиялық Республикасы}}
|аймақ1 =
|саны1 =
|түсініктемелер1 =
|аймақ2 =
|саны2 =
|түсініктемелер2 =
|аймақ3 =
|саны3 =
|түсініктемелер3 =
|аймақ4 =
|саны4 =
|түсініктемелер4 =
|аймақ5 =
|саны5 =
|түсініктемелер5 =
|аймақ6 =
|саны6 =
|түсініктемелер6 =
|аймақ7 =
|саны7 =
|түсініктемелер7 =
|аймақ8 =
|саны8 =
|түсініктемелер8 =
|аймақ9 =
|саны9 =
|түсініктемелер9 =
|аймақ10 =
|саны10 =
|түсініктемелер10 =
|аймақ11 =
|саны11 =
|түсініктемелер11 =
|аймақ12 =
|саны12 =
|түсініктемелер12 =
|аймақ13 =
|саны13 =
|түсініктемелер13 =
|тілдері = [[монго тілі]]
|діні = [[христиандық]], дәстүрлі сенімдер.
|этникалық топтары =
|ескертпелер =
}}
'''Монго''' (''монго-нкундо'') — [[Конго Демократиялық Республикасы]]дағы көптеген тайпалық топтардан құралған [[халық]]. Монгоның көпшілігі [[Конго (өзен)|Конго өзені]] бойындағы тропиктік қалың ормандар арасында, бір бөлігі қалаларда тұрады.<ref>Қазақ Совет Энциклопедиясы,8 том</ref>
Халық саны 2,5 миллионнан 5 миллионға дейін. (2010, бағалау).<ref>Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://old.bigenc.ru/ethnology/text/2226376</ref>
== Тілі ==
[[Монго тілі]] - [[банту тілдері]]нің орталық тобына жатады. Жазуы [[латын әліпбиі]]не негізделген.<ref>Значение слова МОНГО в Большой советской энциклопедии, БСЭ https://slovar.cc/enc/bse/2019185.html</ref>
== Діні ==
Монгоның едәуір бөлігі [[Христиандық|христиандар]] ([[Католицизм|католиктер]]). Тропиктік ормандардың түкпірлерінде тұратын монгода алғашқы қауымдық құрылыстардың элементтері мен ата-баба аруағына, тәңірлерге т.б. табыну салты сақталған.<ref>Современная энциклопедия - монго http://www.terminy.info/literature/modern-encyclopedia/mongo</ref>
== Кәсібі ==
Негізгі дәстүрлі кәсібі - кетпенмен жер өңдеу, қолмен атқарылатын [[егіншілік]] (ямс, маниок). Ішінара аңшылық, [[балық аулау]], [[терушілік]]пен айналысады.
Монгоның бір бөлігі май пальмалары мен кофе плантацияларында, сондай-ақ қалалардағы ауыл шаруашылық шикізатын өңдейтін кәсіпорындарда жұмыс істейді.
Олар өзен бойында делдалдық саудамен айналысты (құлдар, піл сүйегі, ангула ағашының ұнтағы – гигиеналық және косметикалық өнім).<ref>Народы и культуры Монго https://travel-journal.ru/ethno/40/1032/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191021233652/https://travel-journal.ru/ethno/40/1032/ |date=2019-10-21 }}</ref>
== Өмір салты ==
Ішкі аймақтарда рулық жүйенің элементтері сақталған. Дәстүрлі қоғамдық ұйым – көсемдік. Этука деп аталатын, ата-бабадан тарайтын жиырмадан қырыққа дейінгі мүшеден тұратын бірлескен отбасылық шаруашылыққа негізделген.
Дәстүрлі елді мекендері сақина тәрізді қоныстар, тұрғын үйлері - конустық төбесі бар дөңгелек пішінді үйшіктер.
Дәстүрлі киімі - жамбасты жауып тұратын мата.
Негізгі тағамы - тұздық қосылған ботқа, отқа қуырылған ет.
Халық ауыз әдебиеті бай - жануарлар туралы ертегілер, мақал-мәтелдер, Иньянья батыр баба туралы эпос, т.б.<ref>народы мира / Монго http://www.etnolog.ru/people.php?id=MONG</ref>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Африка халықтары}}
[[Санат:Конго Демократиялық Республикасы халықтары]]
md6v0csfp6tn4bq38zynahovt4kk84v
Еуразия экономикалық қауымдастығы
0
535816
3693085
3611588
2026-11-07T17:43:47Z
Mheidegger
1111
тарих
3693085
wikitext
text/x-wiki
{{шатастыруға болмайды|Еуразиялық экономикалық одақ | Еуразиялық экономикалық одақ}}
'''Еуразиялық экономикалық қауымдастық''' ('''ЕЭҚ''') (2001-2014) - бірнеше бұрынғы [[Кеңес Одағы]] республикаларында [[Халықаралық экономикалық ұйым]]. [[Беларусь, Қазақстан және Ресей кедендік одағы|Кеден одағы]] және [[Біртұтас экономикалық кеңістік|Бірыңғай экономикалық кеңістік]] қалыптастыру үшін, экономикалық және гуманитарлық салалардағы интеграцияны тереңдету, сондай-ақ басқа да мақсаттары мен міндеттері, оның тиімді мүдделі тараптар қалыптастыру үшін құрылды<ref>[http://www.evrazes.com/ ЕврАзЭС]</ref>. [[Еуразиялық экономикалық одақ]] құруға байланысты алынып тасталды.
== Құрылу тарихы ==
[[Сурет:RR5111-0198R.png|228px|right]]
1994 жылғы 29 наурызда [[Мәскеу мемлекеттік университеті]]нде сөйлеген сөзінде<ref>{{Cite web|url= https://qazaqstan.tv/news/84607/ |title= Н.Назарбаев Мәскеу мемлекеттік университетінде дәріс оқиды |lang= kk |publisher= [[Qazaqstan (телеарна)|Qazaqstan]] |date= 2014-02-27 |accessdate= 2024-02-24}}</ref> Қазақстанның 1-[[Қазақстан президенті|президенті]] [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] [[Еуропа]] мен [[Шығыс Азия]]ның өсіп келе жатқан экономикаларына қосылу және одан пайда алу үшін «Еуразиялық одақ» сияқты өңірлік сауда блогын құруды ұсынды.<ref name=omirim>{{кітап | авторы = Назарбаев Н. Ә. | тақырыбы = Менің өмірім. Бодандықтан - бостандыққа | орны= Астана |баспасы= Foliant | жыл = 2023 | беттері= 462-463 | барлық беті= 688 |isbn= 978-601-271-821-8 | тиражы= 7500}}</ref><ref>{{cite web | url = https://journals.sagepub.com/doi/10.1016/j.euras.2013.03.006 | author = Golam Mostafa | title = The Concept of ‘Eurasia’: Kazakhstan's Eurasian Policy and its Implications | lang=en | website = journals.sagepub.com | date = 2013-07-01 | accessdate = 2026-11-03}}</ref><ref>{{cite web | url = https://journals.rudn.ru/international-relations/article/view/30679 | author = Вахшитех А., Лапенко М. В., Мукашева А.| title = Генезис евразийской идеи и евразийской практики в Республике Казахстан | lang=ru | website = journals.rudn.ru | accessdate = 2026-11-03}}</ref>
Еуразиялық экономикалық қоғамдастық 2000 жылғы 10 қазанда [[Астана]] қаласында халықаралық экономикалық ұйым ретінде [[Кеден Одағы|Кеден одағына]] қатысушы мемлекеттердің басшылары қол қойған Еуразиялық экономикалық қоғамдастық (бұдан әрі – ЕурАзЭҚ) құру туралы шартқа сәйкес құрылды. ЕурАзЭҚ-ты құру туралы шартта бұрын Кеден одағы және [[Біртұтас экономикалық кеңістік]] туралы 1999 жылғы [26 ақпандағы шартта айқындалған мақсаттар мен міндеттерге қол жеткізу үшін тығыз және тиімді сауда-экономикалық ынтымақтастық тұжырымдамасы негізге алынған. Қол жеткізілген уағдаластықтарды іске асырудың ұйымдастыру-құқықтық құралдары және жасалған халықаралық шарттардың бір мезгілде және бірдей орындалуының тетіктері, қабылданған шешімдерді іске асыруды бақылау жүйесін енгізу көзделген. ЕурАзЭҚ-ны құру туралы шартта Кеден одағы шеңберінде бұрын қабылданған шарттар мен шешімдердің сабақтастығы қамтамасыз етілген, олардың ішіндегі айқындаушылары мыналар болып табылады: Кеден одағы туралы келісім; 1995 жылғы 20 қаңтардағы Қазақстан Республикасының Кеден одағына қосылуы туралы келісім; 1996 жылғы 29 наурыздағы Экономкалық және гуманитарлық саладағы интеграцияны тереңдету туралы шарт; 1997 жылғы 22 қарашадағы Кеден одағын қалыптастыру кезінде тарифтік емес реттеудің бірыңғай шаралары туралы келісім; «Қарапайым адамдарға қарай он қарапайым қадам» мәлімдемесі.
== Құрамы ==
[[Сурет:Eurasec Map.png|305 px|thumb| {{легенда|#EFBD5D|мүшелер}} {{легенда|#E9EF4C|мемлекет-бақылаушылар}} {{легенда|#FF0000| мүшелігін тоқтатты}}]]
* {{Байрақ|Беларусь}} (2001—2014)
* {{Байрақ|Қазақстан}} (2001—2014)
* {{KGZ}} (2001—2014)
* {{Байрақ|Ресей}} (2001—2014)
* {{Байрақ|Тәжікстан}} (2001—2014)
* {{UZB}} (2006—2008, мүшелігін тоқтатты)
=== Бақылаушы мемлекеттер ===
ЕурАзЭҚ бақылаушы мәртебесін Жарғысына сәйкес олардың өтініші бойынша мемлекеттің немесе мемлекетаралық (үкiметаралық) ұйымдарға берілуі мүмкін. Қажет болған жағдайда, ашық құжаттар мен шешімдер Қоғамдастық қабылдаған болса, бақылаушы алуға төрағалық етушінің келісімімен осы отырыстарда сөз сөйлеуге, Еуразиялық экономикалық қоғамдастықтың қоғамдық отырыстарына қатысуға құқылы. Бақылаушы мәртебесі ЕурАзЭҚ және Еуразиялық экономикалық қоғамдастық құжаттарға қол қою органның отырыстарында шешімдер қабылдауға дауыс беру құқығы жоқ. Бақылаушы мемлекеттер:
* {{Байрақ|Молдова}} (2002—2014)
* {{Байрақ|Украина}} (2002—2014)
* {{Байрақ|Армения}} (2003—2014)
== Құрылымы ==
* Мемлекетаралық Кеңес;
* Интеграциялық Комитет (штаб-пәтерлері [[Алматы]] және [[Мәскеу]] қалаларында);
* Парламентаралық Ассамблея (штаб-пәтері [[Санкт-Петербург]] қ.);
* Қоғамдастық соты (штаб- пәтері [[Минск]] қ.)
'''Мемлекетаралық Кеңес''' – мемлекеттер және үкіметтер басшылары өкілдік ететін жоғарғы басқару органы. Қоғамдастыққа мүше мемлекеттердің ортақ мүдделеріне байланысты қағидаттық мәселелерді қарайды, интеграция дамуының стратегиясын, бағыттары мен келешегін белгілейді және ЕурАзЭҚ мақсаттары мен міндеттерін іске асыруға бағытталған шешімдерді қабылдайды.
'''Интеграциялық комитет''' – ЕурАзЭҚ органдарының өзара іс-қимылын және Мемлекетаралық Кеңес қабылдаған шешімдерді іске асыруды бақылауды қамтамасыз ететін тұрақты жұмыс істейтін орган.
'''Парламентаралық Ассамблея''' ЕурАзЭҚ-қа мүше мемлекеттердің ұлттық заңнамаларын үйлесімдендіру (жақындастыру, бірегейлендіру) мәселелерін қарайтын парламентаралық ынтымақтастық органы болып табылады.
'''Қоғамдастық Соты''' Қоғамдастық шеңберіндегі қолданыстағы шарттардың және ЕурАзЭҚ органдары қабылдайтын шешімдердің біркелкі қолданылуын қамтамасыз етеді. Қазіргі уақытта ЕурАзЭҚ сотының функцияларын ТМД Экономикалық Сотына жүктеу туралы шешім қабылданды.
== Мақсаттары мен міндеттері ==
* Толық еркін сауда режимін, ортақ кедендік тариф қалыптастыру және тарифтік емес реттеудің бірыңғай жүйесін тіркеуді аяқтау
* Капитал қозғалысының еркіндігін қамтамасыз ету
* Жалпы қаржы нарығын жасау
* ЕурАзЭҚ шеңберінде бірыңғай валютаға көшу үшін принциптері мен шарттарын үйлестіру
* Тауарлар мен қызметтерді сауда үшін ортақ ережелер құру және олардың ішкі нарыққа қол жеткізу
* Кедендік реттеудің бірыңғайланған ортақ жүйесін құру
* Мемлекетаралық бағдарламаларды әзірлеу және іске асыру
* Өндірістік және кәсіпкерлік қызмет үшін тең жағдай жасау
* Көліктік қызмет және кешенді көлік жүйесін ортақ рыногын жасау
* Ортақ энергетикалық нарығын қалыптастыру
* Тараптардың нарығына шетелдік инвестицияларды қол жеткізу үшін тең жағдайлар жасау
* Қоғамдастық аясында ЕурАзЭҚ елдерінің азаматтарының еркін қозғалысын қамтамасыз ету
* Жалпы еңбек нарығын қамтамасыз ететін бірыңғай білім беру кеңістігін, денсаулық сақтау мәселелері, көші-қон және басқа да келісілген тәсілдерді әл-ауқатын мемлекеттердің қоғамдастық құру мақсатында әлеуметтік саясаттың үйлестіру.
* Ұлттық заңнаманы жақындастыру мен үйлестіру
* Қоғамдастық шеңберінде ортақ құқықтық кеңістік құру ЕурАзЭҚ елдерінің құқықтық жүйелерінің өзара іс-қимылын қамтамасыз ету
* [[БҰҰ]]-мен өзара іс-қимыл <ref>[http://www.evrazes.com/about/history ЕврАзЭС]</ref>
* Еркін сауда режимін толық көлемде ресімдеуді аяқтау, біртұтас кеден тарифін және тарифтік емес реттеудің біртұтас шаралары жүйесін қалыптастыру; мүше мемлекеттердің [[Дүниежүзілік Сауда Ұйымы|ДСҰ-мен]] және басқа да халықаралық экономикалық ұйымдармен өзара қарым-қатынасындағы келісілген ұстанымын тұжырымдау;
* Қоғамдастықтың сыртқы шекараларында экономикалық қауіпсіздікті қамтамасыз ету, контрабандамен және кедендік құқық бұзушылықтың өзге де түрлерімен күрес; экономикалардың келісілген құрылымдық қайта құруын жүргізу; бірлескен бағдарламаларды әзірлеу және іске асыру, әлеуметтік-экономикалық даму; көліктік қызмет көрсетулердің ортақ рыногын және біртұтас көлік жүйесін қалыптастыру; ортақ энергетика рыногын қалыптастыру; білімнің ұлттық жүйелерін үйлесімдендіру, ғылым мен мәдениетті дамыту;
* Қоғамдастыққа мүше мемлекеттердің азаматтарына оның барлық аумағында білім және дәрігерлік көмек алуда тең құқық беру; ЕурАзЭҚ шеңберінде жасалған шарттар бойынша мемлекетішілік рәсімдерді орындау мерзімдерін үйлестіру;
* Қоғамдастық шеңберінде ортақ құқықтық кеңістік құру мақсатында қатысушы мемлекеттердің құқықтық жүйелерінің өзара ықпалдасуын қамтамасыз ету.
== Қызметі ==
Еуразиялық экономикалық қоғамдастық – [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] кеңістігіндегі ең дамыған аймақтық бірлестіктердің бірі. Аталған аймақтық бірлестік жұмысына қатысу Қазақстанның сыртқы саяси басымдықтарының бірі болып табылады. 2003 жылғы желтоқсанда ЕурАзЭҚ [[БҰҰ Бас Ассамблеясы]] жанындағы бақылаушы мәртебесіне ие болды, бұл осы интеграциялық бірлестікті дүниежүзілік қоғамдастық танып отыр дегенді білдіреді. ЕурАзЭҚ-қа мүше мемлекеттердің өзара ықпалдастығы тауарлар аталымының басым көпшілігі бойынша ортақ кеден тарифтері енгізілген, тарифтік емес реттеу бойынша келісілген шаралар жүзеге асырылып жатқан, үшінші елдерге қатысты ортақ сауда режимдері қалыптастырыла бастаған кезеңге жетіп отырғанын атап өткен жөн. Біртұтас кеден аумағын құру басталды. Гуманитарлық салада біздің елдеріміз азаматтарының білім, мәдениет, денсаулық сақтау және әлеуметтік құқықтарын қамтамасыз ету салаларындағы қажеттіктерін неғұрлым толығырақ қанағаттандыруға мүмкіндік беретін бірқатар нақтылы бірлескен қадамдар жасалды. ЕурАзЭҚ құру туралы шартқа қол қойылған сәттен бері ЕурАзЭҚ құру туралы шарттың нормалары мен қағидаларын нақты толықтыру, Қоғамдастықтың басқару органдарын құру және олардың қызметін реттейтін құжаттарды әзірлеу, жаңа халықаралық ұйымның лауазымды тұлғаларының құқықтық мәртебесін, артықшылықтары мен иммунитеттерін бекіту, олардың өз міндеттерін тиімді жүзеге асыруы үшін қажетті жағдайлар жасау бойынша халықаралық-құқықтық жұмыстың едәуір көлемі атқарылды. 2003 жылғы 27 сәуірде [[Душанбе]] қаласында болған ЕурАзЭҚ Мемлекетаралық Кеңесі барысында (мемлекет басшылары деңгейінде) ЕурАзЭҚ Мемлекетаралық Кеңесінің Төрағасы, Қазақстан Республикасының Президенті [[Нұрсұлтан Назарбаев|Н.Ә.Назарбаевтың]] «Еуразиялық экономикалық қоғамдастықтағы іс ахуалы және интеграциялық ынтымақтастықты жеделдету жөніндегі ұсыныстар туралы» баяндамасы қаралды, ол Қоғамдастықтың таяу болашақтағы негізгі мақсаттары мен міндеттерін белгілейді. Осы баяндама негізінде Тараптар ЕурАзЭҚ-қа мүше мемлекеттер басшыларының 2004 жылғы 9 ақпандағы №152 шешімімен бекітілген «2003-2006 және одан кейінгі жылдарға арналған ЕурАзЭҚ шеңберіндегі ынтымақтастықтың басым бағыттарын» және «2003-2006 және одан кейінгі жылдарға арналған ЕурАзЭҚ дамуының басым бағыттарын іске асыру жөніндегі іс-шараларын» әзірледі. ЕурАзЭҚ-қа мүше мемлекеттер осылайша Қоғамдастық шеңберіндегі интеграциялық процестерді одан әрі тереңдету мақсатында бұдан былайғы қадамдап жүретін іс-қимылдарын айқындап алды. Бұдан басқа, Қоғамдастыққа мүше мемлекеттер, экономиканың нақты секторында мүше мемлекеттердің өзара іс-қимылын дамытудың маңыздылығын тани отырып, Қоғамдастық шеңберіндегі интеграциялық процестерге іскер топтарды тарту жөніндегі жұмыстарды жандандыру туралы шешім қабылдады. Осы мақсатта 2002 жылы жазда «ЕурАзЭҚ Іскерлік кеңесі» қауымдастығы құрылды. 2003 жылғы ақпанда Мәскеуде ЕурАзЭҚ-тың алғашқы Экономикалық форумы өтіп, онда ынтымақтастықтың әр түрлі бағыттары бойынша сындарлы пікір алмасулар болды және өзара қызығушылық туғызатын жобалар бойынша ұсыныстар енгізілді. 2004 жылғы қыркүйекте «ЕурАзЭҚ – Іскери әлем» Халықаралық Конгресі өтті. 2005 жылғы 22 маусымда Мәскеу қаласында ЕурАзЭҚ Мемлекетаралық Кеңесінің (мемлекет басшылары деңгейінде) 13-ші мәжілісі өтіп, оның барысында Президенттер интеграциялық өзара іс-қимылдарды тереңдету бойынша бұдан арғы қадамдарды талқылады және Тараптар үкіметтеріне экономикадағы ынтымақтастықты жандандыру жөнінде нақты тапсырмалар берді. 2005 жылғы 27 қыркүйекте ЕурАзЭҚ Мемлекетаралық Кеңесі отырысында (үкімет басшылары деңгейінде) Қоғамдастық елдерінің отын-энергетикалық, көлік және т.б. салаларындағы қызметін реттейтін бірқатар құжаттар қабылданды. Сондай-ақ ЕурАзЭҚ Ортақ кеден тарифін құру процесін жеделдету қажеттігі атап өтілді. 2005 жылғы 6 қазанда «Орталық Азиялық Ынтымақтастық» ұйымы мемлекет басшылары саммитінде бұл ұйымды Еуразиялық экономикалық қоғамдастықпен біріктіру туралы шешім қабылданды. Осылайша, Қоғамдастықта Өзбекстан секілді тағы бір қатысушы мемлекет пайда болды. 2006 жылғы 25 қаңтарда Өзбекстан Республикасының Президенті И.А.Каримовтің қатысуымен өткен ЕурАзЭҚ-қа мүше мемлекеттер басшыларының кезектен тыс саммитінде 2000 жылғы 10 қазандағы Еуразиялық экономикалық қоғамдастық құру туралы шартқа Өзбекстан Республикасының қосылуы туралы хаттамаға қол қойылды, осылайша Өзбекстанның Қоғамдастыққа толық құқылы мүшелігі ресімделді. Қоғамдастықтың одан әрі стратегиялық дамуын белгілеген 2006 жылғы оқиғалардың қатарына Өзбекстан Республикасының ЕурАзЭҚ-қа мүшелікке кіруін, сондай-ақ Қоғамдастық шеңберінде кедендік одақты қалыптастыру ісіндегі оң сипатты нәтижелерге қол жеткізілуін атап өтуге болады. 2007 жылы 6 қазанда Душанбе қаласында өткен ЕурАзЭҚ Мемлекетаралық Кеңесінің (мемлекеттер басшылары деңгейінде) отырысы Қоғамдастық үшін елеулі оқиға болды, ол отырыста әзірге ЕурАзЭҚ-қа мүше үш мемлекет – Беларусь Республикасы, Қазақстан Республикасы және Ресей Федерациясы – қалыптастырып жатқан кеден одағының шарттық-құқықтық базасының негізі қаланды. Осындай жолмен Тараптар бұрын 2006 жылғы 16 тамызда Сочи қаласында қабылданған, Кеден одағын қалыптастыру туралы шешімді іске асырудың практикалық кезеңіне кірісті. 2008 жылғы 25 қаңтарда ЕурАзЭҚ Мемлекетаралық Кеңесінің (үкіметтер басшылары деңгейінде) кезекті отырысы өтті, онда ЕурАзЭҚ-тың Кеден одағын қалыптастыру және біртұтас экономикалық кеңістік құру туралы мәселелер қаралды және тиісті құжаттарға қол қойылды. Бұдан басқа валюта саясаты, капиталдың еркін қозғалысы және инвестициялық саясат саласында тараптардың өзара қарым-қатынасын реттейтін, сондай-ақ Қоғамдастықтағы Өзбекстан Республикасының мүшелігін түпкілікті ресімдейтін бірқатар халықаралық құжаттар қабылданды. Сондай-ақ ЕурАзЭҚ-тың 2008 жылға арналған бюджетінің жобасы және Еуразиялық экономикалық қоғамдастықтың «Инновациялық биотехнологиялар» атты мемлекетаралық мақсатты бағдарламасының жобасы қаралды. ЕурАзЭҚ-ты құрушылардың бірі болып табылатын Қазақстан оның қызметіне белсенді түрде қатысады және ЕурАзЭҚ-тың жарғылық құжаттарында негізі қаланған сондай-ақ Қоғамдастықтың нормативтік-құқықтық базасында пысықталған интеграциялық әлеуетті кең ауқымда пайдаланады.
<ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007.
ISBN 9965-32-491-3</ref>
==Дереккөздер==
<references/>
== Орналасқан жері ==
{{commonscat|Eurasian Economic Community}}
Интеграциялық комитеттің хатшылығы:
# Ресей Федерациясы, Мәскеу қ., 1-ші Басманный тұйық көше, 6-үй, 4-ғимарат
# Қазақстан Республикасы, Алматы қ., Республика алаңы, 4.
[[Санат:Халықаралық ұйымдар]]
tn3kqlomxte1uzs69j2ut352972x4xh
Уикипедия:Уикидеңгей
4
537752
3693173
3692802
2026-11-08T05:00:41Z
ArystanbekBot
33174
Bot: Деректерді жаңарту
3693173
wikitext
text/x-wiki
'''Уикидеңгей''' — қатысушының немесе [[Уикипедия:Уикипедияшы|уикипедияшының]] өңдеме саны ({{lang-en|edit count}}) бойынша деңгейі. Өңдеме саны бойынша қазақша Уикипедияда қатысушыларының сегіз деңгейі бар. Уикидеңгейге кірген қатысушылардың қатысушы және талқылау бетінде уикидеңгейін көрсеткен жұлдызшалар автоматты түрде көрінеді. Деректер күн сайын бот арқылы жаңартылады (<span class="plainlinks">[{{fullurl:Уикипедия:Уикидеңгей/Рейтинг|diff=cur}} соңғы жаңартылуы]</span>).
== Деңгей сипаттамасы ==
[[Сурет:Деңгейлер салыстырмасы.png|нобай|оңға|400px|Деңгейлер салыстырмасы]]
[[Сурет:1 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|-|*}} — Тастүлек (500–999 өңдеме)
[[Сурет:2 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|*|*}} — Мұзбалақ (1 000–2 499 өңдеме)
[[Сурет:3 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|*|*|*}} — Құмтүлек (2 500–4 999 өңдеме)
[[Сурет:4 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|*|*|*|*}} — Баршын (5 000–9 999 өңдеме)
[[Сурет:5 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|*|*|*|*|*}} — Қоңыртүлек (10 000–24 999 өңдеме)
[[Сурет:6 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|*|*|*|*|*|*}} — Шөгел (25 000–49 999 өңдеме)
[[Сурет:7 (number).png|20px|link=]] {{stars|*|*|*|*|*|*|*}} — Қыран (50 000–99 999 өңдеме)
[[Сурет:8 (number).png|20px|link=]] {{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full|}} — Сұңқар (100 000+ өңдеме)
== Рейтинг ==
{{StatInfo}}
<!-- BOT:START -->
<center>
{|class="standard sortable ts-stickytableheader"
!№
!Қатысушы аты
!Өңдеме саны
!Мақала тексеруі
!Тіркелген уақыты
![[Уикипедия:Уикидеңгей|Уикидеңгейі]]
|-
|1
|{{Қатысушы-түж6|Нұрлан Рахымжанов}}
| data-sort-value="120022" |[{{Өңдеу статистикасы|Нұрлан Рахымжанов}} 120 022]
| data-sort-value="109" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нұрлан Рахымжанов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 109]
|2012-12-28
|{{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full}}
|-
|2
|{{Қатысушы-түж6|Kasymov}}
| data-sort-value="97460" |[{{Өңдеу статистикасы|Kasymov}} 97 460]
| data-sort-value="1125" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kasymov|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1125]
|2011-10-03
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|3
|{{Қатысушы-түж6|Мағыпар}}
| data-sort-value="90556" |[{{Өңдеу статистикасы|Мағыпар}} 90 556]
| data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мағыпар|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7]
|2020-06-29
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|4
|{{Қатысушы-түж6|Салиха}}
| data-sort-value="86618" |[{{Өңдеу статистикасы|Салиха}} 86 618]
| data-sort-value="170" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Салиха|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 170]
|2012-07-28
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|5
|{{Қатысушы-түж6|Мықтыбек Оразтайұлы}}
| data-sort-value="84063" |[{{Өңдеу статистикасы|Мықтыбек Оразтайұлы}} 84 063]
| data-sort-value="194" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мықтыбек Оразтайұлы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 194]
|2017-08-21
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|6
|{{Қатысушы-түж6|Arystanbek}}
| data-sort-value="55571" |[{{Өңдеу статистикасы|Arystanbek}} 55 571]
| data-sort-value="64" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Arystanbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 64]
|2012-03-14
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|7
|{{Қатысушы-түж6|Casserium}}
| data-sort-value="49987" |[{{Өңдеу статистикасы|Casserium}} 49 987]
| data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Casserium|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11]
|2017-06-26
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|8
|{{Қатысушы-түж6|1nter pares}}
| data-sort-value="43763" |[{{Өңдеу статистикасы|1nter pares}} 43 763]
| data-sort-value="67" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:1nter pares|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 67]
|2023-12-17
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|9
|{{Қатысушы-түж6|Sibom}}
| data-sort-value="41112" |[{{Өңдеу статистикасы|Sibom}} 41 112]
| data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sibom|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2010-01-17
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|10
|{{Қатысушы-түж6|Ulan}}
| data-sort-value="30436" |[{{Өңдеу статистикасы|Ulan}} 30 436]
| data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2007-12-01
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|11
|{{Қатысушы-түж6|Орел Карл}}
| data-sort-value="26133" |[{{Өңдеу статистикасы|Орел Карл}} 26 133]
| data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Орел Карл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2018-10-22
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|12
|{{Қатысушы-түж6|AlefZet}}
| data-sort-value="25095" |[{{Өңдеу статистикасы|AlefZet}} 25 095]
| data-sort-value="0" |0
|2006-05-18
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|13
|{{Қатысушы-түж6|GanS NIS}}
| data-sort-value="24505" |[{{Өңдеу статистикасы|GanS NIS}} 24 505]
| data-sort-value="979" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:GanS NIS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 979]
|2013-10-20
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|14
|{{Қатысушы-түж6|Sagzhan}}
| data-sort-value="24149" |[{{Өңдеу статистикасы|Sagzhan}} 24 149]
| data-sort-value="249" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sagzhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 249]
|2014-01-01
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|15
|{{Қатысушы-түж6|Bolatbek}}
| data-sort-value="21868" |[{{Өңдеу статистикасы|Bolatbek}} 21 868]
| data-sort-value="0" |0
|2011-06-14
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|16
|{{Қатысушы-түж6|Nurken}}
| data-sort-value="21373" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurken}} 21 373]
| data-sort-value="36" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurken|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 36]
|2021-07-07
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|17
|{{Қатысушы-түж6|Kaiyr}}
| data-sort-value="17296" |[{{Өңдеу статистикасы|Kaiyr}} 17 296]
| data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kaiyr|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6]
|2009-06-18
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|18
|{{Қатысушы-түж6|Batyrbek.kz}}
| data-sort-value="16090" |[{{Өңдеу статистикасы|Batyrbek.kz}} 16 090]
| data-sort-value="173" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Batyrbek.kz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 173]
|2010-05-14
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|19
|{{Қатысушы-түж6|Amangeldi Mukhamejan}}
| data-sort-value="14709" |[{{Өңдеу статистикасы|Amangeldi Mukhamejan}} 14 709]
| data-sort-value="73" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Amangeldi Mukhamejan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 73]
|2013-06-16
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|20
|{{Қатысушы-түж6|Alphy Haydar}}
| data-sort-value="13771" |[{{Өңдеу статистикасы|Alphy Haydar}} 13 771]
| data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Alphy Haydar|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2014-09-25
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|21
|{{Қатысушы-түж6|Polat Alemdar}}
| data-sort-value="12577" |[{{Өңдеу статистикасы|Polat Alemdar}} 12 577]
| data-sort-value="0" |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|22
|{{Қатысушы-түж6|Ерден Карсыбеков}}
| data-sort-value="11772" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерден Карсыбеков}} 11 772]
| data-sort-value="63" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ерден Карсыбеков|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 63]
|2009-09-23
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|23
|{{Қатысушы-түж6|Ismukhammed}}
| data-sort-value="11661" |[{{Өңдеу статистикасы|Ismukhammed}} 11 661]
| data-sort-value="0" |0
|2010-01-10
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|24
|{{Қатысушы-түж6|Nurkhan}}
| data-sort-value="10239" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurkhan}} 10 239]
| data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurkhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2012-02-12
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|25
|{{Қатысушы-түж6|AlibekKS}}
| data-sort-value="8399" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibekKS}} 8399]
| data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:AlibekKS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8]
|2012-11-25
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|26
|{{Қатысушы-түж6|Тұран}}
| data-sort-value="8362" |[{{Өңдеу статистикасы|Тұран}} 8362]
| data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тұран|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11]
|2022-06-01
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|27
|{{Қатысушы-түж6|TheNomadEditor}}
| data-sort-value="8268" |[{{Өңдеу статистикасы|TheNomadEditor}} 8268]
| data-sort-value="42" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TheNomadEditor|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 42]
|2022-05-13
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|28
|{{Қатысушы-түж6|Kas77777}}
| data-sort-value="8251" |[{{Өңдеу статистикасы|Kas77777}} 8251]
| data-sort-value="0" |0
|2020-07-16
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|29
|{{Қатысушы-түж6|Nurtenge}}
| data-sort-value="8060" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurtenge}} 8060]
| data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurtenge|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5]
|2020-01-06
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|30
|{{Қатысушы-түж6|Daniyar}}
| data-sort-value="8001" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyar}} 8001]
| data-sort-value="0" |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|31
|{{Қатысушы-түж6|Dinkaz}}
| data-sort-value="7842" |[{{Өңдеу статистикасы|Dinkaz}} 7842]
| data-sort-value="0" |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|32
|{{Қатысушы-түж6|Gabit Karabay}}
| data-sort-value="7596" |[{{Өңдеу статистикасы|Gabit Karabay}} 7596]
| data-sort-value="0" |0
|2011-04-16
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|33
|{{Қатысушы-түж6|Ashina}}
| data-sort-value="7510" |[{{Өңдеу статистикасы|Ashina}} 7510]
| data-sort-value="15" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ashina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 15]
|2011-03-07
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|34
|{{Қатысушы-түж6|TalgatSnow}}
| data-sort-value="7451" |[{{Өңдеу статистикасы|TalgatSnow}} 7451]
| data-sort-value="22" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TalgatSnow|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 22]
|2023-11-13
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|35
|{{Қатысушы-түж6|Kmoksy}}
| data-sort-value="7012" |[{{Өңдеу статистикасы|Kmoksy}} 7012]
| data-sort-value="12" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kmoksy|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 12]
|2010-04-22
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|36
|{{Қатысушы-түж6|SSE}}
| data-sort-value="6974" |[{{Өңдеу статистикасы|SSE}} 6974]
| data-sort-value="0" |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|37
|{{Қатысушы-түж6|GaiJin}}
| data-sort-value="6707" |[{{Өңдеу статистикасы|GaiJin}} 6707]
| data-sort-value="0" |0
|—
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|38
|{{Қатысушы-түж6|Bekus}}
| data-sort-value="6528" |[{{Өңдеу статистикасы|Bekus}} 6528]
| data-sort-value="0" |0
|2009-03-09
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|39
|{{Қатысушы-түж6|Alamgir}}
| data-sort-value="6196" |[{{Өңдеу статистикасы|Alamgir}} 6196]
| data-sort-value="0" |0
|2007-09-16
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|40
|{{Қатысушы-түж6|Аскаров}}
| data-sort-value="6193" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскаров}} 6193]
| data-sort-value="0" |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|41
|{{Қатысушы-түж6|Liquorkaru}}
| data-sort-value="6142" |[{{Өңдеу статистикасы|Liquorkaru}} 6142]
| data-sort-value="0" |0
|2015-12-31
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|42
|{{Қатысушы-түж6|Zhaksilik}}
| data-sort-value="6101" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaksilik}} 6101]
| data-sort-value="0" |0
|2014-02-09
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|43
|{{Қатысушы-түж6|Aghia7}}
| data-sort-value="6046" |[{{Өңдеу статистикасы|Aghia7}} 6046]
| data-sort-value="0" |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|44
|{{Қатысушы-түж6|Zhigitbek}}
| data-sort-value="5455" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhigitbek}} 5455]
| data-sort-value="0" |0
|2011-06-09
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|45
|{{Қатысушы-түж6|Qarakesek}}
| data-sort-value="5226" |[{{Өңдеу статистикасы|Qarakesek}} 5226]
| data-sort-value="0" |0
|2010-12-18
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|46
|{{Қатысушы-түж6|Djduxhx}}
| data-sort-value="5000" |[{{Өңдеу статистикасы|Djduxhx}} 5000]
| data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Djduxhx|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4]
|2021-05-11
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|47
|{{Қатысушы-түж6|Nick jan}}
| data-sort-value="4652" |[{{Өңдеу статистикасы|Nick jan}} 4652]
| data-sort-value="0" |0
|2011-06-16
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|48
|{{Қатысушы-түж6|Madi Dos}}
| data-sort-value="4548" |[{{Өңдеу статистикасы|Madi Dos}} 4548]
| data-sort-value="24" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Madi Dos|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 24]
|2012-09-21
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|49
|{{Қатысушы-түж6|Erboldilyara}}
| data-sort-value="4522" |[{{Өңдеу статистикасы|Erboldilyara}} 4522]
| data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Erboldilyara|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2015-03-06
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|50
|{{Қатысушы-түж6|Coffee86}}
| data-sort-value="4489" |[{{Өңдеу статистикасы|Coffee86}} 4489]
| data-sort-value="0" |0
|2013-09-25
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|51
|{{Қатысушы-түж6|Makenzis}}
| data-sort-value="3914" |[{{Өңдеу статистикасы|Makenzis}} 3914]
| data-sort-value="0" |0
|2017-11-08
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|52
|{{Қатысушы-түж6|ShadZ01}}
| data-sort-value="3834" |[{{Өңдеу статистикасы|ShadZ01}} 3834]
| data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ShadZ01|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2016-03-26
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|53
|{{Қатысушы-түж6|Dimash Kenesbek}}
| data-sort-value="3759" |[{{Өңдеу статистикасы|Dimash Kenesbek}} 3759]
| data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Dimash Kenesbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2020-09-28
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|54
|{{Қатысушы-түж6|Syrymzhan}}
| data-sort-value="3683" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrymzhan}} 3683]
| data-sort-value="0" |0
|2024-09-07
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|55
|{{Қатысушы-түж6|Majilis}}
| data-sort-value="3630" |[{{Өңдеу статистикасы|Majilis}} 3630]
| data-sort-value="0" |0
|2012-05-15
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|56
|{{Қатысушы-түж6|Esetok}}
| data-sort-value="3578" |[{{Өңдеу статистикасы|Esetok}} 3578]
| data-sort-value="0" |0
|2012-11-01
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|57
|{{Қатысушы-түж6|Ерқанат Рыскулбеков}}
| data-sort-value="3545" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерқанат Рыскулбеков}} 3545]
| data-sort-value="0" |0
|2017-10-22
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|58
|{{Қатысушы-түж6|Maira Yessenbekova}}
| data-sort-value="3516" |[{{Өңдеу статистикасы|Maira Yessenbekova}} 3516]
| data-sort-value="0" |0
|2011-06-14
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|59
|{{Қатысушы-түж6|Нурасылл}}
| data-sort-value="3398" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурасылл}} 3398]
| data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурасылл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2022-11-22
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|60
|{{Қатысушы-түж6|Nurbek Matzhani}}
| data-sort-value="3310" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurbek Matzhani}} 3310]
| data-sort-value="0" |0
|2011-04-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|61
|{{Қатысушы-түж6|Юсуф Худайберген}}
| data-sort-value="3273" |[{{Өңдеу статистикасы|Юсуф Худайберген}} 3273]
| data-sort-value="0" |0
|2016-12-18
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|62
|{{Қатысушы-түж6|Hardworking}}
| data-sort-value="3272" |[{{Өңдеу статистикасы|Hardworking}} 3272]
| data-sort-value="0" |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|63
|{{Қатысушы-түж6|BekaIITU}}
| data-sort-value="3227" |[{{Өңдеу статистикасы|BekaIITU}} 3227]
| data-sort-value="0" |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|64
|{{Қатысушы-түж6|Gulzat246}}
| data-sort-value="3168" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulzat246}} 3168]
| data-sort-value="0" |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|65
|{{Қатысушы-түж6|Qanattan}}
| data-sort-value="3148" |[{{Өңдеу статистикасы|Qanattan}} 3148]
| data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Qanattan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4]
|2024-02-23
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|66
|{{Қатысушы-түж6|MuratbekErkebulan}}
| data-sort-value="3058" |[{{Өңдеу статистикасы|MuratbekErkebulan}} 3058]
| data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:MuratbekErkebulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11]
|2024-10-23
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|67
|{{Қатысушы-түж6|Yerzhankyzy}}
| data-sort-value="3041" |[{{Өңдеу статистикасы|Yerzhankyzy}} 3041]
| data-sort-value="0" |0
|2011-06-14
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|68
|{{Қатысушы-түж6|Meruyert}}
| data-sort-value="2952" |[{{Өңдеу статистикасы|Meruyert}} 2952]
| data-sort-value="0" |0
|2011-06-30
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|69
|{{Қатысушы-түж6|Абылай}}
| data-sort-value="2950" |[{{Өңдеу статистикасы|Абылай}} 2950]
| data-sort-value="0" |0
|2012-02-15
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|70
|{{Қатысушы-түж6|Dauren}}
| data-sort-value="2871" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauren}} 2871]
| data-sort-value="0" |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|71
|{{Қатысушы-түж6|Даурен Шарипов}}
| data-sort-value="2822" |[{{Өңдеу статистикасы|Даурен Шарипов}} 2822]
| data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Даурен Шарипов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2015-12-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|72
|{{Қатысушы-түж6|Кырмызов}}
| data-sort-value="2700" |[{{Өңдеу статистикасы|Кырмызов}} 2700]
| data-sort-value="0" |0
|2015-01-01
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|73
|{{Қатысушы-түж6|Merey}}
| data-sort-value="2684" |[{{Өңдеу статистикасы|Merey}} 2684]
| data-sort-value="0" |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|74
|{{Қатысушы-түж6|Unknown Alash}}
| data-sort-value="2684" |[{{Өңдеу статистикасы|Unknown Alash}} 2684]
| data-sort-value="0" |0
|2020-03-26
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|75
|{{Қатысушы-түж6|Магпар}}
| data-sort-value="2680" |[{{Өңдеу статистикасы|Магпар}} 2680]
| data-sort-value="0" |0
|2014-12-11
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|76
|{{Қатысушы-түж6|Kyrmyzy gul}}
| data-sort-value="2532" |[{{Өңдеу статистикасы|Kyrmyzy gul}} 2532]
| data-sort-value="0" |0
|2011-06-07
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|77
|{{Қатысушы-түж6|Abdi arman}}
| data-sort-value="2530" |[{{Өңдеу статистикасы|Abdi arman}} 2530]
| data-sort-value="0" |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|78
|{{Қатысушы-түж6|Сәуір 1}}
| data-sort-value="2475" |[{{Өңдеу статистикасы|Сәуір 1}} 2475]
| data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Сәуір 1|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2016-10-29
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|79
|{{Қатысушы-түж6|Balaburgem}}
| data-sort-value="2473" |[{{Өңдеу статистикасы|Balaburgem}} 2473]
| data-sort-value="0" |0
|2011-11-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|80
|{{Қатысушы-түж6|Toktakynbaev}}
| data-sort-value="2471" |[{{Өңдеу статистикасы|Toktakynbaev}} 2471]
| data-sort-value="0" |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|81
|{{Қатысушы-түж6|G55}}
| data-sort-value="2468" |[{{Өңдеу статистикасы|G55}} 2468]
| data-sort-value="0" |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|82
|{{Қатысушы-түж6|Zhuka iitu}}
| data-sort-value="2445" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhuka iitu}} 2445]
| data-sort-value="0" |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|83
|{{Қатысушы-түж6|Ordabekov Azamat}}
| data-sort-value="2424" |[{{Өңдеу статистикасы|Ordabekov Azamat}} 2424]
| data-sort-value="0" |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|84
|{{Қатысушы-түж6|Rasulbek Adil}}
| data-sort-value="2414" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulbek Adil}} 2414]
| data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Rasulbek Adil|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2026-01-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|85
|{{Қатысушы-түж6|Рахман999}}
| data-sort-value="2304" |[{{Өңдеу статистикасы|Рахман999}} 2304]
| data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Рахман999|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2022-10-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|86
|{{Қатысушы-түж6|Бегулы Отагасы}}
| data-sort-value="2247" |[{{Өңдеу статистикасы|Бегулы Отагасы}} 2247]
| data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Бегулы Отагасы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6]
|2014-02-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|87
|{{Қатысушы-түж6|Drift}}
| data-sort-value="2233" |[{{Өңдеу статистикасы|Drift}} 2233]
| data-sort-value="0" |0
|2010-01-07
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|88
|{{Қатысушы-түж6|Egorkz}}
| data-sort-value="2232" |[{{Өңдеу статистикасы|Egorkz}} 2232]
| data-sort-value="0" |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|89
|{{Қатысушы-түж6|Mira01}}
| data-sort-value="2229" |[{{Өңдеу статистикасы|Mira01}} 2229]
| data-sort-value="0" |0
|2011-08-30
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|90
|{{Қатысушы-түж6|Aizhanka aaa}}
| data-sort-value="2215" |[{{Өңдеу статистикасы|Aizhanka aaa}} 2215]
| data-sort-value="0" |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|91
|{{Қатысушы-түж6|Bakdauren}}
| data-sort-value="2208" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakdauren}} 2208]
| data-sort-value="0" |0
|2011-06-07
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|92
|{{Қатысушы-түж6|RaiymbekZh}}
| data-sort-value="2185" |[{{Өңдеу статистикасы|RaiymbekZh}} 2185]
| data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:RaiymbekZh|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2025-08-11
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|93
|{{Қатысушы-түж6|Әлинұр}}
| data-sort-value="2175" |[{{Өңдеу статистикасы|Әлинұр}} 2175]
| data-sort-value="0" |0
|2012-07-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|94
|{{Қатысушы-түж6|Mustafaalmas}}
| data-sort-value="2036" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustafaalmas}} 2036]
| data-sort-value="0" |0
|2010-04-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|95
|{{Қатысушы-түж6|Kristianmusic}}
| data-sort-value="1938" |[{{Өңдеу статистикасы|Kristianmusic}} 1938]
| data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kristianmusic|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4]
|2019-11-22
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|96
|{{Қатысушы-түж6|Bauka91 91}}
| data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauka91 91}} 1857]
| data-sort-value="0" |0
|2011-07-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|97
|{{Қатысушы-түж6|Daneker}}
| data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Daneker}} 1857]
| data-sort-value="0" |0
|2011-08-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|98
|{{Қатысушы-түж6|Wikuiser}}
| data-sort-value="1825" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikuiser}} 1825]
| data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Wikuiser|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4]
|2025-10-29
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|99
|{{Қатысушы-түж6|Esen48}}
| data-sort-value="1808" |[{{Өңдеу статистикасы|Esen48}} 1808]
| data-sort-value="0" |0
|2021-04-05
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|100
|{{Қатысушы-түж6|Almatoswiki}}
| data-sort-value="1800" |[{{Өңдеу статистикасы|Almatoswiki}} 1800]
| data-sort-value="0" |0
|2021-12-25
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|101
|{{Қатысушы-түж6|Тазагүл Ермаханова}}
| data-sort-value="1795" |[{{Өңдеу статистикасы|Тазагүл Ермаханова}} 1795]
| data-sort-value="101" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тазагүл Ермаханова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 101]
|2015-11-17
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|102
|{{Қатысушы-түж6|Malbakov Korkem Shamshievih}}
| data-sort-value="1710" |[{{Өңдеу статистикасы|Malbakov Korkem Shamshievih}} 1710]
| data-sort-value="0" |0
|2011-01-24
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|103
|{{Қатысушы-түж6|Nelli}}
| data-sort-value="1666" |[{{Өңдеу статистикасы|Nelli}} 1666]
| data-sort-value="0" |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|104
|{{Қатысушы-түж6|ДолбоЯщер}}
| data-sort-value="1632" |[{{Өңдеу статистикасы|ДолбоЯщер}} 1632]
| data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ДолбоЯщер|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6]
|2018-05-19
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|105
|{{Қатысушы-түж6|Araichik}}
| data-sort-value="1622" |[{{Өңдеу статистикасы|Araichik}} 1622]
| data-sort-value="0" |0
|2011-08-14
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|106
|{{Қатысушы-түж6|Nikolina Šepić}}
| data-sort-value="1613" |[{{Өңдеу статистикасы|Nikolina Šepić}} 1613]
| data-sort-value="0" |0
|2019-08-27
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|107
|{{Қатысушы-түж6|Gliwi}}
| data-sort-value="1583" |[{{Өңдеу статистикасы|Gliwi}} 1583]
| data-sort-value="0" |0
|2017-05-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|108
|{{Қатысушы-түж6|Marksscheider}}
| data-sort-value="1577" |[{{Өңдеу статистикасы|Marksscheider}} 1577]
| data-sort-value="21" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Marksscheider|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 21]
|2026-07-27
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|109
|{{Қатысушы-түж6|2rk}}
| data-sort-value="1552" |[{{Өңдеу статистикасы|2rk}} 1552]
| data-sort-value="0" |0
|2011-06-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|110
|{{Қатысушы-түж6|Daniyal.aidarov5}}
| data-sort-value="1540" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyal.aidarov5}} 1540]
| data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Daniyal.aidarov5|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4]
|2022-04-24
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|111
|{{Қатысушы-түж6|Аслан Жукенов}}
| data-sort-value="1496" |[{{Өңдеу статистикасы|Аслан Жукенов}} 1496]
| data-sort-value="0" |0
|2014-04-26
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|112
|{{Қатысушы-түж6|Almagul Ibragimova}}
| data-sort-value="1490" |[{{Өңдеу статистикасы|Almagul Ibragimova}} 1490]
| data-sort-value="0" |0
|2013-04-11
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|113
|{{Қатысушы-түж6|Акбота Казыбекова}}
| data-sort-value="1480" |[{{Өңдеу статистикасы|Акбота Казыбекова}} 1480]
| data-sort-value="0" |0
|2013-09-19
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|114
|{{Қатысушы-түж6|DinDK}}
| data-sort-value="1383" |[{{Өңдеу статистикасы|DinDK}} 1383]
| data-sort-value="0" |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|115
|{{Қатысушы-түж6|Rasulzhan}}
| data-sort-value="1371" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulzhan}} 1371]
| data-sort-value="0" |0
|2011-07-04
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|116
|{{Қатысушы-түж6|Tulya}}
| data-sort-value="1344" |[{{Өңдеу статистикасы|Tulya}} 1344]
| data-sort-value="0" |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|117
|{{Қатысушы-түж6|Ayauly}}
| data-sort-value="1337" |[{{Өңдеу статистикасы|Ayauly}} 1337]
| data-sort-value="0" |0
|2011-07-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|118
|{{Қатысушы-түж6|Nkiukr}}
| data-sort-value="1314" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkiukr}} 1314]
| data-sort-value="0" |0
|2015-09-06
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|119
|{{Қатысушы-түж6|Tarih}}
| data-sort-value="1304" |[{{Өңдеу статистикасы|Tarih}} 1304]
| data-sort-value="0" |0
|2011-07-14
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|120
|{{Қатысушы-түж6|Wikiped4ik}}
| data-sort-value="1283" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikiped4ik}} 1283]
| data-sort-value="0" |0
|2011-05-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|121
|{{Қатысушы-түж6|Jarnamaqaz}}
| data-sort-value="1278" |[{{Өңдеу статистикасы|Jarnamaqaz}} 1278]
| data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Jarnamaqaz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2020-04-17
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|122
|{{Қатысушы-түж6|TemirlanSarsen}}
| data-sort-value="1277" |[{{Өңдеу статистикасы|TemirlanSarsen}} 1277]
| data-sort-value="65" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TemirlanSarsen|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 65]
|2016-06-23
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|123
|{{Қатысушы-түж6|GulzhanOmarova}}
| data-sort-value="1248" |[{{Өңдеу статистикасы|GulzhanOmarova}} 1248]
| data-sort-value="0" |0
|2011-10-04
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|124
|{{Қатысушы-түж6|IL68}}
| data-sort-value="1225" |[{{Өңдеу статистикасы|IL68}} 1225]
| data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:IL68|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2017-05-05
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|125
|{{Қатысушы-түж6|Шілде}}
| data-sort-value="1223" |[{{Өңдеу статистикасы|Шілде}} 1223]
| data-sort-value="0" |0
|2018-01-02
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|126
|{{Қатысушы-түж6|Ziv}}
| data-sort-value="1215" |[{{Өңдеу статистикасы|Ziv}} 1215]
| data-sort-value="0" |0
|2024-12-09
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|127
|{{Қатысушы-түж6|Gulnar7}}
| data-sort-value="1178" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulnar7}} 1178]
| data-sort-value="0" |0
|2011-08-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|128
|{{Қатысушы-түж6|Suleimen Koishybai}}
| data-sort-value="1156" |[{{Өңдеу статистикасы|Suleimen Koishybai}} 1156]
| data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Suleimen Koishybai|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10]
|2021-01-13
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|129
|{{Қатысушы-түж6|Aimanber}}
| data-sort-value="1150" |[{{Өңдеу статистикасы|Aimanber}} 1150]
| data-sort-value="0" |0
|2011-07-05
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|130
|{{Қатысушы-түж6|Bailarbekov}}
| data-sort-value="1136" |[{{Өңдеу статистикасы|Bailarbekov}} 1136]
| data-sort-value="0" |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|131
|{{Қатысушы-түж6|Айдос уики}}
| data-sort-value="1126" |[{{Өңдеу статистикасы|Айдос уики}} 1126]
| data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Айдос уики|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2015-11-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|132
|{{Қатысушы-түж6|Sergazyyev}}
| data-sort-value="1119" |[{{Өңдеу статистикасы|Sergazyyev}} 1119]
| data-sort-value="0" |0
|2011-08-02
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|133
|{{Қатысушы-түж6|KoishymanovaG}}
| data-sort-value="1102" |[{{Өңдеу статистикасы|KoishymanovaG}} 1102]
| data-sort-value="16" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KoishymanovaG|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 16]
|2024-02-29
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|134
|{{Қатысушы-түж6|Истеный казах}}
| data-sort-value="1096" |[{{Өңдеу статистикасы|Истеный казах}} 1096]
| data-sort-value="0" |0
|2011-07-11
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|135
|{{Қатысушы-түж6|Madina Kilybayeva}}
| data-sort-value="1083" |[{{Өңдеу статистикасы|Madina Kilybayeva}} 1083]
| data-sort-value="0" |0
|2011-07-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|136
|{{Қатысушы-түж6|Kafarik}}
| data-sort-value="1075" |[{{Өңдеу статистикасы|Kafarik}} 1075]
| data-sort-value="0" |0
|2009-12-24
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|137
|{{Қатысушы-түж6|Vyacheslav Nasretdinov}}
| data-sort-value="1059" |[{{Өңдеу статистикасы|Vyacheslav Nasretdinov}} 1059]
| data-sort-value="0" |0
|2008-08-11
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|138
|{{Қатысушы-түж6|Аян Жанайсов}}
| data-sort-value="1054" |[{{Өңдеу статистикасы|Аян Жанайсов}} 1054]
| data-sort-value="0" |0
|2013-05-02
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|139
|{{Қатысушы-түж6|Finderhannes}}
| data-sort-value="1049" |[{{Өңдеу статистикасы|Finderhannes}} 1049]
| data-sort-value="0" |0
|2015-01-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|140
|{{Қатысушы-түж6|Aldogarov}}
| data-sort-value="1046" |[{{Өңдеу статистикасы|Aldogarov}} 1046]
| data-sort-value="0" |0
|2020-03-02
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|141
|{{Қатысушы-түж6|Orkaarys}}
| data-sort-value="993" |[{{Өңдеу статистикасы|Orkaarys}} 993]
| data-sort-value="0" |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|142
|{{Қатысушы-түж6|А.С.Кизиров}}
| data-sort-value="987" |[{{Өңдеу статистикасы|А.С.Кизиров}} 987]
| data-sort-value="0" |0
|2016-06-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|143
|{{Қатысушы-түж6|P.Nurgisa}}
| data-sort-value="976" |[{{Өңдеу статистикасы|P.Nurgisa}} 976]
| data-sort-value="0" |0
|2014-11-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|144
|{{Қатысушы-түж6|Rayurad mc}}
| data-sort-value="973" |[{{Өңдеу статистикасы|Rayurad mc}} 973]
| data-sort-value="0" |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|145
|{{Қатысушы-түж6|Fuzze123}}
| data-sort-value="964" |[{{Өңдеу статистикасы|Fuzze123}} 964]
| data-sort-value="0" |0
|2011-06-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|146
|{{Қатысушы-түж6|Aselhan}}
| data-sort-value="948" |[{{Өңдеу статистикасы|Aselhan}} 948]
| data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aselhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2011-04-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|147
|{{Қатысушы-түж6|Шайнүсіп}}
| data-sort-value="931" |[{{Өңдеу статистикасы|Шайнүсіп}} 931]
| data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Шайнүсіп|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2024-09-07
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|148
|{{Қатысушы-түж6|Adiladil}}
| data-sort-value="906" |[{{Өңдеу статистикасы|Adiladil}} 906]
| data-sort-value="0" |0
|2011-08-09
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|149
|{{Қатысушы-түж6|NErnur98}}
| data-sort-value="880" |[{{Өңдеу статистикасы|NErnur98}} 880]
| data-sort-value="0" |0
|2014-02-19
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|150
|{{Қатысушы-түж6|Касымхан}}
| data-sort-value="866" |[{{Өңдеу статистикасы|Касымхан}} 866]
| data-sort-value="0" |0
|2014-02-24
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|151
|{{Қатысушы-түж6|Chris die Seele}}
| data-sort-value="865" |[{{Өңдеу статистикасы|Chris die Seele}} 865]
| data-sort-value="0" |0
|2016-09-18
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|152
|{{Қатысушы-түж6|Mukhin}}
| data-sort-value="850" |[{{Өңдеу статистикасы|Mukhin}} 850]
| data-sort-value="0" |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|153
|{{Қатысушы-түж6|Stella~kkwiki}}
| data-sort-value="830" |[{{Өңдеу статистикасы|Stella~kkwiki}} 830]
| data-sort-value="0" |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|154
|{{Қатысушы-түж6|Bakbergenov}}
| data-sort-value="820" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakbergenov}} 820]
| data-sort-value="0" |0
|2011-07-23
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|155
|{{Қатысушы-түж6|Dambler}}
| data-sort-value="819" |[{{Өңдеу статистикасы|Dambler}} 819]
| data-sort-value="0" |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|156
|{{Қатысушы-түж6|Aibol dos}}
| data-sort-value="813" |[{{Өңдеу статистикасы|Aibol dos}} 813]
| data-sort-value="0" |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|157
|{{Қатысушы-түж6|KaldarovNurymzhan}}
| data-sort-value="801" |[{{Өңдеу статистикасы|KaldarovNurymzhan}} 801]
| data-sort-value="0" |0
|2018-11-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|158
|{{Қатысушы-түж6|Talghatuly}}
| data-sort-value="794" |[{{Өңдеу статистикасы|Talghatuly}} 794]
| data-sort-value="0" |0
|2012-02-14
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|159
|{{Қатысушы-түж6|Akba.nis.13}}
| data-sort-value="790" |[{{Өңдеу статистикасы|Akba.nis.13}} 790]
| data-sort-value="0" |0
|2014-09-18
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|160
|{{Қатысушы-түж6|Аязбаев Даурен}}
| data-sort-value="789" |[{{Өңдеу статистикасы|Аязбаев Даурен}} 789]
| data-sort-value="0" |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|161
|{{Қатысушы-түж6|Masalbaeva}}
| data-sort-value="787" |[{{Өңдеу статистикасы|Masalbaeva}} 787]
| data-sort-value="0" |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|162
|{{Қатысушы-түж6|Абдрахманов Димаш}}
| data-sort-value="785" |[{{Өңдеу статистикасы|Абдрахманов Димаш}} 785]
| data-sort-value="0" |0
|2015-12-04
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|163
|{{Қатысушы-түж6|Tylerdurdenkz}}
| data-sort-value="780" |[{{Өңдеу статистикасы|Tylerdurdenkz}} 780]
| data-sort-value="0" |0
|2015-01-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|164
|{{Қатысушы-түж6|DariaUrinbasarova21nis}}
| data-sort-value="777" |[{{Өңдеу статистикасы|DariaUrinbasarova21nis}} 777]
| data-sort-value="0" |0
|2022-02-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|165
|{{Қатысушы-түж6|Azim Nurbergen}}
| data-sort-value="763" |[{{Өңдеу статистикасы|Azim Nurbergen}} 763]
| data-sort-value="0" |0
|2014-01-22
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|166
|{{Қатысушы-түж6|Mheidegger}}
| data-sort-value="752" |[{{Өңдеу статистикасы|Mheidegger}} 752]
| data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mheidegger|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2008-07-14
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|167
|{{Қатысушы-түж6|Ташметов шахрух}}
| data-sort-value="743" |[{{Өңдеу статистикасы|Ташметов шахрух}} 743]
| data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ташметов шахрух|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2022-02-24
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|168
|{{Қатысушы-түж6|Panicgirl}}
| data-sort-value="739" |[{{Өңдеу статистикасы|Panicgirl}} 739]
| data-sort-value="0" |0
|2011-08-01
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|169
|{{Қатысушы-түж6|Mariko}}
| data-sort-value="734" |[{{Өңдеу статистикасы|Mariko}} 734]
| data-sort-value="0" |0
|2012-06-26
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|170
|{{Қатысушы-түж6|Дауткулова Ақмарал}}
| data-sort-value="731" |[{{Өңдеу статистикасы|Дауткулова Ақмарал}} 731]
| data-sort-value="0" |0
|2024-05-04
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|171
|{{Қатысушы-түж6|Rake}}
| data-sort-value="726" |[{{Өңдеу статистикасы|Rake}} 726]
| data-sort-value="0" |0
|2011-08-02
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|172
|{{Қатысушы-түж6|Rasul kz91}}
| data-sort-value="723" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasul kz91}} 723]
| data-sort-value="0" |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|173
|{{Қатысушы-түж6|Muslim Qazaq}}
| data-sort-value="722" |[{{Өңдеу статистикасы|Muslim Qazaq}} 722]
| data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Muslim Qazaq|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2015-04-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|174
|{{Қатысушы-түж6|Zhumalina}}
| data-sort-value="720" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumalina}} 720]
| data-sort-value="0" |0
|2013-05-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|175
|{{Қатысушы-түж6|Alfiya}}
| data-sort-value="719" |[{{Өңдеу статистикасы|Alfiya}} 719]
| data-sort-value="0" |0
|2011-08-01
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|176
|{{Қатысушы-түж6|Εὐθυμένης}}
| data-sort-value="698" |[{{Өңдеу статистикасы|Εὐθυμένης}} 698]
| data-sort-value="0" |0
|2013-02-03
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|177
|{{Қатысушы-түж6|Sultan bek}}
| data-sort-value="695" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan bek}} 695]
| data-sort-value="0" |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|178
|{{Қатысушы-түж6|Мира Белль}}
| data-sort-value="693" |[{{Өңдеу статистикасы|Мира Белль}} 693]
| data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мира Белль|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7]
|2023-01-05
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|179
|{{Қатысушы-түж6|Cekli829}}
| data-sort-value="690" |[{{Өңдеу статистикасы|Cekli829}} 690]
| data-sort-value="0" |0
|2009-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|180
|{{Қатысушы-түж6|Nkipshak}}
| data-sort-value="684" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkipshak}} 684]
| data-sort-value="0" |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|181
|{{Қатысушы-түж6|Sultan-balasi}}
| data-sort-value="676" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan-balasi}} 676]
| data-sort-value="0" |0
|2016-12-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|182
|{{Қатысушы-түж6|Epoxa-HH}}
| data-sort-value="674" |[{{Өңдеу статистикасы|Epoxa-HH}} 674]
| data-sort-value="0" |0
|2020-07-06
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|183
|{{Қатысушы-түж6|Saken kun}}
| data-sort-value="673" |[{{Өңдеу статистикасы|Saken kun}} 673]
| data-sort-value="0" |0
|2012-01-31
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|184
|{{Қатысушы-түж6|KUckhocjothkei3}}
| data-sort-value="671" |[{{Өңдеу статистикасы|KUckhocjothkei3}} 671]
| data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KUckhocjothkei3|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2018-08-23
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|185
|{{Қатысушы-түж6|Syrlybek}}
| data-sort-value="658" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrlybek}} 658]
| data-sort-value="0" |0
|2011-03-04
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|186
|{{Қатысушы-түж6|Мұқтар Құндыз}}
| data-sort-value="656" |[{{Өңдеу статистикасы|Мұқтар Құндыз}} 656]
| data-sort-value="0" |0
|2014-10-23
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|187
|{{Қатысушы-түж6|Баха}}
| data-sort-value="654" |[{{Өңдеу статистикасы|Баха}} 654]
| data-sort-value="0" |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|188
|{{Қатысушы-түж6|Parmanova.ulbolsyn}}
| data-sort-value="651" |[{{Өңдеу статистикасы|Parmanova.ulbolsyn}} 651]
| data-sort-value="0" |0
|2012-03-07
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|189
|{{Қатысушы-түж6|Амзе Магжан}}
| data-sort-value="645" |[{{Өңдеу статистикасы|Амзе Магжан}} 645]
| data-sort-value="0" |0
|2014-02-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|190
|{{Қатысушы-түж6|Капысова Айдана}}
| data-sort-value="642" |[{{Өңдеу статистикасы|Капысова Айдана}} 642]
| data-sort-value="0" |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|191
|{{Қатысушы-түж6|IArhunI}}
| data-sort-value="641" |[{{Өңдеу статистикасы|IArhunI}} 641]
| data-sort-value="0" |0
|2011-12-15
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|192
|{{Қатысушы-түж6|Belekov Syrym}}
| data-sort-value="639" |[{{Өңдеу статистикасы|Belekov Syrym}} 639]
| data-sort-value="0" |0
|2011-08-03
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|193
|{{Қатысушы-түж6|Tuttiorchestra687}}
| data-sort-value="637" |[{{Өңдеу статистикасы|Tuttiorchestra687}} 637]
| data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Tuttiorchestra687|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2025-11-02
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|194
|{{Қатысушы-түж6|Bauyr03}}
| data-sort-value="632" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauyr03}} 632]
| data-sort-value="19" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Bauyr03|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 19]
|2022-01-16
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|195
|{{Қатысушы-түж6|Aseke16}}
| data-sort-value="625" |[{{Өңдеу статистикасы|Aseke16}} 625]
| data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aseke16|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2014-01-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|196
|{{Қатысушы-түж6|Айвентадор}}
| data-sort-value="622" |[{{Өңдеу статистикасы|Айвентадор}} 622]
| data-sort-value="0" |0
|2021-04-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|197
|{{Қатысушы-түж6|Zhandos02}}
| data-sort-value="620" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhandos02}} 620]
| data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Zhandos02|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7]
|2017-09-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|198
|{{Қатысушы-түж6|Makhanov}}
| data-sort-value="613" |[{{Өңдеу статистикасы|Makhanov}} 613]
| data-sort-value="0" |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|199
|{{Қатысушы-түж6|Zhumabayeva Aiym}}
| data-sort-value="601" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumabayeva Aiym}} 601]
| data-sort-value="0" |0
|2016-01-27
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|200
|{{Қатысушы-түж6|Inkar}}
| data-sort-value="600" |[{{Өңдеу статистикасы|Inkar}} 600]
| data-sort-value="0" |0
|2011-04-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|201
|{{Қатысушы-түж6|Mma}}
| data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Mma}} 599]
| data-sort-value="0" |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|202
|{{Қатысушы-түж6|Юкке}}
| data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Юкке}} 599]
| data-sort-value="0" |0
|2011-11-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|203
|{{Қатысушы-түж6|Mary}}
| data-sort-value="597" |[{{Өңдеу статистикасы|Mary}} 597]
| data-sort-value="0" |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|204
|{{Қатысушы-түж6|Әбдіхалық Нарғыз}}
| data-sort-value="587" |[{{Өңдеу статистикасы|Әбдіхалық Нарғыз}} 587]
| data-sort-value="0" |0
|2014-03-31
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|205
|{{Қатысушы-түж6|Аскар}}
| data-sort-value="584" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскар}} 584]
| data-sort-value="0" |0
|2008-03-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|206
|{{Қатысушы-түж6|Ұлан Тұрсынбек}}
| data-sort-value="577" |[{{Өңдеу статистикасы|Ұлан Тұрсынбек}} 577]
| data-sort-value="0" |0
|2025-10-24
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|207
|{{Қатысушы-түж6|Eldar zh96}}
| data-sort-value="575" |[{{Өңдеу статистикасы|Eldar zh96}} 575]
| data-sort-value="0" |0
|2012-08-17
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|208
|{{Қатысушы-түж6|AlibiKazken}}
| data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibiKazken}} 569]
| data-sort-value="0" |0
|2020-04-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|209
|{{Қатысушы-түж6|Badyroff}}
| data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Badyroff}} 569]
| data-sort-value="0" |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|210
|{{Қатысушы-түж6|Нурия}}
| data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурия}} 569]
| data-sort-value="0" |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|211
|{{Қатысушы-түж6|Нақып Нұрғали}}
| data-sort-value="565" |[{{Өңдеу статистикасы|Нақып Нұрғали}} 565]
| data-sort-value="0" |0
|2014-04-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|212
|{{Қатысушы-түж6|Zhaniya92}}
| data-sort-value="562" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaniya92}} 562]
| data-sort-value="0" |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|213
|{{Қатысушы-түж6|Alikhantanirbergennurlanuly}}
| data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Alikhantanirbergennurlanuly}} 555]
| data-sort-value="0" |0
|2022-08-21
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|214
|{{Қатысушы-түж6|Yamanzho}}
| data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Yamanzho}} 555]
| data-sort-value="0" |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|215
|{{Қатысушы-түж6|Kuanysh Ismailov}}
| data-sort-value="547" |[{{Өңдеу статистикасы|Kuanysh Ismailov}} 547]
| data-sort-value="0" |0
|2014-10-17
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|216
|{{Қатысушы-түж6|Egor Shustoff}}
| data-sort-value="541" |[{{Өңдеу статистикасы|Egor Shustoff}} 541]
| data-sort-value="0" |0
|2011-11-19
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|217
|{{Қатысушы-түж6|Niyazbek}}
| data-sort-value="534" |[{{Өңдеу статистикасы|Niyazbek}} 534]
| data-sort-value="0" |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|218
|{{Қатысушы-түж6|Dauylbai Aidar}}
| data-sort-value="533" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauylbai Aidar}} 533]
| data-sort-value="0" |0
|2012-06-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|219
|{{Қатысушы-түж6|Olkikz}}
| data-sort-value="529" |[{{Өңдеу статистикасы|Olkikz}} 529]
| data-sort-value="0" |0
|2011-07-05
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|220
|{{Қатысушы-түж6|Fornax}}
| data-sort-value="528" |[{{Өңдеу статистикасы|Fornax}} 528]
| data-sort-value="0" |0
|2024-03-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|221
|{{Қатысушы-түж6|Dzhos}}
| data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Dzhos}} 527]
| data-sort-value="0" |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|222
|{{Қатысушы-түж6|Нурсауле Нурмагамбетова}}
| data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурсауле Нурмагамбетова}} 527]
| data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурсауле Нурмагамбетова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10]
|2014-11-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|223
|{{Қатысушы-түж6|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}
| data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} 527]
| data-sort-value="0" |0
|2013-09-21
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|224
|{{Қатысушы-түж6|Arachn0}}
| data-sort-value="523" |[{{Өңдеу статистикасы|Arachn0}} 523]
| data-sort-value="0" |0
|2009-02-05
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|225
|{{Қатысушы-түж6|Tansholpan}}
| data-sort-value="522" |[{{Өңдеу статистикасы|Tansholpan}} 522]
| data-sort-value="0" |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|226
|{{Қатысушы-түж6|Adilbekkazykhanov}}
| data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Adilbekkazykhanov}} 520]
| data-sort-value="0" |0
|2016-12-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|227
|{{Қатысушы-түж6|Murat Karibay}}
| data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Murat Karibay}} 520]
| data-sort-value="0" |0
|2020-04-01
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|228
|{{Қатысушы-түж6|Mustazhap}}
| data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustazhap}} 520]
| data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mustazhap|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8]
|2014-12-27
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|229
|{{Қатысушы-түж6|Karina Nurtazina}}
| data-sort-value="518" |[{{Өңдеу статистикасы|Karina Nurtazina}} 518]
| data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Karina Nurtazina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2018-05-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|230
|{{Қатысушы-түж6|Chingiz Nazbiev}}
| data-sort-value="516" |[{{Өңдеу статистикасы|Chingiz Nazbiev}} 516]
| data-sort-value="0" |0
|2018-01-07
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|231
|{{Қатысушы-түж6|HBSH NIS 7B KASIET}}
| data-sort-value="514" |[{{Өңдеу статистикасы|HBSH NIS 7B KASIET}} 514]
| data-sort-value="0" |0
|2017-10-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|232
|{{Қатысушы-түж6|Almatrkh}}
| data-sort-value="512" |[{{Өңдеу статистикасы|Almatrkh}} 512]
| data-sort-value="0" |0
|2025-10-15
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|233
|{{Қатысушы-түж6|Albergenius}}
| data-sort-value="510" |[{{Өңдеу статистикасы|Albergenius}} 510]
| data-sort-value="0" |0
|2009-03-30
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|234
|{{Қатысушы-түж6|Friction27}}
| data-sort-value="506" |[{{Өңдеу статистикасы|Friction27}} 506]
| data-sort-value="0" |0
|2020-08-16
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|}
</center>
<!-- BOT:END -->
{{Wikistats}}
[[Санат:Уикипедия:Анықтама]]
[[Санат:Уикипедия:Қауым]]
6ic71haafocl7mi579bdwwz1qtkikzr
Мағыпар Саламатұлы Қуанов
0
539625
3693047
3557480
2026-11-07T17:01:34Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693047
wikitext
text/x-wiki
{{Ғалым|Есімі=Мағыпар Саламатұлы Қуанов|Туған күні=18.02.1956|Ғылыми дәрежесі=География ғылымдарының кандидаты|Ғылыми атағы=[[профессор]]|Туған жері=[[Атырау облысы]]}}
'''Мағыпар Саламатұлы Қуанов''' (18.02.[[1956 жыл]]ы туған) — География ғылымдарының кандидаты, [[профессор]]. Атырау инженерлік-гуманитарлық инстутының сырттай оқыту факультетінің деканы.
* 1978 жылы [[Атырау университеті|Гурьев мемлекеттік педагогикалық институтын]] бітірген.
* 1978 жылы Гурьев облыстық білім бөлімінің жолдамасымен [[Мақат ауданы]]ндағы [[Ескене]] сегізжылдық мектебінде химия және биология пәнінің мұғалімі болып еңбек жолын бастаған.
* 1979-1984 жж.Қазақ ССР Ғылым академиясының [[Мұнай химиясы және табиғи тұздар институты]]нда Инженер-химик мамандығы бойынша қызмет атқарған. Сол кезде институттың қоғамдық жұмыстарына белсене араласып, кәсіподақ ұйымының белсенді мүшесі болды. Орталық басылым беттерінде тынрақалды мақалалары жарияланған.
* 1984-1989 жж. [[Атырау облысы]], [[Балықшы ауданы|Балықшы аудан]]дық атқару комитетінің шақыруы бойынша жоспарлау бөлімінде экономист, кейіннен Дамба селолық атқару комитетінде хатшылық жұмыстарын атқарған кезде де, ауданның алдында тұрған міндеттерді шешуде бар қабілетін сала білді.
* 1989-2002 жж. [[Теңіз мұнай кен орны|Теңіз кеніші]]нде ауа тазалығы жөніндегі экспедиция басшысы болған. Осы уақытта облыс экологиясы, табиғат құбылыстарының заңдылықтарын, Теңіз кешенінің әр жыл сайын табиғи ортаға тигізетін әсері туралы оннан астам ғылыми жұмыстар жазып, 1999 жылы «Теңіз мұнай кешенінің қоршаған ортаға әсері» атты ғылыми диссертациялық жұмысын Әль-Фараби атындағы ұлттық мемлекеттік университетінен сәтті қорғаған.
* 1997 жылы Қазақстан Республикасының мұнай өнімдерінің судағы концентрациясын өлшеу тәсілдері бойынша патент берілді. Болон процесінің жеке тұлғаларды дамыту проблемалары бойынша "ЖОО орындарын ішкі бағалау процедураларын өткізу" жөніндегі сертификатының иегері.
* 2002 жылы [[Атырау инженерлік-гуманитарлық институты]]нда экономика факультетінің деканы болып, 2003 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін осы институттың сырттай оқыту факультетінің деканы қызметін атқарады.
* Институтта жұмысқа жауапты, тапсырылған іске іскерлігімен таныла білді. Студенттерді ғылым мен техника жаңалықтарымен хабардар етіп, өркениетке тәрбиелеуде.
Облыстық, институт көлемінде өткізілген ғылыми конференцияларға жылма-жыл қатысып, ғылыми баяндамалар дайындап келеді.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://aigi.kz/kz/gylym/scientists-pages/kuanov-magypar.html Қуанов Мағыпар Саламатұлы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150524043348/http://aigi.kz/kz/gylym/scientists-pages/kuanov-magypar.html |date=2015-05-24 }}
* [http://aigi.kz/kz/left-menu/%D0%A4%D0%B0%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80/syrttai-okuty.html Сырттай оқыту] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150524043351/http://aigi.kz/kz/left-menu/%D0%A4%D0%B0%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80/syrttai-okuty.html |date=2015-05-24 }}
* [https://web.archive.org/web/20250214203044/http://archive-kz.com/kz/l/llk.kz/2013-02-24_1491378_29/%D0%9E%D0%91%D0%A0%D0%90%D0%97%D0%9E%D0%92%D0%90%D0%9D%D0%98%D0%95_2010_%D0%B3%D0%BE%D0%B4_%D0%AD%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D0%9B%D1%83%D1%87%D1%88%D0%B8%D0%B5_%D0%BB%D1%8E%D0%B4%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%AD%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D0%9B%D1%83%D1%87%D1%88%D0%B8%D0%B5_%D0%BB%D1%8E%D0%B4%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0/ www.archive-kz.com» KZ» L» LLK.KZ]
{{Wikify}}
[[Санат:18 ақпанда туғандар]]
[[Санат:1956 жылы туғандар]]
[[Санат:Қазақстан географтары]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Профессорлар]]
[[Санат:Уикипедияшылар]]
jtkbo4jjuuxf9yhlrzescsark464pq2
Португалиядағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі
0
543188
3693126
3692300
2026-11-07T20:23:28Z
Kent Wang
186645
/* Тізім */ Alcobaça October 2021-1.jpg
3693126
wikitext
text/x-wiki
[[Әлемдік мұра|ЮНЕСКО Әлемдік мұра]] тізімінде [[Португалия]]ның 15 нысаны бар (2014 жылғы мәліметі бойынша). Бұл нысан тізімге 14 нысан мәдени, 1 табиғи критерийлар бойынша іліккен<ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/criteria/|title=Критерии|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BlVTLwk6|archivedate=2012-10-29}}</ref>. Бұдан басқа, 2014 жылғы жағдайына сәйкес Португалия аймағындағы Әлемдік мұра тізіміне 11 нысан үміткер ретінде тіркелген<ref name="portugal-tentative">{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/tentativelists/state=pt|title=Tentative|publisher=UNESCO World Heritage Centre|accessdate=3 шілде 2012|lang=en|description=Португалиядағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізіміне үміткерлер|archiveurl=http://www.webcitation.org/69egHW5hO|archivedate=2012-08-04}}</ref>.
== Тізім ==
Берілген кестеде нысандар Юнеско Әлемдік мұра тізіміне қосылуының хронологиялық тәртібінде орналасқан
{| class="wikitable sortable" style="text-align: center"
|- bgcolor="#cccccc"
! class="unsortable" width=3%| #
! class="unsortable" width=15%|Сурет
! width=37%|Аты
! width=19%|Мекені
! class="unsortable" width=9%|Жасалған кезі
! width=5%|Тізімге кірген жылы
! class="unsortable" width=6%|№
! class="unsortable" width=6%|Талаптар
|-
|-
|-
| '''1''' || [[Сурет:Cidade de Angra do Heroísmo, ilha Terceira, Açores.jpg|150px]] || [[Ангра-ду-Эроижму]] қаласының орталығы<br />({{lang-pt|Zona Central da Cidade de Angra faz Heroísmo}}) || Автономды аймақ: [[Азор аралдары]] <br /> [[Ангра-ду-Эроижму]] қаласы|| [[1478]] || [[1983]] || [http://whc.unesco.org/en/list/206 206] || iv, vi
|-
|| || [[Сурет:Convento de Cristo, safe inside Tomar castle (54199027283).jpg|150px]] || Томар қаласындағы [[Конвенту-де-Кришту монастырі]]<br />({{lang-pt|Convento de Cristo em Tomar}}) || [[Алентежу (аймақ)|Алентежу]] <br /> [[Сантарен]] <br /> [[Томар]] қаласы || XII ғ. || [[1983]] || [http://whc.unesco.org/en/list/265 265] || i, vi
|-
|| || [[Сурет:Batalha September 2021-53.jpg|150px]] || [[Баталья монастырі]]<br />({{lang-pt|Mosteiro de Batalha}}) ||[[Орталық аймақ (Португалия)]] <br /> [[Лейрия]] <br /> [[Баталья (Португалия)|Баталья]] қаласы || [[1386]]—[[1517]] || [[1983]] || [http://whc.unesco.org/en/list/264 264] || i, ii
|-
|| || [[Сурет:Jerónimos April 2009-4.jpg|150px]]<br />[[Сурет:Torre Belém April 2009-4a.jpg|150px]] || [[Иеронимитер монастырі]] және [[Белен мұнарасы]]<br />({{lang-pt|Mosteiro do Hieronymites e Torre Belém}}) || [[Лиссабон]] қаласы || [[1450]], [[1515]]—[[1521]] || [[1983]] || [http://whc.unesco.org/en/list/263 263] || iii, vi
|-
|| || [[Сурет:Templo Romano de Évora from the northwest 80.jpg|150px]] ||[[Эвора]] қаласыныӊ тарихи орталығы<br />({{lang-pt|Centro Histórico de Évora}}) || [[Эвора]] қаласы || б.з.б. 80—72 ж. || [[1986]] || [http://whc.unesco.org/en/list/361 361] || ii, iv
|-
|| || [[Сурет:Alcobaça October 2021-1.jpg|150px]] || [[Алкобаса монастырі]]<br />({{lang-pt|Mosteiro de Santa Maria de Alcobaça}}) || [[Орталық аймақ (Португалия)]] <br /> [[Лейрия]]<br /> [[Алкобаса (қала)|Алкобаса]] қаласы || [[1153]] || [[1989]] || [http://whc.unesco.org/en/list/505 505] || i, iv
|-
|| || [[Сурет:Remote views of Câmara Municipal de Sintra 93.jpg|150px]] || [[Синтра]] қаласы және оныӊ маӊы<br />({{lang-pt|Paisagem Cultural de Sintra}}) || [[Лиссабон (аймақ)|Лиссабон]] аймағы || XI ғ. || [[1995]] || [http://whc.unesco.org/en/list/723 723] || ii, iv, v
|-
|| || [[Сурет:Porto des de Vila Nova de Gaia.JPG|150px]] || [[Порту]] қаласыныӊ тарихи орталығы<br />({{lang-pt|Centro Histórico de Porto}}) || [[Солтүстік аймақ (Португалия)]] <br /> [[Порту]] қаласы || IV ғ. || [[1996]] || [http://whc.unesco.org/en/list/755 755] || iv
|-
|| || [[Сурет:Rock Art Foz Coa 01.jpg|150px]] || [[Коа алқабы]]ндағы жар үстіндегі суреттер<br />({{lang-pt|Sítios de Arte Rupestre do Vale do Côa}}) ||[[Солтүстік аймақ (Португалия)]] <br /> [[Гуарда (аймақ)|Гуарда]] <br />Еӊ жақын қала: [[Вила-Нова-де-Фош-Коа]] <br /> [[Испания]]мен [[Сурет:Flag of Spain.svg|20px]] бірге || б.з.б. 20 мыӊжылдық || [[1998]] || [http://whc.unesco.org/en/list/866 866] || i, iii
|-
|| || [[Сурет:Laurazeen wood madeira hg.jpg|150px]] || [[Мадейра]] аралындағы [[Монтеверде|лавр ормандары]]<br />({{lang-pt|Laurissilva da Madeira}}) || [[Мадейра]] || — || [[1999]] || [http://whc.unesco.org/en/list/934 934] || ix, x
|-
|| || [[Сурет:Altodourovinhateiro.JPG|150px]] || [[Алту-Дору]] шарап жасайтын аймақ<br />({{lang-pt|Região Vinhateira do Alto Douro}}) || [[Солтүстік аймақ (Португалия)]] <br />[[Браганса (аймақ)|Браганса]] || — || [[2001]] || [http://whc.unesco.org/en/list/1046 1046] || iii, iv, v
|-
|| || [[Сурет:Paço dos Duques 1.jpg|150px]] || [[Гимарайнш]] қаласыныӊ тарихи орталығы<br />({{lang-pt|Centro Histórico de Guimarães}}) || [[Солтүстік аймақ (Португалия)]] <br /> [[Брага (аймақ)|Брага]] <br /> [[Гимарайнш]] қаласы || [[1096]] || [[2001]] || [http://whc.unesco.org/en/list/1031 1031] || ii, iii, iv
|-
|| || [[Сурет:Landscape of the Pico Island Vineyard Culture.jpg|150px]] || [[Пику аралыныӊ шарап өнеркәсіпті ландшафты]] <br />({{lang-pt|Paisagem da Cultura da Vinha da Ilha do Pico}}) || [[Азор аралдары]] || — || [[2004]] || [http://whc.unesco.org/en/list/1117 1117] || iii, v
|-
| || [[Сурет:Elvas e muralhas.jpg|160px]] || [[Элваш]] бекеті <br /> ({{lang-pt|Cidade Fronteiriça e de Guarnição de Elvas e as suas Fortificações}}) || [[Алту-Алентежу]] <br /> [[Порталегри (аймақ)|Порталегри]] || XIII ғ. || [[2012]] || [http://whc.unesco.org/en/list/1367/ 1367] || iv
|-
| || [[Сурет:Karinecyril coimbra universite 3.jpg|160px]] || [[Коимбра университеті]] <br /> ({{lang-pt|Universidade de Coimbra}}) || [[Орталық аймақ (Португалия)]] <br /> [[Коимбра]] қаласы || [[1290]] || [[2013]] || [http://whc.unesco.org/en/list/1387 1387] || ii, iv, vi
|}
== Әлемдік мұра тізіміне үміткер нысандар ==
Берілген кестеде нысандар Юнеско Әлемдік мұра тізіміне қосылуының хронологиялық тәртібінде орналасқан
{| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center"
|- bgcolor="#cccccc"
|+ '''Әлемдік мұра тізіміне үміткер нысандар'''
! width=3% scope="col"|#
! width=15% |Сурет
! width=37%|Аты
! width=19%|Орналасуы
! width=9%|Құрылған уақыты
! width=5%|Тізімге кірген уақыты
! width=6%|№
! class="unsortable" width=6%|Талаптар
|-
|- bgcolor=
| '''1'''|| [[Сурет:IgrejaGraça1.jpg|160px]] || [[Сантарен (Португалия)|Сантарен]] қаласының тарихи орталығы<br />({{lang-pt|Centro Histórico de Santarém}}) || [[Рибатежу]] <br /> [[Сантарен (округ)|Сантарен]] || XI ғ. || [[1996]] || [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/562/ 562] || көрсетілмеген
|-
| '''2''' || [[Сурет:Algar do carvao 02.jpg|160px]] || [[Алгар-ду-Карвау]] үңгірі<br /> ({{lang-pt|Algar do Carvão}}) || [[Азор аралдары (автономды аймақ)|Азор аралдары]] <br /> Ең жақын қала: [[Ангра-ду-Эроижму]] || — || [[1996]] || [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/565/ 565] || көрсетілмеген
|-
| '''3''' || [[Сурет:Furna do Enxofre, Lago interno, Santa Cruz da Graciosa, ilha Graciosa, Açores, Portugal.jpg|160px]] || [[Фурна-ду-Энсофре]] үңгірі <br /> ({{lang-pt|Furna do Enxofre}}) || [[Азор аралдары (автономды аймақ)|Азор аралдары]] <br /> Ең жақын қала: [[Луш (Санта-Круш-да-Грасиоза)|Луш]] || — || [[1996]] || [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/566/ 566] || көрсетілмеген
|-
| '''4''' || [[Сурет:Marvão 27.jpg|160px]] || [[Марван (Порталегри)|Марван]] қаласы <br /> ({{lang-pt|Marvão}}) || [[Алту-Алентежу]] <br /> [[Порталегри (округ)|Порталегри]] || XIII ғ. || [[2000]] || [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1428/ 1428] || iv, v
|-
| '''5''' || [[Сурет:Selvagem Pequena - 1ago04.jpg|160px]] || [[Селваженш]] аралдары <br /> ({{lang-pt|Ilhas Selvagens}}) || [[Мадейра]] || — || [[2002]] || [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1742/ 1742] || x
|-
| '''6''' || [[Сурет:Map Parque Natural do Sudoeste Alentejano e Costa Vicentina.gif|160px]] || Португалияның оңтүстік-батыс жағалауы <br />({{lang-pt|Sudoeste Alentejano e Costa Vicentina}}) || [[Алгарве]] <br /> [[Фару (округ)|Фару]] || — || [[2004]] || [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1979/ 1979] || viii, ix, x
|-
| '''7''' || [[Сурет:Rua Augusta from Arco Triunfal da Rua Augusta 08.jpg|160px]] || [[Лиссабон]]ның тарихи аймағы<br />[[Байша Помбалина]] <br /> ({{lang-pt|Baixa Pombalina}}) || [[Лиссабон]] <br /> [[Лиссабон (округ)|Лиссабон]] || XVIII ғ. || [[2004]] || [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1980/ 1980] || i, ii, iv, v, vi
|-
| '''8''' || [[Сурет:Palácio Nacional de Mafra.jpg|160px]] || [[Дворец Мафра сарайы]] және қорық <br /> [[Тапада Насьонал де Мафра]] <br /> ({{lang-pt|Palácio e Tapada Nacional de Mafra}}) || [[Лиссабон]] <br /> [[Лиссабон (округ)|Лиссабон]] || XVIII ғ. || [[2004]] || [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1981/ 1981] || i, ii, iv
|-
| '''9''' || [[Сурет:Buçaco.JPG|160px]] || Монастырь кармелитов босых <br /> и лесной массив [[Буссако]] <br /> ({{lang-pt|Mata e serra do Buçaco}}) || Регион: [[Центральный регион (Португалия)|Центральный]] <br /> Округ: [[Авейру (округ)|Авейру]] || XIII ғ. || [[2004]] || [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1984/ 1984] || көрсетілмеген
|-
| '''10''' || [[Сурет:Convento Arrábida.JPG|160px]] || [[Аррабида]] табиғи паркі<br /> ({{lang-pt|Parque Natural da Arrábida}}) || [[Лиссабон аймағы|Лиссабонский]] <br /> [[Сетубал (округ)|Сетубал]] <br /> Ең жақын қала: [[Сетубал]] || — || [[2004]] || [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1985/ 1985] || vii, viii, ix, x
|-
| '''11''' || [[Сурет:Vista da pedreira.JPG|160px]] || Португалиядағы динозаврлар жолдары <br /> ({{lang-pt|ICNITOS de Dinossáurios}}) || [[Рибатежу]], [[Лиссабон аймағы]] <br /> [[Сантарен (округ)|Сантарен]], [[Сетубал (округ)|Сетубал]] || — || [[2008]] || [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5255/ 5255] || vii, viii
|}
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
==Тағы қараңыз==
* [[Әлемдік мұра]]
* [[Еуропадағы Әлемдік мұра нысандары]]
* [[ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандарының тізімдері]]
* [[ЮНЕСКО]]
== Сыртқы сілтемелер ==
{{commonscat-inline|World Heritage Sites in Portugal|Португалиядағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандары}}
* [http://whc.unesco.org/pg.cfm?cid=31 ЮНЕСКОның ресми сайты: Португалиядағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі]{{ref-en}}
* [http://www.thesalmons.org/lynn/wh-portugal.html Португалиядағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандарының каталогі]{{ref-en}}
{{Әлемдік мұралардың тізімі}}
[[Санат:Әлемдік мұра нысандары тізімі]]
[[Санат:Португалия]]
3picxqmylppvwirb2x0bjjpilyr8fug
Наруто
0
545273
3693330
3442779
2026-11-08T10:02:01Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693330
wikitext
text/x-wiki
{{Кино
|Қазақша атауы = Наруто
|Шынайы атауы = {{lang-ja|ナルト }}
|Суреті = Naruto logo.svg
|Сурет ені =
|Жанры = жауынгерлік өнер, [[комедия]], шытырман оқиға, [[фэнтези]]
|Режиссёрі = Хаято Дате
|Продюсері = Pierrot , TV Tokyo компаниялары
|Сценарист = Масаси Кисимото (манганың авторы)
|Компания(Студия) = Studio Pierrot
|Мемлекет = {{flagcountry|Жапония}}
|Тілі = Жапон тілі
|Жыл = 1999
}}
«'''Наруто'''» (жап. NARUTO - ナルト -) — сёнэн жанрында салынған [[Масаси Кисимото]]ның мангасы және [[манга]] желісі бойынша түсірілген аниме-экранизациясы. Оның басты кейіпкері - шулы әрі тынымсыз ниндзя-жасөспірім [[Удзумаки Наруто]]. Ол кішкентай кезінен бастап барлық адамдар мойындайтын, өзі мекен етіп отырған ауылдың басшысы – Хокаге атағына ие болуды армандайды. Бұл арманға жету үшін ол көптеген қиындықтардан өтуге мәжбүр: ниндзя емтихандары, әр түрлі тапсырмалар мен шайқастар.
Манганың бірінші бөлімі [[1999 жыл]]дың [[21 қыркүйек|21 қыркүйегінде]] ''[[Weekly Shonen Jump]]'' журналының 43-ші нөмірінде ''Shueisha'' баспасымен жарияланған болатын, яғни манганың 72-ші томында шықты. Ал соңғы бөлімі [[2014 жыл]]дың [[10 қараша]]сында ''Weekly Shonen Jump'' журналының 50-ші нөмірінде көрсетілген.
Бұл манга желісі бойынша ''Aniplex'' және Studio Pierrot компаниялары үлес қосқан көпбөлімді аниме түсірілді. Алғашқы Naruto телесериалы TV Tokyo мен Animax телеарналарында [[2002 жыл]]ы [[3 қазан]] мен [[2007 жыл]]ы [[8 ақпан]] аралығында [[Жапония]]да көрсетілді және ол 220-бөліммен аяқталды. Екінші маусым [[Naruto Shippuuden]] [[2007 жыл]]ы [[15 ақпан]]нан бастап көрсетліп келеді, ал жаңа сериялары апта сайын экранға шығып тұрады. Көрсетілімнен бастап эфирге 600-ден астам сериялар түсірілген және қазіргі кезде әлі де түсірілуде. Аниме-экранизацияға екі телесериал, он анимационды фильмдер және 8 OVA кіреді. [[2015 жыл]]дың тамыз айында 11 фильмнің тұсаукесері белгіленген. Манга және аниме негізінде көптеген видеоoйындар, романдар, карта ойындары пайда болды.
Манга мен аниме Жапонияда және оның шекарасынан тыс елдерде өте танымал болды. 70-ші том шыққан кезде, бірінші басылымының 1 400 000 көшірмесі болды, кейінірек «Наруто» томдарының сатылым көшірмелері 200 миллионнан асты<ref name=":0">[http://www.animenewsnetwork.com/news/2010-04-26/naruto-is-5th-manga-with-100-million+copies-in-print Naruto is 5th Shueisha Manga with 100 Million+ Copies in Print]</ref>. [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-та]] манга «Наруто» Viz Media баспасымен бестселлер тізімінің құрамына жиі кіріп тұрады .
== «Наруто» әлемі ==
[[Сурет:Naruto_forehead_cover-2.JPG|thumb|right|200px]]
«Нарутоның» барлық серияларының оқиғалары ойдан шығарылған әлемде өтіп жатады. Мемлекет бірнеше жасырын ауылдарға (жап. 隠れ里 какурезато?) бөлінеді және тәуелсіз басшы – Каге тағайындалады. Ниндзя әскери күш ретінде, мемлекеттің экономикасын реттеу үшін әр түрлі миссияларды орындайды. «Наруто» әлемінде технологияның даму деңгейі қарама-қайшы: бір жағынан, кейіпкерлер қазіргі заманғы камералар пайдаланса, екінші жағынан әскери салада прогресс байқалмайды. Яғни шайқас кезінде кейіпкерлер өрт қаруларды, қарулы көліктерді қолданбайды<ref name=":1">Uzumaki: the Art of Naruto. — С. 145.</ref>. Керісінше [[Сюрикэн|шурикен]], кунаи, қылыштарды пайдаланады. Кейбір құралдар [[чакра]] - сиқырлы қуаттармен<ref>Brian Camp, Julie Davis. Anime Classics Zettai! — С. 232.</ref>, жесттар – басулар (печать) бірге жүзеге асырылады. Автордың айтуы бойынша, чакра мен басулар (печать) жиындары Қытайдың жұлдыздар жорамалына негізделген<ref name=":2">Shonen Jump Special Collector Edition (Free Collector's Edition). — Viz Media, 2005. — № 00. — С. 68. — ISSN 1545-7818.
</ref>.
== Сюжет ==
Басты кейіпкер Наруто Узумаки тоғыз құйрығы бар түлкінің иесі. Оқиға басталмас бұрын он екі жылдың ішінде, манга желісі бойынша түлкі Нарутоның туған ауылына, яғни Конохаға (жап. 木ノ葉隠れの里 Конохагакурэ но сато?, немесе жай Коноха<ref>Масаши Кишимото. Глава 39 // Книга 5. Претенденты. — М.: Эксмо, 2009. — Т. 5. — С. 56.</ref>) шабуыл жасайды. Алайда Коноханы сақтап қалу үшін Төртінші Хокагэ өз өмірін құрбан етіп, жаңа туған ұлы Нарутоның ішіне аңның рухын басу етеді (запечатал). Хокаге адамдардың Нарутоны мойындағанын қалады, бірақ ауыл халқы оны керісінше жақтырмады, шеттете берді. Түлкінің шабуылын еске алуға тыйым салынғандықтан, Наруто өзінің ерекше қасиеттерін кейіннен бірнеше жылдар өткеннен кейін байқаусызда біліп қалды.
[[Сурет:Naruto Shiki Fujin.svg|нобай|Басу (мөр)]]
Манга екі тараудан тұрады. Бірінші бөлімнің басында Наруто оқуын бітіріп, [[гэнин]] – бастауыш ниндзя атағына ие болады. Ол өзінің екі сыныптастары [[Саске Учиха]] мен [[Сакура Харуно]]мен бірге сенсей [[Какаши Хатакэ]]нің басқаруымен бір командаға түседі. Сюжеттің даму барысында Наруто жаңа достар тауып, [[Хокагэ]] болу мақсатына жету үшін жаңа қабілеттерге үйренеді. Қашқын ниндзя [[Орочимару]] ауылға шабуыл жасап, Үшінші Хокагені өлтіреді. Орочимару [[Учиха тегі]]нен шыққан дарынды ниндзя Саскенің денесін иеленуді қалайды. Бірақ Саске өз қалауымен көптеген қабілеттерге иелену үшін, ағасы Итачиге кек алу үшін Орочимаруға барады. Оқиға басталмастан бұрын Итачи Саскеден басқа Учиха кланын жоқ қылады. Бұл іс-әрекет Саскеге әсер етіп, кек оның өмір сүру мағынасына айналады. Кетіп қалған Саскені кері әкелу үшін Конохадан тыс жерге барып, жаттығулармен шұғылдана бастайды. Ол аты аңызға айналған, Орочимарудың бұрынғы серігі Джирайямен келесі кездесуге дайындалу үшін айналысады.
Манганың екінші тарауы 28 томнан басталады<ref>[http://anime.about.com/od/naruto/p/narutoprof.htm Katherine Luther. Naruto Series Profile — All About the Naruto Anime Series] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120406120304/http://anime.about.com/od/naruto/p/narutoprof.htm |date=2012-04-06 }}</ref>. Ол жаттығудан екі жыл жарым өткеннен кейінгі оқиғаны сипаттайды. Басты кейіпкер 16 жаста болады. Джирайямен өткізілген жаттығулардан соң Наруто жасырын ауылға, Конохаға оралады. Бұрын Наруто, Саске және Сакурадан құралған № 7 команда құрамы өзгереді. Оның атауы «Какаси командасына» өзгертіліп, Саскенің орнына Сай есімді жас ниндзя келеді. Наруто және оның достарының қарсыластары барлық құйрықты аңдарды ұстап алуды меңзеген Акацуки ұйымы болады. Ал Саске Учиха Орочимарумен оқуды жалғастырудың мағынасы жоқ деген оймен оны өлтіреді. Сонымен қатар ол ағасы Итачиді тауып алып, онымен шайқасқа түсіп, жеңіс табады. Кейін Акацуки ұйымының лидері Тоби Саскеге шындықты айтады: Итачиге Учиха кланын жоюға жасырын ауылдың басшылары бұйрық берген екен. Кагелердің кездесуінде Тоби онқұйрықты бидзюдің, адамдарды басқара алатын иллюзияның пайда болуы үшін құйрықты аңдарды жинап жатқанын хабарлайды. Басқа ауылдардың басшылары Тобиға келісімдерін бермегенде, ол Төртінші Дүниежүзілік соғыстың басталғанын жариялайды. Бұған жауап ретінде бес ірі жасырын ауылдар бас қосып альянс құрып, басшы болып Райкагэ тағайындалады. Ал біріккен шиноби армиясының басшысы Казекаге Гаара болады<ref>Масаши Кишимото. Наруто. Глава 515. — Т. 55. — С. 15.</ref>. Екі жақты шайқас болады: бір жақта Акацуки ұйымы мен Дзецудің мыңдаған клондары және Кабуто Якусидің қабілетімен түзілген бұрын қайтыс болған ниндзялар, ал екінші жақта біріккен бес елдің шинобилары – әскерлері.
== Пайда болу тарихы ==
«Наруто» Масаси Кисимотоның алғашқы негізгі жұмысы болып табылады. 1995 жылы ол «Hop Step Award» (жап. ホップ☆ステップ賞 Хоппу сутэппу сё:?), жас авторларға арналған «Shonen Jump» журналының премиясына иеленді, бірақ бірнеше жылдар бойы Кисимотоның жаңа жұмыстарына деген идеялары журналдың редакциясымен бастартылды[16] . Дегенмен, ол сүйікті тағамы – рамэн туралы оқиғаны сипаттауды шешкен болатын. «Манганың алғашқы нұсқасы кеспенің (лапша) құпия құрамына арналды, „кішкене“ редакциядан кейін ол „Нарутоға" айналып кетті», - деді Кисимото<ref name=":3">[http://shonenjump.viz.com/features/index.php?id=272 Naruto 10th Anniversary!]</ref>.
Дәл осы атаумен бөлек шағын манга 1997 жылы тамыз айында «Akamaru Jump» журналында басылып шықты<ref>Американский Shonen Jump. Интервью с Масаси Кисимото. // Viz Media. — 2007. — Т. 5. — № 12. — С. 56.</ref><ref>SJ Runs Yu-Gi-Oh’s End, Slam Dunk’s Debut, Naruto’s Origin</ref>. Бұрынғы бұл жұмыстың желісі бойынша, тоғыз дос тоғызқұйрықты түлкіні жеңіп, ал жалғыз аман қалғаны Наруто Узумакиді қарауға алды. Нарутоның құрдастары оған мән бермегендіктен, Наруто олардың араларын одан сайын аластайтындай етіп кек алады. Оның тәлімгері Нарутоның достары жоқ екенін байқап, балаға мұның маңызы өте зор екенін түсінеді. Және оған бір тапсырма береді – ол өзіне сенетін бір досын алып келу қажет. Наруто дос іздеу барысында қаланы аралап, кездейсоқта Курода есімді мас суретшіні кездестіреді де, үйіне әкеледі. Куроданың шеберханасында оның көмекшісі Такаси Такано Нарутоға Куродоның танымал шебер Сабуроның «Символ» суретін қазіргі уақытта қайта жаңғыртып салып жатқан суретті көрсетеді. Барлығы шеберханадан суреттің ұрланып кетуінен сақ болады. Алайда түнде көмекші Такасиді өлтіріп, суретті ұрлап кетеді. Күдік Нарутоға түседі. Ал Наруто Куроданы суретті ұрламағаны жөнінде сендіруге тырысады да, шын қылмыскерді табуға уәде береді. Наруто қылмысты зерттеп, суретті бақылап отыратын полицияның пәтеріне кіргенде суреттің иісін сезіп – қылмыскердің бетін ашады. Курода Нарутоның бірінші досы болады.
Бұл шағын манганың әлемі «Нарутоның»<ref name=":3" /> соңғы нұсқасының әлеміне қарағанда қазіргі заманға сай – адамдар қазіргі кезгі сән үлгісемен киінген, көліктермен жүреді, полициялар өрт қаруды қолданады. Ал ниндзя техникасын тек Наруто Узумаки мен оның тәлімгері, тоғызқұйрықты түлкімен шайқастан аман қалған әскер пайдаланады. Сұхбаттың (опрос) нәтижесінде бұл манга көптеген адамдарды қызықтырды, бірақ Кисимото өзінің жұмысына риза болмады. Ол суретін түкке тұрғысыз, ал сюжет шатасқан деп санады. Сол кездері ол «Hop Step Award» марапатына ие болған «Karakuri» мангасымен жұмыстанды. Кисимото «Karakuri» мангасының эскиздерін көп мөлшерде салып қойды, бірақ олармен қанағаттанбады. Сондықтан «Нарутоның»<ref name=":2" /> көптомдық нұсқасын шығарумен айналысты.
Кисимотоның сұхбаттарында ол манганың пайда болу тарихын бірнеше қайтара айтқан болатын. Мысалы, «Наруто» әлеміндегі қоршаған орта оның айтуы бойынша аз ғана уақытта кездейсоқ ойлап шығарылды. Бірақ автор Коноха ауылындағы оқиға орнын салу үшін Жапониядағы<ref name=":1" /> Окаяма префектурасының ландшафт үлгісін пайдаланғанын мойындады. Ал кейіпкерлерді салу барысында Кисимото шабытты жасөспірімдерге арналған әр түрлі мангалардан (сёнэн) іздеп, өзінің кейіпкерлері басқа ұқсамауын қалады. Әр топтың өзіндік ерекше қабілеттер болатындай етіп ол командаларға бөлінуді жөн көрді. Кисимото топтың әрбір мүшесіне бірегей таланттар және осалдықдардың болуын қадағалады<ref>Uzumaki: the Art of Naruto. — С. 141.</ref>. Ал манганың аяқталуына келетін болсақ, [[2006 жыл]]ы Кисимото соңғы бөлімге идеяларының бар екенін айтқан болатын, бірақ автор проблемаларды шешіп, манганы аяқтау үшін көп уақыт кететінін ескертті.
== Манга ==
Манганың бірінші бөлімі 1999 жылы «Shonen Jump» журналында қыркүйек нөмірінде жарияланды. Бастапқы 238 бөлім бірінші бөлімді құрайды және Нарутоның шытырман оқиғаларының басталуымен сипатталады; 239 бен 244 аралығындағы бөлімдер гайдэн деп аталады және Какаси Хатакэ есімді кейіпкердің өткен шағын еске түсіреді; ал қалған бөлімдер манганың екінші тарауына жатады. АҚШта «Наруто» 2003 жылдан бастап Viz Media баспасымен шығарылуда. 2015 жылы ақпан айында Жапонияда манганың 72 томы («танкобондар») жарыққа шыққан, оның 27сі сюжеттің бірінші тарауын құрайды. Бірінші танкобон 2000 жылы 3 наурызда басылды.
=== Коммерциялық табысы ===
«Наруто» Жапониямен қатар басқа елдерде де коммерциялық табысқа ие болды. 2008 жылдың желтоқсанында Жапонияда манганың 89 млн көшірмесі, ал 2008 жылы 43-томның өзі 1 млн.-нан астам көшірмесі сатылды. Осының арқасында «Наруто» Жапонияда ең көп сатылатын мангалар тізімінде тоғызыншы орынға иеленді. 41, 42 және 44 томдары бестселлер тізіміне енді[31]. 2008 жылы Жапонияда сатылған жалпы көшірме саны 4 261 054- ті құрады. Ал манга бестселлер тізімінде екінші орынды иеленді[32]. 2009 жылы Жапонияда ең көп сатылатын мангалар тізімінде үшінші орынға иеленді[33]. 45-томның 1 млн.-нан астам көшірмесі, 46-томның 850 мыңнан астам көшірмесі сатылды. 2010 жылы сәуірде Shueisha компаниясы «Нарутоның» 100 млн.-нан астам көшірмесі сатылып, «Kochikame», «Айдаһар маржаны», «Slam Dunk» және «One Piece» мангаларынан кейінгі табысты басылымдар компаниясы тізімінің бесінші орнына кіріп, тарихта орнын қалдырды<ref name=":0" />. 2012 жылдың арқасында «Наруто» Жапонияда ең көп сатылатын мангалар тізімінде үшінші орынға иеленді[35]. Ал 2013 жылы рейтингтен бесінші орын алды<ref>USA Today's Top 150 Best Seller list features Viz Media's Shonen Jump's Naruto manga at number 29. Viz Media.</ref>.
АҚШ-да манга «Гейша естеліктері» мен «Да Винчи құпиясы» кітаптарымен қатар бестселлер тізіміне енді<ref>Naruto Nabs Quill Award (ағылш.). ICv2.</ref>. Қазіргі кезгі танымал шығармалармен қатар «Наруто» Киото Халықаралық манга мұражайында сақталған<ref>[http://news.leit.ru/archives/1158 Киото Халықаралық манга мұражайы]</ref>.
== Аниме ==
«Наруто» аниме-экранизациясының премьерасы Жапонияда 2002 жылы 3 қазан күні TV Tokyo арнасында көрсетілді. Режиссері Хаято Датэ, ал продюсері Studio Pierrot және TV Tokyo компаниялары болды. Экранизацияның желісі негізгі туындының желісімен бірдей болып келеді.
{| class="wikitable"
|-
! Көрермендік рейтинг
|-
| (2014 жылы 23 қыркүйек)
|-
| Сайт || Баға || Дауыстар саны
|-
| Anime News Network || 7,518 / 10 || 8898
|-
| World Art || 8,1513 \ 10 || 3159
|-
| AniDUB || 7,68 \ 10 || 13727
|}
Аниме-манга экранизациясы секілді танымал болды. 2003 жылы «Наруто» «Animage» жапон журналының топ жиырма ең жақсы аниме-сериалының тізімінде 10-орынға иеленді. Ал топ жиырма ең жақсы әйел кейіпкерлерінің тізіміне Хината Хюга және Сакура Харуно кірді<ref>[http://animage.jp/old/gp/gp_2004.html 第26回アニメグランプリ]</ref>. Бірнеше жылдардан кейін бұл аниме-сериалдың басты кейіпкерлер Какаси Хатакэнің маскасыз бейнесін көргісі келгендері туралы бірнеше күлкілі сериялары шыққан болатын және осы сериялар ең қызықты сериялар тізімінде 20-орынға ие болды. 2006 жылы қазанда TV Asahi арнасының көрермендерінен 100 ең қызықты аниме туралы сұхбат алғанда «Наруто» он жетінші орын алды.
{{commons|Category:Naruto}}
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сыртқы сілтемелер ==
* https://web.archive.org/web/20170313191140/http://www.naruto.com/ ресми сайты
* [http://www.tv-tokyo.co.jp/anime/naruto2002/ «Наруто»]{{ref-ja}} [[TV Tokyo]] телеарнаның сайтында
* [http://www.tv-tokyo.co.jp/anime/naruto/ «Naruto: Shippuuden»]{{ref-ja}} [[TV Tokyo]] телеарнаның сайтында
* [http://pierrot.jp/title/naruto/index.html Наруто] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160829202046/http://pierrot.jp/title/naruto/index.html |date=2016-08-29 }}{{ref-ja}} на сайте [[Studio Pierrot]].
* {{dmoz|Arts/Comics/Manga/Titles/N/Naruto/|«Naruto»}}
{{Наруто}}
[[Санат:Аниме мен манга жанрлары]]
[[Санат:2002 жылы шыққан аниме]]
[[Санат:Мультсериалдар]]
[[Санат:Наруто]]
[[Санат:Наруто әлемі]]
[[Санат:Аниме-сериалдар]]
[[Санат:Мангалар]]
svjxo7pbak0swzolemnm00n3bc0zneo
Байтелі
0
558201
3693128
3644158
2026-11-07T20:35:20Z
~2026-59163-97
188293
/* ауыл туралы кеңінен ақпарат*/
3693128
wikitext
text/x-wiki
{{Елді мекен-Қазақстан
|статусы = Ауыл
|атауы = Байтелі
|сурет = Baiteli 20260804 (1).jpg
|әкімшілік күйі =
|елтаңба =
|ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_deg = 43|lat_min = 04|lat_sec =38
|lon_deg = 72|lon_min = 53|lon_sec = 53
|CoordAddon = type:city(8100)_region:KZ
|CoordScale =
|ел картасы = 300
|облыс картасы =
|аудан картасы =
|ел картасының өлшемi =
|облыс картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|облысы = Жамбыл облысы
|кестедегі облыс = Жамбыл облысы{{!}}Жамбыл
|ауданы = Тұрар Рысқұлов ауданы
|кестедегі аудан = Тұрар Рысқұлов ауданы{{!}}Тұрар Рысқұлов
|мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі
|мекені = Ақбұлақ ауылдық округі (Жамбыл облысы){{!}}Ақбұлақ
|ішкі бөлінісі =
|әкімі =
|құрылған уақыты =
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары = Жеңістің 40 жылдығы
|статус алуы =
|жер аумағы =
|климаты =
|тұрғыны = {{құлдырау}}274
|санақ жылы = [[2021 жыл|2021]]
|тығыздығы =
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|телефон коды =
|пошта индексі =
|пошта индекстері =
|ортаққордағы санаты =
|сайты =
|сайт тілі =
}}
'''Байтелі''' ([[1992 жыл]]ға дейін — ''Жеңістің 40 жылдығы'')<ref>[https://adilet.zan.kz/rus/docs/P920008000_ О пpисвоении наименований и пеpеименовании отдельных администpативно-теppитоpиальных единиц Республики Казахстан]</ref> — [[Жамбыл облысы]] [[Тұрар Рысқұлов ауданы]], [[Ақбұлақ ауылдық округі (Жамбыл облысы)|Ақбұлақ ауылдық округі]] құрамындағы ауыл. Ауылда белсенді адамдар жеткілікті, ауыл жастарының ауыз біршілігі мол. Ауылдын жанында ауылға тиесілі көкпар алаңы да орналасқан. Бәйтелі — қазақы ауылдың қарапайым өмірі сақталған мекен. Ауылдың тіршілігі көбіне мал шаруашылығымен, егіншілікпен және күнделікті еңбекпен байланысты. Таңертең ауыл адамдары өз жұмыстарын бастап, біреулері малын өріске шығарып, енді біреулері үй шаруасымен айналысады.
Ауылдың басты ерекшелігі — адамдар арасындағы сыйластық пен ауызбіршілік. Мұнда көршілер бір-біріне көмектесіп, қуаныш пен қиындықты бірге бөліседі. Балалар далада ойнап, үлкендер өзара әңгімелесіп, ауылдың қалыпты тіршілігі жалғасады.
Бәйтелі үшін ең қымбат нәрсе — туған жер, ауыл адамдары, табиғат және ұрпақтан ұрпаққа жалғасып келе жатқан дәстүрлер.
== Географиялық орны ==
Аудан орталығы – [[Құлан (Жамбыл облысы)|Құлан]] ауылының солтүстік-шығысында 23 км-дей жерде орналасқан.
Ал ауылдың маңында Қорағаты өзені орналасқан.
Бәйтелі ауылы Қазақстан Республикасының оңтүстік бөлігінде, Жамбыл облысының Тұрар Рысқұлов ауданында орналасқан. Ауыл Ақбұлақ ауылдық округінің құрамына кіреді.
Ауылдан 16 киллометр жерде Мойынқұм құмның бастауы алады.
== Халқы ==
{| class="wikitable"
|+ Саны (2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref>
|-
! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен
|-
||695 ||{{құлдырау}}274 ||39,4 ||355 ||{{құлдырау}}143 ||40,3 ||340 ||{{құлдырау}}131 ||38,5
|}
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Тұрар Рысқұлов ауданы елді мекендері}}
[[Санат:Тұрар Рысқұлов ауданы елді мекендері]]
pg9pt07ptt3w7j5z9fkurcrq9mwtlqe
3693131
3693128
2026-11-07T20:40:06Z
~2026-59163-97
188293
ауыл туралы
3693131
wikitext
text/x-wiki
{{Елді мекен-Қазақстан
|статусы = Ауыл
|атауы = Байтелі
|сурет = Baiteli 20260804 (1).jpg
|әкімшілік күйі =
|елтаңба =
|ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_deg = 43|lat_min = 04|lat_sec =38
|lon_deg = 72|lon_min = 53|lon_sec = 53
|CoordAddon = type:city(8100)_region:KZ
|CoordScale =
|ел картасы = 300
|облыс картасы =
|аудан картасы =
|ел картасының өлшемi =
|облыс картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|облысы = Жамбыл облысы
|кестедегі облыс = Жамбыл облысы{{!}}Жамбыл
|ауданы = Тұрар Рысқұлов ауданы
|кестедегі аудан = Тұрар Рысқұлов ауданы{{!}}Тұрар Рысқұлов
|мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі
|мекені = Ақбұлақ ауылдық округі (Жамбыл облысы){{!}}Ақбұлақ
|ішкі бөлінісі =
|әкімі =
|құрылған уақыты =
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары = Жеңістің 40 жылдығы
|статус алуы =
|жер аумағы =
|климаты =
|тұрғыны = {{құлдырау}}274
|санақ жылы = [[2021 жыл|2021]]
|тығыздығы =
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|телефон коды =
|пошта индексі =
|пошта индекстері =
|ортаққордағы санаты =
|сайты =
|сайт тілі =
}}
'''Байтелі''' ([[1992 жыл]]ға дейін — ''Жеңістің 40 жылдығы'')<ref>[https://adilet.zan.kz/rus/docs/P920008000_ О пpисвоении наименований и пеpеименовании отдельных администpативно-теppитоpиальных единиц Республики Казахстан]</ref> — [[Жамбыл облысы]] [[Тұрар Рысқұлов ауданы]], [[Ақбұлақ ауылдық округі (Жамбыл облысы)|Ақбұлақ ауылдық округі]] құрамындағы ауыл. Ауылда белсенді адамдар жеткілікті, ауыл жастарының ауыз біршілігі мол. Ауылдын жанында ауылға тиесілі көкпар алаңы да орналасқан. Бәйтелі — қазақы ауылдың қарапайым өмірі сақталған мекен. Ауылдың тіршілігі көбіне мал шаруашылығымен, егіншілікпен және күнделікті еңбекпен байланысты. Таңертең ауыл адамдары өз жұмыстарын бастап, біреулері малын өріске шығарып, енді біреулері үй шаруасымен айналысады.
Ауылдың басты ерекшелігі — адамдар арасындағы сыйластық пен ауызбіршілік. Мұнда көршілер бір-біріне көмектесіп, қуаныш пен қиындықты бірге бөліседі. Балалар далада ойнап, үлкендер өзара әңгімелесіп, ауылдың қалыпты тіршілігі жалғасады.
Бәйтелі үшін ең қымбат нәрсе — туған жер, ауыл адамдары, табиғат және ұрпақтан ұрпаққа жалғасып келе жатқан дәстүрлер.(Серік Талап)
== Географиялық орны ==
Аудан орталығы – [[Құлан (Жамбыл облысы)|Құлан]] ауылының солтүстік-шығысында 23 км-дей жерде орналасқан.
Ал ауылдың маңында Қорағаты өзені орналасқан.
Бәйтелі ауылы Қазақстан Республикасының оңтүстік бөлігінде, Жамбыл облысының Тұрар Рысқұлов ауданында орналасқан. Ауыл Ақбұлақ ауылдық округінің құрамына кіреді.
Ауылдан 16 киллометр жерде Мойынқұм құмның бастауы алады.
== Халқы ==
{| class="wikitable"
|+ Саны (2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref>
|-
! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен
|-
||695 ||{{құлдырау}}274 ||39,4 ||355 ||{{құлдырау}}143 ||40,3 ||340 ||{{құлдырау}}131 ||38,5
|}
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Тұрар Рысқұлов ауданы елді мекендері}}
[[Санат:Тұрар Рысқұлов ауданы елді мекендері]]
8oegbavfqo08jmtpmq6s2ei953baf8p
3693132
3693131
2026-11-07T20:50:40Z
1nter pares
146705
[[Special:Contributions/~2026-59163-97|~2026-59163-97]] ([[User talk:~2026-59163-97|т]]) өңдемелерінен [[User:Nurken|Nurken]] соңғы нұсқасына қайтарды
3644158
wikitext
text/x-wiki
{{Елді мекен-Қазақстан
|статусы = Ауыл
|атауы = Байтелі
|сурет = Baiteli 20260804 (1).jpg
|әкімшілік күйі =
|елтаңба =
|ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені =
|ту ені =
|lat_deg = 43|lat_min = 04|lat_sec =38
|lon_deg = 72|lon_min = 53|lon_sec = 53
|CoordAddon = type:city(8100)_region:KZ
|CoordScale =
|ел картасы = 300
|облыс картасы =
|аудан картасы =
|ел картасының өлшемi =
|облыс картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|облысы = Жамбыл облысы
|кестедегі облыс = Жамбыл облысы{{!}}Жамбыл
|ауданы = Тұрар Рысқұлов ауданы
|кестедегі аудан = Тұрар Рысқұлов ауданы{{!}}Тұрар Рысқұлов
|мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі
|мекені = Ақбұлақ ауылдық округі (Жамбыл облысы){{!}}Ақбұлақ
|ішкі бөлінісі =
|әкімі =
|құрылған уақыты =
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары = Жеңістің 40 жылдығы
|статус алуы =
|жер аумағы =
|климаты =
|тұрғыны = {{құлдырау}}274
|санақ жылы = [[2021 жыл|2021]]
|тығыздығы =
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы =
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|телефон коды =
|пошта индексі =
|пошта индекстері =
|ортаққордағы санаты =
|сайты =
|сайт тілі =
}}
'''Байтелі''' ([[1992 жыл]]ға дейін — ''Жеңістің 40 жылдығы'')<ref>[https://adilet.zan.kz/rus/docs/P920008000_ О пpисвоении наименований и пеpеименовании отдельных администpативно-теppитоpиальных единиц Республики Казахстан]</ref> — [[Жамбыл облысы]] [[Тұрар Рысқұлов ауданы]], [[Ақбұлақ ауылдық округі (Жамбыл облысы)|Ақбұлақ ауылдық округі]] құрамындағы ауыл.
== Географиялық орны ==
Аудан орталығы – [[Құлан (Жамбыл облысы)|Құлан]] ауылының солтүстік-шығысында 23 км-дей жерде орналасқан.
== Халқы ==
{| class="wikitable"
|+ Саны (2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref>
|-
! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен
|-
||695 ||{{құлдырау}}274 ||39,4 ||355 ||{{құлдырау}}143 ||40,3 ||340 ||{{құлдырау}}131 ||38,5
|}
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Тұрар Рысқұлов ауданы елді мекендері}}
[[Санат:Тұрар Рысқұлов ауданы елді мекендері]]
kcct9a81n6fnwcw5dzn8mlq4iqiifol
Мінездік би
0
595347
3693254
3645362
2026-11-08T08:18:03Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693254
wikitext
text/x-wiki
'''Мінездік би''' (мәнерлі, сипатты би; {{lang-fr|danse de caractère}}) — сахналық би өнерінің ерекше бір түрі. Алғашқы ұғымда, ХVІ–ХVІІІ ғасырлар аралығында белгілі бір мінез-құлық сипаты бар, тұрмыстық [[образ]]дарды бейнелейтін билер осылай аталды.<ref name="vaganova_hist">История характерного танца в балетном искусстве. Ваганова атындағы Орыс балет академиясының мұрағаты, 2022.</ref> Олар көбіне интермедияларда (спектакль арасындағы шағын көріністерде) кездесіп отырды. Басты [[кейіпкер]]лері ретінде шеберлер, шаруалар мен қарақшылар бейнеленді. Би қимылдары белгілі бір кейіпкердің іс-әрекетін тікелей көрсететін қозғалыстардан құралғандықтан, классикалық балет негезінен өзгеше болды.<ref>[https://britannica.com Character dance | ballet | Britannica]. Encyclopedia Britannica.</ref>
[[XIX ғасыр]]да мінездік биді халық биінің сахналық өңделген нұсқасы деп атай бастады. Олар балет [[спектакль]]дерінде жиі қолданылды. ХІХ ғасырдың 1830–1850 жылдарында [[хореография]]да ұлттық колоритке көп көңіл бөліне бастады. Нәтижесінде [[романтика]]лық балеттерде де ұлттық нақыштар көрініс тапты. Мінездік бидің таза халық биінен басты айырмашылығы — оның классикалық би жүйесінің техникасы мен тәсілдеріне негізделуінде.<ref>[https://encyclopedia.pub Character Dance: History, Pedagogy and Evolution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260718224314/https://encyclopedia.pub/ |date=2026-07-18 }}. Scholarly Community Encyclopedia.</ref>
== Тарихы ==
[[ХVІІІ ғасыр]]дың аяғында мінездік бидің экзерсисі (дайындық жаттығуларының кешені) қалыптасты. Уақыт өте келе ол жеке оқу пәні ретінде білім беру жүйесіне бекітілді. Барлық халық биінің қимылдары классикалық би шеңберінде орындала бастады.<ref name="lopukhov_book">Лопухов Ф., Ширяев А., Бочаров А. Основы характерного танца. — Ленинград: Искусство, 1939.</ref>
Қазіргі заманғы балет спектакльдерінде мінездік би негізгі сюжетті толықтыратын эпизод ретінде кездеседі. Ол балет мазмұнын байытып, кейіпкер образын ашудың басты тәсілі ретінде қабылданады. Мысалы: «Бақшасарай фонтаны», «Шақылдақ» балеттері мен «Князь Игорь» операсындағы билер. Кәсіби театрлық оқу бағдарламалары мен әдістемелік құралдарда бұл тарих толықтай расталған.<ref>[https://rad.org.uk Royal Academy of Dance: Character Dance in Classical Ballet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230213052450/https://rad.org.uk/ |date=2023-02-13 }}. Royal Academy of Dance.</ref>
ХІХ ғасырда Петербург театр училищесінде халық биі жеке пән ретінде оқытыла бастады. Бұған балеттік спектакльдерде венгр, испан билерінің жиі орындалуы себеп болды. Ол кезеңде мінездік билердің үздік орындаушылары ретінде Ф. Герцер мен А. Ширяев танылды.<ref name="lopukhov_book"/>
ХІХ ғасырдың 90-жылдары А. Ширяев өз бастамасымен «Мінездік биді» жүйелеп, оны негізгі пән деңгейіне көтерді. Уақыт өте келе бұл жаңашылдықты қолдаушылар қатары көбейіп, пән басқа да хореографиялық училищелердің оқу бағдарламаларына енгізілді.<ref name="ballet_encyclopedia">Балет: Энциклопедия / Главный редактор Ю. Н. Григорович — Москва: Советская энциклопедия, 1981.</ref><ref>[https://wikipedia.org Karakter dansı - Vikipedi]. Wikipedia Özgür Ansiklopedi.</ref>
ХХ ғасырдың 20-жылдарында көптеген әуесқой би үйірмелері, ансамбльдер, студиялар мен балет театрлары құрылды. Әртүрлі конкурстар мен көркемдік-шығармашылық олимпиадалар ұйымдастырыла бастады. Бұл үрдіс жетекші мамандардың көбеюіне алып келді. Осы мәселені шешуде ескі мектептің шеберлері үлкен рөл атқарды.<ref name="ballet_encyclopedia"/>
Бұл саладағы ең басты жаңалықтардың бірі — Ф. Лопухов, А. Ширяев және А. Бочаровтың «Основы характерного танца» («Мінездік бидің негіздері») кітабының жарық көруі еді.<ref name="lopukhov_book"/> Көптеген жылдар бойы жинақталған тәжірибенің арқасында бұл еңбек «Халықтық-сахналық биді оқыту әдістемесі» бойынша жазылған алғашқы іргелі оқулыққа айналды.Ұлы Отан соғысынан кейін көптеген арнаулы оқу орындары ашылды. «Халық биі» оқу процесінде үлкен орын алып, оны оқытудың негізгі жүйесі ретінде мінездік би әдістемесі алынды. Білімді мамандар әуесқой және кәсіби би ұжымдарын басқарып, халық хореографиясының дәстүрлерін сақтап, жалғастырып келеді. 1960 жылы өнер институттарның «Хореография бөлімдерінде балетмейстер-педагогтарды дайындай бастады. Кәсіби пәндердің ішінде «Халықтық-сахналық биге» үлкен көңіл бөлінді. Халықтық-сахналық би орындаушыларын және педагогтарын Луначарский атындағы Мемлекеттік театр өнері институының профессоры Ткаченко үлкен еңбек атқарды. Ол 1954 «Народный танец кітабын жазып шығарды. Бұл басылым 1967 жылы қайта шығарылды. Ткаченко станок жанындағы жаттығуларды жүйелеп , кеңейтті. Жаңа атаулар қолдана бастады. Сонымен қатар, Блатованың «Оқу-әдістемелік құралы», Борзованың 2 бөлімнен тұратын «КСРО халықтарының билері» атты және Ткаченконың «Халық биін оқыту әдістемесі» кітаптары жарық көрді. Халық биінің орындаушыларын дайындаудағы басты мақсаттардың бірі актерлық шеберлікті дамыту, дене қозғалғыш аппаратын дамыту, әр қимылдың мәнері сипатын меңгеру. Сахнада әр ұлттың өзіне тән ерекшелігін көрсетуге аталған талаптар өте маңызды орын алады.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Балет]]
[[Санат:Хореография]]
[[Санат:Халық билері]]
m0cbgf9ckj5hny6scf9zdbz03crd1so
Мұрат Ескендірұлы Әджиев
0
601728
3693259
3622782
2026-11-08T08:25:02Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 6 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693259
wikitext
text/x-wiki
{{Жазушы
|Есімі = Мұрат Ескендірұлы Әджи
|Шынайы есімі = {{lang-kum|Аджиланы Мурад Эскендерны уланы}}
|Суреті = Мұрат Эскендірұлы Әджіев.jpeg
|Ені =
|Суреттің аты =
|Туған кездегі есімі =
|Лақап аты = Мұрат Әджі
|Туған күні = 09.12.1944
|Туған жері = {{туғанжері|Мәскеу|Мәскеуде}}, [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
|Қайтыс болған күні = 07.03.2018
|Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Мәскеу|Мәскеуде}}, [[Ресей]]
|Азаматтығы = {{USSR}}→{{RUS}}
|Ғылыми аясы = [[география]], [[түркология]], [[экономика]]
|Ғылыми дәрежесі = Экономика ғылымдарының кандидаты
|Ғылыми атағы = профессор көмекшісі
|Альма-матер = [[Мәскеу мемлекеттік университеті]]
|Ғылыми жетекші = В. Ф. Бурханов
|Атақты шәкірттері =
| Несімен белгілі = Кеңес және орыс ғалымы, түрколог, жазушы
|Марапаттары =
|Қолтаңбасы =
|Қолтаңба ені =
|Сайты = https://www.adji.ru
|Commons =
}}
'''Мұрат Ескендірұлы Әджиев''' ({{lang-kum|Аджиланы Мурад Эскендерны уланы}}; 1994 жылдан бастап ''Мұрат Әджі'' деген лақап атымен жарияланады; [[9 желтоқсан]] [[1944 жыл|1944]], [[Мәскеу]] - [[7 наурыз]] [[2018 жыл|2018]], сонда) — кеңестік және ресейлік жазушы, публицист. Көне [[Түркілер|түркілердің]] тарихи отаны, [[Алтай таулары|Алтайда]] М. Әджі кітаптары Ресейде және кейбір түркітілдес елдерде қызығушылық туғызып, танымал болды.
Білімі бойынша [[География|географ]], [[экономика]] ғылымдарының кандидаты дәрежесі бар.
== Өмірбаяны ==
=== Ғылыми мансабы ===
[[1964 жыл]]ы [[Мәскеу мемлекеттік университеті]]нің География факультетінің Солтүстік зерттеулер бөліміне түсті. [[1969 жыл]]ы Мәскеу мемлекеттік университетінің география факультетін бітіріп, тағайындалған уақытқа [[аспирантура]]ға қабылданды. КСРО Мемлекеттік жоспарлау комитетінің Өнімді күштерді зерттеу жөніндегі Кеңеске кірді. 1973 жылы «Өнеркәсіптік және құрылыс негіздерін таңдау арқылы КСРО-ның солтүстік-шығысындағы индустриалды даму үдерісін моделдеу және оңтайландыру» тақырыбында [[Докторлық диссертация|кандидаттық диссертацияны]] қорғады. [[Профессор]] В.Ф. Бурханов ғылыми жетекшісі болды. Әджіев аспирантураны бітіргеннен кейін КСРО-ның түсті металлургия министрлігінің Болжау бөлімінде жұмыс істеді. Бірнеше жыл бойы ол Сібірдегі әлеуметтік құрылыс процестерін зерттеді. Әріптестерімен бірлесе отырып, ол Солтүстік өңірді жаңадан құру жобасында жұмыс істеді.
1975 жылдан бастап 15 жыл бойы Бүкілодақтық сырттай қаржы-экономикалық институтында экономикалық география бойынша дәріс оқыды.
[[Мұғалім|Педагогикалық]] жұмыстармен қатар елдің солтүстік аумақтарын, Сібір мен Қиыр Шығыс даму мәселелерін зерттеді. 1976 жылы XXIII Халықаралық географиялық конгреске қатысты.
1970 жылдары Әджіев туындыларының кейбір идеялары кеңестік солтүстік аумағының патриархы Г.А. Агранатқа қызығушылық тудырды. «Солтүстік дамудың мүмкіндіктері мен шындықтары: ғаламдық сабақтар» монографиясы Агранатқа 1976 жылы алғаш рет ұсынылған солтүстіктің шекарасы ретінде осы аймақта өндіруге және адам өміріне жалпы энергия шығындарының синтетикалық индикаторы туралы Әджіевтің қызықты идеясына ұқсас екендігін атап өтті. Өкінішке орай, Агранаттың айтуынша, бұл ұсыныс практикалық қолдануға дейін жетілмеді.
М.Сигалов пен Е.Плисецкий 1970 және 1980 жылдардағы Әджіевтің шығармаларын жаңа аумақтарды дамыту мәселелерін зерттеуге ықпал еткен ғылыми мектеп ретінде, ал кейбір докторлық және магистрлік диссертацияларда 1982-2011 жылдары осы жұмыстарға сілтемелер бар. Әджіевті БАМ құрылысын «Забайкал және Қиыр Шығыс теміржолдарының кернеуін азайту көзі ретінде ғана емес, Оңтүстік Якутия мен Солтүстік Забайкалдағы пайдалы қазбаларды жүйелі түрде барлау және өндірудің негізгі шарты» ретінде қарастырған экономистер арасында атап өтті.
1982 жылы аумақтардың өндірістік кешендері мен жаңа аумақтардың дамуымен байланысты демографиялық ауысулар тақырыбында «Сібір: XX ғасыр» деген кітабын жариялады. Ол Сібірді көптеген адам, өнеркәсіптік, ғылыми, мәдени мәселелердің өзара байланыстыру орталығы ретінде көрсетті. Bұл басылым, партиялық органдар тарапынан сынға ұшырады, бұл оның докторлық диссертациясын қорғауына кедергі болды деп айтады. Қазіргі уақытта бұл кітап елдің кейбір ЖОО-дарының оқу курстарына немесе қосымша әдебиеттер тізіміне енгізілген<ref name="bilimvein">Özer Z. B. Kaybolan Milletin Sesi: Murad Adji// Bilim ve İnsan Şahsiyetini İnşa Edenler. Editörler: Zeynep Bağlan Özer, Fatih Yapıcı, Şekip Aktay. – Ankara, Gazikitabevi, 2018</ref>.
1989 жылы Әджіев «Криогенді ауыр су концентрациясының феномені» атты мақаласын жариялады, онда ол табиғатта [[ауыр су]]дың концентрациясын болжады<ref name="vodagipoteza">Аджиев М. Э. Явление криогенного концентрирования тяжелой воды // Материалы гляциологических исследований.— Т. 65. 1989. С. 65</ref>. Ол көптеген танымал басылымдарда гипотезаның негізгі ережелерін баяндады<ref name="ostor">Аджиев М. Э. [http://n-t.ru/tp/mr/otv.htm Осторожно, тяжелая вода!] // Наука и жизнь. 1988, № 10</ref><ref name="vodapochemu">Аджиев М. Э. [http://znak.traumlibrary.net/page/zv8903.html Тяжелая вода? Почему бы и нет!] — М.: Знание. 1989, № 3.</ref>. Бұл гипотеза мамандардың қызығушылығын тудырды <ref name="gipo">Мысалы қараңыз
* Дягтерев К. [https://web.archive.org/web/20130402110038/http://www.rgo.ru/2011/11/v-poiskax-tyazhyoloj-vody/ В поисках тяжёлой воды] // Русское Географическое общество: Информационный портал.
* Цымбал Л. А. [https://books.google.ru/books?id=QRu2AAAAIAAJ&q=%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D0%B8%D0%B5%D0%B2+%D0%BC.+%D1%86%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%BB&dq=%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D0%B8%D0%B5%D0%B2+%D0%BC.+%D1%86%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%BB&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwjsiPSfku3oAhWGw8QBHYEsDTUQ6AEIKDAA Синергетика информационных процессов: закон информативности и его следствия]. — М.: Наука. 1995.
* Андреева Е. А., Константинова Н. А., Буравкова Л. Б., Синяк Ю. Е. Влияние воды различного изотопного состава на пролиферативную активность эндотелиальных клеток in vitro // «Авиакосмическая и экологическая медицина».— Т.39, № 3, 2005.
* Турчин А. В. [http://www.humanextinction.ru/globtex.htm Структура глобальной катастрофы: Риски вымирания человечества в XXI веке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200225004801/http://humanextinction.ru/globtex.htm |date=2020-02-25 }}.— М.: ЛКИ, 2011.
* Семиков С. [http://semizdat.narod.ru/led.html Лед и пламень] // Инженер. 2005. № 2.
* Петров М. Н., Петров И. М. [https://web.archive.org/web/20130109011608/http://bd.patent.su/2366000-2366999/pat/servl/servleta94a.html Патент на изобретение № 2366949]. // Федеральная служба по интеллектуальной собственности, патентам и товарным знакам.
* Ирбэ В. А. Выделение в толщах пород интервалов, содержащих углеводороды и воду в различных фазовых состояниях методами разведочной, скважинной геофизики, нетрадиционным методом биолокации. // Геология и нефтегазоносность Западносибирского мегабассейна: Материалы Шестой Всероссийской научно- технической конференции (23 – 24 апреля 2009 год) – Тюмень, 2009.
* Будник С. В. [https://b-ok.cc/book/3303324/a5237a Талый сток со склонов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220315011341/https://b-ok.cc/book/3303324/a5237a |date=2022-03-15 }}. – Житомир: Изд-во ЖДУ им. И. Франко, 2010.
* Алексеев В. Р. [https://cyberleninka.ru/article/n/etot-zagadochnyy-obyknovennyy-lyod/viewer Этот загадочный обыкновенный лёд] // Наука и техника в Якутии. 2019, №2 (37)</ref>.
1970-80 жылдары Сібір және Сібірдің аумақтық өндірістік кешені, энергия үнемдейтін технологияларға байланысты БАМ-дың жұмысын жариялайды. Сонымен қатар ол елдегі жетекші журналдармен жұмыс істеді: «Новый мир», «Вокруг света», [[Знание - сила (журнал)|«Знание — сила»]] және т.б. Сібір бойынша сарапшы ретінде «На суше и на море» көркем-географиялық альманахтың редакциялық алқасында редактор және жинақтардың құрастырушысы болды.
1989 жылы Әджіев докторлық диссертациядағы жұмысын тастап, «Вокруг света» журналдағы жұмысқа ауысты. Экспедицияларды ұйымдастырды, суретке түсірді, аты шықпаған халықтардың өмірі туралы очерктер жазды. Этнографиялық очерктерінің кейіпкерлері болып Кеңес үкіметінің қайта құру дәуірінде «жоғалып бара жатқан» эвендер, якуттер, талыштер, лезгиндер, табасарандар, қарашайлар, құмықтар және басқа да халықтары болды<ref name="poleshuk">Полещук А.[https://yadi.sk/i/lfXDEQba3NqnEB Два измерения Мурада Аджиева] — Вестник тюркского мира. 2017, №1</ref><ref name="proshloe">Огрызко В. [https://yadi.sk/i/lfXDEQba3NqnEB Прошлое глазами гуннов] — Вестник тюркского мира. 2017, №1. С.77 - 81</ref><ref name="bezvechnogo1">Аджи М. Без Вечного Синего Неба: Очерки нашей истории. — М.: АСТ, Астрель, 2010. С. 387 – 388 [http://www.adji.ru/book21.html]</ref>.
90-жылдардың басында ол «қызулы» нүктелерге барып, Кавказдағы әскери операциялар туралы очерктер жазды. Сол кезде, Әджіевтің кейінгі іс-әрекеттерін анықтайтын жаңа тақырыпқа қызығушылығы артты. Өзінің халқы - [[құмықтар]]дың тарихына қызығушылығы туды.
=== Мектептегі білім беру саласындағы ғылыми-білім беру қызметі ===
Әджіевтің оқушыларға танымдық кітаптардың авторы ретіндегі дебюті 1976 жылы '''«Жолға жолды қалай іздегені»''' ''(О том, как дороге дорогу искали)'' атты балаларға арналған кітабынан басталды. Кейіннен бұл туынды РКФСР-ның Білім министрлігі ұсынған «Зарница» кітабына РКФСР ұлттық мектептерінің үшінші сынып оқушылары үшін қосымша оқу бағдарламасына енгізілді.
1981 жылы Әджіев «Педагогика» баспасында (авторлардың құрамында) орта және жоғары мектеп жасындағы оқушыларға арнап «Өлкетанушы жас географ энциклопедиялық сөздігін» баспадан шығарды. Басылымдағы аннотацияға сәйкес, «орта мектептің оқушыларын кәсіптік бағдарлау үшін сөздікті пайдалануға болады».
1996 жылы Әджіев «Балаларға арналған энциклопедияда» «Дала діні: (материал құқықтар ретінде жарияланған)» атты мақаланы жариялады, мұнда түркі-[[қыпшақтар]]дың ежелгі діни дәстүрі ретінде [[тәңіршілдік]]тің балама көзқарасын, олардың әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрін сипаттаған.
1999 жылы Әджіев мектеп оқушыларына арналған «Қыпшақтар. Түріктер мен Ұлы даланың көне тарихы» кітабы жарияланады. 2006 жылы бұл кітап Қазақстанда қайта басылып шықты. 2001 жылы ол «Қыпшақтар. Оғыз. Түріктер мен Ұлы дала ортағасырлық тарихы» атты жалғасын жазады. Кітаптарда түркінің Алтайда халық болып қалыптасуы мен Еуразияда қоныстануы, халықтың өмірі мен тұрмысы, рухани мәдениеті, Үндістан мен Персиядағы, Кавказ бен Оралдағы, Византия мен Римдегі, Еуропада Ұлы қоныс аудару іздері туралы авторлық гипотезаны ұсынды.
2007 жылы Жоғарғывюльдік гимназияның шақыруымен Әджіев «Түркітану - азаматтық қоғамды қалыптастырудағы мәдениеттер интеграциясының факторы» атты оқушылар мен мұғалімдерге арналған Халықаралық ғылыми-практикалық конференцияға қатысты.
=== Халықтардың ұлы қоныс аудару тұжырымдамасы және [[Түркітану|түркология]] ===
1991 жылы түркі халықтары туралы Әджіевтің тарихы зерттеулерінің алғашқы нәтижелері «Заң және этнос» Халықаралық симпозиумында баяндады. Құмықтар үлгісіндегі өз баяндамасында ежелгі түріктердің этногенезі, олардың тұратын жері - Дешті Қыпшақ, осы елдің географиялық шекаралары, мемлекеттік құрылымы мен мәдениеті қарастырылды. Баяндаманың идеясы «Біз - қыпшақтардың тұқымымыз!» кітабының негізіне кірді, оған сәйкес, Әджіевтің сөзіне қарағанда, «Вокруг света» журналының редакциясынан осы сөз үшін шығарылды.
Жұмыстан шығарылған соң, Әджіевтің айтуынша, Ресейдің ізашары болған, Дештi Қыпшақ (Ұлы Дала, Қыпшақтардың даласы) елін зерттеуді жалғастырды. 2000 жылдан астам уақыт бұрын Алтайда пайда болған Халықтардың ұлы қоныс аударуы туралы гипотезаны жариялап, ол қоныс аудару кезеңдерін уақытын шамалап көрсетті және оларды географиялық картаға енгізді. Автор жаңа аумақтарда қоныстанып және игерудің нәтижесінде 1-мыңжылдықта Байқалдан Атлантқа дейін созылып, қазіргі заманғы Ресей аумағының үлкен бөлігін қамтитын Дешті Қыпшақ елі қалай қалыптасқанын көрсетуге тырысты.
Оның зерттеулерінің нәтижелері 1994 жылы шыққан «Қыпшақ даласының жусаны: құмықтар, қарашайлар балқарлар, казактар, татарлар, қазақтар, чуваштар, якуттер, гагауздар, қырым татарлары, кейбір орыстар, украиндер және тағы басқа түркі (қыпшақ) тамырынан тарайтын халықтар және оны ұмытып кеткендер» атты кітабында жазып кетті. Әджіевтің айтуынша, бұл халықтар 2000 жылдан астам уақыт бұрын Алтайдан Ұлы қоныс аудару бастағандардың ұрпақтары және бірнеше ғасырлар бойы Еуразиялық құрлықтың далалық аймағын бірте-бірте игеріп, қоныстанды. Кітаптың 3-ші басылымының аннотациясында айтылғандай, автордың пікірінше, ресейлік тарих «IX ғасырда басталған жоқ, одан бұрынырақ басталды».
Бакудегі славян университетінде «Түркітану» бағыты бойынша «Аударма мәселелері» ғылыми-зерттеу зертханасы түркі тілдері, әдебиеті, тарихы бойынша ең үздік жұмыс ретінде «Қыпшақ даласының жусаны» кітабын аударып, жариялады. Кітаптың өзі Бакудегі славян университетінің білім беру факультетінде оқытылады.
«Қыпшақ даласының жусаны» шыққаннан кейін, Әджіев Дағыстандағы Әулие Георгийдің қабірін табуға бағытталған экспедицияны ұйымдастырады. Экспедицияның қорытындысы бойынша «Әулие Георгийдің құпиясы немесе Тәңірдің сыйы: түріктердің рухани мұрасынан» атты кітабын жазды. Бұл кітапта ол Кавказдағы христиандықтың қалыптасуы туралы жазады және оның түркілердің болжамды ежелгі дінімен - Тәңіршілдікпен өзара байланысын іздейді. «Қыпшақ даласының жусаны», «Әулие Георгийдің құпиясы немесе Тәңірдің сыйы» кітабында жүргізілген зерттеу нәтижелері бойынша Әджіев 1998 жылы М.О.Әуезовтің 100 жылдығына арналған Халықаралық семинарда тәңіршілдік туралы баяндама жасады. Баяндамада Әджіев, қыпшақтар - монотеизмді білмейтін пұтқа табынушылар деген қатып қалған қағиданы жоққа шығаруға тырысты. Оның тұжырымдамасы бойынша, Дешті Қыпшақтың тұрғындары монотеисттік Тәңіршілдікті насихаттады, кейінірек ол басқа монотеистік дін - христиан дінін тудырды.
1998 жылы «Мысль» баспасы Халықтардың ұлы қоныс аудару тақырыбын жалғастыратын Әджіевтің «Еуропа. Түріктер. Ұлы дала» кітабын жариялады. Автор Еуразияның әлеуметтік-этникалық тарихының нұсқасын баяндайды, Даланың дамуы мен реттелуі қалай болғаны туралы толығырақ сипаттайды. Ұлы даланың еуропалық мәдениетке қосқан үлесіне ерекше көңіл бөледі.
2004 жылы «Тарихи кітапхана» сериясында «АСТ» баспасы Әджіевтің «Түріктер мен әлем: құпия тарих» атты кітабын жариялады. Онда автор Алтайда пайда болған Халықтардың ұ қоныс аударуы туралы тұжырымдамасының негізгі ережелерін толығымен тұжырымдайды. Кавказдағы бірқатар экспедицияларынан кейін Әджіев 2006 жылы «АСТ» баспасында «Армагеддонның тынысы» атты кітапты шығарады. Бұл кітапта қазіргі заманғы оқырманға белгісіз мемлекет - Кавказ Албаниясының тарихына ерекше көңіл бөлінді. Әджіевтің бұл тақырыпқа қызығушылығы 2001 жылы жазушы-публицист ретінде «Кавказ Албаниясының этномәдени мұрасы» атты халықаралық ғылыми конференцияға қатысқан кезде басталды. Бұл кітапта Әджіев XVI ғасырда басталған және әлі аяқталмаған Кавказ соғыстарының тарихы туралы әңгімелеп берді.
2010 жылы «Тарихи кітапхана» сериясында АСТ баспасы Әджіевтің «Мәңгілік Көк Аспансыз: біздің тарихымыздағы жазулар» атты кітабын жариялады. Кітапта автор көп жылдық әдеби шығармаларын қорытындылай, «Ресейдің ізашары - Дешті Қыпшақ (Ұлы Дала, Қыпшақтардың даласы) далалық ірі мемлекет, осылайша отандық тарих ауқымын мың жылға кеңейткені» туралы әңгімеледі. Автор оқырманды «өзінің қарапайымдылығымен тандандырып: біз бір елдің бір халқы болдық» деген қорытындыға жеткізуге тырысады.
2011-2012 жылдары Әджиев «Түркілер» жобасының тарихи-деректі фильмдерінің қорытынды сериясын жасауға қатысады» <ref name="turkirossii">[http://www.adji.ru/films/]</ref>. Жобаны [[Орыс географиялық қоғамы|Орыс Географиялық қоғамы]] және [[Мир (телерадиокомпания)|Мир телерадиокомпаниясы]] жүзеге асырды <ref name="proektgeoi">[https://www.rgo.ru/ru/grant/proizvodstvo-cikla-dokumentalnyh-filmov-ob-istorii-tyurkov-v-rossii-cikl-dokumentalnyh-filmov] // Русское Географическое общество</ref>. Жобаның мақсаты – «түркі халықтарының еніп, тамыр жайған тарихы арқылы Ресей мен Достастық елдерінің тарихын көрсету, кең аудиторияны түркі халықтарының мәдениетімен таныстыру»<ref name="proektgeoi"/>. Ресей президенті [[Владимир Владимирович Путин|В. Путин]] жоспарды жүзеге асыруға Грант берді <ref name="grantrgo">[https://ria.ru/arctic_news/20100315/220041013.html Путин вручил гранты Русского географического общества на 50 млн руб] // РИА Новости. 15 марта 2010</ref>.
2013 жылы Мәскеудің Татар мәдени орталығында Әджиевтің түркология саласындағы қызметінің 20 жылдығына арналған кездесу өтті<ref name="tatarstan">[https://tatmsk.tatarstan.ru/rus/index.htm/news/186169.htm В Москве состоялась встреча с писателем Мурадом Аджи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180828203249/http://tatmsk.tatarstan.ru/rus/index.htm/news/186169.htm |date=2018-08-28 }} // Пресс-центр Полномочного представительства Республики Татарстан в Российской Федерации, 10.03.2013</ref>. Түрлі ұлт өкілдерінің басын қосқан кездесу ұранмен жасалған: «Біртұтас елдің біртұтас халқы!» Сөз сөйлеудегі ортақ нәрсе-олар Әджиевке түркі халықтарының мәдениетін жандандыруға қосқан үлесі үшін алғыс білдірді<ref name="hasavov">Хасавов А. [http://kumukia.ru/?id=1624 Мурад Аджи: «Равнодушных среди своих читателй не нахожу»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170203025127/http://kumukia.ru/?id=1624 |date=2017-02-03 }} // Ёлдаш/Времена. 15.03.2013</ref><ref name="nemchenko">Немченко Г. [https://yadi.sk/i/lfXDEQba3NqnEB Освоение Евразии] — Вестник тюркского мира. 2017, №1</ref><ref name="agidzvezda">Аги Д.[https://zvezdapovolzhya.ru/obshestvo/murad-adzhi-24-03-2013.html Мурад Аджи] // Звезда Поволжья, 24.03.2013</ref>.
2017 жылы «Вестник тюркского мира» (Түркі әлемінің жаршысы) журналы жарыққа шықты, оның барлық жарияланымдары зерттеуші және жазушы Мұрат Эскендірұлы Әджіевтің (Мұрат Әджі) қызметіне арналған<ref name="halipaeva">Халипаева И. А. [https://yadi.sk/i/lfXDEQba3NqnEB] — Вестник тюркского мира. 2017, №1. С.8</ref><ref name="nashiavtori">[https://yadi.sk/i/lfXDEQba3NqnEB Наши авторы] — Вестник тюркского мира. 2017, №1. С. 5, 139</ref>. Мәскеу мемлекеттік университетінің география факультетін бітіріп, Сібірді дамыту туралы диссертация қорғады, өмір бойы таңдалған тақырыпқа адал болды. Осының арқасында ғалым өз зерттеулерін жалғастыра алды. Мұның нәтижесі Халықтардың ұлы қоныс аудару тұжырымдамасы болды <ref name="halipaeva"/>.
2019 жылы Әджіевтің «Святой Георгий и гунны» (Әулие Георгий және ғұндар) атты соңғы еңбегі жарық көрді. Автор бұл кітапты өмір бойы жазған. Оның Сент-Джорджқа арналған алғашқы жарияланымдары ширек ғасырдан астам уақыт бойы жүргізген зерттеулерінің бастауы болды. Автордың пікірінше, Георгийдің әрекеті халықтардың ұлы қоныс аударуымен байланысты оқиғалардың географиялық және уақытша координаттарымен «сәйкес келді». Нәтижесінде Әджіев күтпеген нәтижелерге қол жеткізді. Бұл географиялық салдары. Оның пікірінше, география нақты ғылым ретінде тарихи оқиғаларға объективті қарауға және саясаттан арылуға мүмкіндік береді. Зерттеуші оның жұмысы біздің дүниетанымымызды өзгертеді деп үміттенеді<ref name="kakgeorgiy">[https://diletant.media/articles/45274945/ Как Георгий Победоносец связан с гуннами?] // Дилетант. 11.12.2019</ref><ref name="gumilevcentr">[https://www.gumilev-center.ru/svyatojj-georgijj-i-gunny-vyzovut-spory/ «Святой Георгий и гунны» вызовут споры] // Центр Льва Гумилёва, 31 мая 2019</ref><ref name="kuriachaya">Курячая М. [https://litrossia.ru/item/budushhee-prinadlezhit-pravde/ Будущее принадлежит правде] // Литературная Россия, 2019 №24, 28.06.2019</ref>. Кітап автор қайтыс болғаннан кейін жарық көрді. Ол қолжазбада соңғы күнге дейін жұмыс істеді<ref name="gumilevcentr"/>.
Ол 2018 жылы 7 наурызда Мәскеуде 73 жасында қайтыс болды. Мәскеуде Дон зиратында жерленген<ref name="donskoe">[http://www.adji.ru/news/ Новости] // Официальный сайт М. Аджиева</ref>
== Қызметті бағалау ==
Әджіевді көрнекті зерттеуші, Халықтардың ұлы қоныстануы тұжырымдамасының авторы, түрколог<ref name="halipaeva"/><ref name="gabibbeyly">Габиббейли И. [https://yadi.sk/i/lfXDEQba3NqnEB Всемирный потоп и новая научная версия о Ноевом ковчеге] — Вестник тюркского мира. 2017, №1</ref><ref name="alievs">Алиев С. [https://yadi.sk/i/lfXDEQba3NqnEB Феномен Мурада Аджи и тюркское самосознание] — Вестник тюркского мира. 2017, №1</ref><ref name="nekrolog">[http://turkologiya.org/saylar/turkologiya-2018-2.pdf Мурад Аджи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190214195355/http://turkologiya.org/saylar/turkologiya-2018-2.pdf |date=2019-02-14 }} // Türkologiya. 2018, №2. С. 135</ref><ref name="medvedkoli">Медведко Л.И. Россия, Запад, ислам: «столкновение цивилизаций»? – М., Кучково поле, 2003. С. 67</ref><ref name="vankareotmet">[https://yoldash.ru/people-and-time/Ankara_celebrated_the_75th_ann/ В Анкаре отметили 75-летний юбилей Мурада Аджи] //Ёлдаш, 11 декабря 2019</ref><ref name="mirskorbit">[https://yoldash.ru/upload/iblock/744/16-mart-2018-god.pdf Мир скорбит по Мураду Аджи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180414010353/https://yoldash.ru/upload/iblock/744/16-mart-2018-god.pdf |date=2018-04-14 }}// Ёлдаш / Времена. Вып. 617, 16.03.2018</ref><ref name="ternopol">Özer Z. B. [https://drive.google.com/file/d/0B55GMqRmACBleXBNN0k5YjViVzFrdGswZHQ4cWFiajZxOVBz/view Bilim İnsanı Murad Adji] // Cборник материалов международной научно-практической конференции «Научные знания: история становления и перcпективы развития». 3 декабря 2919. – Тернополь. 2019. С.184–194</ref>, мамандар ғылыми білімнің әмбебаптығына назар аударады: өзінің ғылыми қызметінде ол тарихқа, географияға, экономикаға, лингвистикаға, фольклорға, этнографияға, теологияға және т.б. сүйенді <ref name="gabibbeyly"/><ref name="krodnikam">Озер З. Б. [https://yadi.sk/i/lfXDEQba3NqnEB К родникам тюркской культуры] — Вестник тюркского мира. 2017, №1</ref>. Оның тарихи зерттеулерге кешенді көзқарасының маңыздылығы атап өтіледі :оларда география ерекше рөл атқарады<ref name=" bilimvein"/>. Мамандардың айтуынша, оның Халықтардың ұлы қоныс аудару Тұжырымдамасы әлемдік тарихқа жаңа көзқараспен қарауға мүмкіндік береді. Әлемдік ғылымдағы жаңа сөз<ref name="bilimvein"/><ref name="gabibbeyly"/><ref name="alievs"/><ref name="krodnikam"/>.
Мамандар Әджіевтің есімін атап көрсетеді: ғалым Ұлы Даланы жаппай қоныс аударуға қолайлы мега-аймақ ретінде қарастырды, «географиялық тұрғыдан ол дала ландшафты аймағынан әлдеқайда кең болды»<ref name="chibilev">Чибилев А. А. [https://orenlib.ru/up/new_book/2018/se1.pdf Степная Евразия: региональный обзор природного разнообразия]// Москва – Оренбург. 2017. C. 14</ref><ref name="chibilbogdan">Чибилев А. А., Богданов С. В. [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=12901892 Наследие кочевнических империй в ландшафтах степей Северной Евразии]{{Deadlink|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Вестник РАН. Т. 79, №9, сентябрь 2009. С. 825</ref>. Оның Алтайда пайда болған халықтардың ұлы қоныс аударуын зерттеуі ежелгі және орта ғасырлардағы жергілікті өркениеттердің қалыптасу мәселесіне жаңа көзқараспен қарауға мүмкіндік береді<ref name="gabibbeyly"/><ref name="ayazbekova">Аязбекова С. Ш. [https://cyberleninka.ru/article/n/kultura-v-evraziyskom-prostranstve-teoriya-praktika-i-sovremennost Культура в евразийском пространстве: теория, практика и современность] // Культура в евразийском пространстве: традиции и новации. 2018. №1 (2)</ref><ref name="ayazbekovas">Аязбекова С. Ш. [https://gisap.eu/node/89941 Социокультурная и психологическая адаптация иммигрантов в условиях трансформации евразийского типа культуры и кризиса мультикультурализма (на примере Германии)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200222190906/http://gisap.eu/node/89941 |date=2020-02-22 }} // 117-ая Международная научно-практическая конференция «Современные особенности формирования личности и её социальной адаптации в условиях кризиса либеральных ценностей». 8 – 15 февраля 2016 г. – Лондон.</ref><ref name="begalkokumb">Бегалинова К., Кокумбаева Б. [http://ayu.edu.kz/wp-content/uploads/2016/12/Turkologya-2017-3.pdf#page=108 Филогенетические истоки динамических процессов в культуре казахских степей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180218224222/http://ayu.edu.kz/wp-content/uploads/2016/12/Turkologya-2017-3.pdf#page=108 |date=2018-02-18 }} // Тyркология. 2017. №3 (83)</ref>.
Оның кітаптарын әртүрлі мамандықтағы ғалымдар өз еңбектерінде қолданады. Бұл ғылыми мақалалар <ref name="statja">Мысалы қараңыз
* Чибилев А. А., Богданов С. В. [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=12901892 Наследие кочевнических империй в ландшафтах степей Северной Евразии]{{Deadlink|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Вестник РАН. Т. 79, №9, сентябрь 2009.
* Чибилев А. А. [http://www.izdatgeo.ru/pdf/gipr/2009-3/12.pdf Ландшафты степей Евразии как объект исторического степеведения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170329041504/http://www.izdatgeo.ru/pdf/gipr/2009-3/12.pdf |date=2017-03-29 }} // География и природные ресурсы. 2009, 33.
* Чибилев А. А. [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=14870276& Кочевнические империи как фактор формирования степных ландшафтов Северной Евразии]{{Deadlink|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Известия Российской Академии наук. Серия географическая. 2010. №3.
* Чаттерджи С. [https://elibrary.ru/download/elibrary_11715453_30836617.pdf Повторное присоединение Сибири] // Гуманитарные науки в Сибири. 2008, №3.
* Яковенко И. Г. [http://ecsocman.hse.ru/data/925/572/1217/012_Yakovenko.pdf Цивилизация и варварство в истории России. Статья 3. Казачество] //Общественные науки и современность. 1996. №3
* Боталов С. Г. [http://gendocs.ru/v8296/вестник_южно-уральского_государственного_университет_2006_17_72._серия_социально-гуманитарные_науки_выпуск_7 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305041533/http://gendocs.ru/v8296/%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D1%8E%D0%B6%D0%BD%D0%BE-%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82_2006_17_72._%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE-%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B5_%D0%BD%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B8_%D0%B2%D1%8B%D0%BF%D1%83%D1%81%D0%BA_7 |date=2016-03-05 }} Кочевая цивилизация Евразии в пространстве и времени] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305041533/http://gendocs.ru/v8296/%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D1%8E%D0%B6%D0%BD%D0%BE-%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82_2006_17_72._%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE-%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B5_%D0%BD%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B8_%D0%B2%D1%8B%D0%BF%D1%83%D1%81%D0%BA_7 |date=2016-03-05 }}// Вестник Южно-Уральского государственного университета. 2006, №17 (72). Выпуск 7.
* Соболева Н. А. Образ св. Георгия в атрибутике Российского государства// Проблема святых и святости в истории России: Материалы ХХ Международного семинара исторических исследований «От Рима к Третьему Риму». Москва, 6-7 сент.; Санкт-Петербург, 11 сент. 2000 г. /Институт российской истории РАН; под ред. А. Н. Сахарова. – М.: Наука, 2006.
* Курманов З. [http://library.fes.de/pdf-files/bueros/bischkek/05077.pdf История Кыргызстана и кыргызов]// Центральная Азия: собственный взгляд = Zentralasien: eine Innenansicht/ Пер. А. Трубицин.– Б.: 2006.– 498 с.– Текст на русск., нем. яз. ISBN 9967-23-841-0
* Гыйниятулина Ф. С. [http://www.ite.antat.ru/conference/sbornik_ite-2014-2.pdf Татар халкының мирасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230729151246/http://www.ite.antat.ru/conference/sbornik_ite-2014-2.pdf |date=2023-07-29 }} // История России и Татарстана: Итоги и перспективы энциклопедических исследований: сборник статей итоговой научно-практической конференции научных сотрудников Института Татарской энциклопедии АН РТ (г. Казань, 25–26 июня 2014 г.) / Институт Татарской энциклопедии АН РТ. – Казань: «Фолиант», 2014. – Вып. 6. С. 403
* Макушин А. А. [http://lawinfo.ru/catalog/contents-2010/konstitucionnoe-i-municipalnoe-pravo/9/ Конституционный субъективизм и его основные виды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200918133002/http://lawinfo.ru/catalog/contents-2010/konstitucionnoe-i-municipalnoe-pravo/9/ |date=2020-09-18 }} // Конституционное и муниципальное право. 2010, № 9. См. [http://www.juristlib.ru/book_8699.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001014158/https://juristlib.ru/book_8699.html |date=2020-10-01 }}
* Викторин В. М. Древние верования центра Азии в ритуалах народов Поволжья и Приуралья: основной культовый ареал и отдаленная периферия // Южно-Российский вестник геологии, географии и глобальной энергии. 2006, №6 [http://www.aspu.ru/images/File/Izdatelstvo/Geolog_2006_6(19).pdf]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Абдуллаева Р. [http://mkrf.ru/upload/mkrf/mkdocs2012/15_11_2012_9.pdf Азербайджан в пространстве диалога культур] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130124080821/http://www.mkrf.ru/upload/mkrf/mkdocs2012/15_11_2012_9.pdf |date=2013-01-24 }} //Диалог цивилизаций в эпоху становления глобальной культуры. М. 2012
* Саламзаде Э. [http://mkrf.ru/upload/mkrf/mkdocs2012/15_11_2012_9.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130124080821/http://www.mkrf.ru/upload/mkrf/mkdocs2012/15_11_2012_9.pdf |date=2013-01-24 }} Священные птицы Евразии: символика и иконография] //Диалог цивилизаций в эпоху становления глобальной культуры. М. 2012
* Тагиров И. Источники по истории татарского народа: направления поиска // Эхо веков. 1997. №1-2
* Борликов Г. М. [http://rudocs.exdat.com/docs/index-179688.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181116120123/http://rudocs.exdat.com/docs/index-179688.html |date=2018-11-16 }} Степная культура как феномен самобытной цивилизации] // Мир образования – образование в мире. Научно-методический журнал. № 3 (15), 2004
* Budagov B. [https://www.academia.edu/34588353/Science_Without_Borders_V.3._2008 The Great Silk (Carawan) Way]/ Science without borders. Volume 3. 2007/2008 //International Academy of Science H&E. Innsbruck – 2009. ISSN 2070-0334 ISBN – 978-9952-451-04-7
* Карабулатова И. С. [http://usfiles.us.szc.pl/pliki/plik_1352282427.pdf#page=117 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131102030217/http://usfiles.us.szc.pl/pliki/plik_1352282427.pdf#page=117 |date=2013-11-02 }} Homo interculturalis на сломе эпох] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131102030217/http://usfiles.us.szc.pl/pliki/plik_1352282427.pdf#page=117 |date=2013-11-02 }}// HOMO COMMUNICANS II: человек в пространстве межкультурной кoммуникации. Щецин, 2012 ISBN 978-83-934141-4-7
* Халипаева И. А. [http://repository.enu.kz/bitstream/handle/123456789/3010/halipaeva-mif.pdf Мифология и тенгрианская религия древних тюрков] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190713213451/http://repository.enu.kz/bitstream/handle/123456789/3010/halipaeva-mif.pdf |date=2019-07-13 }}// Научный вестник столицы. 2012, № 10 -11
* Масаев М. В. [http://gileya.org/index.php?ng=library&cont=long&id=36 Невидимая структура символа (философско-исторический аспект) ] // ”Гілея (науковий вісник)": Збірник наукових праць. - К., 2009. Випуск 22
* Масаев М. В. [http://dspace.nbuv.gov.ua/bitstream/handle/123456789/36271/67-Masaev.pdf?sequence=1 Крест как символ парадигмального образа эпохи христианской цивилизации] // Культура народов Причерноморья. 2004, № 56.
* Илимбетова А. Ф. [https://www.s-vfu.ru/upload/%D0%A1%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA%20II%20%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B0.pdf Люди – потомки змей в религиозно-мифологических воззрениях башкир] // Материалы II Форума гуманитарных наук «Великая Степь». – Астана: Гылым. 2017
* Помырляну Н. А. [http://www.hses-online.ru/2007/04/09_00_05_09_00_13/2007_04_09.00.05_09.00.13.pdf К вопросу становления и проявления тенгрианства как ранней монотеистической религии тюркоязычных народов Евразийского континента] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180426104726/http://hses-online.ru/2007/04/09_00_05_09_00_13/2007_04_09.00.05_09.00.13.pdf |date=2018-04-26 }} // Гуманитарные и социальные науки. 2007, №4
* Кузьменко В. В., Щербина Т. П. [http://old.istznu.org/page/issues/28/kuzmenko.pdf Всесвiтня iсторiя та мiжнароднi вiдносини] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230729151328/http://old.istznu.org/page/issues/28/kuzmenko.pdf |date=2023-07-29 }} // Науковi працi iсторичного факультету Запорiзького нацiонального унiверситету, 2010 , вип. XXVIII
* Файзуллин Г. Г., Сатаров Э. И. Правовые основы института татарских мурз и дворян в постсоветской Росии: история и современность //Татарские мурзы и дворяне: история и современность. Сборник статей. Выпуск 1. – Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2010. С. 34 [http://www.tataroved.ru/publicat/murzi/Faiz_Sattarov.pdf]
* Амирханов Р. Х. Родословная Амирхановых//Татарские мурзы и дворяне: история и современность. Сборник статей. Выпуск 1. – Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2010. С. 230 [http://www.tataroved.ru/publicat/murzi/Amirhanov3.pdf]
* Шергенг Н.А., Баширов Т.А. [http://www.top-technologies.ru/ru/article/view?id=22501 Понятие «право» и понятие «закон» в древнерусском сознании] // Современные наукоемкие технологии. – 2005. № 3
* Саламзаде Э. [http://sias.ru/publications/books/?ELEMENT_ID=1066 Визуальный язык в глобальном мире] //Культура на рубеже XX – XXI веков: глобализационные процессы. СПб.: - Нестор-История, 2009. С. 621 - 624
* Нугманов Р. Г. [https://cyberleninka.ru/article/n/razmyshleniya-o-proroke-kavsere-iz-koranicheskih-tekstov Размышления о пророке Кавсере из коранических текстов] //Вестник Казанского государственного университета культуры и искусств. 2014, № 2
* Герайзаде Л. З. Религиозная символика в творчестве О. Сулейменова и М. Аджи // Международный научно-теоретический журнал. Б., 2008, № 6 (66) [http://philology.bsu.edu.az/ru/content/_docent_kafedri_942 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170413223149/http://philology.bsu.edu.az/ru/content/_docent_kafedri_942 |date=2017-04-13 }}]</ref>, монографиялар және жоғары оқу орындарына арналған оқу құралдары<ref name="monograf">Мысалы қараңыз
* Чибилев А. А. [https://orenlib.ru/up/new_book/2018/se1.pdf Степная Евразия: региональный обзор природного разнообразия]// Москва – Оренбург. 2017
* Чибилев А. А. [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=35348169 Картины природы степной Евразии]{{Deadlink|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Т.1. От предгорий Альп до Южного Урала // Оренбург, Институт степи Уральского отделения РАН. 2018.
* Кузьмин С. Б. [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=19734885 Палеоэкологические модели этноприродных взаимодействий]{{Deadlink|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Новосибирск, Академическое издательство «Гео». 2011
* Султангареева Р. А. [https://kitaptar.bashkort.org/book/277 Жизнь человека в обряде: фольклорно-этнографическое исследование башкирских семейных обрядов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220125172048/https://kitaptar.bashkort.org/book/277 |date=2022-01-25 }}. — Российская Академия наук: Институт истории языка и литературы Уфимского научного центра. Уфа: Гилем, 2005 . ISBN 5-7501-0615-2
* Шинаков Е. А. [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=23359456 Образование Древнерусского государства: Сравнительно-исторический аспект]{{Deadlink|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} – Брянск: Брянский государственный университет имени академика И. Г. Петровского, 2002. С. 21 – 22.
* Алимгазинов К. Ш. [https://e-history.kz/media/upload/55/2013/08/07/1676f24b5d8128d223e5893942ec3ab8.pdf Электронные источники по современной истории Казахстана: методология и методики анализа] – Алматы: Институт истории и этнологии им. Ч. Ч. Валиханова. 2011.
* Егоров В. К. Философия культуры России: контуры и проблемы. – М., РАГС, 2002. С. 68 – 69.
* Тагиров И. Р. История национальной государственности татарского народа и Татарстана: Научное издание. – Казань, Казанский государственный университет. 2000. Гл. 4.
* [http://shron3.chtyvo.org.ua/Smolii_Valerii/Istoriia_mista_Kyieva_z_naidavnishykh_chasiv_do_2000_roku_Tom_1_Khronolohichnyi_litopys_mista_Kyieva_Knyha_1_Istoriia_Kyieva_z_naidavnishykh_chasiv_do_1861_roku.pdf Історiя мiста КиЕва з найдавнiших часiв до 2000 року]. – Киiв. Інститут історії України Національної Академії наук України. 2009.
* Герайзаде Л. [http://turktoday.info/cdn/2016/10/mir-aytmatova-russk.pdf Мир Чингиза Айтматова.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230729151830/https://turktoday.info/cdn/2016/10/mir-aytmatova-russk.pdf |date=2023-07-29 }} – Б.: Бийиктик. 2013
* Гуцуляк О. [http://primordial.org.ua/books Пошуки Заповiтного Царства: Мiф – Текст – Реальнiсть.] – Iвано-Франкiвськ, 2007.
* Кадыров А. М. [http://www.library.ugatu.ac.ru/fulltxt/Kadirov_Kulturologiya_2011.pdf Культурология. Мировая и отечественная культура: учебное пособие] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181123150512/http://www.library.ugatu.ac.ru/fulltxt/Kadirov_Kulturologiya_2011.pdf |date=2018-11-23 }} – Уфа, 2011. – 532 с. ISBN 978-5-94524-124-4
* Гуцуляк О. [http://journal.asu.ru/wv/article/view/2371/1733 Развитие евразийского мифологического образа Гер/Кер Кер-оглы – сына могилы и правителя Чамбули Мастон] // Мировоззрение населения Южной Сибири и Центральной Азии в исторической ретроспективе. Выпуск 4. – Барнаул: Издательство Алтайского государственного университета. 2010
* Медведко Л. И. Россия, Запад, Ислам: «столкновение цивилизаций»? М., 2003.
* [[Бигүл Адамқызы Жетпісбаева|Жетписбаева Б. А.]] [https://docplayer.ru/27298483-Drevnetyurkskaya-literatura.html Древнетюркская литература: Учебник.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200219090434/http://docplayer.ru/27298483-Drevnetyurkskaya-literatura.html |date=2020-02-19 }}– Алматы. 2006.
* Абдакимов А. История Казахстана: с древнейших времен до наших дней: Учебное пособие. – Алматы. 2003.
* Амрахов М. И. [http://anl.az/el_ru/a/am_bqufz.pdf Возникновение государственности и формы землевладения у тюрков. Учебное пособие.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190717194020/http://anl.az/el_ru/a/am_bqufz.pdf |date=2019-07-17 }} – Баку, 2011. С.6.
* Кокумбаева Б. Д. [http://xn--80aaa1brkt0a3m.xn--80ao21a/books/130814/130814-001.pdf Культурология тенгрианского искусства] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191126170712/http://xn--80aaa1brkt0a3m.xn--80ao21a/books/130814/130814-001.pdf |date=2019-11-26 }}// Учебное пособие. – Павлодар: Павлодарский государственный педагогический институт. 2012
* Акишев А.А. Инсебаев Т.А., Азербаев А.Д., Дауенов Е.Н., Сметова А.Т. Очерки колонизации Павлодарского Прииртышья царской Россией. Учебно-методическое пособие. – Павлодарский государственный университет им. С. Торайгырова. Павлодар: КЕРЕКУ, 2008. ISBN 9965-583-61-7
* Арын Р.С., Иренов Г.Н. [http://library.psu.kz/fulltext/transactions/392_irenov_g.n_etnopolitika_i_nacionalnie_idei.pdf Этнополитология: учебное пособие]. // Павлодарский государственный университет им. С. Торайгырова. ─ Павлодар: ЭКО, 2008. ISBN 9965-08-323-1:900.88
* [[Махмұд Базарқұлұлы Қасымбеков|Касымбеков М.Б.]], Пралиев С.Ж., Жампеисова К.К. и др. Мәнгілік Ел. Учебник для вузов. – Алматы: Ұлағат, 2015 – 336 с. – ISBN 978-601-298-356-2 [http://kaznpu.kz/docs/ins_pedagogiki_psih/Verstka-Mangilik_El.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331130851/http://kaznpu.kz/docs/ins_pedagogiki_psih/Verstka-Mangilik_El.pdf |date=2020-03-31 }}
* Тулешов В. Азиатский путь: история XXI века. - Алматы. 2010</ref>.
Ресей, Қазақстан және Әзірбайжанның кейбір жоғары оқу орындары Аджиевтің кітаптарын ұсынылған және қосымша әдебиеттер тізіміне енгізді <ref name="litraadji">* Фортунатов В. В. Отечественная история: Учебное пособие для гуманитарных вузов. – СПб.: Питер, 2009. С. 58
* Фортунатов В. В. Отечественная история: Учебное пособие для технических вузов . – СПб.: Питер, 2006. С. 70
* Федько Р. А. [http://www.bagsurb.ru/upload/doc/28.doc Отечественная история: учебно-методический комплекс для всех специальностей]. 2-е изд., перераб. и доп.// – Башкирская Академия государственной службы и управления при Президенте республики Башкортостан – Уфа: БАГСУ, 2008
*[https://studylib.ru/doc/3788864/temy-lekcionnyh-zanyatij---fakul._tet-sociologii-urgpu Учебно-методический комплекс по дисциплине «История Средних веков»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230729151801/https://studylib.ru/doc/3788864/temy-lekcionnyh-zanyatij---fakul._tet-sociologii-urgpu |date=2023-07-29 }} // Уральский государственный педагогический университет. Екатеринбург, 2010
* Абдуллаев Н.А. , Нурышев Г.Ж. , Ерниязов Д.К., Кожакметова Г.К., Есеналина Ж., Шинтемирова А. [https://textarchive.ru/c-2286564-pall.html Учебно-методический комплекс «История Казахстана»] // Актюбинский государственный педагогический институт. – Актобе. 2005
* [https://studydocs.ru/document/615175 Учебно-методический комплекс дисциплины «Культурология»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230729151802/https://studydocs.ru/document/615175 |date=2023-07-29 }} — Астана: Высшая школа экономики, бизнеса и социальных наук. Казахский гуманитарно-юридический университет. 2011
* Раздыкова Г. М. [https://psu.kz/arm/upload/umk_pdf/44086.pdf Методические рекомендации по изучению дисциплины «Сравнительная культурология»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230729151901/https://tou.edu.kz/arm/upload/umk_pdf/44086.pdf |date=2023-07-29 }}// Павлодарский государственный университет им. С. Торайгырова
* [http://ias.kstu.kz/ik/2012/02/28/611/ Учебно-методический комплекс дисциплины «История Казахстана»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120917022813/http://ias.kstu.kz/ik/2012/02/28/611/ |date=2012-09-17 }} Кафедра истории Казахстана // Карагандинский государственный технический университет
* Уразова С. А. [https://docplayer.ru/41712359-Istoriya-mirovyh-religiy.html История мировых религий. Методические указания к спецкурсу]{{Deadlink|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Пензенский государственный университет
* Аллабердина Г. И. [https://uchebana5.ru/cont/2428158-p8.html История России: Учебно-методический комплекс.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241210103539/https://uchebana5.ru/cont/2428158-p8.html |date=2024-12-10 }} // Для студентов специальности «История». — Сибай, 2010. 67 с. Сибайский институт (филиал Башкирского государственного университета)
* Шубин Е.А., Закиров И.М., Абдрашитов Ю.Ф. [https://refdb.ru/look/1645828-pall.html Отечественная история. Учебно-методический комплекс для студентов юридического факультета] // Академия труда и социальных отношений. Башкирский институт социальных технологий. – Уфа, 2007.
*[http://shelly.ksu.ru/pls/student/study_plan_program.practice_print?p_menu%3D530%26p_content%3D85821%26p_h%3D4F0DB8881DF1AF8C929EB28078957540 Программа дисциплины «История Татарстана»]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Направление подготовки «История». Квалификация выпускника – бакалавр // Казанский (Приволжский) федеральный университет – Казань. 2012
* [http://e-kitaptar.com/умк-на-русском/политическая-мысль-казахстана Учебно-методический курс «Политическая мысль Казахстана» для студентов 2 курса специальности 050502 - «Политология»]// Учебно-методические материалы в Казахстане
*[https://kpfu.ru/pdf/portal/oop/9747.pdf Программа дисциплины «Мифология города: казус Казани»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220929144357/https://kpfu.ru/pdf/portal/oop/9747.pdf |date=2022-09-29 }}. Направление подготовки «История». Профиль подготовки: История России: социокультурные и этнополитические исследования. Квалификация выпускника – магистр. //Казанский (Приволжский) федеральный университет – Казань. 2012
* Заболотный В. М. [http://elibrary.bsu.az/books_200/N_77.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180827195612/http://elibrary.bsu.az/books_200/N_77.pdf |date=2018-08-27 }} Древние языки и культуры. Учебно-методический комплекс] // Московский государственный университет экономики, статистики, информатики. Кафедра лингвистики и межкультурной коммуникации
* Кадыров А. М., Коровина С. В., Кропачев А. И., Феклина О. Б., Шаяхметова А. М., Ширяев Л. А. [https://studfile.net/preview/957913/page:22/ Методические указания по курсам «Культурология и русский язык», «Культурология»]/ План семинара 9 // Уфимский государственный авиационный технический университет. Кафедра истории Отечества и культурологи
* Джагфаров Н.Р., Утегалиева А.Ж., Кабдушев Б.Ж. [http://libr.aues.kz/facultet/fit/kaf_sd/8/umm/sd_2.htm Методические указания к семинарским занятиям для студентов 1 курса очной формы обучения всех специальностей. История Казахстана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200225111559/http://libr.aues.kz/facultet/fit/kaf_sd/8/umm/sd_2.htm |date=2020-02-25 }} // Алматинский университет энергетики и связи – Алматы. 2012
* [http://kaznpu.kz/docs/ums_rums/tup_rus/13_5B011400.pdf Типовая учебная программа «История»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200114093955/http://kaznpu.kz/docs/ums_rums/tup_rus/13_5B011400.pdf |date=2020-01-14 }} // Министерство образования и науки Республики Казахстан – Алматы, 2016
* Мамедов Ф.Т. [http://www.anl.az/el_ru/kniqi/2014/2-815836.pdf Культура управления. Опыт зарубежных стран] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191206182347/http://anl.az/el_ru/kniqi/2014/2-815836.pdf |date=2019-12-06 }} // Учебное пособие – Баку: Апостроф. 2013</ref>.
Бүгінгі таңда әртүрлі елдердің ғалымдары Әджіевтің жаңалықтары негізінде жұмысын жалғастыруда <ref name="nekrolog1">[http://turkologiya.org/saylar/turkologiya-2018-2.pdf Мурад Аджи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190214195355/http://turkologiya.org/saylar/turkologiya-2018-2.pdf |date=2019-02-14 }} // Türkologiya. 2018, №2. С. 136</ref>. Оның әлемдік тарих контекстіндегі зерттеулерінің нәтижесінде бұрын зерттелмеген Тәңіршілдік пайда болды
тақырыпқа ғалымдардың кең ауқымы жүгінді<ref name="krodnikam"/><ref name="fedorova">Фёдорова Л. В. [https://www.tuva.asia/journal/issue_2-3/3800-fedorova.html Третья Международная научно-практическая конференция «Тэнгрианство и эпическое наследие народов Евразии: истоки и современность»] // Новые исследования Тувы. 2011, №2 – 3</ref><ref name="adjievam">Аджиев А. М. [https://yadi.sk/i/lfXDEQba3NqnEB Ай ванна най, дэсэм. Фольклор в трудах Мурада Аджи.] — Вестник тюркского мира. 2017, №1.</ref>. Әджіевтің бұл мәселедегі ұстанымы адамзат тарихына жаңаша көзқараспен қарауға мәжбүр етеді <ref name="ayupov">Аюпов Н. Г. [http://tengrifund.ru/wp-content/library-tengrifund/Monografiya_Ayupova.pdf Тенгрианство как открытое мировоззрение] — Алматы: КазНПУ имени Абая, 2012. С. 7</ref>.
Алтайдағы әлеуметтік сауалнамалар жастардың пікірінше, Әджіев Алтай халықтарының тарихына әсер еткен қайраткерлердің бірі екенін көрсетті <ref name="eroxina">Ерохина Е. А. [https://elibrary.ru/item.asp?id=11718817& Коллективная память в этническом самосознании горноалтайской молодёжи] // Социология образования. 2010, № 1</ref>. Мамандар оның жұмысын этнопедагогикалық білім беру мәселелерін шешуде маңызды рөл атқаратын шығармаларға жатқызады <ref name="etnopedagog">Мысалы қараңыз
* Асанова З. Р. Основные источники исследований по этнопедагогике крымских татар//Педагогiчний дискурс. Вып. 15. 2013
* Борликов Г. М. [http://rudocs.exdat.com/docs/index-179688.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181116120123/http://rudocs.exdat.com/docs/index-179688.html |date=2018-11-16 }} Степная культура как феномен самобытной цивилизации]// Мир образования – образование в мире. 2004, №3.
* Ултургашева Н. Т. [https://studylib.ru/doc/1786786/uchenye-zapiski-nauchno-issledovatel._skogo-instituta Национально-культурные традиции коренных народов Кузбасса – основа этнокультурного образования и воспитания] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230729152320/https://studylib.ru/doc/1786786/uchenye-zapiski-nauchno-issledovatel._skogo-instituta |date=2023-07-29 }} // Ученые записки Научно-исследовательского института прикладной культурологии. Т. 2. – Кемерово: Кемеровский государственный университет культуры и искусств. 2006. С.86
* Хайруддинов М. А., Асанова З. Р. [http://www.mspu.by/files/conference/etnopedagogika.pdf История становления и развития этнопедагогики крымскотатарского народа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331135522/http://www.mspu.by/files/conference/etnopedagogika.pdf |date=2020-03-31 }}//Этнопедагогика: история и современность. Материалы Международной научно-практической конференции. Мозырь, 17-18 октября 2013 г. – Мозырь: МГПУ им. И. П. Шамякина. 2013</ref>.
Сонымен бірге, ұлтшылдық рухында бапталған авторлардың Әджіевтің шығармашылығы туралы жағымсыз пікірі бар екендігі атап өтіледі<ref name="saparova">Сапарова Ю. А. [https://cyberleninka.ru/article/n/kazahskaya-kultura-mezhdu-evropoy-i-aziey Между Европой и Азией] // Вестник Московского государственного университета культуры и искусств. 2014, № 2 (58)</ref>. Олар әр түрлі жолдармен ғалымның беделін түсіруге тырысады <ref name="memetov">Меметов А. М. [http://sn-philol.cfuv.ru/wp-content/uploads/2016/12/uch-27-3-fililog.pdf Участие киммерийцев и скифов в этногенезе крымских татар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220118135823/http://sn-philol.cfuv.ru/wp-content/uploads/2016/12/uch-27-3-fililog.pdf |date=2022-01-18 }} // Ученые записки Таврического национального университета им В.И. Вернадского. 2014. Т. 27, №3. С. 3 – 4</ref>. Кейбіреулер оның шығармасы тарихты нашар білетін кітап оқырманына арналған дейді <ref name="eliseevg">Елисеев Г. А. [http://udod.www3.50megs.com/murad.html Выдумки, ложь. Великая Степь] // Русское Средневековье.— М.: Восток, 1999</ref><ref name="bisenbaevak">Бисенбаев А. К. [https://www.gumer.info/bibliotek_Buks/History/bisenb/05.php Центральноазиатский феномен фольк-хистори] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180330093359/http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/History/bisenb/05.php |date=2018-03-30 }} // Другая Центральная Азия.— Алматы: Аркасс, 2003</ref><ref name="vpetrov">Петров В. Б. [http://fatus.chat.ru/sc&kvazy.html История о квазиистории] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200613141717/http://fatus.chat.ru/sc%26kvazy.html |date=2020-06-13 }} // Найдыш В. М., Наука и квазинаучные формы культуры.— М.: МПУ Сигналъ, 1999</ref>. Кейбір авторлар Әджіевтің шығармаларын қабылдамайды <ref name="pantnacion">Мысалы қараңыз
* Володихин Д. [https://scepsis.net/library/id_148.html Феномен Фольк-Хистори] // Скепсис. 1999, № 5.
* Володихин Д. [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/FOLKHIST.HTM «Новая хронология» как авангард фольк-хистори] // Новая и новейшая история. 2000, №3
* Юрченко И. Ю. [https://cyberleninka.ru/article/n/kazaki-tyurki-traktovka-problemy-etnicheskogo-proishozhdeniya-kazachestva-v-neopantyurkistskoy-istoriografii-na-primere-novyh-knig Проблема этноидентификации северокавказского казачества в интерпретации новейшего неопантюркизма в произведениях Мурада Аджи (Аджиева М. Э.)] // Наше Отечество. Страницы истории. Сборник научных трудов. Выпуск 5. — М., 2009.
* Юрченко И. Ю. Казачество как феномен в жанре «фолк-хистори» постсоветской псевдоисториографии // Сборники конференций НИЦ «Социосфера», 2012.— № 15.
* Петров В. Б. [http://fatus.chat.ru/sc&kvazy.html История о квазиистории] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200613141717/http://fatus.chat.ru/sc%26kvazy.html |date=2020-06-13 }} // Найдыш В. М., Наука и квазинаучные формы культуры.— М.: МПУ Сигналъ, 1999
* Петров А. [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/PETROFOM.HTM Перевернутая история. Лженаучные модели прошлого]// Новая и новейшая история. 2004, №3
* Олейников Д. [http://janaberestova.narod.ru/goroschek.htm Книга – Полынь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200810030835/http://janaberestova.narod.ru/goroschek.htm |date=2020-08-10 }}// Володихин Д., Елисеева О., Олейников Д. История России в мелкий горошек. – М.: ЗАО «Мануфактура», ООО «Издательство „Единство“». 1998
* Гаджиев М. С., Кузнецов В. А., Чеченов И. М. Мифы о «великих предках» // История в зеркале паранауки: Критика современной этноцентристской историографии Северного Кавказа. – М.: Ин-т этнологии и антропологии РАН им. Н. Н. Миклухо-Маклая. 2006</ref> және пантюркизм мен ұлтшылдықтың қауіптілігі туралы айтады <ref name="saparova"/><ref name=" bilimvein "/>.
Сарапшылардың пікірінше, Әджіев туралы жағымсыз пікірлердің көпшілігі бір нүктеге дейін азаяды: ол тарихшы емес<ref name="bilimvein"/><ref name="perevalovs">Перевалов С. М. [https://cyberleninka.ru/article/n/vosstanie-diletantov-rossiyskaya-istoriografiya-na-rubezhe-vekov-1 Восстание дилетантов: российская историография на рубеже веков] // Вестник Владикавказского научного центра, 2002. Т. 2. № 4</ref>. Мамандардың айтуынша, мұндай мәлімдемелер экономикалық және тарихи география сияқты күрделі Білім салаларымен байланысты ғылыми зерттеулердің ерекшеліктерін түсінбейтіндігін көрсетеді. Әджіевтің ғылымның осы салаларындағы кәсібилігі даусыз <ref name="bilimvein"/><ref name="ternopol"/>. Ғалымның айтуынша, «сыншылар» географиялық ғылым оның зерттеулерінің орталығында екенін түсінбеді<ref name="sokrovischa">[http://mir-azerbaydjana.az/ggg-gggg-g-ggg-gggggg_d1052.html Мурад Аджи о своих сокровищах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200806161933/http://www.mir-azerbaydjana.az/ggg-gggg-g-ggg-gggggg_d1052.html |date=2020-08-06 }}//Мир Азербайджана, 2017, октябрь</ref>.
Теріс пікірлердің авторларының ешқайсысы <ref name="pantnacion"/> Әджіевтің атына онымен ашық пікірталасқа түскен жоқ <ref name="sokrovischa"/><ref name="beynenson">Бейненсон И. [https://yadi.sk/i/lfXDEQba3NqnEB Талисман слова] — Вестник тюркского мира. 2017, №1. С. 75</ref><ref name="hamidminoj">Миножетдинов Х. К. [https://yadi.sk/i/lfXDEQba3NqnEB Духовный манифест свободного человека] — Вестник тюркского мира. 2017, №1.</ref>. Олар «бөтен адамды» ұрғысы келді <ref name="perevalovs"/> және басқа адамдардан көмек сұрады<ref name="oleynikovd ">Олейников Д. [http://janaberestova.narod.ru/goroschek.htm Книга – Полынь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200810030835/http://janaberestova.narod.ru/goroschek.htm |date=2020-08-10 }} (Глава «Зоологический национализм»)// Володихин Д., Елисеева О., Олейников Д. История России в мелкий горошек. – М.: ЗАО «Мануфактура», ООО «Издательство „Единство“». 1998</ref>.
Әджіевтің қызметі туралы айта отырып, авторлар оның белсенді шығармашылығын еске түсіреді <ref name="nemchenko"/><ref name="aguseynov">Гусейнов А. А. [https://yadi.sk/i/lfXDEQba3NqnEB В «координатах добра»] — Вестник тюркского мира. 2017, №1</ref>, тарихи шындықты анықтауға және оқырмандардың әр түрлі ұрпақтарын рухани тәрбиелеуге қосқан үлесін атап өтеді <ref name="prezident">[https://regnum.ru/news/495184.html Ильхам Алиев принял дагестанского писателя Мурада Аджи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200614160226/https://regnum.ru/news/495184.html |date=2020-06-14 }} // ИА REGNUM, 9.08.2005</ref><ref name=" mirskorbit "/><ref name=" vankareotmet "/><ref name="aspand">Аспандиярова А. [https://www.neweurasia.info/archive/1999/ka_press/08_17_Nazp0503.htm Книга, которая должна была появиться раньше] //Казахстанская правда, 17.08.1999</ref><ref name="etagirov">Тагиров Э. Р. [https://litrossia.ru/item/yantarnoe-runo-v-tjurkskom-mire/ Янтарное руно в тюркском мире. Слово о Мураде Аджи]// Литературная Россия, 26.12.19, №48</ref>.
Аджиевтің ғылыми-көпшілік кітаптары ұлттық-мәдени дәстүрлермен танысуға және «бөтен» ұлттық-мәдени кодтарға құрметпен қарауға ықпал етеді <ref name="bilimvein"/><ref name="bilimvein"/><ref name="krodnikam"/><ref name="krodnikam"/>. Оның тұжырымдамасының жаңа тұжырымы зерттеушілерді оның тұжырымдарына мұқият қарауға мәжбүр етеді <ref name="alievs"/>.
== Негізгі жұмыстары ==
* Аджиев М. Э. Сибирь: XX век (Сибір: XX століття). — М.: Мысль, 1982.
* Аджиев М. Э. Мы — из рода Половецкого! – Рыбинск, 1992 .
* Аджи М. Полынь Половецкого поля: Из родословной кумыков, карачаевцев, балкарцев, казаков, казахов, татар, чувашей, якутов, гагаузов, крымских татар, части русских, украинцев и других народов, ведущих свое начало от тюркского (кипчакского) корня и забывших его (Қыпшақ даласының жусаны). – М.: ТОО «ПИК-КОНТЕКСТ», 1994. ISBN 5-7358-0177-5
* Аджи М. Тайна святого Георгия, или подаренное Тенгри: Из духовного наследия тюрков.— М.: МБФ «Джарган», 1997
* Аджи М. Европа. Тюрки. Великая Степь (Еуропа. Түркілер. Ұлы Дала).— 1-е изд.— М.: Мысль, 1998. ISBN 5-244-00914-1
* Аджи М. Кипчаки. Древняя история тюрков и Великой Степи. Книга для школьников и их родителей (Қыпшақтар. Түріктер мен Ұлы даланың көне тарихы). — М.: «Новости», 1999. ISBN 5-88149-044-4
* Аджи М. Кипчаки. Огузы. Средневековая история тюрков и Великой Степи. Книга для школьников и их родителей.— М.: «Новости», 2001. ISBN 5-88149-076-2
* Аджи М. Тюрки и мир: сокровенная история. — М. : АСТ, 2008. ISBN 5-17-050082-3 ISBN 978-5-17-050082-6
* Аджи М. Азиатская Европа (Азиялық Еуропа).— М.: АСТ, 2008. ISBN 5-17-048283-3 ISBN 978-5-17-048283-2
* Аджи М. Дыхание Армагеддона. — М.: АСТ, Хранитель, 2011. ISBN 5-17-073768-8 ISBN 978-5-17-073768-0
* Аджи М. Без Вечного Синего Неба (Мәңгілік Көк Аспансыз). — М.: АСТ, 2010. ISBN 978-5-17-065941-8; ISBN 978-5-271-27149-6
* Аджи М. Полынный мой путь.— М.: АСТ, 2014.ISBN 978-5-17-082067-2.
* Аджи М. Великая Степь. Приношение тюрка. – М.: АСТ,2014. ISBN 978-5-17-083821-9
* Аджи М. История тюрков. Такими знали нас. — М.: АСТ, 2015. ISBN 978-5-17-087192-6 .
* Аджи М. Сага о Великой Степи Очерки нашей истории. — М.: АСТ, 2016. ISBN 978-5-17-093309-9.
* Аджи М. Святой Георгий и гунны. — М.: АСТ, 2019. ISBN 978-5-17-112807-4.
* Adji M. Kıpçaklar. Türklerin ve Büyük Bozkırın Kadim Tarihi. — Ankara, Atatürk Kültür Merkezi Yayınları, 2002. ISBN 9751615321.
* Adji M. Asia’s Europa. Volume 1. — М.,: АСТ, 2005. ISBN 5-17-030206-1.
* Adji M. Avrupa Türkler ve Büyük Bozkır – Kıpçaklar. — Istanbul, Dogu Kitabevi, 2016. ISBN 978-605-9093-64-4.
* Adji M. Kaybolan Millet (Deşt-i Kipçak Medeniyeti).— Istanbul, Doğu Kitabevi, 2019. ISBN 978-605-2096-43-7.
* Adji M. Türklerin Sakli Tarih. — Istanbul, Kaynak Yayınları, 2019. ISBN 978-605-69217-4-2.
== Сілтеме ==
*[http://www.adji.ru http://www.adji.ru] - Мұрат Әджіевтің ресми сайты
[[Санат:Экономика ғылымдарының кандидаттары]]
[[Санат:Ресей жазушылары]]
6qz6fhje8zwvwq4tp6kuq4vonufrpio
Манише
0
611384
3692933
2903028
2026-11-07T12:15:10Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3692933
wikitext
text/x-wiki
{{Футболшы
|есімі = Манише
|сурет = Maniche cologne cropped.jpg
|сурет ені = 170px|туған күні=9.11.1977|азаматтығы={{ту|Португалия}}
|толық аты = Нуну Рикарду де Оливейра Рибейру
|туған жері = {{туғанжері|Лиссабон|Лиссабонда}}, [[Португалия]]
|бойы = 176
|салмағы = 72
|позиция = жартылай қорғаушы
|қазіргі клуб = ''карьерасын аяқтады''
|қызметі =
|жастар клубы = {{футбол карьерасы
|1989—1996|{{flagicon|Португалия|20px}} [[Бенфика]]|}}
|клубтары = {{футбол карьерасы
|1995—1996|{{flagicon|Португалия|20px}} [[Бенфика]]|0 (0)
|1996—1999|{{flagicon|Португалия|20px}} [[Алверка (футбол клубы)|Алверка]]|78 (10)
|1999—2002|{{flagicon|Португалия|20px}} [[Бенфика]]|54 (11)
|2002—2005|{{flagicon|Португалия|20px}} [[Порту (футбол клубы)|Порту]]|80 (15)
|2005—2006|{{flagicon|Ресей|20px}} [[Динамо (футбол клубы, Мәскеу)|Динамо (Москва)]]|13 (2)
|2006|{{аренда}}{{flagicon|Англия|20px}} [[Челси (футбол клубы)|Челси]]|8 (0)
|2006—2009|{{flagicon| Испания|20px}} [[Атлетико Мадрид]]|64 (7)
|2008|{{аренда}}{{flagicon|Италия|20px}} [[Интернационале]]|8 (1)
|2009—2010|{{flagicon|Германия|20px}} [[Кёльн (футбол клубы)|Кёльн]]|26 (2)
|2010—2011|{{flagicon|Португалия|20px}} [[Спортинг Лиссабон|Спортинг]]|17 (1)}}
|ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы
|1997—1998|{{flagicon|Португалия|20px}} Португалия-21|10 (0)
|2003—2008|{{flagicon|Португалия|20px}} [[Португалия Ұлттық футбол құрамасы|Португалия]]|53 (7)}}
|бапкер клубтары = {{футбол карьерасы
|2013|{{flagicon|Португалия|20px}} [[Пасуш де Феррейра (футбол клубы)|Пасуш ди Феррейра]]|асс.}}
}}
'''Нуну Рикарду де Оливейра Рибейру''' ({{lang-pt|Nuno Ricardo de Oliveira Ribeiro}}; [[11 қараша]] [[1977 жыл]], [[Лиссабон]], [[Португалия]]), '''Манише''' ({{lang-pt|Maniche}} ретінде кеңірек танымал) — португалиялық футболшы, жартылай қорғаушы.
== Футболшы жайлы фактілер ==
* Манише деген есім өзінікі емес, лақап аты, 1980 жылдары "[[Бенфика]]" сапында [[Микаэль Маннике]] атты даниялық футболшы ойнаған, соны пір тұтқандықтан өзін солай атаған.
* Манишенің інісі Жорже Рибейру да кәсіпқой футболшы, [[Португалия Ұлттық футбол құрамасы|Португалия құрамасының]] экс-ойыншысы.
* [[Футболдан 2004 жылғы Еуропа біріншілігі|Футболдан 2004 жылғы Еуропа біріншілігіне]] қатысты. Топтық кезеңнің екінші турында Ресей қақпасына гол соғып, есеп ашты. Бұл кездесуде Португалия 2:0 есебімен ұтты. Жартылай финалда Нидерландының қақпасына турнирдегі ең әдемі голды соқты: сол қапталдан тепкен добы доғаша иіліп барып қақпа бұрышына енді. Бұл ойында Португалия 2:1 есебімен басым түсті.
* [[Футболдан 2006 жылғы әлем біріншілігі|2006 жылғы әлем әлем біріншілігінде]] де екі гол соқты, топтық кезеңнің соңғы турында Мексиканың қақпасына 6-минутта-ақ гол соғып есеп ашты. 1/8 финалда Нидерландының қақпасына матч тағдырын шешкен жалғыз голды енгізді.
== Жетістіктері ==
=== Командалық ===
; «Порту»
* Португалия чемпионы: 2002/03, 2003/04
* Португалия кубогы: 2002/03
* Португалия суперкубогы: 2003, 2004
* УЕФА кубогы: 2002/03
* Чемпиондар Лигасы: 2003/04
* Құрлықаралық кубок: 2004
; «Челси»
* Англия чемпионы: 2005/06
; «Интер»
* Италия чемпионы: 2007/08
; Португалия
* Еуропа чемпионатының күміс жүлдегері
== Сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20110705132043/http://www.sporting.pt/English/Football/eng_futsen_fichajogador.asp?idEpoca=379&idCompeticao=34&idJogador=172&lg=eng Профилі]{{ref-en}}{{ref-pt}}
[[Санат:9 қарашада туғандар]]
[[Санат:Португалия футболшылары]]
[[Санат:Португалия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:Бенфика ФК ойыншылары]]
[[Санат:Алверка ФК ойыншылары]]
[[Санат:Порту ФК ойыншылары]]
[[Санат:Динамо Мәскеу ФК ойыншылары]]
[[Санат:Челси ФК ойыншылары]]
[[Санат:Атлетико Мадрид ФК ойыншылары]]
[[Санат:Интернационале ФК ойыншылары]]
[[Санат:Кельн ФК ойыншылары]]
[[Санат:Спортинг Лиссабон ФК ойыншылары]]
[[Санат:Португалия футбол жаттықтырушылары]]
ir3e2t3h842pnjlh0kehr0f8lcw396p
Морган Сансон
0
620784
3693169
2978525
2026-11-08T04:50:22Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693169
wikitext
text/x-wiki
{{Футболшы
|есімі = Морган Сансон
|толық аты = Морган Сансон ({{lang-fr|Morgan Sanson}})
|сурет = U-19 EC-Qualifikation Austria vs. France 2013-06-10 (132).jpg
|туған күні = 18.8.1994
|туған жері = {{туғанжері|Сен-Дульшар|Сен-Дульшарда}}, [[Франция]]
|азаматтығы = {{Flagicon|Франция|20px}} [[Франция]]
|бойы = 180
|салмағы = 70
|позиция = жартылай қорғаушы
|қазіргі клуб = {{Flagicon|Франция|20px}} [[Олимпик Марсель]]
|номері = 8
|клубтары = {{футбол карьерасы
|2012—2013|{{Flagicon|Франция|20px}} [[Ле-Ман (футбол клубы)|Ле-Ман]]|27 (3)
|2013—2017|{{Flagicon|Франция|20px}} [[Монпелье (футбол клубы)|Монпелье]]|98 (13)
|2017—|{{Flagicon|Франция|20px}} [[Олимпик Марсель]]|66 (13)
}}
|ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы
|2012—2013|{{Flagicon|Франция|20px}} Франция-19|7 (0)
|2013—2016|{{Flagicon|Франция|20px}} Франция-21|10 (2)}}
}}
'''Морган Сансон''' ({{lang-fr|Morgan Sanson}}; [[18 тамыз]] [[1994 жыл]], [[Сен-Дульшар]], [[Франция]]) — франциялық футболшы, "Олимпик Марсель" клубының жартылай қорғаушысы.
Францияның 19, 21 жасқа дейінгі құрамаларында доп тепті. Әзірше негізгі құрамаға шақырылған жоқ.
Карьерасында "Ле-Манн", "Монпелье" клубтарында ойнап, 2017 жылы "Олимпик Марсельге" ауысты<ref>http://www.lequipe.fr/Football/Actualites/Morgan-sanson-montpellier-signe-a-l-om-off/769655 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180612145027/https://www.lequipe.fr/Football/Actualites/Morgan-sanson-montpellier-signe-a-l-om-off/769655 |date=2018-06-12 }}</ref>.
== Жетістіктері ==
*УЕФА Еуропа Лигасының финалисі: 2018
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сілтемелер ==
*[https://www.footballdatabase.eu/en/player/details/166255 Профилі]
*[https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/174094 transfermarkt.com сайтында]
*[http://ru.uefa.com/teamsandplayers/players/player=250059122/profile/index.html УЕФА сайтында]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[https://web.archive.org/web/20190420223809/https://www.fff.fr/equipes-de-france/tous-les-joueurs/fiche-joueur/1002135853-wd Франция футбол федерациясы сайтында]
[[Санат:Франция футболшылары]]
[[Санат:Ле-Ман ФК ойыншылары]]
[[Санат:Монпелье ФК ойыншылары]]
[[Санат:Олимпик Марсель ФК ойыншылары]]
ncysx04r6ocf31l37kmk6mzb4o1j3ug
Масаси Кисимото
0
620823
3693030
3584450
2026-11-07T16:13:08Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693030
wikitext
text/x-wiki
{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2021}}=== <!-- БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ --> ===
'''Масаси Кисимото''' ([[жапон тілі|жап.]] 岸本 斉史 ''Кисимото Масаси'', [[8 қараша]] [[1974 жыл]], Наги, [[Жапония]]) — [[Жапондар|жапондық]] бүкіл әлемге танымал мангака, «[[Наруто]]» мангасының авторы.
== Өмірбаяны ==
1974 жылы 8 қараша күні Масаси егіз ағасымен бірге Окаяма қаласында дүниеге келді. Ескі жапондық дәстүр бойынша, Масаси және Сейшиға 1 жас толғанда, балалардың алдына 3 нәрсе қойылды. Дәстүр бойынша, таңдалған зат баланың тағдырын шешеді. Сонда балалардың алдына есепшот, ақша және қылқалам қойылыпты. Сейши біраз ойланып, қылқаламды таңдаса, Масаси дереу ақшаға қолын созады. Шынымен, Сейши тез арада сурет салуға құмарлық танытты. Масаси да уақыт өте келе сурет салуды ұнатты.
Балабақша кезінен Масаси мангаларға қызықты, әсіресе сол кездегі танымал «Dragon Ball» қызықтырды. Ол күні бойы «Dragon Ball» мангасындағы кейіпкерлерді бейнелеумен айналысты, алайда, орта мектепте оқу барысында бейнелеуге қызығушылығы азайды. Сол өмірлік кезеңінде Масаси спортпен белсенді шұғылданды. Ол бейсбол ойынын ұнатты. Оның ойынша, бейнелеумен айналысу үшін ер жетіп кеткен болып көрінді, бірақ бір күні «Akira» деген ғылыми фантастикалық жанрдағы манганың постерін көреді. Масаси плакатқа бір сағат мұқият қарап тұрады. Оның айтуынша, суреттің ракурсы ерекше болды және «Қалай біреу осындай ракурста сурет сала алады? Алғаш рет осындай бейне көріп тұрмын, бәрі сондай шынайы көрінеді» деген ой келеді. Сол сәттен Масаси осындай нәтижеге қол жеткізуге талпына бастады. Масаси бүкіл «Akira» арт-кітапшаларын сатып алып, оларды қайталау кезінде өзінің жеке стилін құруға талпынды. Бүкіл уақытын бейнелуеге бөлген Масаси мектеп сыныбында 39 оқушының ішінде үлгерімі бойынша 38-ші болды. Сонымен қатар, манга салуда ешқандай жетістік болмады. Оның сол уақытта жолы болмаса да, ол кері шегінбеді. Өзі жеңіл ойлы болғандықтан, барлығы өздігінен шешіледі деп ойлады.
Жоғары мектепті бітірген соң Масаси бейнелеу университетіне түсіп, бірінші күннен бастап мангасымен белсенді жұмыс істейді. Сол жұмысы үшін ол жүлде алып, оның кішігірім «Karakuri» жұмысы жарияланады. Сол кезден бастап ұзақ уақыт бойы оның мангалары жарияланбаған, себебі баспа үйінің пікірінше, оның жұмыстары қызықсыз деп қарастырылды. Оған қарамастан, Масаси бәрібір күнде еңбектенді. Университетті бітірген соң оның достары жұмысқа тұрды, ал Масасидің жалғыз мақсаты - атақты мангака атану болды. Ешқандай қиындыққа қарамастан, қыңыр Масаси өз мақсаты үшін еңбек етті. Оған үнемі ата-анасының жұмыс табу керектігі туралы нұсқауларын тыңдауға тура келді. Апта сайын басылатын "Shonen Jump" журналына тек талантты жұмыстар түсетін, ал Масаси жай сурет салуды жақсы көретін жігіт болғандықтан ол көп өз-өзіне сенбеген. Ол мынандай пікірде болатын: «Әрине, мен көп күмәндандым, бірақ мен қазір шегінуге жол берсен, ешқашан мангака болмаймын». Сол кезде ол сурет салуды уақытша тоқтатып, кітапханада қалай сценарий жазу керектігі жайлы кітаптар оқыды. Ол 2 жыл бойы уақытын сол кітапханада өткізді. Масаси түрлі сценарийлық техникаларды жақсы меңгерді. Сол кездері ол өзінің сурет салғаннан сценарий жазудағы дарыны көбірек екенін байқады. Ол баспа үйіне өзінің жаңа мангасын көрсетті. Баспаханаға оның жұмысы ұнады, алайда қабылданбады, себебі, кең оқырмандар ауқымы үшін өте күрделі болып табылды. 4 ай өте келе Масаси «Shonen Jump» редакторларына жаңа жұмысын әкеліп, ол қабылданады. Сол кезден бері «Наруто» мангасы бүкіл әлемдегі адамдардын жүрегін жаулап алды. Ол нағыз мультимәдени феномен болды. Масаси керемет сюжет ойлап тапты және «Shonen Jump» рейтингінде 15 жыл бойы алғашқы орындарға ие болды.
Осылайша, Масаси бүкіл әлемге танымал мангака болды. Ол өмірін мақсатына ұмтылатын жас ниндзя туралы мангаға арнады. Наруто мангасы арқылы Масаси өз өмірлік тәжірибесімен бөлісе отырып, әр адамның алға қойған мақсатына шегінбей жету керектігін жеткізген.
== Отбасы ==
Масасиде әйелі және үш баласы бар. Олар - 2 үлкен ұлы және 2016 жылы сәуір айында туылған үшінші баласы. Сонымен қоса Масасиде сурет салу стилі өзіне өте ұқсас егіз мангака ағасы бар. Ағасы "''666 Satan" және'' "''Blazer Drive" мангаларымен танымал.''
== Жұмыстары ==
{| class="wikitable"
|+
!Жұмыстары
!Шығарылу жылдары
|-
|Karakuri
|1996
|-
|Naruto
|1999-2017
|-
|Bench
|2010
|-
|Mario
|2013
|-
|''Naruto: The Seventh Hokage and the Scarlet Spring''
|2015
|}
== Дереккөздер ==
https://www.livelib.ru/author/229688-masasi-kisimoto
https://web.archive.org/web/20190509153024/https://lifeinjapan.ru/article/show/8710
https://naruto.fandom.com/ru/wiki/Масаси_Кисимото
8kara5sj4vc81awffbgaqqcwt9bcvpy
Михаил Ильич Гурман
0
627382
3693137
3360059
2026-11-07T22:14:45Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693137
wikitext
text/x-wiki
{{Футболшы
|есімі = Михаил Гурман
|толық аты = Михаил Ильич Гурман
|туған күні = 8.08.1953
|азаматтығы = {{flagicon|КСРО|20px}} [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]<br> {{байрақ|Қазақстан}}
|рост =
|вес =
|позиция = жартылай қорғаушы
|қазіргі клуб = ''карьерасын аяқтады''
|клубтары = {{футбол карьерасы
|1973|{{flagicon|КСРО|20px}} [[Нефтяник (футбол клубы, Тәжікстан)|Нефтяник (Тәжікстан)]]|30 (4)
|1974|{{flagicon|КСРО|20px}} [[Қайсар (футбол клубы)|Орбита (Қызылорда)]]|25 (15)
|1975—1979|{{flagicon|КСРО|20px}} [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]|75 (13)
|1979—1981|{{flagicon|КСРО|20px}} [[Ертіс (футбол клубы, Павлодар)|Трактор (Павлодар)]]|96 (27)
|1982—1983|{{flagicon|КСРО|20px}} [[Шахтер (футбол клубы, Қарағанды)|Шахтёр (Қарағанды)]]|66 (32)
|1984|{{flagicon|КСРО|20px}} [[Жетісу (футбол клубы)|Жетісу]]|26 (4)}}
}}
'''Михаил Ильич Гурман''' ([[8 тамыз]] [[1953 жыл]]<ref>http://www.fc-shahter-karaganda.de/spieler/G/Gurman.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190618100037/http://fc-shahter-karaganda.de/spieler/G/Gurman.html |date=2019-06-18 }}</ref>, [[Душанбе|Сталинабад]], [[Тәжікстан|Тәжік КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — КСРО футболшысы, жартылай қорғаныс шебінде ойнаған.
== Карьерасы ==
Тәжік КСР-нінің "[[Нефтяник (футбол клубы, Тәжікстан)|Нефтяник]]" және Қазақ КСР-інің "[[Қайсар (футбол клубы)|Орбита]]", "[[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]", "[[Ертіс (футбол клубы, Павлодар)|Трактор]]", "[[Шахтер (футбол клубы, Қарағанды)|Шахтер]]", "[[Жетісу (футбол клубы)|Жетісу]]" клубтарында ойнаған.
1958 жылы "Жетісудың" аға бапкері боп тағындалды.
1991-2003 жылдары Қазақстан футбол қауымдастығының вице-президенті болды.
2010-11 жылдары Қазақстан Ұлттық футбол лигасының директоры болды.
2011-12 жылдары ҚФФ вице-пезиденті қызметін атқарды.
2019 жылдан бері "Астана" клубының бас директоры.
Ұлы [[Марк Михаилович Гурман|Марк Гурман]] да футболшы.
Қазақстандағы G100 мергендер клубының мүшесі.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20190618100037/http://fc-shahter-karaganda.de/spieler/G/Gurman.html Профилі]
* [http://footbook.ru/index.php?type=3&pid=21028 Статистикасы]
[[Санат:КСРО футболшылары]]
[[Санат:Қайсар ФК ойыншылары]]
[[Санат:Қайрат ФК ойыншылары]]
[[Санат:Ертіс ФК ойыншылары]]
[[Санат:Шахтер Қарағанды ФК ойыншылары]]
[[Санат:Жетісу ФК ойыншылары]]
46e3u29d7c0jyertrdqdc8wazid30bj
Мақсат Медеубек
0
638786
3693049
3647981
2026-11-07T17:04:39Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693049
wikitext
text/x-wiki
{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! -->
'''Медеубек Мақсат Сағатбекұлы''' - [[Қазақстан|Қазақстан Республикасының]] мәдениет саласының үздігі, [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|ҚР Тұңғыш Президенті]] –Елбасы Қоры грантының иегері; Халықаралық және Республикалық конкурстардың лауреаты, өнер докторы;
«Тұран» этно-фольклорлық ансамблінің мүшесі; «Kobyzbook» электронды оқу құралының (мобильді қосымша және веб сайт) авторы;
== Өмірбаяны ==
Медеубек Мақсат Сағатбекұлы 10 қаңтарда 1986 жылы [[Алматы]] қаласына дүниеге келді. 1994-2003 ж. – [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов|А.Жұбанов]] атындағы РМҚОМИ [[қылқобыз]] мамандығы бойынша [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] Мәдениетінің үздігі, [[Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері|ҚР Білім беру ісінің үздігі]], ҚР Білім және ғылым министрлігінің құрметті қызметкері, доцент - Ә.Жұмабекұлының класына оқуға қабылданады. 2003-2004 ж. – К.Байсейітова атындағы дарынды балаларға арналған РММОМИ тәмамдап осы жылы [[Қазақ ұлттық консерваториясы|Құрманғазы атындағы Қазақ Ұлттық Консерваториясы]], Халық музыкасы факультетіне оқуға түседі. 2003-2005 - дарынды күйші, домбырашы [[Нұрсәт Бейсеқожа]]мен бірлесіп «Нұрсәт пен Мақсат» атты домбыра мен қобыздан құралған дуэт құрады. «Нұрғали», «Аққу» атты туындыларды жарыққа әкеледі. 2004-2008 - [[Қазақ ұлттық консерваториясы|Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының]] «Сарын» фольклорлық – этнографиялық ансамблінде, «Үркер» тобында қобызшы, домбырашы ретінде өнер көрсетеді. 2008 ж. бастап – Б.Бекмұханбет, С.Нұрмолдаев, А.Арықбаевтармен бірге «Тұран» фольклорлық- этнографиялық ансамблін құрады. Гастрольдік сапарлармен [[Түркия]], [[Украина]], [[Аустрия|Австрия]], [[Германия]], [[Израиль]], [[Испания]], [[Корея]], [[Мысыр|Египет]], [[Франция]], [[Мажарстан|Венгрия]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Лондон]], [[Швейцария]], [[Румыния]], [[Үндістан|Индия]], [[Қытай Республикасы|Тайвань]], [[Қытай]], [[Ресей]], [[Өзбекстан]], [[Түрікменстан|Түркіменстан]], [[Қырғызстан]] мемлекеттерінде болып, [[қазақ өнері]]нің шетелдерде насихатталуына үлес қосады. 2008-2010 жылы аталған оқу орнының магистратурасын тәмамдайды.
== Білімі ==
{| class="wikitable"
|+
!Оқу орны
!Факультет
!Оқу мерзімі
|-
|[[Қазақ ұлттық консерваториясы|Құрманғазы атындағы Қазақ Ұлттық Консерваториясы]]
|Халық музыкасы факультеті (Бакалавриат)
|2004-2008
|-
|[[Қазақ ұлттық консерваториясы|Құрманғазы атындағы Қазақ Ұлттық Консерваториясы]]
|Халық музыкасы факультеті (Магистратура)
|2008-2010
|-
|[[Қазақ ұлттық консерваториясы|Құрманғазы атындағы Қазақ Ұлттық Консерваториясы]]
|Халық музыкасы факультетінің докторанты
|2017-2019
|}
== Мансабы ==
2006-2008 ж. – ГККП «Алматы әуендері», «Сазген сазы» ансамблінде қобызшы болып жұмыс істейді. 2009-2011 ж. - Құрманғазы атындағы Қазақ Ұлттық консерваториясы, ЭӨМС (ЭШСИ) қылқобыз мамандығы бойынша кішкентай бүлдіршіндерге дәріс береді. 2009 ж. - бүгінгі күнге дейін Құрманғазы атындағы Қазақ Ұлттық консерваториясы «Қобыз және баян» кафедрасының қылқобыз мамандығы бойынша оқытушы қызметін атқарады. Дәріс беру барысында класс студенттері Халықаралық және Республикалық конкурстарда лауреат атанды. Олардың ішінде Ербол Мөлдір: «Шабыт», «Ықылас»; Закария Серік: Республикалық олимпиада; Қасенова Алина: «Шабыт», «Тәттімбет» конкурстарында лауреат атанды. 2013 ж. Ықылас атындағы Халық музыкалық аспаптар мұражайының ғылым бөлімінің қызметкері болып қызмет істейді. Осы жылы Т.Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясында қосымша - қылқобыз аспабы бойынша дәріс береді. 2014ж. Т.Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясында алғаш рет қыл-қобыз класы ашылып, қылқобыз мамандығы бойынша ұстаздық қызметін бастайды. 2015 жылы аталған оқу орнында аға оқытушы ретінде ұстаздық қызметін жалғастырады.
== Ғылыми және оқу-әдістемелік еңбектері ==
* Магистратура бойынша ғылыми жұмысы: «Қылқобыз аспабының типологиясы»
* «Қазақтың ұлттық аспаптарының бірі нарқобыз және оны жетілдіру жолдары»
* [[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова|Д.Нұрпейісованың]] 150-жылдығына арналған «Дәстүр және даму» халықаралық конференция жинағы
* «Қобыз және оны ұстау, тарту әдіс-тәсілдері»
* «Қобыз тарту өнерінің кейбір әдістемелік мәселелері»
* «Қазақ халқының ұмыт болған көне үрлемелі аспаптарының тағы бір түрі»
* «Дәстүрлі музыкалық мәдениет: өткені мен бүгіні» 2 халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары.
* "[http://kobyzbook.kz/ Kobyzbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200809141837/http://kobyzbook.kz/ |date=2020-08-09 }}" электронды оқу құралы
* С. Медеубекұлының «Алатауым менің» атты ән-күй жинағы
* «Ішекті-ысқышты аспаптардың орындаушы қолында орналасуының сол қол техникасына тигізетін әсері» (қазақ қобызы, қырғыз қыл-қыяғы, қарақалпақ кобузы)
* «Д.Мықтыбаев, Ж.Қаламбаев, С.Үмбетбаевтардың қобыз тартудағы сол қол техникасы мен аспапты ұстау ерекшеліктері»
* «Қазақ, қырғыз,өзбек, қарақалпақ халықтарының қобыз тектес аспаптары: салыстырмалы-типологиялық зерттеу аспектілері»
* «Өзбек қобызы және оған арналған күйлер»
* «Еділ бойындағы татар, ноғай халықтарының мәдениетіндегі қыл-қобыз тектес аспаптары"
== Жеке концерттері мен ұйымдастырушылық жұмыс ==
{| class="wikitable"
|+
!Жұмысы
!Оқиғаның орны
!Оқиға орын алған күн
|-
|«Нар толғау» атты нар қобыз аспабының тұсау кесері.
|[[Қазақ ұлттық консерваториясы|Құрманғазы атындағы ҚҰК-ның]] кіші залы
|25.11.2011
|-
|Қазақ халқының ұмыт болған көне үрлемелі аспаптарының бірі «Мес сырнайды» қайта қалпына келтіру, атауын бекіту (белгілі орындаушылар мен ғалымдардың қатысуымен дөңгелек үстел)
| -
|16.11.2015
|-
|Мес сырнай аспабының тұсаукесері
|[[Қазақтың халық музыка аспаптары мұражайы|Ықылас атындағы халық музыкалық аспаптар музейі]]
|23.11.2015
|-
|«Бір күй бар тамырымда» Медеубек М.С. мен Бекмұханбет Б. жеке концерті.
|[[Қазақтың халық музыка аспаптары мұражайы|Ықылас атындағы халық музыкалық аспаптар музейі]]
|13.05.2015
|-
|Ақын, филология ғылымдарының докторы, профессор, ҚР "Дарын" мемлекеттік жастар сыйлығының лауреаты, «Құрмет» орденінің иегері Бауыржан Өміржанұлы Жақып «Абайдың Қасқа Бұлағы» атты поэзия кеші.
|[[Қазақтың халық музыка аспаптары мұражайы|Ықылас атындағы халық музыкалық аспаптар музейі]]
|25.11.2015
|-
|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің профессоры, тарих ғылымдарының докторы Кәрібаев Берекет Бақытжанұлы. Қазақ хандығының 550 жылдығына арналған «Бес ғасыр жырлайды» тарихи танымдық кеш.
|[[Қазақтың халық музыка аспаптары мұражайы|Ықылас атындағы халық музыкалық аспаптар музейі]]
|11.12.2015
|-
|Қазақстан Республикасының Тұңғыш президенті күніне рналған «Мәңгілік ел-мәңгілік сарын» атты дәстүрлі музыка концерті.
|[[Қазақтың халық музыка аспаптары мұражайы|Ықылас атындағы халық музыкалық аспаптар музейі]]
|04.12.2015
|-
|Абай Құнанбайұлына - 170 жылдығына арналған «Музей сахнасында Абай домбырасы!» атты әдеби-музыкалық кеш
|[[Қазақтың халық музыка аспаптары мұражайы|Ықылас атындағы халық музыкалық аспаптар музейі]]
|25.12.2015
|-
|«Бір күй бар тамырымда» атты концерт
|[[Қазақтың халық музыка аспаптары мұражайы|Ықылас атындағы халық музыкалық аспаптар музейі]]
|13.05.2015
|-
|«Kobyzbook» электронды оқу құралының (мобильді қосымша және веб сайт) тұсаукесері
|ҚР Тұңғыш Президенті-Елбасы Қорының концерт залы
|15.03.2017
|-
|С. Медеубекұлының 60 жасқа толуына орай шығармашылық кеші
|Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университеті
|03.11.2018
|}
== Марапат, сыйлықтары (халықтық, халықаралық) ==
{| class="wikitable"
|+
!Марапаттау, атақ, сыйлау атауы
!Орын
!Ел
!Жыл
|-
|Академик [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов|Ахмет Жұбанов]] атындағы жас және жеткіншек орындаушылар фестивалі
|лауреат – 2 орын
|[[Қазақстан|Казақстан]]
[[Алматы|Алматы қ.]]
|1999
|-
|[[Гүлнәфис Баязитова|Гүлнафис Баязитова]] атындағы І – қалалық конкурс фестивалі
|лауреат – 2 орын
|[[Қазақстан|Казақстан]]
[[Алматы|Алматы қ.]]
|2001
|-
|Жас орындаушылардың ХХIII Республикалық конкурсы
|лауреат - 3 орын
|[[Қазақстан|Казақстан]]
[[Астана|Астана қ.]]
|2002
|-
|Құрманғазы атындағы V Халықаралық халық аспаптарында
орындаушылар конкурсы
|лауреат - 3 орын
|[[Қазақстан|Казақстан]]
[[Астана|Астана қ.]]
|2003
|-
|VI Халықаралық «Шабыт» шығармашыл жастар фестивалі
|лауреат - 3 орын
|[[Қазақстан|Казақстан]]
[[Астана|Астана қ.]]
|2003
|-
|Республикалық конкурс
|2 орын
|[[Қазақстан|Казақстан]]
[[Астана|Астана қ.]]
|2004
|-
|«Асыл мұра» жобасы бойынша өткізілген Дәстүрлі музыка орындаушылардың
ІІ сайысы
|2 орын
|[[Қазақстан|Казақстан]]
[[Алматы|Алматы қ.]]
|2004
|-
|«Асыл мұра» жобасы бойынша өткізілген Дәстүрлі музыка орындаушылардың ІІІ сайысы
|1 орын
|[[Қазақстан|Казақстан]]
[[Алматы|Алматы қ.]]
|2005
|-
|VIII Халықаралық «Шабыт» шығармашыл жастар фестивалі
|лауреат - 1 орын
|[[Қазақстан|Казақстан]]
[[Астана|Астана қ.]]
|2005
|-
|«Мәңгілік сарын» дәстүрлі музыка фестивалінің «Нар қобыз» номинациясы
|1 орын
|[[Қазақстан|Казақстан]]
[[Алматы|Алматы қ.]]
|2007
|-
|[[Ықылас Дүкенұлы]] атындағы Халықаралық Қылқобызшылар конкурсы
|лауреат – 2 орын
|[[Қазақстан|Казақстан]]
[[Тараз]]
|2008
|-
|[[Қорқыт Ата|Қорқыт]] атындағы түркі тілдес мемлекеттердің дәстүрлі орындаушылық өнер фестивалі
|1 орын
|[[Қазақстан|Казақстан]]
[[Астана|Астана қ.]]
|2012
|-
|[[Ерден Сандыбайұлы|Ерден Сандыбайұл]]<nowiki/>а атындағы І Республикалық қобызшылар байқауы
|2 орын
|[[Қазақстан|Казақстан]]
[[Жезқазған]]
|2014
|-
|Тілеп Аспантайұлы атындағы ішекті-ыспалы аспаптарда орындаушылардың 2 Халықаралық байқауы
|Бас жүлде
|[[Қазақстан|Казақстан]]
[[Астана|Астана қ.]]
|2018
|}
== Сілтемелер ==
* http://kobyzbook.kz/Author {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200809141720/http://kobyzbook.kz/Author |date=2020-08-09 }}
* http://www.conservatoire.kz/kz/structure/faculties/Medeubek-kaz2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200719154220/http://www.conservatoire.kz/kz/structure/faculties/Medeubek-kaz2/ |date=2020-07-19 }}
* https://web.archive.org/web/20191211022230/https://100janaesim.ruh.kz/participants/2019/maksat-mederbek.html
sc7jgn91sx9l339bu30od3ygcvmzkrr
Нариман Мұратұлы Сұлтанбеков
0
639930
3693326
3689219
2026-11-08T09:57:33Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693326
wikitext
text/x-wiki
{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! -->
{{Музыкант|Толық аты=Нариман Султанбеков|Туған күні=18.06.1969|Туған жері=Семей қаласы, Қазақ ССР, КСРО|Мемлекет=Қазақстан Республикасы
КСРО|Мамандықтары=автор-орындаушы, тележүргізуші, шоумен, әртіс}}
'''Нариман Сұлтанбеков''' ( ''Нариман Мұратұлы Сұлтанбеков'', [[Қазақ тілі|Қаз.]] - ''Нариман Мұрат-Ұлы Сұлтанбеков'' ) [[1969 жыл]]ы [[18 маусым]]да [[Семей|Семей қаласы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], қазіргі Семей қаласы, Қазақстан [[Қазақстан|Республикасы]] ) - кеңестік, қазақ және орыс автор-орындаушы, авторлық ән жанры бойынша, [[Ленинград әскери округі]]нің әскер әндері байқауының лауреаты (1989), Алматыдағы Екінші Бүкілодақтық армия ән фестивалінің (1991) жеңімпазы, [[Самара]]дағы [[Валерий Грушин атындағы авторлық ән фестивалі]]нің финалисті (2004), тұрақты қонақ және мүшесі. «Ертіс меридиан» авторлық ән фестивалінің қазылар алқасының мүшесі (Қазақстан Республикасы, [[Павлодар облысы]], [[Баянауыл]] ауылы); Қазақстан Журналистер одағының мүшесі, 1996 жылы «Алтын Жұлдыз» Қазақстандық телевизиялық сыйлығының лауреаты, ең жақсы автор және жүргізуші; режиссёр, {{Актер|Казахстана}}, шоумен.
[[Сурет:Нариман Султанбеков.jpg|нобай|Нариман Султанбеков Михаил Боярскиймен бірге]]
== Шығармашылық өмірбаяны ==
1982-1986 жж - Семей облыстық «Ертіс» газетіндегі сынып жетекшісі Анна Рафаиловна Кехтер туралы жарияланымдар, мақалалар мен эссе;
1986 ж. - № 35 орта мектептің түлегі Семей; Семей педагогикалық институтының филология факультетіне түсуі;
1987-1989 жж - Кеңес Армиясы қатарында қызмет ету (ЛенВО);
1986, 1989-1991 жж - "Мицар" пионер лагерінің кеңесшісі және аға пионер жетекшісі (Семей облысы, Қаз. КСР);
1989 жыл - Ленинград әскери округінің әскери әндер байқауының лауреаты; көркем ән байқауының лауреаты Новосибирск, «Новосибирскке кел» әніне арналған диплом;
1991 жыл - Алматыдағы Бірінші Бүкілодақтық армия ән фестивалінің жеңімпазы (Қазақ КСР);
1993 жыл - көркем ән фестивалінің лауреаты Барнаул қ.;
1996 жыл - «СТР» телеарнасындағы «Атпен жүру» авторлық бағдарламасы (Семей қ.), сол жылы бағдарлама ең жақсы авторлық бағдарлама ретінде «Алтын Жұлдыз» Қазақстандық телевизиялық сыйлығына ие болды;
1996 жыл - «Атпен жүру» шығармашылық бірлестігінің директоры (Семей қ.);
1997 жыл - {{Журналист|Казахстан}} одағына қабылданды Қазақстан.
1998-2003 жж - «Ирбис» телеарнасындағы «Футбол клубы» телебағдарламасының жүргізушісі (Павлодар қ.), «Қазақстан - Павлодар» (қазіргі «Ертіс») телеарнасында «Көңілді таң» ертеңгіліктің жүргізушісі; бағдарламаның танымал қонақтарының бірі - [[Боярский, Михаил Сергеевич|Михаил Боярский]] ;
2003-2004 жж - « [[Орыс радиосы|Орыс Радиосы]] » және « [[Еуропа плюс|Еуропа Плюс]] » радиостанцияларының Павлодар филиалдарының директоры;
2004 жыл - Самарадағы Валерий Грушин атындағы авторлық әндер фестивалінің финалисті; бірінші альбомы «біздің есімізде ме ...»
2005 ж. - қазіргі уақытқа дейін - «Атпен жүру» шығармашылық бірлестігінің директоры (Астана / Астана, Қазақстан Республикасы);
2005-2008 жж - «Эра-ТВ» және «Turan-TV» телеарналарындағы «33 ләззат» бағдарламасының авторы және жүргізушісі (Астана, Қазақстан Республикасы);
2006-2009 жж - «Қазақстан» телерадиокомпаниясының жарнама қызметінің директоры (Астана, Қазақстан Республикасы);
2008 жыл - «Ля-минор» телеарнасындағы «Бізге келді ...» бағдарламасында әртіс-орындаушы ретінде тірі қойылым. (Мәскеу), жүргізуші - [[Свифт, Ксения|Ксения Стриж]] ;
2010 жыл - «Әртісті әркім ренжіте алады ...» екінші альбомы (тұсаукесер "Ля-минор" телеарнасында өтті), үшінші альбом «АльБомба»;
2013 жыл - «Тұран-ТВ» Қазақстандық телеарнасының атқарушы директоры (тақырып - балық аулау, аң аулау, туризм, саяхат);
2014 жыл - төртінші альбом, «Мен ешқашан қартаймаймын»;
2019 жыл - Испаниядағы орыс киносы фестивалінің құрметті қонағы «Sol Russian Film Festival». Қазақстаннан жалғыз өкіл (актер және автор-орындаушы ретінде).
2019 жыл - «Гнездо Глухаря» бард кафесінде жеке концерттері (Мәскеу) және дыбыстық кафеде «Лада» (Санкт-Петербург).
Қазіргі уақытта екі жаңа альбом шығарылуда - «Пусть дремлет страж» және «Дружище Васин, собирайся на рыбалку!»
Қазақтың түрлі телеарналарында жұмыс істей жүріп, көптеген танымал адамдармен бірге теледидарлық бағдарламалар түсірді;
Автор, орындаушы және жүргізуші ретінде ол [[Астана]] мен [[Алматы]]дағы көптеген жерлерде концерттер мен іс-шаралар өткізді. Үкімет мүшелері мен Қазақстан [[Қазақстан Республикасының Президенті|Республикасы Президентінің]] алдында бірнеше рет әндерін орындады. Нариман Сұлтанбеков - [[Мәскеу]]де жиі қонақ болды. [[Кушанашвили, Отар Шалвович|Отар Кушанашвилимен]] бірге ол «Метелица» ойын-сауық кешенінде [[Лепс, Григорий Викторович|Григорий Лепстің]] туған күнін атап өтті, [[Фердман, Семён Львович|Семен Фарада]], [[Вахтанг Кикабидзе]], Михаил Боярский, [[Митяев, Олег Григорьевич|Олег Митяев]], [[Бари Кәрімұлы Әлібасов|Бари Алибасов]], [[Кристовский, Владимир Евгеньевич|Владимир Кристовскиймен]] (« [[Ума2рма|UMA2RMAH]] » тобы) бірге әр түрлі іс-шараларға қатысушы және орындаушы болды. Максим Аксенов (« [[Лейтенант Шмидттің балалары]] » КВН командасы), [[Семён Сергеевич Слепаков|Семен Слепаков]], Таир Мамедов ( [[Комедия клубы|Комедиялық клуб]] ), [[Булдаков, Алексей Иванович|Алексей Булдаков]], [[Стругачев, Семен Михайлович|Семен Стругачев]] (« [[Ұлттық аң аулау ерекшеліктері|Ұлттық аңның ерекшеліктері]] »), [[Федорцов, Андрей Альбертұлы|Андрей Федорцов]] (« [[Сынған шамдар көшелері|Сынған көшелер]] »,« [[Сынған шамдар көшелері|Нарей]] »), [[Харатян, Дмитрий Вадимович|Дмитрий]] [[Сынған шамдар көшелері|Харатян]] [[Харатян, Дмитрий Вадимович|.]]
Үйленген, екі баласы бар. Қазіргі уақытта [[Испания]]да тұрады [[Валенсия]] қаласында.
== Сілтемелер ==
* http://solrussianfilmfestival.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200414094353/http://solrussianfilmfestival.com/ |date=2020-04-14 }}
* https://web.archive.org/web/20211206154310/https://gnezdogluharya.ru/concerts/new/-nariman-sultanbekov-22062019
* http://лады-клуб.рф/concerts/product/kosmicheskiye-dali {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210416081222/http://xn----7sbek5ace8d8c.xn--p1ai/concerts/product/kosmicheskiye-dali |date=2021-04-16 }}
[[Санат:Қазақстан әншілері]]
[[Санат:Семейде туғандар]]
9wy3qt7ywg6kz3js686vame4x9nba68
Мейір Жеңісұлы Бәйнеш
0
640064
3693104
3641533
2026-11-07T18:03:46Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693104
wikitext
text/x-wiki
{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! -->
'''Вокалдық конкурстардың марапаттары:'''
{{Музыкант|Толық аты=Мейір Жеңісұлы Бәйнеш|Туған күні=15 қазан 1985 (35 жас)|Туған жері=Талдықорған қ., Қазақ КСР, КСРО|Мемлекет=Қазақстан|Мамандығы=Опера әншісі|Дауыс түрі=Тенор|Ұжымы=ҚазМАОБТ "Astana Opera"}}
'''Мейір Жеңісұлы Бәйнеш''' ([[1985 жыл|1985]] [[15 қазан|жылы 15 қазан]] ; {{Туғанжері|Талдықорған}} , [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] ) - [[Қазақстан]]дық опера әншісі ( [[тенор]] ). [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері|Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері]] (2018).
== Өмірбаяны ==
Мейір Жеңісұлы Бәйнеш 1985 жылы 15 қазанда Талдықорған қаласында дүниеге келген .
[[2010 жыл|2010]] жылы [[Қазақ ұлттық консерваториясы|Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясын]] жеке әнтану мамандығы бойынша бітірді ( Қазақстанның халық әртісі, профессор,[[Ғафиз Қыдырұлы Есімов|Ғафиз Есімов]]-тың сыныбында оқыды).
[[Италия]]да тағылымдамадан өтті (Джеси, Болонья, [[Милан]] ). Ол [[Френи, Мирелла|М.Френи]] [[Брузон, Ренато|Р.]] [[Брузон, Ренато|Брузон]], П. Барбакчиниден шеберлік сабақтарын алды.
2004-2007 жж. - [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры|Абай атындағы опера және балет театрының]] стажер-солисті.
2007-2008 жылдары - Ақсарай музыкалық театрының әртісі.
2008 - 2014 жж. - [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры|Абай атындағы опера және балет театрының солисті]].
[[2014 жыл|2014]] жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін - « [[Астана Опера|Астана Опера» Қаз ГАТОБ]] операсының жетекші солисті.
«Астана Операның» әлемдік гастролі кезінде ол [[Карнеги Холл]] ( [[Нью-Йорк]], АҚШ), Sony Centre (Торонто, Канада), [[Бастилия операсы|Opéra Bastille]] (Париж, Франция), Стадсшувбург (Антверпен, Бельгия), De Doelen (Роттердам, Нидерланды) сияқты әйгілі орындарда өнер көрсетті.
Мейір Бәйнеш солист ретінде қатысқан Карл Дженкинстің «Шайн Астанаға» («Жарқыраған Астана») премьерасының салтанатты ашылуы Қазақстанның мәдени өміріндегі маңызды оқиға болды.
== Жетістіктері ==
=== '''Вокалдық конкурстардың марапаттары:''' ===
# [[2005 жыл|2005 ж.]] - XVI Республикалық жас әншілер байқауының I-ші дәрежелі сыйлығының лауреаты ( [[Шымкент]] )
# [[2007 жыл|2007]] - Халықаралық «Шабыт» шығармашыл жастар фестивалінің ІІІ-ші дәрежелі сыйлығының лауреаты ( [[Астана]] )
# [[2008 жыл|2008 ж.]] - Халықаралық Романсиада байқауының 1-ші дәрежелі сыйлығының лауреаты ( [[Мәскеу]] )
# [[2009 жыл|2009 ж.]] - Н. Тілендиев атындағы Халықаралық байқаудың Гран-приі жүлдегері. [[Тараз]] )
# [[2011 жыл|2011 ж.]] - Б.Төлегенова атындағы Халықаралық конкурстың III-ші дәрежелі сыйлығының лауреаты. ( [[Астана]] )
# [[2015 жыл|2015 ж.]] - [[Яхин, Рүстем Мұхаметтаевич|Рүстем Яхин]] атындағы IV Халықаралық камералық әншілер мен аккомпанистер байқауының II-ші дәрежелі сыйлығының лауреаты ( [[Қазан (қала)|Казань]] )
# [[2015 жыл|2015 ж.]] - «Үздік елім» [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Нұрғис Тілендиев]] атындағы IV фестиваль-байқаудың «Классикалық вокал» номинациясы бойынша Гран-при иегері ( [[Астана]] ).
== Репертуары ==
* Біржан ("Біржан - Сара" [[Мұқан Төлебаев|М.]] [[Мұқан Төлебаев|Төлебаева]] ) <ref>[https://www.zakon.kz/4913183-zhemchuzhina-kazahskoy-opery-birzhan.html Жемчужина казахской оперы «Биржан – Сара» М.Тулебаева возвращается на сцену «Астана Опера» Роль Биржана может воплотить не каждый певец, так как она очень сложная, большая, требующая мобилизации всех сил. Ее готовятся представить лауреаты многих международных конкурсов Меир Байнеш и Беимбет Танарыков.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190123010535/https://www.zakon.kz/4913183-zhemchuzhina-kazahskoy-opery-birzhan.html |date=2019-01-23 }}</ref>
* Төлеген («Қыз Жібек» [[Евгений Григорьевич Брусиловский|Э.]] [[Евгений Григорьевич Брусиловский|Брусиловский]] )
* Айдар («Абай» [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов|Ә.]] [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов|Жұбанова]] және [[Латиф Абдулхайұлы Хамиди|Л.]] [[Латиф Абдулхайұлы Хамиди|Хамиди]] )
* Альфред ("Травиата", [[Джузеппе Верди|Дж.]] [[Джузеппе Верди|Верди]] )
* Ленский («Евгений Онегин» [[Пётр Ильич Чайковский|П.]] [[Пётр Ильич Чайковский|Чайковский]] )
* Неморино («Махаббат сусыны» [[Донизетти, Гаэтано|Г.]] [[Донизетти, Гаэтано|Доницетти]] )
* Каварадосси ("Сағыныш" [[Джакомо Пуччини|Дж.]] [[Джакомо Пуччини|Пуччини]] )
* Рикардо ("Маскарад кеші", авторы [[Джузеппе Верди|Дж.]] [[Джузеппе Верди|Верди]] )
* Хабаршы («Аида» авторы [[Джузеппе Верди|Дж.]] [[Джузеппе Верди|Верди]] )
== Мемлекеттік марапаттар ==
* 2011 ж. - «Музыкалық өнер» номинациясы бойынша Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президенті - Елбасының (Ұлт көшбасшысы) сыйлықтар қорының лауреаты
* 2018 жыл - Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен оған қазақтың классикалық музыкасы мен операсындағы жетістіктері үшін « [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] » құрметті атағы берілді (Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері).<ref>[http://nomad.su/?a=3-201812190039 Указ Президента Республики Казахстан от 5 декабря 2018 года №798 О награждении государственными наградами Республики Казахстан]</ref><ref>{{Cite web|url=https://ru.egemen.kz/article/4560-gulshara-abdykalikova-vruchila-gosudarstvennye-nagrady|title=Гульшара Абдыкаликова вручила государственные награды Почетное звание «Қазақстанның еңбек сінірген қайраткері» получили ведущий солист оперной труппы НАО «Государственный театр оперы и балета «Астана Опера» Меир Байнеш и др.|accessdate=2019-01-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190123010823/https://ru.egemen.kz/article/4560-gulshara-abdykalikova-vruchila-gosudarstvennye-nagrady|archivedate=2019-01-23|deadlink=yes}}</ref><ref>[https://yenicag.ru/artisty-astana-opera-poluchili-poche/ Артисты «Астана Опера» получили почетные звания Почетное звание «Заслуженный деятель Казахстана» и знак из рук Государственного секретаря РК Гульшары Абдыкаликовой получил ведущий солист оперной труппы «Астана Опера» Меир Байнеш.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190719045628/https://yenicag.ru/artisty-astana-opera-poluchili-poche/ |date=2019-07-19 }}</ref><ref>[https://forbes.kz/process/kogo_nagradili_ordenami_v_2018_godu/ Кого наградили орденами в 2018 году журнал Форбес]</ref>
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
== Сілтемелер ==
* [http://astanaopera.kz/rukovodstvo-i-artisty/opernaya-truppa/vedushhie-solisty-tenor/meir-bajneshov/%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%82 Каз ГАТОБ «Астана Опера» Меир Байнеш Тенор операның жетекші солисті]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://presidentfoundation.kz/molodezh-programmy/laureaty-programm/ Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президенті - Елбасының жүлде қорының лауреаттары (Ұлт көшбасшысы)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200218174654/http://presidentfoundation.kz/molodezh-programmy/laureaty-programm/ |date=2020-02-18 }}
[[Санат:Тенорлар]]
[[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері]]
[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан опера әншілері]]
[[Санат:Алфавит бойынша әншілер]]
[[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]]
[[Санат:Талдықорғанда туғандар]]
[[Санат:1985 жылы туғандар]]
[[Санат:15 қазанда туғандар]]
al0vlws1xdpn2q375thicmjcaton8ck
Хирург
0
642773
3693352
3321683
2026-11-08T10:27:57Z
Asildaulet
186531
3693352
wikitext
text/x-wiki
[[Сурет:Cardiac surgery operating room.jpg|250px|нобай|оңға|Ота кезіндегі хирург]]
'''Хирург, Оташылық''' (грек. Χερί - қол + басқа грек. Ἔργον - жұмыс, әрекет) — аурулар мен жарақаттарды диагностикалау және хирургиялық емдеу әдістерінен білім алған маман дәрігер.
Ол - жоғары медициналық білімі бар, [[Операция (медицина)|операция]] жасау арқылы науқасты жарақаттың салдарларынан арылтады және оларды консервативті терапиямен емдей алмайтын көптеген патологияларды жояды.
Хирург өз жұмыс орнында радикалды, паллиативті және диагностикалық операциялар жасайды. Олар сонымен қатар шұғыл (науқастың жағдайы ауыр болған кезде және тез арада араласуды қажет етеді) және жоспарланған (алдын-ала дайындықтан кейін жүзеге асырылады). Хирургтер анестетиктермен, ассистенттермен (кіші әріптестермен) тығыз байланыста және медбике қызметкерлерінің жұмысын бақылайды.
[[Санат:Хирургтар]]
[[Санат:Медициналық мамандықтар]]
7fkmftng2focb2k9zr1k5l172ree5an
3693354
3693352
2026-11-08T10:28:05Z
Asildaulet
186531
3693354
wikitext
text/x-wiki
[[Сурет:Cardiac surgery operating room.jpg|250px|нобай|оңға|Ота кезіндегі хирург]]
'''Хирург, Оташы''' (грек. Χερί - қол + басқа грек. Ἔργον - жұмыс, әрекет) — аурулар мен жарақаттарды диагностикалау және хирургиялық емдеу әдістерінен білім алған маман дәрігер.
Ол - жоғары медициналық білімі бар, [[Операция (медицина)|операция]] жасау арқылы науқасты жарақаттың салдарларынан арылтады және оларды консервативті терапиямен емдей алмайтын көптеген патологияларды жояды.
Хирург өз жұмыс орнында радикалды, паллиативті және диагностикалық операциялар жасайды. Олар сонымен қатар шұғыл (науқастың жағдайы ауыр болған кезде және тез арада араласуды қажет етеді) және жоспарланған (алдын-ала дайындықтан кейін жүзеге асырылады). Хирургтер анестетиктермен, ассистенттермен (кіші әріптестермен) тығыз байланыста және медбике қызметкерлерінің жұмысын бақылайды.
[[Санат:Хирургтар]]
[[Санат:Медициналық мамандықтар]]
h91q3de46skmv3se5407ucmijhujjvi
3693363
3693354
2026-11-08T10:33:01Z
1nter pares
146705
[[Special:Contributions/Asildaulet|Asildaulet]] ([[User talk:Asildaulet|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды
2776530
wikitext
text/x-wiki
[[Сурет:Cardiac surgery operating room.jpg|250px|нобай|оңға|Ота кезіндегі хирург]]
'''Хирург''' (грек. Χερί - қол + басқа грек. Ἔργον - жұмыс, әрекет) — аурулар мен жарақаттарды диагностикалау және хирургиялық емдеу әдістерінен білім алған маман дәрігер.
Ол - жоғары медициналық білімі бар, [[Операция (медицина)|операция]] жасау арқылы науқасты жарақаттың салдарларынан арылтады және оларды консервативті терапиямен емдей алмайтын көптеген патологияларды жояды.
Хирург өз жұмыс орнында радикалды, паллиативті және диагностикалық операциялар жасайды. Олар сонымен қатар шұғыл (науқастың жағдайы ауыр болған кезде және тез арада араласуды қажет етеді) және жоспарланған (алдын-ала дайындықтан кейін жүзеге асырылады). Хирургтер анестетиктермен, ассистенттермен (кіші әріптестермен) тығыз байланыста және медбике қызметкерлерінің жұмысын бақылайды.
[[Санат:Хирургтар]]
[[Санат:Медициналық мамандықтар]]
seubw1e7z1i2d96awoqc7vfkl11glmy
Мектеп ваучері
0
643245
3693107
3641776
2026-11-07T18:08:29Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693107
wikitext
text/x-wiki
'''Мектеп ваучері''', '''білім беру ваучері''' деп те аталады – '''ваучерлер жүйесінде''' бұл оқушы не оның ата-анасы таңдаған мектептегі оқушыны мемлекеттік қаржыландыру туралы куәлік. Қаржыландыру әдетте белгілі бір жылға, семестрге немесе тоқсанға арналған. Кейбір елдерде, штаттарда немесе жергілікті юрисдикцияларда ваучерді үйде оқу шығыстардың орнын толтыру немесе өтеу үшін пайдалануға болады. Кейбір елдерде ваучерлер жеке мектептерде оқу үшін ғана бар.<ref>{{Cite web|url=http://www.lagrangenews.com/2017/02/02/if-appointed-betsy-devos-views-likely-to-affect-public-private-schools/|title=If appointed, Betsy DeVos' views likely to affect public, private schools {{!}} LaGrange Daily News|website=www.lagrangenews.com|access-date=2017-02-28}}</ref>
2017 жылғы мектеп ваучерлер туралы экономикалық әдебиетте шолу бойынша, "ваучерлерді кең негізде қабылдауды ұсыну үшін бүгінгі күні дәлелдер жеткіліксіз; алайда көптеген оң нәтижелер зерттеулердің жалғасуын растайды."<ref>{{Cite journal|last=Epple|first=Dennis|last2=Romano|first2=Richard E.|last3=Urquiola|first3=Miguel|title=School Vouchers: A Survey of the Economics Literature|journal=Journal of Economic Literature|volume=55|issue=2|pages=441–492|doi=10.1257/jel.20150679|year=2017|doi-access=free |issn=0022-0515}}</ref> 2006 жылғы америкалық экономикалық қауымдастық мүшелеріне жүргізілген сауалнама барысында экономисттердің үштен екісінен астамы ата-аналарға жеке-меншік немесе мемлекеттік мектептерде пайдалануға болатын білім ваучерлерін қолдады. Бұл қолдау төмен табысты отбасылар немесе үлгерімі нашар мектептер қолданылса, нәтиже артатынын көрсетті.<ref>{{Cite journal|last1=Whaples|first1=Robert|publisher=[[The Economists' Voice]]|volume=3|issue=9|pages=1–6|url=http://ew-econ.typepad.fr/articleAEAsurvey.pdf|title=Do Economists Agree on Anything? Yes!|date=2006|accessdate=January 6, 2016|doi=10.2202/1553-3832.1156}}</ref>
== Тарихы ==
Франция 1870–1871 жылдардағы [[Франк-прусс соғысы|Франко-Пруссиялық]] соғыста жеңілді және адамдар Францияның әскери білім беру жүйесінің төмендеуін айыптады. Осы жеңілістен кейін француз ассамблеясы студенттерге ең жақсы мектеп іздеуге мүмкіндік беру арқылы мектептерді жақсартатын діни ваучерді ұсынды. Бұл ұсыныс француздардың діни білім беруді [[субсидия]]лаудан бас тартуына байланысты ешқашан алға баспады. Бұл ұсыныс сәтсіз болғанына қарамастан, осы ваучер бүгінгі көптеген елдердегі ваучер үлгісінің прототипі болып табылады.<ref>Molnar, Alex. Vouchers, Class Size Reduction, and Student Achievement: Considering the Evidence. Bloomington: Phi Beta Kappa Educational Foundation, 2000.</ref>
Бүгінгі күні Құрама Штаттарда үздіксіз білім беру ваучерлерінің ең ескі бағдарламалары Вермонт<ref>{{Cite web|url=https://www.edchoice.org/school-choice/programs/vermont-town-tuitioning-program/|title=Vermont - Town Tuitioning Program|language=en-US|access-date=2016-08-03}}</ref> пен Мэндегі<ref>{{Cite web|url=https://www.edchoice.org/school-choice/programs/maine-town-tuitioning-program/|title=Maine - Town Tuitioning Program|language=en-US|access-date=2016-08-03}}</ref> 1869<ref name="Vermont">{{cite web|url=http://www.friedmanfoundation.org/friedman/schoolchoice/ShowProgramItem.do?id=32|title=Friedman Foundation - Vermont: Town Tuitioning Program}}</ref> және 1873<ref name="maine">{{cite web|url=http://www.friedmanfoundation.org/friedman/schoolchoice/ShowProgramItem.do?id=23|title=Friedman Foundation - Maine: Town Tuitioning Program}}</ref> жылдары басталған Білім беру Қалалық бағдарламалары болып табылады. Кейбір қалаларда бірде-бір жергілікті орта мектебі, не бастауыш мектебі жоқ болғандықтан, осы қалалардағы оқушылар басқа қалалардағы мемлекеттік мектептерге немесе діни емес жеке мектептерге бару үшін ваучер алуға құқылы. Мұндай жағдайларда "жіберуші" қалалар тікелей "қабылдаушы" мектептерде оқу ақысын төлейді."<ref name="Vermont" /><ref name="maine" /><ref>{{Cite web|url=http://www.ncsl.org/research/education/school-choice-vouchers.aspx|title=School Choice: Vouchers|last=Legislatures|first=National Conference of State|website=www.ncsl.org|language=en-US|access-date=2017-01-23}}</ref>
Нидерландыда білім беру жолдамалары жүйесі 1917 жылы енгізілген. Бүгінгі таңда оқушылардың 70%-дан астамы жеке меншік, бірақ мемлекет қаржыландыратын мектептерде оқиды, олар негізінен конфессиялар қатарына бөлінген.<ref name="RDV 1997">{{cite journal|journal=Economics of Education Review|volume=16|issue=3|date=June 1997|pages=329–335|doi=10.1016/S0272-7757(96)00078-7|title=School finance and school choice in the Netherlands|url=https://archive.org/details/sim_economics-of-education-review_1997-06_16_3/page/329|author=Jozef M. M. Ritzen, Jan van Dommelen and Frans J. De Vijlder}}</ref>
Милтон Фридман 1950-шы жылдары<ref>{{cite book|last=Friedman|first=Milton|editor-last=Solo|editor-first=Robert A.|title="The Role of Government in Education," as printed in the book Economics and the Public Interest|publisher=Rutgers University Press|year=1955|pages=123–144|url=http://la.utexas.edu/users/hcleaver/330T/350kPEEFriedmanRoleOfGovttable.pdf|access-date=February 14, 2017}}</ref> заманауи ваучерлерді жақтады. Ол бәсекелестік мектептерді дамытады, шығындарды азайтады және жоғары білім беру нәтижелерін көрсетеді деп айтатын. Фридманның ваучерлер туралы пайымдауы 1980 жылы он сериялы "Еркін таңдау"<ref>{{cite AV media|people=Milton Friedman|title="Free to Choose TV" (website where all ten episodes may be accessed via on-demand video streaming)|medium=Television|publisher=Public Broadcasting Service|year=1980|url=http://www.freetochoose.tv/broadcasts/ftc80.php}}</ref> телехикаясының эфирге шығуы және оған ілеспелі аттас кітаптың<ref>{{cite book|last=Friedman|first=Milton|last2=Friedman|first2=Rose|title=Free to Choose: A Personal Statement|url=https://archive.org/details/freetochoosepers00frie|url-access=registration|publisher=Harcourt Brace & Company|edition=1990|year=1980|isbn=978-0156334600}}</ref> (оның әйелі Роза Фридманмен бірге жазған) шығаруымен қосымша назар аударылды. Телехикаяның 6 серияның<ref>{{cite AV media|people=Milton Friedman|title="Free to Choose," Episode 6, "What's Wrong with Our Schools?"|medium=Television|publisher=Public Broadcasting Service|year=1980|url=http://www.freetochoose.tv/program.php?id=ftc1980_6&series=ftc80}}</ref> және кітаптың 6 тараудың атауы: "Біздің мектептердің қиыншылығы неде?". Фридманның айтуы бойынша ата-аналар мен оқушыларға өз мектептерін таңдау үшін ваучерлерді қолдану – таңдау еркіндігін кеңейтеді және жақсы білімді оқушылардың санын көбейтеді.
1960-шы жылдары кейбір Оңтүстік Штаттарда мектеп ваучерлері сегрегацияны мәңгі қалдыру тәсілі ретінде қолданылды. Бірнеше жағдайда мемлекеттік мектептер толығымен жабылды, ал ата-аналарға ваучерлер берілді. Содан кейін оқу гранты деп аталатын ваучерлер көп жағдайда жаңа, жеке сегрегацияланған мектептерде, яғни [[Сегрегация академиясы|сегрегациялық академияларда]] белгілі болды.<ref>{{cite web|last=Vergakis|first=Brock|url=http://deseretnews.com/dn/view/0,1249,660226540,00.html|title=Deseret Morning News - Do vouchers equal segregation?|publisher=Deseretnews.com|date=June 4, 2007|accessdate=August 11, 2011}}</ref>
Бүгінгі таңда барлық заманауи ваучерлік бағдарламалар нәсілдік дискриминацияға тыйым салады.{{Citation needed|date=November 2017}}
== Анықтамалар ==
Әр түрлі мектептер арасында маңызды айырмашылықтар бар:
* [[Мемлекеттік мектептер]] ашық жұмыс жасайды және салықтар есебінен қаржыландырылады.
* [[Жеке мектептер]] жеке жұмыс істейді және оқу немесе қайырымдылық қорынан арқылы қаржыландырылады.
* Мектеп ваучерлері - кез келген мектепте оқу үшін ата-аналарға тікелей берілетін субсидиялар.
* [[Чартерлік мектептер]]ді мемлекет қаржыландырады<ref>{{cite web|url=http://www.uscharterschools.org|title=US Charter Schools Home|publisher=Uscharterschools.org|date=|accessdate=August 11, 2011}}</ref><ref name="What is a Charter School">{{cite web|url=http://www.publicschoolreview.com/articles/3|title=What is a Charter School?|publisher=Public School Review|date=December 4, 2007|accessdate=August 11, 2011}}</ref><ref name="ISR">{{cite journal|first=Sarah|last=Knopp|year=2008|title=Charter schools and the attack on public education|journal=International Socialist Review|issue=62|url=http://www.isreview.org/issues/62/feat-charterschools.shtml|accessdate=January 28, 2011}}</ref>
* Ашық қабылдау – бұл ата-аналарға баланың қай мемлекетік мектепке баратынын таңдауға мүмкіндік беру процесі (егер мектепте оқушылар саны максималды сыйымдылығына жетпеген жағдайда). Бұл кейде ваучерлермен мектеп таңдаудың марапаттауымен шатастырылады.
* Білім беруге салықтық кредит, оқуға салықтық кредит немесе салықтық кредит стипендиясы.<ref name="NeoVouchers">Kevin G. Welner, ''NeoVouchers: The Emergence of Tuition Tax Credits for Private Schooling'' Rowman & Littlefield (September 29, 2008), hardcover, 194 pages, {{ISBN|0742540790}} {{ISBN|978-0742540798}}; trade paperback, Rowman & Littlefield (September 29, 2008), {{ISBN|0742540804}} {{ISBN|978-0742540804}}</ref> Білім беруге салықтық жеңілдіктердің екі түрі бар: жеке пайдалану және қайырымдылық. Жеке пайдалануға арналған салық жеңілдіктері – бұл жеке салық төлеушілерге өздерінің балаларының атынан жүзеге асырылатын білім беруге арналған шығыстарға берілетін салық жеңілдіктері. Қайырымдылыққа салық жеңілдіктері – бұл жеке мектеп стипендияларын беретін коммерциялық емес ұйымдарға қаражат беретін жеке салық төлеушілерге немесе кәсіпорындарға берілетін салық жеңілдіктері.<ref name="NYTBD">{{cite news|title=Public Money Finds Back Door to Private Schools|url=https://www.nytimes.com/2012/05/22/education/scholarship-funds-meant-for-needy-benefit-private-schools.html|accessdate=May 22, 2012|newspaper=The New York Times|date=May 21, 2012|author=Stephanie Saul}}</ref>
* Білім берудің жинақ шоттары<ref>{{Cite web|url=https://www.edchoice.org/school-choice/types-of-school-choice/education-savings-account/|title=What is an Education Savings Account? - EdChoice|language=en-US|access-date=2016-08-03}}</ref> ата-аналарға көп мәрте пайдаланылатын жинақ шоттарына мемлекеттік қаражат депозитін алуға мүмкіндік береді. Дебеттік карта арқылы отбасыларға жиі бөлінетін бұл қаражат жеке мектептерде оқу шығындарын, онлайн-оқыту бағдарламаларын, жеке репетиторлық қызметтерді, қоғамдық колледждерге арналған шығыстарды, жоғары білім беруге арналған шығыстарды және басқа да бекітілген жеке оқу қызметтері мен материалдарды жаба алады.
== Экономика ==
=== Аялық ақпарат ===
Адами капиталды жинақтау құралы ретінде білім беру көбінесе қоғамның дамуы мен ілгерілеуі үшін өте маңызды, сондықтан үкіметтің халық ағарту ісіне үнемі араласып жетілдіру қажет.<ref>{{cite journal|last1=Freire-Seren|first1=Maria Jesus|year=2001|title=Human Capital Accumulation and Economic Growth|url=|journal=Investigaciones Economicas|volume=25|issue=3|pages=585–602}}</ref> Сонымен қатар, білім беру қоғамның негізгі нормаларына негізделген құндылықтардың тарту құралы болып табылады. Білім қылмыстың азаюына, азаматтардың ақпараттандырылуы және "көршілік эффектісі" деп аталатын экономикалық дамуына үлкен үлес қосады.<ref>McMahon, Walter. "Externalities in Education." ''Bureau of Economic and Business Research'' Working Paper, no. 877 (1982):1-7.</ref>
Экономикалық теория тұрғысынан алғанда, отбасылар білім алуға және жеке тұтынуға қанша жұмсайтындығын анықтайтын тұтыну нұсқаларының жиынтығына тап болады. Тұтыну пакеттерінің кез келген саны бюджеттік шектеуге сәйкес келгенше қол жетімді. Білім беру мен жеке тұтынудың кез-келген нұсқалары бюджеттік шектеулерден аспауы керек дегенді білдіреді. Ерекшелік қисықтары бір жақсының екіншісіне қарағанда артықшылықтарын білдіреді.<ref name="Gruber, Jonathan 2015">Gruber, Jonathan.''Public Finance and Public Policy, 5th edition''. London: Worth Publishers, 2015.</ref>
[[Сурет:Education_Consumption_Choices.png|оңға|нобай|220x220 нүкте|Білім тұтынуды таңдау]]
Мемлекеттің білімге араласуы әдетте екі формада болады. Бірінші формасы – чартерлік мектептерді, арнаулы мектептерді немесе коммерциялық мектептерді құру және бәсекелестіктің артуы. Екінші тәсіл жеке бағытталуы мүмкін, мысалы, колледжге немесе мектепке бару үшін жеке тұлғаларға субсидиялар немесе кредиттер беру.<ref name="Gruber, Jonathan 2015"/>
[[Сурет:Voucher_Consumption_Bundles_2.png|оңға|нобай|220x220 нүкте|Ваучерлермен отбасылық тұтыну пакеттері]]
Ваучерлер әдетте екі экономикалық себепке байланысты белгіленеді.<ref name="Gruber, Jonathan 2015"/> Бірінші себеп - [[Тұтыну теориясы|тұтынушының таңдауы]]. Отбасы баласының мектепке баратын жерін таңдай алады және білім берушінің таңдауы бойынша ең жақын мектепті таңдай алады.
Ваучерлерді ұсынудың екінші себебі - мектептер арасындағы нарықтық бәсекелестікті арттыру. Ваучерлер мектептер үшін шығындарды төмендетіп, тұтынушылар, отбасылар үшін білім сапасын жоғарылату арқылы мектептерді бәсекеге қабілетті етеді.
Мектеп ваучерлерінің бағдарламалары енгізілгенде нәтижелер бірдей емес болды, кейбір бағдарламалар мектеп ваучерлерінің жоғары артықшылықтарын, ал кейбіреулері зиянды салдарларды көрсетті.
=== Әсерлер ===
==== Жағымды әсерлер ====
Америка Құрама Штаттарында ваучерлер әдетте мемлекеттік доллармен қаржыландырылады, ал басқа елдерде үкіметтің әр түрлі құралдары арқылы жүзеге асырылады. Америка Құрама Штаттарындағы мектептер өздерінің федералдық және жергілікті қаржыландырылуын сақтайтынын атап өту маңызды. Тек мемлекеттік қаржыландыру есепке алу мөлшеріне байланысты.<ref name="edchoice.org">{{cite web|url=https://www.edchoice.org/blog/how-to-accurately-calculate-the-fiscal-impact-of-school-voucher-programs/|last=Leuken|first=Martin|title=How to Accurately Calculate the Fiscal Impact of School Voucher Programs|publisher=EdChoice|date=September 27, 2016|access-date=April 28, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170223160954/https://www.edchoice.org/blog/how-to-accurately-calculate-the-fiscal-impact-of-school-voucher-programs/|archive-date=February 23, 2017|url-status=dead}}</ref> Оқушылардың үлгерімін жақсартудың бір бөлігі мұғалім мен мектептің жұмысын жақсартуды қамтиды. Теориялық тұрғыдан алғанда, көптеген ваучерлер мектептерге ата-аналарға көбірек таңдау жасауға мүмкіндік беретін жеке мектептердің пайда болуына түрткі болар еді. Бұл бәсекелестіктің артуы жеке және мемлекеттік мектептер үшін, ваучерлік қаражат үшін бәсекелес болатын, оқытудың жоғары сапасын және шығындардың төмендігін қамтамасыз етеді. Шынында да, мектеп жолдамалары мектеп жүйесінде шығындарды үнемдеуге әкелетіндігі туралы дәлелдер бар. [[Индиана]] штатындағы мектептерге арналған ваучерлік жүйенің қаржылық талдауы штат үкіметі үшін бір оқушыға жыл сайынғы үнемділікті көрсетті.<ref name="edchoice.org"/>
Ваучерлік мектептердің жақтастары мектеп ваучерлерінің арқасында оқушылар мен отбасылар үшін көптеген жеңілдіктер бар деп мәлімдейді. Мектеп ваучерлерін пайдалану тест нәтижелерінің ұлғаюына және оқушылар үшін орта мектепті аяқтаудың неғұрлым жоғары көрсеткіштеріне әкеп соғатынын куәландыратын деректер бар. Колумбияда жүргізілген зерттеу, ваучерлік бағдарламалардың болуы баланың 8-сыныпты аяқтау ықтималдығының 10 пайыздық пунктіне ұлғайғанын және стандартталған тестілер бойынша үлгерімнің стандартты ауытқуының 0,2-ге артқанын көрсетті.<ref name="Angrist 2002">{{cite journal|last=Angrist|display-authors=1|doi=10.1257/000282802762024629|pages=1535–1558|year=2002|issue=5|volume=92|journal=[[American Economic Review]]|title=Vouchers for Private Schooling in Colombia: Evidence from a Randomized Natural Experiment|url=https://archive.org/details/sim_american-economic-review_2002-12_92_5/page/1535|last5=Kremer|first=Joshua|first5=Michael|last4=King|first4=Elizabeth|last3=Bloom|first3=Erik|last2=Bettinger|first2=Eric|citeseerx=10.1.1.160.1325}}</ref> Сонымен қатар, деректер бойынша афроамерикандықтар ваучерлік бағдарламалар бойынша колледжге қабылдаудың жоғары деңгейін көрсетті.<ref>Chingos, Matthew and Paul Peterson. "The Effects of School Vouchers on College Enrollment: Experimental Evidence from New York City." Brookings Institution, Brown Center on Education Policy, August 2012, http://paulepeterson.org/sites/default/files/Impacts_of_School_Vouchers_FINAL.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210301160705/http://www.paulepeterson.org/sites/default/files/Impacts_of_School_Vouchers_FINAL.pdf |date=2021-03-01 }}.</ref> Афроамерикандық студенттер үшін бұл жетістіктер басқа нәсілдік және этникалық топтар үшін жоқ екенін атап өту маңызды.<ref>{{cite journal|last1=McEwan|first1=Patrick J|year=2004|title=The Potential Impact of Vouchers|url=https://archive.org/details/sim_pje-peabody-journal-of-education_2004_79_3/page/57|journal=Peabody Journal of Education|volume=79|issue=3|pages=57–80|doi=10.1207/s15327930pje7903_4}}</ref>
Зерттеулер ваучер жүйесінің кеңістік тұрғыдан артықшылықтарын да көрсетті.<ref>Greene, Jay and Marcus Winters. "When School's Compete: The Effects of Vouchers on Florida Public School Achievement." Manhattan Institute for Policy Research, no 2 (2003), 1-16.</ref> [[Каролина Хоксби]] жүргізген қосымша зерттеулер ваучерлік жүйелер болған жағдайда, мемлекеттік және жеке мектептер тест баллдары көбейгенін көрсетті.<ref>[https://www.educationnext.org/rising-tide/ Hoxby, Caroline. "Rising Tide." Education Next 1, no. 4 (2001)]</ref>
==== Жағымсыз әсерлер ====
Ваучерлік бағдарламалардың оң әсерін көрсететін кейбір зерттеулер бар болса да, мектеп ваучерлерінің тиімсіздігін көрсететін зерттеулер бар. Соңғы бірнеше рет жүргізілген зерттеулер бойынша, ваучер жүйесіндегі мектеп аудандарында мемлекеттік мектепке баратын оқушылар ваучермен жеке мектепке қарағанда, жеке мектеп құрдастарынан озып кетуге бейім.<ref>"Voucher Research Brief." Public Policy Forum 102, no. 1(2014): 1-10.</ref>
Жалпы нәтижелердің жоқтығымен қатар, мектеп ваучерлерінің сыншылары талондар сегрегацияға алып келеді дейді. Эмпирикалық зерттеулер мектеп ваучерлерінің нәсілдік немесе кірісті бөлуге әкелетіні туралы кейбір дәлелдер бар екенін көрсетеді.<ref>{{cite journal|last=Brunner|first=Eric J.|first2=Jennifer|last2=Imazeki|first3=Stephen L.|last3=Ross|display-authors=1|title=Universal Vouchers and Racial and Ethnic Segregation|journal=[[Review of Economics and Statistics]]|volume=92|issue=4|year=2010|pages=912–927|doi=10.1162/REST_a_00037}}</ref> Алайда, бұл тақырыптағы зерттеулер нәтижесіз. Белгілі бір жағдайларда кірістер мен нәсілдік сегрегация мектептік таңдауды ұлғайту арқылы жанама түрде төмендетілуі мүмкін екенін көрсететін нақты зерттеулер бар.<ref>{{cite journal|last=Nechyba|first=Thomas|title=School Finance, spatial income segregation, and the nature of communities|journal=Journal of Urban Economics|volume=54|issue=1|year=2003|pages=61–88|doi=10.1016/S0094-1190(03)00041-X|citeseerx=10.1.1.197.8436}}</ref>
Сонымен қатар, мектептерге жолдамаларды үкімет қаржыландыратын болғандықтан, мемлекеттік мектептер үшін қаражаттың қысқаруы мүмкін. Жеке меншікті мектептерге жолдамалар мемлекеттік бюджетке екі арна арқылы әсер етеді: ваучерлерге қосымша тікелей шығындар және оқушылардың санын азайту арқылы мемлекеттік мектептердің қаражатын үнемдеу.<ref name=":4">{{Cite web|url=https://www.jec.senate.gov/public/index.cfm/republicans/2017/12/the-fiscal-effect-of-private-school-vouchers|title=The Fiscal Effect of Private-School Vouchers - Analysis - United States Joint Economic Committee|last=Committee|first=United States Joint Economic|website=www.jec.senate.gov|language=en|access-date=2018-04-25}}</ref> Ваучерлік бағдарламалар үкіметтің бюджетінен төленеді, ол мектептің бюджетінен алынады. Бұл жалпы білім беретін мектеп жүйесіне әсер етуі мүмкін. Мектептер ағарту ісіне аз шығындарды пайдалануды береді.<ref name=":4" />
Абдулкадироглу және т.б. жүргізген 2018 жылғы зерттеу бойынша жеке мектептер ваучерлерін лотереяда ұтып алған (Луизиана стипендиялық бағдарламасы) студенттер ваучерлерді ұтып алмаған студенттерге қарағанда нашар оқу нәтижелеріне ие болды: "ЛСБ-ға қатысу математика бойынша ұпайларды стандартты аутқуы 0,4-ке азайтады, сондай-ақ оқу, ғылым және Әлеуметтік зерттеулердегі жетістіктерді төмендетеді. Бұл салдар бағдарламаға сапасыз жеке мектептерді енгізумен ішінара байланысты болуы мүмкін."<ref>{{Cite journal|last=Abdulkadiroğlu|first=Atila|last2=Pathak|first2=Parag A.|last3=Walters|first3=Christopher R.|date=2018|title=Free to Choose: Can School Choice Reduce Student Achievement?|journal=American Economic Journal: Applied Economics|volume=10|issue=1|pages=175–206|doi=10.1257/app.20160634|doi-access=free}}</ref>
== Өзгерістер ==
=== Колумбия ===
Орта біліммен қамтуды кеңейту бағдарламасы (ОБҚКБ) ваучері [[Колумбия]] үкіметімен 1991 жылдың аяғында құрылды. Бағдарлама әлеуметтік жағдайы төмен ауданда тұратын студенттерге көмектесуге бағытталған. 1991-1997 жылдар аралығында бағдарлама бойынша төменгі деңгейлі [[орта мектеп]] оқушыларына 125000 ваучерлер берілді. Бұл ваучерлер 1998 жылы шамамен 190 АҚШ долларын құраған, ал жеке меншік мектептерге баратын ваучерлері бар оқушылар үшін оқу ақысы және басқа айлық шығындар 1998 жылы орта есеппен 340 АҚШ долларын құрағанын көрсетеді, сондықтан ваучер алушылардың көпшілігі ваучерді жеке қаражатпен толықтырды.<ref name=":2">{{Cite journal|last=Angrist|first=Joshua|last2=Bettinger|first2=Eric|last3=Kremer|first3=Michael|title=Long-Term Consequences of Secondary School Vouchers: Evidence from Administrative Records in Colombia|url=https://archive.org/details/sim_american-economic-review_2006-06_96_3/page/847|journal=[[American Economic Review]]|year=2006|volume=96|issue=3|pages=847–862|doi=10.1257/aer.96.3.847}}</ref>
[[Сурет:School_Voucher_Diagram.svg|оңға|нобай|220x220 нүкте|Мектеп ваучерінің қолданысын арттыру суреті]]
Бағдарламаға қатысатын студенттер лотерея арқылы таңдалды. Оқушылар қанағаттанарлық академиялық жетістіктерге жеткен жағдайда ваучерлерді жыл сайын жаңартып отыруға болады. Сонымен қатар, бағдарлама оқушыларды білімге ыңталандыру оқу мүмкіндіктерін кеңейту сияқты опциялар қарастырылған.<ref name=":2" /> Эмпирикалық дәлелдер бағдарламаның сәтті болғанын көрсетті. Джошуа Ангрист айтуы бойынша, бағдарлама 3 жыл ішінде лотерея ұтып алғандар мектепті жақсы нәтежемен аяқтауы 15% жоғары болды.<ref name="Angrist 2002" /> Зерттеу сонымен қатар ваучердің эффектісі көбінесе қыздарға қарағанда ұлдарға, әсіресе математика сабақтарында, әсер еткенін көрсетті.<ref name=":2" /> Бағдарламаның мектептен шығару көрсеткішіне айтарлықтай әсер етпегенін ескерген жөн. Ангрист лотерея жеңімпаздары стандартталған тестілерде 2 стандартты ауытқудан жоғары балл жинады деп хабарлайды. Ваучер бағдарламасының әлеуметтік әсерлер де бар. Лотерея жеңімпаздары лотереяға қатыспағандарға қарағанда, орташа есеппен аз жұмыс жасады. Ангрист бұл жағдай жас өспірімдердің үйлену немесе бірге тұру ықтималдығының төмендеуімен байланысты болғанын айтады.<ref name="Angrist 2002" /> Жалпы, мектептегі ваучер бағдарламасының артықшылықтары шығындардан асып түсті.
=== Чили ===
1981 жылы [[Чили]] бастауыш және орта мектеп оқушыларына арналған жалпы мектеп ваучерлер жүйесі енгізді. Нәтижесінде нарыққа 1000-нан астам жеке меншік мектептер кірді, ал 1998 жылға қарай жеке қабылдау 20-40% -ға, кейбір қалалық жерлерде 50% -дан асып түсті.<ref name=":3">{{Cite journal|last=Hsieh|first=Chang-Tai|last2=Urquiola|first2=Miguel|title=The effects of generalized school choice on achievement and stratification: Evidence from Chile's voucher program|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-public-economics_2006-09_90_8-9/page/1477|journal=[[Journal of Public Economics]]|volume=90|issue=8–9|year=2006|pages=1477–1503|doi=10.1016/j.jpubeco.2005.11.002}}</ref> 1981-1988 жылдар аралығында қалалық жерлерде жеке меншік мектепке бару көрсеткіші ауылдық жерлердегі жеке меншік мектепке бару көрсеткішіне қарағанда 11% -ға өсті.<ref name=":3" /> Бұл өзгеріс мемлекеттік мектеп әкімшілігінің [[орталық үкімет]]тен жергілікті муниципалитеттерге өзгеру кезеңіне сәйкес келді. Ваучердің қаржылық құны отбасының табысына байланысты болмады. Бағдарлама бойынша жеке ваучерлік мектептер оқушыларды таңдаулы қабылдаған болатын. Ал [[мемлекеттік мектептер]] кез-келген қызығушылық білдірген оқушыны қабылдауға және тіркеуге мәжбүр болды. ХХІ ғасырдың басында халықаралық тестілеудің нәтижелері бойынша Чилидегі оқушылардың үлгерімі басқа елдердегі оқушылармен салыстырғанда төмен болды. Бұл теңсіздік Чили үкіметінің 2008 жылы білім беру саласындағы реформаларды, соның ішінде мектеп ваучерлер жүйесіндегі үлкен өзгерістерді қабылдауға алып келді.<ref name=":1">{{Cite journal|last=Murnane|first=Richard J.|last2=Waldman|first2=Marcus R.|last3=Willett|first3=John B.|last4=Bos|first4=Maria Soledad|last5=Vegas|first5=Emiliana|date=June 2017|title=The Consequences of Educational Voucher Reform in Chile|journal=NBER Working Paper No. 23550|doi=10.3386/w23550|doi-access=free}}</ref>
Чили үкіметі 2008 жылдың қаңтарында мектептің субсидиялау туралы заңын қабылдады. Заңның бұл бөлігі білім беру ваучер жүйесін [[Кристофер Йенкс]]тің қолдауымен реттелетін өтемақы моделіне ұқсас етеді. МСЗ жағдайында отбасылық кірістерді есепке алу үшін ваучер жүйесі өзгертілді. Отбасылық кірісі төмен Чили тұрғындарының 40% -н құрайтын отбасыларындағы оқушыларға, яғни «басым оқушыларға» ваучер ұсынылды, бұл 60% кірісі жоғары студенттердің отбасыларына берілгеннен 50%-ға артық.<ref name=":1" /> Бірінші дәрежелі оқушылар саны көп мектептер бір оқушыға шаққандағы жеңілдіктер алуға құқылы болды, оның мөлшері басым оқушылардың үлесіне байланысты болды. МСЗ басталған кезде бұл бағдарлама төртінші сыныпқа дейін болды, ал келесі жылы қосымша оқу жылы қосылды. 2008 жылы барлық дерлік мемлекеттік мектептер МСЗ-на қатысуды таңдады, сондай-ақ жеке-меншік субсидияланған бастауыш мектептердің үштен екісі де қосылды.<ref name=":1" />
Бағдарламаға үш маңызды талап қойылды. Бірінші талап бойынша қатысушы мектептер басым оқушылардан төлем ақы алмайды, алайда ваучер жүйесіндегі жеке меншік мектептер басым емес студенттерден төлем ақы ала алады. Екінші талап бойынша мектептер оқушыларды академиялық қабілеттеріне қарай таңдамайтынына, академиялық себептермен оқудан шығармайтынына кепілдік берді. Үшінші талап, мектептер өзін-өзі есеп беру жүйесіне жаздыруы керек болды, бұл мектептердің қаржылық ресурстар мен оқушылардың тестілеу нәтижелері үшін жауап беретіндігін қамтамасыз етті.<ref name=":1" />
=== Еуропа ===
Еуропаның көптеген елдерінде барлық бастауыш және орта мектептер үшін білім толықтай субсидияланған. Кейбір елдерде (мысалы, [[Бельгия]] немесе [[Франция]]да), ата-аналар баласының қай мектепке баратынын таңдауға ерікті.
=== Ирландия ===
[[Ирландия|Ирландия Республикасындағы]] мектептердің көпшілігі епархия патронатының қол астында құрылған, күрделі шығындармен, мұғалімдердің жалақысымен және әр мектеп басшысына төленетін мемлекеттік приходтық мектептер болып табылады.<ref>{{cite web|url=http://www.education.ie/home/home.jsp?maincat=&pcategory=17216&ecategory=20658§ionpage=12251&language=EN&link=link001&page=1&doc=18626|title=Irish Government Department of Education website|publisher=Education.ie|date=|accessdate=August 11, 2011}}</ref> Бұлар мектепке оның оқушыларынан ақы төлеуді талап ететін, қажет етпейтініне қарамастан төленеді. (Ақылы мектептердің саны аз болғанымен, қарсыластар бұл әділетсіз артықшылық береді деп мемлекеттік көмекке қатысты көптеген сын-пікірлер айтуда).
Соңғы уақытта ата-аналар құрған көп конфессиялы мектептер құрылуда, олар акционерлік капиталы жоқ шектеулі серіктестіктер ретінде ұйымдастырылған. Ата-аналар мен оқушылар мектепті таңдау құқығына ие. Егер мектеп оқушыларды өзіне тарта алмаса, ол бір адам басына төленетін ақыны жоғалтады және уақыт өте келе оқытушылық қызметінен айырылады - ал мұғалімдер оқушыларды өзіне тарта алатын басқа мектептерге ауысады. Бұл жүйе ирландиялық балалардың көпшілігі үшін өте сәтті нәтижелерге қол жеткізді деп саналады.<ref>{{cite web|url=http://www.oecd.org/dataoecd/35/44/38574871.pdf|title=Microsoft Word - Irish report 02_04_07.doc|date=|accessdate=August 11, 2011}}</ref>
1995–97 жж. «Радуга» коалициясы (оның құрамына оң және сол жақтар кіреді) бастауыш деңгейінде ақысыз үшінші деңгейдегі білім беруді енгізді. Соңғы даму жолдарын сынға алушылар ол университетте оқитын экономикалық жағдайы нашар студенттер санын көбейтпеді деп айыптайды. Алайда, зерттеулер көрсеткендей, оқу ақысын үшінші деңгейден алып тастау жалпы студенттердің және әлеуметтік-экономикалық жағдайы төмен студенттердің санын көбейтті. Бұл төлемдер енгізілгеннен кейін келушілер санының азаюы туралы ақпарат Ұлыбритания ақпараттарына сәйкес келді. Алайда, экономикалық дағдарыс кезеңінен бастап, үшінші деңгейдегі алымдарды қайта енгізуге қатысты көптеген әңгімелер мен пікірталастар болды.
=== Швеция ===
[[Швеция]]да 1992 жылы бастауыш және орта мектеп деңгейінде мектеп ваучерлер жүйесі енгізілді, бұл жалпыға ортақ және жеке-меншік мектептерде еркін таңдау жасауға мүмкіндік береді («ақысыз мектептер»). Ваучер жергілікті [[муниципалитет]]тің (коммунаның) қаражаты есебінен мектепке тек оның оқушылар санына байланысты төленеді. Мемлекеттік мектептер де, тегін мектептер де бірдей қаржыландырылады. Тегін мектептерді коммерциялық емес топтар және коммерциялық компаниялар басқара алады. Бірақ төлем ақысын ала алмайды және оқушыларды қабылдағанда өтініштердің түсуіне байланысты кезек бойынша ғана таңдай алады.<ref>{{cite journal|title=The Choice Revolution: Privatization of Swedish Welfare Services in the 1990s|url=https://archive.org/details/social-policy-and-administration_2004-04_38_2/page/139|first=Paula|last=Blomqvist|journal=Social Policy & Administration|volume=38|issue=2|pages=139–155|date=April 2004|doi=10.1111/j.1467-9515.2004.00382.x}}</ref> 2008 жылы швед оқушыларының 10% -дан астамы тегін мектептерге қабылданды және олардың саны қарқынды өсуде, сол себепті елді бұл модельдің пионері деп санайды.<ref name="swedishmodeleconomist">{{cite news|url=http://www.economist.com/business/displaystory.cfm?story_id=11535645|title=Making money from schools: The Swedish model|newspaper=The Economist|date=June 12, 2008}}</ref><ref>{{cite magazine|magazine=The Spectator|year=2008|url=http://www.spectator.co.uk/the-magazine/features/526631/made-in-sweden-the-new-tory-education-revolution.thtml|title=Made in Sweden: the new Tory education revolution|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090627082940/http://www.spectator.co.uk/the-magazine/features/526631/made-in-sweden-the-new-tory-education-revolution.thtml|archivedate=June 27, 2009|df=mdy-all}}</ref><ref>{{cite news|publisher=BBC|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/education/3717744.stm|title=Swedish parents enjoy school choice|location=London|date=October 5, 2004|accessdate=May 23, 2010|first=Mike|last=Baker}}</ref><ref>{{cite news|newspaper=Washington Times|year=2008|url=http://www.washingtontimes.com/news/2008/aug/11/embracing-private-schools/|title=Embracing private schools: Sweden lets companies use taxes for cost-efficient alternatives}}</ref><ref>{{cite news|newspaper=The Telegraph|url=https://www.telegraph.co.uk/news/1435386/How-choice-has-transformed-education-in-Sweden.html|title=How choice has transformed education in Sweden|location=London|first=Johnny|last=Munkhammar|date=May 25, 2007|accessdate=May 23, 2010}}</ref>
Стокгольм губернаторы және бұрынғы білім министрі [[Пер Унккел]] «білім беру өте маңызды, сондықтан оны бір өндірушіге қалдыруға болмайды, өйткені біз монополиялық жүйелерден олардың барлық талаптарды орындай бермейтінін білеміз» деді. [[Барак Обама]]ға шведтік жүйені ұсынған кейбір комментаторлар,<ref>{{cite news|url=http://video.nytimes.com/video/2009/03/15/opinion/1194838660912/sweden-s-choice.html|title=Sweden's Choice: Why the Obama Administration Should Look to Europe for a School Voucher Program that Works|author=Lance T. Izumi|work=The New York Times|accessdate=May 23, 2010|date=March 15, 2009}}</ref> оның ішінде [[Тынық мұхит]]ы ғылыми-зерттеу институты<ref name="PRI" />: «Ол сіз ойлағандай керемет емес: орта сынып мектептері туралы миф»<ref name="Notasgoodasyouthink">{{cite web|url=http://rightnetwork.com/episodes/not-as-good-as-you-think-the-myth-of-the-middle-class-school-part-1|title=Not As Good As You Think: Myth of the Middle Class Schools|publisher=PRI|access-date=September 16, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20101223200028/http://rightnetwork.com/episodes/not-as-good-as-you-think-the-myth-of-the-middle-class-school-part-1|archive-date=December 23, 2010|url-status=dead}}</ref>, деп аталатын деректі фильм шығарды. Швецияның ваучерлік бағдарламалары нәтижесінде орта сыныптар үшін жағымды артықшылықтар бейнеленген.<ref name="PRI">{{cite web|url=http://liberty.pacificresearch.org.html|title=Pacific Research Institute}}{{Dead link|date=September 2018|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref>
2004 жылы жүргізілген зерттеу нәтижелері бәсекенің күшеюіне байланысты мемлекеттік мектептердегі нәтижелер жақсарды деген қорытындыға келді.<ref>{{cite journal|title=School vouchers in practice: competition will not hurt you|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-public-economics_2005-02_89_2-3/page/351|first1=F. Mikael|last1=Sandström|first2=Fredrik|last2=Bergström|journal=Journal of Public Economics|volume=89|issue=2–3|date=February 2005|pages=351–380|doi=10.1016/j.jpubeco.2004.03.004}}</ref> Алайда, Швецияның Ұлттық білім беру агенттігінің бас директоры Пер Тулберг бұл жүйе «жақсы нәтижелерге әкелген жоқ» және 2000 жылдары Швецияның [[Халықаралық оқушы қабілетін бағалау бағдарламасы|оқушылардың білім беру саласындағы жетістіктерін бағалау жөніндегі халықаралық бағдарламасы]] кестелеріндегі рейтингі нашарлады деп мәлімдеді. Жаңа мектептер желісінің директоры Рейчел Вулф Швецияның білім беру стандарттары ақысыз мектептерден бөлек басқа себептерге байланысты төмендеді деп болжайды.<ref name="guardian.co.uk">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/education/2010/feb/09/swedish-style-schools-wont-raise-standards|work=The Guardian|location=London|title=Swedish-style 'free schools won't improve standards'|first=Jessica|last=Shepherd|date=February 9, 2010|accessdate=May 23, 2010}}</ref>
2015 жылы жүргізілген зерттеу «тәуелсіз мектеп оқушыларының үлесінің артуы қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді нәтижелерді жақсартады, бұл негізінен сыртқы әсерлермен түсіндіріледі (мысалы, мектептегі бәсекелестік)»<ref>{{Cite journal|last=Böhlmark|first=Anders|last2=Lindahl|first2=Mikael|date=2015|title=Independent Schools and Long-run Educational Outcomes: Evidence from Sweden's Large-scale Voucher Reform|journal=Economica|language=en|volume=82|issue=327|pages=508–551|doi=10.1111/ecca.12130|issn=1468-0335|url=https://www.cesifo-group.de/DocDL/cesifo1_wp3866.pdf}}</ref>
=== Гонконг ===
[[Гонконг]]та үш жылдан алты жасқа дейінгі балаларға коммерциялық емес [[балабақша]]ға баруға арналған ваучерлік жүйе 2007 жылы енгізілген. Әр балаға жылына 13 000 АҚШ фунт стерлинг төленеді. 13 000 долларлық субсидия екіге бөлінеді. 10 000 доллар мектеп ақысын төлеуге жұмсалады, ал қалған 3000 доллар балабақшада одан әрі білім алуына және Білім туралы куәлік алуына жұмсалады. Сондай-ақ, ваучер жүйесінде бірқатар шектеулер бар. Ата-аналар коммерциялық емес мектептерді жылдық төлемі 24 000 доллардан кемін таңдай алады. Үкімет барлық балабақша тәрбиешілері 2011-12 жж. білім туралы сертификатты алады және бұл кезде әр оқушы үшін субсидия 16 000 долларға дейін өсіп, барлығы мектеп төлеміне жұмсалуы керек деп үміттенді.
[[Милтон Фридман]]: «Мен Цан мырзаның ұсынысы дұрыс құрылымдалғанына сенбеймін» деп жүйені сынға алды. Оның айтуынша, ваучерлік жүйенің мәні - бәсекеге қабілетті нарықтық орынды қамтамасыз ету. Сол себепті коммерциялық емес балабақшалармен шектелуге болмайды.
Коммерциялық балабақшаларға қабылданған балалары бар ата-аналардың наразылығынан кейін бағдарлама коммерциялық емес балабақшалардағы балаларға таратылды. Бірақ 2007 жылдың қыркүйек айына дейін немесе одан бұрын тіркелген балаларға ғана таратылды. Сондай-ақ, Үкімет коммерциялық емес ұйымға ауысқысы келетін коммерциялық балабақшалар үшін 30 000 Гонконг долларына дейін субсидия береді.
=== Пәкістан ===
[[Пәкістан]]ның [[Пенджаб]] штатында білім беру ваучерінің схемасын (ББВС) доктор Аллах Бахш Малик енгізді. Ол Пенджаб білім беру қорының (ПББҚ), әсіресе 2005 ж. қалалардағы кедей аудандарда және ең кедей аймақтарында атқарушы директоры болды. Бастапқы зерттеу демеушісі ашық қоғам институты, Нью-Йорк, АҚШ болды. Профессор Генри М. Левин Пенджаб штатындағы кедей отбасылардың балаларына Про-Боно қызметін ұсынды. Білім беру әділеттілігін қамтамасыз ету үшін мемлекет кедей отбасылардың сапалы білім алуға тең қол жетімділігін қамтамасыз етуі керек болды. Ваучер схемасын мұғалімдер колледжі, Колумбия университеті және ашық қоғам институты жасаған. Ол таңдау еркіндігіне, тиімділікке, теңдікке және әлеуметтік келісімге бағытталған.
Сынамалы жоба 2006 жылы Лахордағы Сухнехардың қалалық түпкірлерінде басталды, себебі алынған сауалнамаға сәйкес онда барлық үй шаруашылықтары кедейлік шегінен төмен өмір сүреді. ББВС арқылы қор 5-16 жас аралығындағы балалары бар әр үйге білім беру ваучерлерін берді. Қатысушы жеке меншік мектептердегі оқу төлемдерін ваучерлермен өтеуге болады. Сынамалы кезеңде 1053 үйге балаларын өздері қалаған жеке меншік мектепке жіберуге мүмкіндік берілді. ББВС өзінің серіктес мектептерін Білім министрлігіне емес, ата-аналарға есеп беретіндей ұйымдастырады. ФАС бағдарламасында әр мектеп директорының оқушыны қабылдау немесе қабылдамау мүмкіндігі бар. Алайда, егер оқушы талонға ие болып, отбасы бұл мектепті таңдаған жағдайда, ББВС-да серіктес мектептер оқушыдан бас тартуға құқылы емес. Серіктес мектептер ПББҚ-на есеп береді: олар оқушылардың оқу нәтижелерін, қосымша жеке инвестицияларды және оқытушылардың еңбек жағдайларын жақсартуды мерзімді түрде тексеріп отырады. ББВС ата-аналарды балаларын мектепке жіберуге ынталандырады, сондықтан бұл схема бағдарламаға қатысуға ұмтылатын жеке меншік мектептер арасындағы бәсекелестіктің қайнар көзі болды.
Мектептерді таңдауға келгенде, барлық бағыттарда келесі критерийлер қолданылады:
# ПББ қоры ББВ схемасының серіктес мектептерінде бір балаға төленетін төлем ақысы айына 550 рупияны құрайды. Бағдарламаға жоғары ақы алатын мектептер де қатыса алады, бірақ оларға 1200 рупиядан артық төленбейді және төлемнің айырмашылығын оқушылардың отбасыларынан алуға құқысы жоқ.
# Мектепке баратын оқушылардың жалпы саны кемінде 50 бала болуы керек.
# Мектеп тиісті инфрақұрылымға және жақсы оқу ортасына ие болуы керек.
# ББВС бойынша серіктес мектептер ваучер иелерінің тұрғылықты жерінен жарты шақырым радиуста орналасуы керек. Алайда, егер ата-аналар белгілі бір мектептен неғұрлым алыс болса, мектеп ББВС таңдау критерийлерін орындаған жағдайда ПББҚ қарсы болмайды.
# ПББҚ әлеуетті серіктес мектептердің қызығушылығын ояту үшін жарнамалайды. Содан кейін ол қысқа тізімге енгізілген мектептердегі оқушыларға таңдалған пәндер бойынша алдын-ала тест береді және осы мектептерге физикалық тексерулер жүргізеді. ПББҚ кеңселері ата-аналармен кеңесіп, балаларына мектеп таңдауы үшін барлық ББВС серіктес мектептерінің тізімін ұсынады.
Қазіргі уақытта 500,000-нан астам оқушылар ББВС қолданады және бағдарлама Пенджаб үкіметінің қаржыландыруымен кеңейтіледі.
== Америка Құрама Штаттарындағы мектептерге арналған ваучерлік мемлекеттік саясат ==
80-ші жылдары Рейган әкімшілігі «Балаларды артта қалдырмау» заңын қабылдауға алып келген бастауыш білім беру жүйесін реформалауда Джордж В. Буш әкімшілігі сияқты ваучерлерді алға тартты. 2016 жылғы желтоқсандағы жағдай бойынша 14 штатта дәстүрлі мектептерге арналған ваучерлік бағдарламалар болды.<ref name=":5">{{Cite web|url=http://www.ncsl.org/research/education/interactive-guide-to-school-choice.aspx#/|title=Interactive Guide to School Choice Laws|last=Legislatures|first=National Conference of State|website=www.ncsl.org|language=en-US|access-date=2018-04-25}}</ref> Бұл штаттар: Арканзас, Флорида, Джорджия, Индиана, Луизиана, Мэн, Мэриленд, Миссисипи, Солтүстік Каролина, Огайо, Оклахома, Юта, Вермонт және Висконсин. Америка Құрама Штаттарының астанасы [[Вашингтон]], сонымен қатар, 2016 жылдың желтоқсан айынан бастап мектептерге арналған ваучерлік бағдарламаларды шығарды.<ref name=":5" /> Стипендия, салықтық несие мен білім беру жинақ шоттарын қосқанда - ваучер берудің екі баламасы бар 27 мемлекетте және Колумбия округінде одан басқа жеке меншік мектепті таңдау бағдарламалары бар. Бұл бағдарламалардың көпшілігі әлеуметтік жағдайы төмен отбасылардағы оқушыларға, үлгерімі төмен мектептерге немесе мүмкіндігі шектеулі оқушыларға ұсынылды. 2014 жылға қарай ваучерлерге немесе салықтық несиелерге, стипендияға қатысушылардың саны 250 000-ға дейін өсті, бұл 2010 жылмен салыстырғанда 30% -дық өсім, бірақ дәстүрлі мектептердегі 55 миллионмен салыстырғанда аз ғана үлесті құрайды.<ref name="politico">{{cite news|last1=Stephanie|first1=Simon|title=Special report: Taxpayers fund creationism in the classroom|url=http://www.politico.com/story/2014/03/education-creationism-104934.html|accessdate=24 February 2015|date=2014-03-24}}</ref>
1990 жылы Висконсиннің [[Милуоки]] қаласында [[мемлекеттік мектептер]]і бірінші болып ваучерлерді ұсынды және 2011 жылдан бастап ваучерлерді пайдаланатын 15 000 оқушы болды. «Милуоки ата-аналарының таңдауы» бағдарламасы алғашында діни емес жеке мектеп ваучерлерді қаржыландырған. Алайда, ол діни емес жеке мекемелермен сәтті болғаннан кейін кеңейтіліп, жеке діни мекемелерді қоса бастады.<ref>{{cite journal|last1=Carlson|first1=D. D.|last2=Cowen|first2=O. J.|year=2015|title=School Vouchers and Student Neighborhoods: Evidence from the Milwaukee Parental Choice Program|url=|journal=Education Policy Analysis Archives|volume=23|issue=60/61|pages=1–24|doi=10.14507/epaa.v23.1930|doi-access=free}}</ref> 2006/07 оқу жылы Милуокиде алғаш рет ваучерлерге 100 миллион доллардан астам қаражат төленгені аталып өтті.<ref>{{cite web|url=http://www.jsonline.com/story/index.aspx?id=533306|title=Vouchers to Pass $100 Million Mark, Milwaukee Journal Sentinel, November 21, 2006|accessdate=November 21, 2006}}</ref> Милуоки студенттерінің жиырма алты пайызы дәстүрлі Милуоки қоғамдық мектебінен тыс мектептерге бару үшін мемлекеттік қаражат алады. Шын мәнінде, егер бір ғана ваучер бағдарламасын мектеп округі деп есептесе, онда ол Висконсиндегі аумағы жағынан алтыншы аудан болып есептелетін еді. Милуокидің оңтүстігінде орналасқан Сент-Энтони Католик мектебінде ваучерлі бар 966 оқушы оқиды, бұл американдық тарихта бұрын болмаған парохиалды бастауыш немесе орта мектебінің қолдау ретінде мемлекеттен көп ақша алатындығын білдіреді. Милуоки бағдарламасының 2013 жылғы зерттеуі ваучерлерді пайдалану оқушының орта мектепті бітіріп, колледжге түсіп, колледжде қалу ықтималдығын арттырғанын көрсетті.<ref name="EdWeek">{{Cite news|url=http://www.edweek.org/ew/issues/vouchers/|title=Vouchers|last=|first=|date=August 11, 2011|work=Education Week|access-date=July 17, 2015|via=}}</ref> 2015 жылы ұлттық экономикалық зерттеулер бюросы жариялаған құжатта Луизиананың ваучер бағдарламасына қатысуы «оқу үлгерімін едәуір төмендеткені» көрсетілген, дегенмен ол нәтижелер осы бағдарламадағы жеке меншік мектептердің сапасыздығын көрсетуі де мүмкін.<ref name="EdWeek" />
Жақында Флорида штатындағы мектеп ваучерлерінің бәсекелестік әсері жөніндегі талдау бәсекелестіктің күшеюі кәдімгі мектептерде үлгерімді жақсартады деп болжайды.<ref>{{cite journal|first=David|last=Figlio|first2=Cassandra M. D.|last2=Hart|year=2014|title=Competitive Effects of Means-Tested School Vouchers|journal=American Economic Journal: Applied Economics|volume=6|issue=1|pages=133–56|doi=10.1257/app.6.1.133|url=http://www.aeaweb.org/aej/app/app/0601/2012-0019_app.pdf}}</ref>
[[Америка Құрама Штаттары]]ндағы ең үлкен ваучер бағдарламасы – Индиана штатындағы «Индиана таңдауы» атты стипендиялық бағдарламасы.
=== Жақтаушылар ===
Мектеп ваучерлерін және білім беру жүйесінің салықтық жеңілдіктерін жақтаушылар бұл жүйелердің жеке меншік және мемлекеттік мектептер арасында еркін нарықтық бәсекелестікті қолдайды деп санайды. Оған қоса, ата-аналар мен оқушыларға ваучерлерді пайдалануға болатын мектепті таңдауға мүмкіндік береді. Мектептер оқушыларды қабылдау көрсеткішінің тұрақтығын сақтап тұру үшін өзін үнемі жетілдіруге мәжбүр етеді. Осылайша, жақтаушылар ваучер жүйесі мектептің үлгерімі мен есеп берушілігін арттырады деп есептейді,<ref>https://mises.org/media/2349/Roads-Education-and-Waterways-The-Case-Against-Public-Services</ref> өйткені ол тұтынушылардың егемендігін қамтамасыз етеді, яғни [[бюрократия]]дан айырмашылығы адамдарға қандай өнімді сатып алуға таңдау мүмкіндігін береді.<ref>http://ingrimayne.com/econ/AllocatingRationing/DollarVoting.html</ref><ref>http://ingrimayne.com/econ/government/MajorityRule.html</ref>
Бұл аргумент «Мектептер жарысқан кезде: ваучерлердің Флоридадағы мемлекеттік мектеп жетістіктеріне әсері» ([[Манхэттендегі саясатты зерттеу институты]], 2003) атты зерттеулерге сүйенеді, ол бойынша ваучерлі жеке меншік мектептердің жанында орналасқан мемлекеттік мектептердің жеке меншік мектептердің жанында орналаспаған ұқсас мектептерге қарағанда айтарлықтай жақсарулар жасады деген қорытынды жасалды. Мектеп таңдауда әсер ететін факторларды зерттеген Стэнфорд универсетінен [[Каролин Хоксби]] мектеп таңдауы үлкен аудандарда мектеп таңдауы аз аудандарға қарағанда арзанырақ тестілеуге қарамастан, оқушылардың жоғары нәтиже көрсеткендері анықталды. Хоксби Милуокидегі ваучерлердің, Аризона мен Мичигандағы ваучерлердің жақын маңдағы мемлекеттік мектептерге әсерін зерттеді. Бәсекелесуге мәжбүр болған мемлекеттік мектептер мұндай бәсекелестікке тап болмайтын мектептермен салыстырғанда тестілеуден жоғары ұпай жинады. Тексерілген ваучер жүйесі бар аудандарының бірінде де [[скримминг]] эффектісі болған жоқ. Хоксбидің зерттеуі жеке меншік және мемлекеттік мектептер ваучерлерді қолдану арқылы жақсарғанын анықтады.<ref>{{cite web|url=http://www.manhattan-institute.org/html/ewp_02.htm|title=Education Working Paper 2 | When Schools Compete: The Effects of Vouchers on Florida Public School Achievement|publisher=Manhattan-institute.org|date=March 14, 2001|accessdate=August 11, 2011}}</ref><ref name="chap06">{{cite web|url=http://www.allianceforschoolchoice.org/UploadedFiles/ResearchResources/Competition-%20Hoxby.pdf|title=chap06.choice|accessdate=August 11, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110809100251/http://www.allianceforschoolchoice.org/UploadedFiles/ResearchResources/Competition-%20Hoxby.pdf|archive-date=August 9, 2011|url-status=dead|df=mdy-all}}</ref> Сондай-ақ, ұқсас бәсекелестік әлеуметтендірілген және кейіннен [[нарық]]тық бәсекелестікке жол ашқан үкіметтің секторларына ([[United Parcel Service|UPS]], [[FedEx]] vs. [[USPS]]), яғни өндірістік, энергетика, көлік және сәлемдемелік пошта салаларына көмектесті.<ref>[https://web.archive.org/web/20061223204551/http://www.fee.org/publications/the-freeman/article.asp?aid=2237], [http://www.lexingtoninstitute.org/713.shtml] {{Webarchive|url=http://webarchive.loc.gov/all/20081022232722/http://lexingtoninstitute.org/713.shtml|date=October 22, 2008}}</ref>
Сол сияқты, мұндай бәсекелестік жоғары білім беру жүйесіне де көмектесті деген тұжырым жасалды, себебі мемлекет қаржыландыратын университеттер АҚШ-тағы [[G.I. Bill]] (Әскери қызметкерлер құқықтары туралы Заң) және [[Пелл гранты]] сияқты үкіметтің оқу ақысы үшін беретін қаржысы үшін жеке меншік университеттермен тікелей бәсекелеседі. «Білім беру саласындағы таңдау» қоры мектеп ваучерінің жоспары әскери ардагерлерге білім беру жеңілдіктерін қарастыратын GI заңдарымен бірдей қағидатты ұстанады делінген. Ардагер тек оқу шығындары үшін ғана ваучер алады және ол мектепті таңдауға толықтай ерікті болады және ол белгілі бір стандарттарға сәйкес келген жағдайда оны пайдаланады.<ref>http://www.edchoice.org/The-Friedmans/The-Friedmans-on-School-Choice/What-s-Wrong-with-Our-Schools-.aspx</ref> Пелл гранты, қажеттілікке негізделген көмек ретінде, ваучер сияқты, тек білікті мектептердегі рұқсат етілген мектеп шығындары үшін пайдаланылуы мүмкін, және бұл грант қаражаты студенттің құзыретіндегі шығындарды өтеу үшін қолданылады (алайда, барлық шығындар жабылмайды).<ref name="PELL">{{cite web|title=Federal Pell Grants are usually awarded only to undergraduate students.|url=https://studentaid.ed.gov/sa/types/grants-scholarships/pell|accessdate=March 10, 2017}}</ref><ref name="HowCalculated">{{cite web|title=Wondering how the amount of your federal student aid is determined?|url=https://studentaid.ed.gov/sa/fafsa/next-steps/how-calculated|accessdate=March 10, 2017}}</ref>
Қолдау білдірушілер жеке меншік мектептер секторының өсуін қолдайды, өйткені олар жеке меншік мектептер мемлекеттік мектептерден гөрі аз шығындармен оқушыға жоғары нәтижеге қол жеткізуге көмектеседі деп санайды. Финикс, Лос-Анджелес, Колумбия округі, Чикаго, Нью-Йорк және Хьюстон қалаларында [[Катон институты]]ның мемлекеттік және жеке меншік мектептерге бір оқушыға жұмсалатын шығындарды зерттеу нәтижелері, мемлекеттік мектептер медианалық жеке меншік мектептерден 93% -ға көп ақша табатыны анықталды.<ref name=":0">{{cite web|last=Schaeffer|first=Adam|title=They Spend WHAT? (The Real Cost of Public Schools)|url=http://www.cato.org/pub_display.php?pub_id=11432|publisher=Cato Institute|year=2010}}</ref>
Жағдайды жақтаушылар бәсекеге түскен кезде мекемелер жиі тиімді жұмыс істеуге<ref name="chap06" /> мәжбүр болады және мемлекеттік сектордағы жұмыс орындарындағы кез келген шығындар жеке меншік сектордағы жұмыс орындарына сұраныстың артуымен өтеледі деп мәлімдейді.<ref>[http://www.friedmanfoundation.org/friedman/downloadFile.do?id=284]</ref>
[[Фридрих фон Хайек]] білім беруді жекешелендіру туралы:
<blockquote>Профессор Милтон Фридман көрсеткендей (М. Фридман, Білім берудегі үкіметтің рөлі, 1955 ж.), енді ата-аналарына ваучерлер бере отырып, мемлекеттік мектептерді қаржыландырмай-ақ, олар таңдаған мектепте жалпы білімнің шығынын қоғамдық әмияннан өтеу мүмкін болады. Үкімет жеке мектептер үшін балалар саны тым аз (сондықтан білім берудің орташа құны тым жоғары) бірнеше оқшауланған қауымдастықтарда мектептерді тікелей ұсынғаны жөн. Бірақ халықтың көп бөлігіне қатысты, үкімет мектептерді тек базалық түрде қаржымен қамтамасыз етіп, ваучер берле алатын барлық мектептер үшін минималды стандартты қамтамасыз ете алады. Сондықтан білім беруді ұйымдастыруды және басқаруды жеке меншік түрде қалдыру мүмкін болатыны сөзсіз. (Ф. А. Хайек, 1960 жылғы «[[Бостандық конституциясы|Бостандық конституциясы»]] кітабында, 24.3 бөлімі)
</blockquote>
Басқа жақтаушылар қатарына Нью-Джерси сенаторы [[Кори Букер]], Оңтүстік Каролинаның бұрынғы губернаторы [[Марк Санфорд]]<ref>[http://www.charlestonbusiness.com/pub/6_2/news/2771-1.html] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929003630/http://www.charlestonbusiness.com/pub/6_2/news/2771-1.html|date=September 29, 2007}}</ref>, миллиардер және американдық филантроп [[Джон Т. Уолтон]]<ref>{{cite web|url=http://www.blackfive.net/main/2005/06/godspeed_john_w.html|title=Godspeed John Walton|publisher=Blackfive|date=|accessdate=August 11, 2011}}</ref>, Балтимордың бұрынғы мэрі [[Курт Л. Шмоке]],<ref>{{cite web|url=http://www.manhattan-institute.org/html/cb_20.htm|title=Civic Bulletin 20 | Why School Vouchers Can Help Inner-City Children, by The Honorable Kurt L. Schmoke|publisher=Manhattan-institute.org|date=August 20, 1999|accessdate=August 11, 2011}}</ref> Массачусетстің бұрынғы губернаторы [[Митт Ромни]]<ref>{{cite web|url=http://www.ourcampaigns.com/CandidateDetail.html?CandidateID=2075|title=Candidate - Mitt Romney|publisher=Our Campaigns|date=|accessdate=August 11, 2011}}</ref> және [[Джон МакКейн]] жатады.<ref>[http://mccain.senate.gov/press_office/view_article.cfm?id=587] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071101081939/http://mccain.senate.gov/press_office/view_article.cfm?id=587|date=November 1, 2007}}</ref> 210 Ph.D. [[Американдық экономикалық қауымдастық]]тың мүшелерінен алынған сауалнама, экономистердің үштен екісінен астамы ата-аналарға мемлекеттік немесе жеке меншік мектептерде пайдалануға болатын мектеп ваучерлерін беруді қолдайтынын көрсетті. Олар ваучерлерді табысы төмен отбасылар мен балалары нашар мектептерде оқитын отбасылар алу керек деп есептейді.<ref>{{Cite journal|last1=Whaples|first1=Robert|publisher=[[The Economists' Voice]]|volume=3|issue=9|pages=1–6|url=http://ew-econ.typepad.fr/articleAEAsurvey.pdf|title=Do Economists Agree on Anything? Yes!|date=2006|accessdate=January 6, 2016|doi=10.2202/1553-3832.1156}}</ref>
Ваучерлік жүйенің тағы бір танымал жақтаушысы [[Apple Inc.|Apple-дің]] негізін қалаушы және бас директоры [[Стив Джобс]]:<ref>{{cite web|title=Steve Jobs: The Next Insanely Great Thing (The Wired Interview)|url=https://www.wired.com/wired/archive/4.02/jobs_pr.html|work=[[Wired (magazine)|Wired]]|first=Gary|last=Wolf|date=February 1996|accessdate=February 8, 2014}}</ref>
<blockquote>«Негізгі мәселе – бюрократия. Ең дұрыс шешім – толық ваучерлік жүйеге көшу.
Менің 17 жасар қызым бар, ол орта мектепке дейін бірнеше жыл жеке меншік мектепке барған. Бұл жеке мектеп – менің өмірімде көрген ең жақсы мектеп. Ол Америкадағы 100 үздік мектептің бірі деп танылды. Оқу ақысы жылына 5500 доллар, бұл көптеген ата-аналар үшін қымбат. Бірақ сол мектеп мұғалімдері мемлекеттік мектептердегі мұғалімдерге қарағанда аз жалақы алады - сондықтан мәселе ақшада емес. Мен сол жылы мемлекеттік қазынашылардан балаларды мектепке жіберу үшін Калифорния орташа есеппен неше төлейтінін сұрадым. Оны 4400 доллар көлемінде деп санаймын. Жылына 5500 доллар таба алатын ата-аналар көп болмаса да, жылына 1000 долларды табатындар көп. Егер біз ата-аналарға жылына 4400 долларға ваучер берсек, мектептер де оқушыларды көбінен қабылдай беретін еді. Адамдар колледжден шығып, «мектепке барайық» дейтін еді.<ref>https://www.wired.com/wired/archive/4.02/jobs_pr.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140317224309/http://www.wired.com/wired/archive/4.02/jobs_pr.html |date=2014-03-17 }}</ref></blockquote>
Тәжірибе жүзінде, АҚШ-тың көптеген бағдарламалары кедей отбасыларға нашар мектепті тастап, бала жақсы білім алатын жерде оқуға мүмкіндік бере отырып таңдау жасайды. Мемлекеттік мектептер әр оқушыға қаржыландырылатындықтан, ақша тек бала қажеттіліктеріне жұмсалады, бірақ салық төлеушілер үшін шығын аз, өйткені ваучер шығыны да аз.
Сонымен қатар, олар орта және мемлекеттік мектептерді салыстырудың қажеті жоқ дейді. Әдетте балалар ваучерлерді нашар мектептерде пайдаланады, сондықтан ата-аналары жақсы мектепті таңдай алуы қажет. Сондай-ақ, мемлекеттік мектепке әсер ету мәселесі балалардың білім алу мәселесінен гөрі маңызды екенін көрсетеді.
Кейбір мектептердегі ваучерлерді жақтаушылар, соның ішінде Сазерленд институты және Ютадағы ваучер жүйесінің көптеген жақтаушылары мұны демографиялық азшылыққа пропорционалды емес түрде түсетін мемлекеттік мектептер жұмысының теріс мәдени әсерін жою құралы деп санайды.<ref>Christine Cook, Sutherland Institute, “It is time for Utah to offer true educational choice,” ''Davis County Clipper'', April 20, 2017, A5. https://davisclipper.com/clients/davisclipper/April202017.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200206152457/https://davisclipper.com/clients/davisclipper/April202017.pdf |date=2020-02-06 }}</ref> Қарашадағы референдум сайлауы қарсаңында Сазерленд қарама-қайшылықты шығарылым жариялаған:<ref>{{cite web|url=http://www.sutherlandinstitute.org/uploads/vouchersvows.pdf|title=Sutherland Institute | Vouchers Vows & Vexations|accessdate=August 11, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110728075042/http://www.sutherlandinstitute.org/uploads/vouchersvows.pdf|archive-date=July 28, 2011|url-status=dead|df=mdy-all}}</ref> Ваучер, ант беру және наразылық.<ref>{{cite web|url=http://deseretnews.com/article/1,5143,695210997,00.html|title=Deseret Morning News | Voucher foe in 'lion's den'?|publisher=Deseretnews.com|date=September 18, 2007|accessdate=August 11, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402175450/http://www.deseretnews.com/article/1,5143,695210997,00.html|archive-date=April 2, 2015|url-status=dead}}</ref> Сазерленд басылымды Юта штатындағы білім беру тарихының маңызды шолуы деп атады, ал сыншылар оны ревизионистік тарих деп атады.<ref>[http://www.sutherlandinstitute.org/news/news_details.asp?c=1&id=274 The Sutherland Institute] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071217202856/http://www.sutherlandinstitute.org/news/news_details.asp?c=1&id=274|date=December 17, 2007}}</ref> Содан кейін Сазерленд мектептің таңдауы туралы ғылыми конференция аясында заң журналында<ref>{{cite web|url=http://www.sutherlandinstitute.org/uploads/lawreview2008witte.pdf|title=Removing Classrooms from the Battlefield: Liberty, Paternalism, and the Redemptive Promise of Educational Choice, 2008 BYU Law Review 377|accessdate=August 11, 2011|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090325045207/http://www.sutherlandinstitute.org/uploads/lawreview2008witte.pdf|archivedate=March 25, 2009|df=mdy-all}}</ref> бір мақаланы жариялады.<ref>[http://lawreview.byu.edu/archives/2008_2.htm Law School Conference on School Choice] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719155328/http://lawreview.byu.edu/archives/2008_2.htm|date=July 19, 2011}}</ref>
1996 жылы Милтон және Роуз Фридман негізін қалаған Білім беру мекемесін таңдау ([[EdChoice]]) - бұл әмбебап мектеп ваучер мен мектеп таңдаудағы басқа нысандарды алға тарататын коммерциялық емес ұйым. Ваучерлер жүйесін қорғауда, эмпирикалық зерттеулер жүргізілді. Ол бойынша ваучерлер кездейсоқ тағайындалған оқушылар ваучер алуға өтініш берген бірақ кездейсоқ лотереядан ұтылып, оларды ала алмаған оқушыларға қарағанда жоғары академиялық нәтижелерге ие болған. Ваучерлер мемлекеттік мектептердегі оқу нәтижелерін жақсартады, нәсілдік сегрегацияны азайтады, арнайы білім беретін оқушыларға жақсы қызмет көрсетеді және мемлекеттік мектептерден ақша жұмсамайды делінген.<ref>{{cite web|url=http://www.friedmanfoundation.org/friedman/downloadFile.do?id=255|title=Forster, Greg. (2007) Monopoly Versus Markets|publisher=Friedmanfoundation.org|date=|accessdate=August 11, 2011}}</ref>
[[EdChoice]] сонымен бірге білім беруді қаржыландыру белгілі бір мектеп түріне немесе мекемеге емес, балаларға тиесілі болуы керек деп айтады.<ref name=":6">{{Cite news|url=https://www.edchoice.org/blog/arguments-for-and-against-school-choice-2017/|title=Arguments For and Against School Choice in 2017|date=2017-07-27|work=EdChoice|access-date=2018-04-25|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20180425183601/https://www.edchoice.org/blog/arguments-for-and-against-school-choice-2017/|archive-date=April 25, 2018|url-status=dead}}</ref> Дәлелдеменің мақсаты - адамдар оқушының білімін және мектептің белгілі бір түрін жақсартуға мүмкіндік беруі керек деп айтуға тырысу. Сондай-ақ, егер отбасы мемлекеттік мектепті таңдаса, қаражат сол мектепке кететіндігін баса айтады.<ref name=":6" /> Бұл оның білім беру жүйесін бағалайтын халыққа да пайдасы тиеді дегенді білдіреді.
=== Қарсыластар ===
Мектеп ваучерлері мен білім саласындағы салықтық жеңілдік берудің негізгі сыны - бұл мемлекеттік білім беру жүйесін жеке меншік білім беру жүйесімен бәсекелестікке салу, бұл мемлекеттік мектептің қаржыландыруының азаюы және жекеменшік мектептерге қайта бөлісу қаупін туғызады. Қарсыластар жеке меншік мектептер тиімді деп санайды.
Мемлекеттік мектеп мұғалімдері мен мұғалімдердің кәсіподақтары мектеп ваучерлеріне қарсы күресті. Америка Құрама Штаттарында мектеп мұғалімдерінің қоғамдық бірлестігі,<ref>{{cite news|last=Bender|first=Michael C.|url=http://www.palmbeachpost.com/state/content/state/epaper/2008/06/13/0613constitutionalamendments.html|title=Local News: West Palm Beach, Palm Beach County, Martin & St. Lucie Counties|newspaper=The Palm Beach Post|date=June 13, 2008|accessdate=August 11, 2011}}</ref> ең алдымен, [[Ұлттық білім беру қауымдастығы]] (АҚШ-тағы ең үлкен кәсіподақ) мектеп ваучерлері білім стандарттарын бұзады және қаржыландыруды азайтады және ата-аналарға мектеп таңдау құқығы мен оқу ақысын төлеу үшін ақша береді, ал олардың баласын діни немесе басқа мектепке беруі конституциялық емес болып табылады. Соңғы мәселе Жоғарғы Сотта Зелманға қарсы Симмонс-Харрис ісінде шешілді, ол Огайоның ваучерлік жоспарын 5-4 шешім бойынша қолдады.<ref>{{cite web|url=http://www.libraryindex.com/pages/1661/Getting-an-Education-VOUCHER-CONTROVERSY.html|title=Getting an Education - The Voucher Controversy - School, Public, Schools, Charter, Private, and Vouchers|publisher=Libraryindex.com|accessdate=August 11, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110727075759/http://www.libraryindex.com/pages/1661/Getting-an-Education-VOUCHER-CONTROVERSY.html|archive-date=July 27, 2011|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nea.org/home/16378.htm|title=Vouchers|publisher=NEA|date=October 30, 2008|accessdate=August 11, 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nea.org/home/19133.htm|title=List of NEA beliefs and legal fights against vouchers|publisher=Nea.org|date=November 13, 2008|accessdate=August 11, 2011}}</ref> Керісінше, 2013 жылы Луизиана Жоғарғы Соты жеке меншік мектептерге ваучерлер есебінен мемлекеттік мектеп қаражатын пайдалануға тыйым салған. Луизиана Жоғарғы Соты ваучерлерді конституциялық емес деп жариялаған жоқ, тек Луизиана конституциясына сәйкес мемлекеттік мектептер үшін бөлінген ақшаны Луизиана штатында ваучер бағдарламасын қаржыландыруға жұмсады.<ref>{{cite news|last1=Strauss|first1=Valerie|title=Louisiana Supreme Court rules school voucher funding unconstitutional|url=https://www.washingtonpost.com/blogs/answer-sheet/wp/2013/05/07/louisiana-supreme-court-rules-school-voucher-funding-unconstitutional/|work=Washington Post|date=May 7, 2013}}</ref> [[Ұлттық білім беру қауымдастығы]] ваучерлерді иемдену «лотереядағы мүмкіндік» сияқты екенін айтты. Барлық студенттер мен олардың отбасылары ең жақсы мектептерді таңдағысы келетіндіктен, бұл мектептер тез арада студенттерге максималды сыйымдылыққа жетеді. Ваучерлерді ала алмағандар басқа бәсекеге қабілетті мектептерді іздеп, қайтадан бәсекеге түсуі керек немесе іздеуден бас тартып, тағайындалған жергілікті мектептерге оралуға мәжбүр.<ref>{{cite web|last=Pons|first=Michael|title=School Vouchers: The Emerging Track Record|url=http://www.nea.org/home/16970.htm|publisher=National Education Association|accessdate=November 20, 2012}}</ref> [[Джонатан Козол]], танымал мемлекеттік реформа ойшылы және бұрынғы мемлекеттік мектептің мұғалімі ваучерлерді «менің ересек өмірімдегі білім беру дискурсына кірген жаман, ең қауіпті идея» деп атады.<ref>Lisa Kaiser, "[http://www.expressmilwaukee.com/article-5728-an-interview-with-educator-and-activist-jonathan-kozol.html An Interview with Educator and Activist Jonathan Kozol] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100209211830/http://www.expressmilwaukee.com/article-5728-an-interview-with-educator-and-activist-jonathan-kozol.html|date=February 9, 2010}}", March 4, 2009, Express Milwaukee.com</ref>
[[Ұлттық білім ассоциациясы]] жалпы мектептердің сапасын жоғарылатуда ваучер жүйесі үшін жалпы мектеп қорын азайтудың орнына мемлекеттік мектептерге көп ақша берілуі керек деп есептейді.<ref name=":7">{{Cite news|url=http://www.nea.org/home/19133.htm|title=The Case Against Vouchers|work=NEA|access-date=2018-04-25|language=en}}</ref> Олардың дәлелдері бойынша мемлекеттік білім беруге кететін ақшаның көбеюі мемлекеттік мектептердегі қаражаттың ұлғаюына, демек, білім беруді жақсартуға мүмкіндік беретінін айтады.<ref name=":7" /> Мектеп ваучерлеріне қатысты бұл дәлел ұйымның білім беруді қалай бағалайтынын көрсетеді. Мысалы, 2017 жылдың мамыр айында [[Дональд Трамп]]тың 2018 жылға арналған бюджеттік ұсынысына қатысты берген сұхбатында ұйым президенті [[Лили Эскелсен Гарсия]] былай деп мәлімдеді:
«Біз мектептердің сапасын көтеруге, қызығушылығымызды арттыратын және оқуға деген сүйіспеншілікті тудыратын нәрсеге инвестициялауымыз керек. Бұл әр оқушы лайық және әр ата-ана өз баласы үшін не қалайтын нәрсе. Ол ата-аналарының табысына, үйде қандай тілде сөйлейтініне, және, әрине, қай жерде тұратынына байланысты болмауы керек.». - [[Ұлттық білім ассоциация|Ұлттық білім ассоциациясының президенті]] [[Лили Эскельсен Гарсия]].<ref>{{Cite news|url=http://www.nea.org/home/70780.htm|title=NEA President: Trump-DeVos budget is a wrecking ball aimed at public schools|work=NEA|access-date=2018-04-25|language=en}}</ref>
Сонымен қатар, мектеп ваучерлерінің қарсыластарының келтірген дәлелдерін растайтын бірнеше зерттеулер бар. [[Тулейн университеті]]нің білім беру саласындағы зерттеу альянсы жүргізген зерттеулер ваучер бағдарламалары мен оқушылардың тест нәтижелері арасындағы қатынасты бақылауға негізделген. Олар Луизианадағы ваучер бағдарламасындағы оқушылардың бастапқы тестілеуден төмен баллдар алғанын анықтады, бірақ үш жылдан кейін олардың баллдары мемлекеттік мектептерде қалған оқушылармен салыстырғанда 2012 жылдан бастап 2015 жылдар арасында стандартталған тестілеу балдарына сәйкес келді.<ref>{{Cite web|url=http://time.com/4832923/betsy-devos-trump-administration-school-choice-vouchers/|title=Here's Why Researchers Say Betsy DeVos' Proposed School Voucher Program Won't Work|website=Time|language=en|access-date=2018-04-25}}</ref>
Адамдар ваучерлердің пайдасы туралы білмеуі мүмкін. 2012 жылдың сәуірінде Луизиана штатында балалары нашар мектептерге баратын табысы аз отбасыларға ваучер алуға мүмкіндік беретін заң қабылданды. «С», «D» немесе «F» дәрежесін алған мектепке барған, отбасының табысы төмен (үш жанұя үшін 44 000 долларға дейін) оқушы басқа мектепке бару үшін ваучер алуға өтініш бере алады.<ref>[http://www.louisianaweekly.com/voucher-bills-pass/ See Tidmore, C. (2012, April 10). Voucher bill passes]</ref> Of the estimated 380 000<ref>{{cite news|last=Mooney|first=K.|date=March 12, 2012|title=Louisiana legislature prepares to debate expansion of voucher program|work=The Pelican Post|url=http://www.thepelicanpost.org/2012/03/12/louisiana-legislature-prepares-to-debate-expansion-of-voucher-program/|archive-url=https://web.archive.org/web/20131014214604/http://www.thepelicanpost.org/2012/03/12/louisiana-legislature-prepares-to-debate-expansion-of-voucher-program/|archive-date=October 14, 2013}}</ref> Оқушыларды қабылдау кезінде (2012/13) оқу жылындағы шамамен 380 000 оқушының тек 5000 оқушысы ваучерлер туралы біліп, өтініш беріп қабылданған.<ref>Louisiana State Department of Education website for its Louisiana Scholarship program.[http://www.louisianabelieves.com/schools/louisiana-scholarship-program]</ref>
2006 жылы [[Америка Құрама Штаттарының Білім беру департаменті]] оқу мен математика пәндері бойынша оқушылардың орташа баллдары оқушы мен мектептің сипаттамаларына қарай мемлекеттік мектептер мен жеке меншік мектептер арасында өте ұқсас деген қорытынды шығарды. Жеке меншік мектептер жалпы білім беретін мектептерден гөрі жақсы нәтижелер көрсетті деп есептеледі. Нәтижелер нәсіл, жыныс, ақысыз білім алу немесе білім алу жеңілдіктерге байланысты түзетілмесе.<ref>{{cite web|url=http://nces.ed.gov/pubsearch/pubsinfo.asp?pubid=2006461|title=Comparing Private Schools and Public Schools Using Hierarchical Linear Modeling|publisher=Nces.ed.gov|date=July 14, 2006|accessdate=August 11, 2011}}</ref> Басқа зерттеу маселелері бұл ваучерлік жүйе нәтижесінің үлкен жетістіктеріне байланысты деген болжамдарға негізделеді.<ref>{{cite web|url=http://www.chicagofed.org/digital_assets/publications/working_papers/2008/wp2008_08.pdf|website=Federal Reserve Bank of Chicago|title=School Vouchers and Student Achievement: Recent Evidence, Remaining Questions|date=August 2008}}</ref>
Мектептерге арналған бюджеттің шектеулі болуын ескере отырсақ, ваучер жүйесі мемлекеттік мектептерді әлсіретеді, ал жеке тұлғаларға жеке [[меншік мектептер]]де оқуға жеткілікті ақша бермейді. Аризонаның ваучерлік бағдарламасы бойынша берілген ақшаның 76% -ы жеке меншік мектептердегі балаларға жұмсалды.<ref>{{cite book|last=Palast|first=Greg|title=Armed Madhouse (No Child's Behind Left)|url=https://archive.org/details/armedmadhousewho00pala|publisher=Dutton Adult|year=2006|isbn=978-0-525-94968-8|url-access=registration}}</ref>
Кейбір дереккөздер пікірінше, мемлекеттік мектептердің бір оқушыға жоғары шығындары мінез-құлық, физикалық және эмоционалды проблемалары бар оқушылардың көп болуына байланысты. Өйткені Америка Құрама Штаттарында мемлекеттік мектептері заң бойынша оқушыны нәсіліне, жынысына, дініне, мүгедектігіне, ақпаратты қабылдау қабілеттілігіне және т.б., қарамастан қабылдауы керек деп мәлімдейді, ал оның қасында жеке меншік мектептер онша міндетті емес. Олардың пікірінше, мемлекеттік және жеке меншік мектептер арасындағы кейбір қаржылай айырмашылықтардың бәрі «скиммингтен» туындайды, мұнда жеке меншік мектептер оқушыларды экономикалық жағдайына, дініне, білімге қабілеттілік деңгейіне, этникалық құрамына қарай немесе таңдаулы топқа жататын оқушыларды таңдайды.<ref>{{cite web|url=http://www.cato.org/pubs/briefs/bp-025.html|title=What Would A School Voucher Buy The Real Cost Of Private Schools|publisher=Cato.org|date=|accessdate=August 11, 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://economics.about.com/b/2007/10/28/are-private-schools-more-cost-effective-than-public-ones.htm|title=Are Private Schools More Cost Effective Than Public Ones?|publisher=Economics.about.com|date=October 28, 2007|accessdate=August 11, 2011}}</ref> Нәтижесінде, ваучер жүйесі жеке меншік мектептердің қабылдамаған, таңдаулы топтарға жатпайтын оқушылардың мемлекеттік мектептерде шоғырлануына әкелді немесе әкеледі деген пікір айтылды.<ref>{{cite news|title=The Gifted Children Left Behind|first1=Susan|last1=Goodkin|first2=David G.|last2=Gold|work=[[Washington Post]]|date=August 27, 2007|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/08/26/AR2007082600909.html|accessdate=August 27, 2007}}</ref> Алайда, 2011 жылдың басында Америка Құрама Штаттарындағы ваучерлік бағдарламалардың онның төртеуі табысы төмен отбасыларға, екеуі нашар мектепте оқитын оқушыларға және алтауы ерекше қажеттіліктері бар оқушыларға бағытталған. (Луизиана барлық үш топқа бағытталған бір бағдарлама жүргізді).<ref>{{cite journal|last=Campanella|first=Andrew|title=Hope for America's Children (School Choice Yearbook 2010–11)|url=https://s3.amazonaws.com/AFC/scy2011.pdf|publisher=Alliance for School Choice|date=2011}}</ref>
Ваучерлік бағдарламалар көбінесе мекемелердің маргиналды қоғамдастықтарды кемсітуіне жол бермейтін қажетті кепілдіктерсіз жүзеге асырылады деген пікір бар. Америка Құрама Штаттарында, 2016 жылғы жағдай бойынша, қазіргі уақытта ваучерлік бағдарламалардың маргиналды қоғамдастықтарды кемсітпеу үшін талап етілетін ешқандай мемлекеттік заңдар жоқ.<ref>{{cite journal|last1=Eckes|first1=Suzanne E.|last2=Mead|first2=Julie|last3=Ulm|first3=Jessica|title=Dollars to Discriminate: The (Un)intended Consequences of School Vouchers|journal=Peabody Journal of Education|date=29 June 2016|volume=91|issue=4|pages=537–558|doi=10.1080/0161956X.2016.1207446}}</ref> Бұдан басқа, кейбір ваучерлік бағдарламалар маргиналды қауымдастықтарға бағытталған болуы мүмкін, бірақ бұл әрқашан бола бермейді. Маргиналданған түрлі қоғамдастықтарға кедейліктен босауға мүмкіндік беруі мектеп ваучерлерінің артықшылығының дәлелі болып табылады. Алайда, тарихи деректер бойынша, американдықтарды әрі қарай оқшаулау үшін ваучерлік бағдарламалар қолданылған.<ref>{{cite journal|last1=Gooden|first1=Mark A.|last2=Jabbar|first2=Huriya|last3=Torres, Jr.|first3=Mario S.|title=Race and school vouchers: legal, historical, and political contexts|journal=Peabody Journal of Education|date=29 June 2016|volume=91|issue=4|pages=522–536|doi=10.1080/0161956X.2016.1207445}}</ref> Бұдан басқа, кейбір мәліметтер бойынша «Нью-Йорк қаласындағы мектепті таңдау» атты стипендиялық бағдарламасы сияқты ваучерлік бағдарламалардың оқушылардың үлгерімін арттыруға қатысты маңызды емес екенін көрсетті.<ref>{{cite journal|last1=Bitler|journal=Journal of Research on Educational Effectiveness|pmid=26207158|doi=10.1080/19345747.2014.921259|pages=419–450|issue=3|volume=8|date=24 July 2014|title=Distributional analysis in educational evaluation: a case study from the New York City Voucher Program|first1=Marianne|first4=Hilary|last4=Hoynes|first3=Emily|last3=Penner|first2=Thurston|last2=Domina|pmc=4507830}}</ref>
Мектептік ваучер жүйесіне қарсы тағы бір дәлел - бұл салық төлеушілер алдында есептің болмауы. Көптеген штаттарда қауымдастықтың білім беру кеңесі мүшелерін сайлаушылар сайлайды. Сол сияқты мектеп бюджеті де референдумға тап болады. Білім кеңесінің отырыстары алдын-ала жариялануы керек, ал қоғам мүшелеріне өз мәселелерін тікелей басқарма мүшелеріне айтуға рұқсат етіледі. Керісінше, жеке меншік және діни мектептерде ваучерлерді қолдануға болатынына қарамастан, салық төлеушілер бюджет мәселелері бойынша дауыс бере алмайды, басқарма мүшелерін сайламайды немесе тіпті басқарма отырыстарына қатыса алмайды. Кевин Вельнер салық төлеудің жеңілдіктер жүйесі арқылы қаржыландырылатын ваучерлердің - ол «новучерлер» деп атайтын саясаты - есеп берушілікке қосымша проблема туғызатынын айтады. Төлемнің жаңа жүйелерінде мемлекетке қарызы бар салық төлеуші бұл ақшаны жеке меншік, коммерциялық емес ұйымға береді. Содан кейін бұл ұйым қайырмалдықтарды жинап, ата-аналарға жеке меншік мектепте оқуға ваучер береді. Содан кейін мемлекет донордың ұйымға берген салықтарының бір бөлігін немесе барлығын кешіреді (салық несиесі арқылы). Әдеттегі салықтық несие жүйелері барлық жеке меншік мектеп оқушыларына бірдей қарау үшін құрылғанда, жаңа ваучер жүйелері жеке салық төлеушілерге (мемлекетке қарызы барлар) қай жеке меншік мектептерге пайда әкелетінін шешуге мүмкіндік береді.<ref>{{cite book|last=Welner|first=Kevin G.|date=2008|title=NeoVouchers: The Emergence of Tuition Tax Credits for Private Schooling|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-0742540804}}</ref>
Есептіліктің жоқтығының мысалы Луизианадағы ваучерлік жағдай болып табылады. 2012 жылы Луизиана штатының білім беру жүйесінің мемлекеттік әкімшісі Джон Уайт ваучер алу үшін жеке меншік мектептерді таңдап, мектептер мақұлдау хаттарын алғаннан кейін критерийлерді (сайтқа кіруді қосқанда) ойластыруға тырысты. Бір назар аудара кететін мектеп, Луизиана штатындағы Рустон қаласындағы «Жаңа тірі сөз» 300-ден асатын оқушылар санын оқытуға мүмкіндігі болмағанына қарамастан мемлекеттік білім басқармасы оны бекітті.<ref>See Leader, Barbara (July 2, 2012). Email exchange reveals voucher scheme. [http://www.thenewsstar.com/article/20120702/NEWS01/207020308/Email-exchange-reveals-voucher-scheme] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130804022132/http://www.thenewsstar.com/article/20120702/NEWS01/207020308/Email-exchange-reveals-voucher-scheme|date=August 4, 2013}}</ref> 2013 жылы ваучерлік тексеруден кейін «Жаңа тірі сөз» мектебіның шығыны мемлекетке 395 000 доллардан асып түсті. Уайт бұл оқиғаны «жалғыз маңызды мәселе» деп атады.<ref>{{cite news|last1=Sentell|first1=Will|title=Ruston school banned from accepting voucher students|url=http://theadvocate.com/home/6377589-125/ruston-school-banned-from-accepting|work=[[The Advocate (Stamford)|The Advocate]]|date=June 30, 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131015044643/http://theadvocate.com/home/6377589-125/ruston-school-banned-from-accepting|archivedate=2013-10-15}}</ref> Алайда, ваучерлік мектептердің көпшілігі мемлекеттік ваучерлік қаржыға арналған жеке шоты болмағаны үшін толық тексеруден өтпеді.<ref>{{cite web|last1=White, Jr|first1=Lamar|title=Audit reveals systemic, widespread problems in Louisiana's school voucher program|url=https://cenlamar.com/2013/07/08/audit-reveals-systemic-widespread-problems/|website=CenLamar|date=July 8, 2013}}</ref>
Салыстырмалы білім жөніндегі сарапшы Сюзанна Виборгтың айтуынша, 1992 жылы Швецияның ваучерлік жүйесі «әлеуметтік, этникалық бөлінуді, әсіресе, қолайсыз аудандардағы мектептерге қатысты күшейте түсті».<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/education-10725724|title=Free schools 'could widen social divide'|first=Hannah|last=Richardson|newspaper=[[BBC News Online]]|date=July 22, 2010}}</ref>
Салық жеңілдігі бар стипендиясының көп бөлігі нашар мектептерден қашуға тырысқан табысы төмен отбасынан шыққан оқушыларға емес, қазіргі жеке меншік мектеп оқушыларына немесе шәкіртақы қорына қомақты қайырымдылық жасаған отбасыларға беріледі, яғни ол жеке меншік, көбіне діни негіздегі жеке меншік мектептерді қолдау үшін салықтар есебінен мемлекеттік қаржыны пайдаланатын механизм болып табылады.<ref name="NYTBD" />
=== Құқықтық мәселелер ===
Америка Құрама Штатында мектеп ваучерлер мәселесі 2000-жылдардың басында айтарлықтай көлемде сот қарауына ие болды.
[[Кливленд]] қаласында 1995 жылы басталған және [[Огайо]] штатының уәкілеттік берген бағдарламасы шіркеу мен мемлекеттің бөлінуінің федералды конституциялық принципін және Огайо конституциясындағы діни бостандықтың кепілдігін бұзды деген айыппен сотта қаралды. Бұл шағымдарды Огайо Жоғарғы Соты қабылдамады, бірақ федералды шағымдарды жергілікті федералды округ соты және Алтыншы апелляциялық округ соты қолдады.<ref>{{cite web|url=http://edreform.com/school_choice/supreme_court_ruling.htm|title=Legal Summary of U.S. Supreme Court decision in Zelman v. Simmons-Harris, 436 U.S.|accessdate=April 21, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060417233028/http://edreform.com/school_choice/supreme_court_ruling.htm|archive-date=April 17, 2006|url-status=dead|df=mdy-all}}</ref> Шешімдерде ваучерлерді қолданатын барлық отбасылардың Кливленд аймағындағы католик мектептеріне барғаны туралы ақпарат ескертілген.<ref>{{cite news|url=http://archives.cnn.com/2002/LAW/06/27/scotus.school.vouchers/|accessdate=April 21, 2006|title=Supreme Court affirms school voucher program|first=Terry|last=Friden|date=July 27, 2002|work=CNN}}</ref>
Оның күші кейін 2002 жылы АҚШ Жоғарғы сотында [[Зелманның Симмонс-Харрис]]ке қарсы маңызды ісінде жойылды, онда дара сот 5–4 шешіммен Огайо мектебінің ваучер жоспарын конституциялық деп тапты және соған ұқсас конституциялық тосқауылдарды болашақ ваучер жоспарлары үшін көптеген консервативті соттармен алып тастады, олардың қатарына [[Энтони Кеннеди]], [[Сандра Дэй О'Коннор]], [[Уильям Ренхвист]], [[Антонин Скалия]], [[Кларенс Томас]] сияқты консервативті соттар бар.
Бас судья [[Уильям Ренхвист]] көпшілік үшін былай деп жазған: «Діни миссияны кездейсоқ ілгерілету немесе діни хабарламаны мақұлдау үкіметке емес, жеке көмек алушыларға қатысты, себебі үкіметтің рөлі жәрдемақы төлеумен аяқталады». Жоғарғы Сот Огайо бағдарламасының құрылу ережесін бұзбады деп шешті, өйткені ол осы жағдайда сот әзірлеген бес бөлімнен тұратын «Жеке тұлғаның таңдау тесті» деп аталатын сынақтан өтті.
Бұған қарсы пікір айтушылар қатарына Стивенс соты жатады, ол былай деп жазған: «... мемлекеттік мектеп жүйесіндегі білімнен гөрі парохиалды білім беруді таңдаудың ерікті сипаты, меніңше, конституция бойынша рұқсат етілген үкіметтің діни насихат үшін ақы төлеуі керек пе деген сұраққа мүлдем байланысты емес сияқты» және Сот Саутер жатады, ол сот Эверсонды Білім кеңесіне қарсы қалай ұстай алады және бұл істі олар қайшылықты деп санай отырып, бұл істі қалай шешеді деген сұрақтар қояды. Ол сонымен бірге діни білім мен зайырлы білімнің бөлінуі мүмкін емес деп және мұның өзі құрылтай туралы ережені бұзады деп есептейді.
2006 жылы [[Флорида]] штатының Жоғарғы соты мектеп ваучерлер жүйесін енгізетін Флориданың стипендиялық бағдарламасы (ФСБ) деген заңның күшін жойды.<ref>{{cite web|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5159138|accessdate=April 21, 2006|title=Court Throws Out Florida School Voucher Program}}</ref> Сот ФСБ-ның Флорида конституциясының IX бабының 1 (а) бөлімін бұзды деп шешті: «Заң бойынша тегін мемлекеттік мектептер үшін біркелкі, тиімді, қауіпсіз, және сапалы жүйені қамтамасыз ету керек.»<ref>{{cite web|url=http://www.floridasupremecourt.org/decisions/2006/sc04-2323.pdf|accessdate=November 1, 2006|title=Florida Supreme Court Official Opinion: SC04-2323 – John Ellis "Jeb" Bush, Etc., Et Al. v. Ruth D. Holmes, Et Al.}}</ref> Бұл шешімге Кларк Нейли, Пенсакола отбасыларының әділет институтының аға адвокаты және кеңесші-заңгері қарсы келіп, Флоридадағы стипендия бағдарламасын «білім беру саясатын жасау» ретінде қолданады.<ref>{{cite web|url=http://www.trolp.org/main_pgs/issues/v10n2/Neily.pdf|title=United States Court of Appeals, Twelfth Circuit|accessdate=August 11, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110728130452/http://www.trolp.org/main_pgs/issues/v10n2/Neily.pdf|archive-date=July 28, 2011|url-status=dead|df=mdy-all}}</ref>
=== Саяси қолдау ===
Америка Құрама Штатындағы мектеп ваучерлер жүйесін саяси қолдау бірмәнді емес. Сол/оң спектрде консерваторлар ваучерлерді көбірек қолдайды. Кейбір штаттық заң шығарушы органдар ваучер туралы заңдар қабылдады. [[Нью-Мексика]]да, сол кездегі республикандық [[Гари Джонсон]] губернатор ретіндегі екінші мерзіміндегі сайлау барысында басты мәселе ретінде мектеп ваучерлер мәселесін көтерді.<ref>{{cite web|url=http://www.heartland.org/schoolreform-news.org/Article/10881/Better_Education_Does_Make_All_the_Difference_Governor_Gary_E_Johnson.html|title=Better Education Does Make All the Difference: Governor Gary E. Johnson|first=George A.|last=Clowes|date=October 1, 2000|work=School Reform News|publisher=[[The Heartland Institute]]|accessdate=November 14, 2010}}</ref> 2006 жылдан бастап федералды үкімет Катрина дауылынан зардап шеккен аймақтан эвакуациялаушылар үшін ең үлкен ваучер бағдарламасын іске асырады. Федералды үкімет Вашингтон, Колумбия округының 7500 тұрғынына Колумбия округіндегі [[стипендиялық бағдарлама]]сы бойынша ваучерлік бағдарлама ұсынды.<ref>{{cite web|url=http://www.washingtonscholarshipfund.org/index.html|title=Washington Scholarship Fund|publisher=Washington Scholarship Fund|date=|accessdate=August 11, 2011}}</ref> 2009 ж. наурыз айының басында конгресстік демократтар 2009/10 оқу жылының соңында $ 410 млрд. құрайтын Омнибустың бөлінуі туралы 2009 жылғы заңға сәйкес бағдарламаны жабуға<ref>Under Title IV of H.R.1015</ref> және балаларды ваучерлік қаржыландыратын мектеп орындарынан шығаруға ұмтылды. Бұл мәселе 7 наурызда Палатадан өтіп, Сенатта қарастырылды. Обама әкімшілігі бағдарламамен өткен балалардың мектепті аяқтап<ref>{{cite news|url=https://www.usatoday.com/news/education/2009-03-04-duncan-vouchers_N.htm|title=Secretary Duncan wants D.C. kids to keep vouchers|publisher=Usatoday.Com|date=March 4, 2009|accessdate=August 11, 2011}}</ref>, жаңа талапкерлерге бағдарламаны жабуға рұқсат бергенін мәлімдеді. Алайда оның бұл мәселе бойынша қабылдаған шешімі Президент ретінде заң жобасына қол қоюына кедергі келтіретіндей күшті болып көрінбейді.<ref>{{cite web|url=http://www.whitehouse.gov/the_press_office/Briefing-by-White-House-Press-Secretary-Robert-Gibbs-3/2/09/|title=Briefing by White House Press Secretary Robert Gibbs, 3/2/09 | The White House|publisher=Whitehouse.gov|date=March 2, 2009|accessdate=August 11, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110605050348/http://www.whitehouse.gov/the_press_office/Briefing-by-White-House-Press-Secretary-Robert-Gibbs-3/2/09/|archive-date=June 5, 2011|url-status=dead|df=mdy-all}}</ref>
Жалпы халықтың ваучерлерді қолдайтын-қолдамайтындығы дау туғызып отыр. Адамдар мектеп ваучерлерің бдерілуінен гөрі, мектеп сапасының жақсаруын жақтайтын көрінеді, дегенмен, сауалнамаға қатысқандардың 40%-ы пікір қалыптастыру үшін ақпараттың жеткіліксіз екендігін немесе мектеп ваучерлер жүйесін түсінбейтіндерін мойындайды.<ref>{{cite web|url=http://www.publicagenda.org/citizen/issueguides/education/publicview/redflags|title=Public Agenda Online, "Red Flags on Education: Lack of Knowledge About Vouchers."|accessdate=July 25, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081227052407/http://www.publicagenda.org/citizen/issueguides/education/publicview/redflags|archive-date=December 27, 2008|url-status=dead}}</ref>
2000 жылғы қарашада [[Тим Драпер]] ұсынған ваучерлік жүйе [[Калифорния]] сайлау бюллетеніне номер 38-ші ұсыныс ретінде жазылды. Бұл мектеп ваучерлерінің ұсыныстары арасында ерекше болды, бұл ваучерлерді қабылдайтын мектептерден аккредиттеуді де, ваучерлерді алуға өтініш беретін отбасылардың қажеттілігін дәлелдеуді қажет етпеді; мектептер ваучерлерді толық төлем ретінде қабылдауы туралы талаптар да, жеке мектептерде оқудың нақты құнын төмендетуге кепілдік беретін басқа ережелер де жоқ. Нәтиже 70,6-дан 29,4-ке дейінгі қорытынды пайызбен жеңілді.
2007 жылы [[Юта]] штатында 3000 доллар көлемінде субсидия бөлетін әмбебап мектептерге арналған ваучер жүйесі қабылданды, бірақ сайлаушылардың 62%-ы бұның референдумда күшіне енгенге дейін күшін жойды.<ref>{{cite web|url=http://www.deseretnews.com/article/1,5143,695225580,00.html|title=Vouchers Killed|accessdate=November 3, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071109045128/http://deseretnews.com/article/1,5143,695225580,00.html|archive-date=November 9, 2007|url-status=dead}}</ref> 2011 жылғы 27 сәуірде [[Индиана]] штаты АҚШ-тағы ең үлкен ваучер бағдарламасын енгізді, ол бойынша отбасылық кірісі 4100 доллардан төмен отбасынан шыққан оқушыларға 4500 долларға дейін қаржы бөлінеді, алайда оның табысы жоғары отбасылары үшін аса пайдасы жоқ. Ваучерлер мемлекеттік мектептер жүйесінен тыс білім алудың әртүрлі нұсқаларын қаржыландыруға пайдаланылуы мүмкін.<ref>{{cite web|url=http://www.wishtv.com/dpp/news/politics/state_politics/keys-to-govs-education-reform-pass|title=Gov's Education Reform Passes|publisher=WISHTV News|date=April 27, 2011|accessdate=April 28, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120130022452/http://www.wishtv.com/dpp/news/politics/state_politics/keys-to-govs-education-reform-pass|archive-date=January 30, 2012|url-status=dead|df=mdy-all}}</ref> 2013 жылдың наурызында Индиана Жоғарғы Соты бұл бағдарлама штат конституциясын бұзбайды деп тапты.<ref>{{cite news|title=Indiana court upholds broadest school voucher program|publisher=Associated Press|date=March 26, 2013|url=http://www.foxnews.com/politics/2013/03/26/indiana-court-upholds-broadest-school-voucher-program/|accessdate=March 26, 2013}}</ref>
=== Трамптың 2018 қаржы жылына арналған 2018 жылғы бюджеті ===
Президент [[Дональд Трамп]] 2018 жылға арналған бюджетті ұсынды, оған ваучерлік бастамалар үшін бөлінетін 250 миллион доллар кіреді, бұл оқушылардың жеке меншік мектептерге баруы үшін ақы төлейтін мемлекет қаржыландыратын бағдарламалар болып табылады.<ref name=":42">{{Cite web|url=http://time.com/4832923/betsy-devos-trump-administration-school-choice-vouchers/|title=Here's Why Researchers Say Betsy DeVos' Proposed School Voucher Program Won't Work|website=Time|language=en|access-date=2018-04-22}}</ref> 2018 жылдың бюджеті «Мектеп таңдауын кеңейту, балалардың көп білім алуына тең мүмкіндіктерін қамтамасыз ету, Ұлттың ең әлсіз оқушыларына берік қолдау көрсету, орта білімнен кейінгі білім беруді қаржыландыруды жеңілдету, білім беру инновациялары төңірегінде дәлелдер қалыптастыруды жалғастыру және білім берудегі шектеулі Федералды рөлге сәйкес Департамент бағдарламаларын жою немесе қысқарту»<ref name=":32">{{Cite web|url=https://www2.ed.gov/about/overview/budget/budget18/budget-factsheet.pdf|title=FACT SHEET: President Trump's FY 2018 Budget|last=|first=|date=|website=|access-date=}}</ref> мақсаттарын көздеді. Бюджет тиімсіз басқа бағдарламаларды қайталайтын 30-дан астам бағдарламаны азайтты; және тиісті түрде мемлекеттік, жергілікті немесе жеке меншік қорлардан қолдау тапты.<ref name=":32" /> Тағы бір миллиард доллар мектепті таңдауға негізделген саясатты қабылдауға ынталандыруға бөлінеді.<ref name=":42" />
[[Сурет:Secretary_of_Education_Betsy_DeVos_at_CPAC_2017_Feb_23rd_2017_by_Michael_Vadon_21.jpg|оңға|нобай|300x300 нүкте|Бетси Де Вос, АҚШ білім хатшысы]]
Бетси Де Вос, [[Дональд Трамп]]Трамптың білім хатшысы, сонымен қатар ваучерлік бағдарламалардың жақтаушысы болып табылады және олар оқушыларды жақсы нәтижелерге әкеледі деп сендірді.<ref name=":42" /> Трамп та, Де Вос та білім департаментінің бюджетін шамамен 3,6 миллиард долларға қысқартуды және жеке меншік мектептерге берілетін ваучерлерге және басқа мектеп таңдау жоспарларына 1 миллиард доллардан астам қаражат жұмсауды ұсынғысы келеді.<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/news/education/wp/2018/02/12/devos-seeks-massive-cuts-from-education-department-to-support-school-choice/|title=DeVos seeks cuts from Education Department to support school choice|last=Strauss|first=Valerie|date=2018-02-13|work=Washington Post|access-date=2018-04-22|last2=Douglas-Gabriel|first2=Danielle|language=en-US|issn=0190-8286|last3=Balingit|first3=Moriah}}</ref>
Де Вос бюджеттің мақсаты мен маңыздылығына қатысты мәлімдеме жасады. Де Вос келесіні талап етеді:
<blockquote>«Бұл бюджет Американың оқушыларына бұрынғы кезден бастап инвестиция жасайды. Президент Трамп Департаментке шешім қабылдау өкілеттіктерін қайтартуға тырысты және ата-аналардан балаларының білімін бақылауды күшейтуін талап етті. Департамент бөлетін қаржыны оқушыларды қолдау мақсатында оларға аудару арқылы біз жаңа шығармашылық пен тапқырлық дәуірін бастай аламыз және американдық ұлылыққа жаңа негіз қалай аламыз.» – деді Бетси Де Вос, АҚШ білім хатшысы.<ref name=":32" /></blockquote>
=== Эволюцияның орнына креационизмді оқыту ===
Ваучерлік бағдарламалардағы кейбір жеке діни мектептер эволюция теориясының орнына [[креационизм]]ді, сондай-ақ ғылыммен қатар немесе ғылымның орнына діни [[теология]]ны оқытады. АҚШ-та 300-ден астам мектептер білім беру орталықтары ретінде бекітілген және салық төлеушілердің ақшасын алып отыр. Танымал пікірге қайшы, мемлекет қаржыландыратын діни білім беру жүйесінің қатаң анықтамасы Зелманның Симмонс-Харриске қарсы ісінде (2002 ж.) конституциялық болып саналды.<ref>{{cite news|url=http://tv.msnbc.com/2013/01/16/creationism-spreading-in-schools-thanks-to-vouchers/|title=Creationism spreading in schools, thanks to vouchers|first=Zack|last=Kopplin|date=January 16, 2013|work=MSNBC}}</ref> Алайда, қазіргі уақытта 35 мемлекет түрлі Блейн түзетулерін қабылдады, ол бойынша діни білім беру жүйесін мемлекет тарапынан қаржыландыруға тыйым салынады немесе оны шектейді.<ref>{{cite web|url=http://blog.constitutioncenter.org/2016/01/constitution-check-are-the-states-blaine-amendments-on-shaky-ground/|title=Constitution Check: Are the states' "Blaine Amendments" on shaky ground?|last1=Denniston|first1=Lyle|author-link=Lyle Denniston|date=January 19, 2016|website=constitutioncenter.org|publisher=[[National Constitution Center]]|access-date=August 11, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160816043553/http://blog.constitutioncenter.org/2016/01/constitution-check-are-the-states-blaine-amendments-on-shaky-ground/|archive-date=August 16, 2016|url-status=dead}}</ref>
== Дереккөздер ==
<references />
[[Санат:Балама білім беру]]
[[Санат:Білім беру мәселелері]]
pbbiu35ukcc9zh7dt6j71aztjfys6xz
Нарт дастаны
0
648940
3693329
3492393
2026-11-08T10:01:59Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693329
wikitext
text/x-wiki
'''Нарт дастаны''' ({{lang-kbd|Нарт ӀуэрыӀуа́тэ}}; {{lang-os|Нарты кадджытæ}}; {{lang-krc|Нарт таурухла}}; {{lang-ab|Нарҭаа ражәабжьқәа}}; {{lang-ce|Нарт Аьрштхой}}; {{lang-ady|Нартхэр}}) — батыр-баһадүрлердің («нарттар») шығу тегі мен шытырман оқиғалары туралы аңыздарға негізделген Солтүстік Кавказдағы бірқатар халықтар арасында бар эпос. Ол [[Абхаздар|абхаз]]-[[Адыгейлер|адыгей]], [[Осетиндер|осетин]], [[Вайнахтар|вайнахтар]] арасында таралған. Бөлек циклдар [[Свандар|свандарда]] және басқаларында да белгілі<ref>{{мақала | авторы = | тақырыбы = Нарттар| шынайы атауы = | сілтеме =http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/literatura/NARTSKI_NARTOVSKI_EPOS.html| тілі = орыс| жауапты = | баспа авторы = | басылым = | түрі = | орны = | баспасы = Кругосвет| жыл = | томы = | нөмірі = | беттері = | isbn = | issn = }}</ref>.
Прозалық және өлең күйлерінде кездеседі. Шығарма Кавказдың автохтонды халықтары және солтүстік-иран ([[Скиф мифологиясы|скиф-сарматтар]]) халықтарының ежелгі эпикалық циклі мен мәдениетіне негізделген<ref>{{мақала | авторы = В. И. Абаев| тақырыбы = Нарттар дастаны| шынайы атауы = | сілтеме = | тілі = орыс| жауапты = | баспа авторы = | басылым = | түрі = | орны = | баспасы = Үлкен кеңес энциклопедиясы| жыл = | томы = | нөмірі = | беттері = | isbn = | issn = }}</ref>.
== Дастанның пайда болуы ==
[[Сурет:SAWSROUQA.jpg|thumb|left|200px|Адыгей Республикасы елтаңбасындағы нарт батырының бейнесі]]
Зерттеушілердің пікірінше, дастан б. з. б. VІІ-VІІ ғасырларда құрыла бастады, ал ХІІІ-ХІV ғасырларда әртүрлі аңыздар циклге біріктіріліп, батырдың немесе оқиғаның айналасында топтаса бастады<ref>{{мақала | авторы = В. И. Абаев| тақырыбы = Нарттар дастаны| шынайы атауы = | сілтеме = | тілі = орыс| жауапты = | баспа авторы = | басылым = | түрі = | орны = | баспасы = Үлкен кеңес энциклопедиясы| жыл = | томы = | нөмірі = | беттері = | isbn = | issn = }}</ref>.
Зерттеушілер «нарт» сөзінің шығу тегі жайлы ортақ пікірге келмеді. Сондықтан олардың кейбіреулері ирандық «нар» (еркек) сөзімен ұқсастықтарса, ал басқалары оны осетиндік «нæ арт» (біздің от) немесе көне үнділік «нрт» түбірімен (билеу) байланыстырады. [[Василий Иванович Абаев|В. И. Абаев]] «нарт» сөзі моңғолдың нара «күн» түбірінен шығады деп есептеді (дастанның көптеген кейіпкерлері күн аңызымен байланысты).
Нарт дастанының шығу тегі туралы мәселе күрделі. В. И. Абаев дастанды ойлап тапқан адамдар осетиндер деп тұжырымдады:
{{start citation}}«Нарт» термині осетиндік көпшіліктің «т» көрсеткішін қамтиды және осетиндік тектік атаулар типіне сәйкес қалыптасқан: сондықтан ол Кавказдың басқа халықтарына осетиндік үлгіде енген. <br /> 2. [[Всеволод Фёдорович Миллер|В. Миллер]] мен [[Жорж Дюмезил|Ж. Дюмезил]] көрсеткендей, кейбір нарттық сюжеттер осетиндердің алыс ата-бабалары скиф-сармат тайпаларының өмірі мен әдет-ғұрыптарында толық ұқсастыққа ие. <br /> 3. Уархаг, Ақсар, Ақсартақ, Ұрысбек, әйел есімі Атсырұқ, керемет тостағының атауы Уатсамонгтың Ираннан шыққан екендігі даусыз. <br /> 4. Бас кейіпкер Сатанай (Шатана) атауы шығу тегі жағынан толық анық болмаса да, б. з. б. II ғасырдағы оқиғаларға (аландардың Кавказға жорықтары), сондай-ақ Сатеник ханшайымды Арменияға жеткізген шыққан тегі алан Сукиас бастаған сукиасяндардың әулие шейіттері туралы Апостолдық Армян Шіркеуі әулиелерінің өмірімен байланысты армян рапсодтары сақтап қалған алан ханшайымы Сатениктің есімімен ажырамас. <br /> 5. Сослан атауы, шамасы, шығу тегі түркі (ноғай), осетин жерінде б. з. XII ғасырынан бастап куәландырылған (Тамара патшайымның күйеуі Дәуіт-Сослан осетиндік билеуші болған); Сосруко есімі л-р заңды үзілісімен Сослан есімінің «адыгейленгенін» білдіреді. <br /> 6. Батырас есімі Батыр-астан шыққан және «асстың (аланның) батыры» дегенді білдіреді. <br /> Осының бәрі дастанның материалдық өзегі кейбір элементтерде скиф дәуірінен басталатын және басқа халықтармен, соның ішінде Кавказ халықтарымен үздіксіз байланыс арқылы байып отырған ежелгі алан циклі болғанына күмән келтірмейді.
{{end citation|Abaev Vasily Ivanovich, The Ossetian Epic // Tales of the Narts Ancient Myths and Legends of the Ossetians Translated by Walter May. Edited by John Colarusso and Tamirlan Salbiev. Princeton and Oxford: Princeton University Press, 2016}}
Американдық нарт дастанын зерттеуші Джон Коларуссоның «Кавказдан шыққан нарт сагалары: черкестер, абазиндер, абхаздар мен убыхтардың аңыздары мен әпсаналары» атты көлемді еңбегінде батыс кавказ сагаларының ежелгі иран өзегін сақтайтындығы және «нарт» сөзінің өзі «еркек, батыр» мағынасын беретін үндіеуропалық түбірден шыққан иран тектес екендігі баса айтылған. Сонымен қатар, нарт дастанының «әңгіме мазмұнын тегістеу үшін қайта жасалған» осетиндік нұсқаға қарағанда, батыс кавказ нұсқалары (черкес, абазин, абхаз) өте құнды, өйткені оларда «алғашқы дәстүрлер мен нанымдардың үзінділерін құрайтын барлық ерекше бөлшектерді» сақтайтын ең архаикалық автохтонды қабаттар бар<ref>[http://muse.jhu.edu/journals/university_of_toronto_quarterly/v074/74.1friedman.html Review «John Colarusso. Nart Sagas from the Caucasus: Myths and Legends from the Circassians, Abazas, Abkhaz, and Ubykhs. Princeton University Press. xxiv, 552.»], Victor Friedman, University of Toronto Quarterly 74.1 (2004/2005) 390—392</ref>.
Тағы бір көрнекті ғалым-кавказтанушы [[Евгений Игнатьевич Крупнов|Е. И. Крупнов]] Кавказ тілдері деп аталатын халықтарды (шешендер, ингуштар, адыгейлер, абазиндер, абхаздар және т.б.) дастанның жасаушылары деп санайды, ал осетиндер арасында нарт дастанының дамыған циклдары болуы олардың шығу тегі шеттен (скиф-сармат) келіп орныққандығын емес, жергілікті екендеген дәлелдейді<ref>{{кітап |авторы = Е. И. Крупнов, Ш. Д. Инал-Ипа, Б. А. Калоев және т.б.|бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Нарттар туралы аңыз - Кавказ халықтары дастаны|шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = |баспасы = Наука|жыл = 1969|томы = |беттері = 19-20|барлық беті = 551|сериясы = |isbn = |тиражы = }}</ref><ref>{{кітап |авторы = Шнирельман В. А.|бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = «Быть аланами. Интеллектуалы и политика на Северном Кавказе в XX веке»|шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = |баспасы = Новое Литературное Обозрение|жыл = 2006|томы = |беттері = 134|барлық беті = 699|сериясы = |isbn = 5-86793-406-3|тиражы = }}</ref>.
== Әр түрлі халықтардың аңыздары ==
Нарттар жөніндегі көптеген аңыздар дастандағы басты кейіпкерлердің аттарына топтастырылған, осылайша өзіндік циклдар қалыптасқан. Дастанның әр ұлттық нұсқасында белгілі бір циклдар салыстырмалы түрде үлкен не кіші орын алады.
Дастан кейіпкерлерінің есімдерінде де айырмашылықтар бар.
{| class="standard" align="center"
|+
! |осет.
! |адыг.
! |абхаз.
! |ингуш.
! |шешен.
! |қараш.-малқ.
|-----
| Сослан
| Саусэрыкъо / Сосрыкъуэ
| Сасрыҟәа
| Сеска Солса
| Соска Солса
| Сосурукъ
|-----
| Сатана/Шатана
| Сэтэнай-гуащэ / Сэтэней-гуащэ
| Саҭанеи Гәашьа
| Села Сата
| Стела Сата
| Сатанай
|-----
| Батырадз
| Пэтэрэз / Батэрэз
| Цәыцә
| Хамчий Патарз
| Хамчий Патриж
| Батыраc
|-----
| Сырдон/Ширдон, Гатагтың ұлы
| Батэкъу / Батэкъуэ
| Баҭаҟәа
| Боткий Ширткъа
| Батиг Шурда
| Шырдан
|-----
| Ацамаз
| Ащамэз / Ашэмэз
| Шьамаз
| Ачамаз
| Ачамза
| Ачемез
|-----
| Уырызмаг
| Озырмэдж / Уэзырмэдж
| -
| Урузман
| Орзми
| Ёрюзмек
|-----
| Хамыц
| Хъымыщ / Хъымыщ
| Хмышь
| Хамчи
| Хамчи
| Хымыч
|-----
| Саууай/Шаууай
| Шъэуей / Щэуей
| -
| Кинда Шоа
| Киндий Шоа
| Къарашауай
|}
Сондай-ақ, аңыздардың әр нұсқасында өзіндік, қайталанбас кейіпкерлері болады. Мысалы, адыгейлер арасында - Адиюх (Iэдийху/Iэдыиф), Ахомида (Ахуэмыдэ/Ахомыдэ), Бадиноко (Бэдынокъуэ/Шъэбатынокъо); осетиндер арасында - Ақсар, Ақсартақ, Уархақ. Абхаз аңыздарында Цвицв, Нарджхеу бар. Малқарлар мен қарашайлардың арасында - Алауған, Дебет, Жәңгір (Джёнгер/Нёгер), Таусо<ref>[http://www.elbrusoid.org/library/folklore/407999/?sphrase_id=96830 Нарттар. Қарашай-малқар халықтарының батырлық дастаны.]</ref>. Шешендерде - Пхармат, ал ингуштарда Курюко бар.
Нарттардың бейнелері арасында да айырмашылықтар бар.
=== Осетиндерде ===
Осетиндік нұсқада нарттар үш текке бөлінеді: Ақсартақата, Бората және Алағата. Біріншісі - жауынгерлер. Олардың руы бай емес, бірақ олар күш пен батылдық қасиеттерін иеленген. Екінші ру, Бората ылғи Ақсартақатамен қырқысады. Олар бай, бірақ олар нарттардың жойылуына себеп болды. Алағата руы дастанда сирек айтылады; Алағата - рәсімдерге қажетті барлық салт-жоралар құралдардың сақтаушылары. Аруақтар мен құдайларға арналған бірде-бір мереке оларсыз өтпейді.
Жорж Дюмезилдің үш функциясы теориясына сәйкес, үш рулық-касталыққа бөліну ежелгі үндіеуропалық қоғамның әлеуметтік құрылымын көрсетеді, сондықтан ол тек осетиндер - аймақтағы жалғыз үндіеуропалық халық арасында ұсынылған.
=== Абхаз-адыгей халықтарында ===
Адыгей-абхаз нұсқасындағы нарт дастаны мазмұнының барлық алуан түрлілігі мен оның орталық орындарының бірін Отанға деген риясыз сүйіспеншілік, қорғаныста батырлардың жанқиярлығы мен батылдығы алады. Бірақ сонымен бірге Отанды қорғаушы жауынгерлерді ғана емес, сонымен қатар Нарттар елінде бірдей құрметке ие диқандар, бақташылар және еңбекшілерді де дәріптейді. Сондықтан, нарт аңыздарында өмірдің материалдық негізі толық бейнеленген. Сонымен қатар, әйелдерге құрмет, үлкендер мен кішілерге қамқорлық және оларды тәрбиелеу сияқты тақырыптар дастанда толығымен көрсетілген. Аңыздарда нарттар жұмыс және Отанды қорғаудан бос уақыттарын олар тек атқа міну, садақ ату, тас лақтыру, күрес және т.б. жарыстарды ғана емес, сонымен қатар би, ән айту, шешендік пен тапқырлық сияқты жарыстарды ұйымдастыратын жиындарда өткізеді.
Сондай-ақ, көптеген нарт аңыздарында темір ғұрпы кездеседі және темірден жасалған құралдар өте ауқымды бейнеленген. Осыған байланысты Тілепіш туралы аңыздар оның темірмен және ондағы құралдар, қару-жарақтармен түгелдей және толықтай айналысатыны жақсы мысалы болып табылады. Нарт аңыздарында - жылқы да ерекше орын алады. Ол кез келген нарт қаһарманының ажырамас досы және керемет күштер мен мүмкіндіктерге ие батыр сияқты құдіретті. Дастандағы жылқы барлық жануарлар арасында ақсүйек ретінде көрсетіледі және адам тілін түсініп, адамдармен сөйлеседі. Ол достықта батылдық пен адалдыққа қожайынын сынамайынша оған сенбейді.
Адыгей-абхаз халықтарының аңыздарында нарттардан бұрын «иныждер» (алыптар) және «исптар» (ергежейлілер) болған, ал кейбір аңыздарда олар әлі де олармен қиылысады. Нарттар дәуірі - аңызды-эпикалық уақытты көрсетеді. Нарт эпикалық мәдениетін жеткізушілердің түсінігінде, бұл уақыт нарттардың өздері сияқты, шынымен болған секілді көрсетілген. Мысалы, адыгейлерде нарттар туралы [[аңыз]] «нартхэм я лъэхъэнэ» (нарттардың заманы) туралы ескертумен бірге жүрді.
Нарт дастанының адыгей нұсқасын алғашқы және ірі жинаушылардың бірі Кабардин кінәзі - Қазы Атажукин, ол нарттар туралы біраз аңыздары бар алғашқы кітапты 1864 жылы шығарды.
=== Қарашайлар мен малқарларда ===
Нарттар, қарашай және малқар аңыздары бойынша, ержүрек жауынгерлер халқы, темір ұста құдайы Алтын Дебеттің ұрпағы. Оларды Ұлы Тейір құдайы белгілі бір мақсатпен - жердегі тәртіпті орнату, эмегендер мен айдаһарларды жою, әлемді адамдарға кедергі келтіретін барлық нәрселерден тазарту мақсатында жасады. Сондықтан нарттардың негізгі кәсібі - соғыс. Әрине, олар тек құбыжықтармен ғана емес, басқа халықтармен де соғысады, кейде бір-бірімен де соқтығысып жатады. Туа біткен жауынгерлер үйде ұзақ отыра алмайды, олар жалыға бастайды, ал егер біреу ұран салса барлығы жорыққа немесе шапқынға дайындалады.
Нарттар ата-бабаларының аттары бойынша 4 руға бөледі: Әліктер (Аликлары), Ұсқортықтар (Усхуртуклары), Боралар (Боралары) және Индилер (Индилары). Әр отбасының өз батыр-баһадүрі болады. Әліктер руына, мысалы, Алтын Дебеттің үлкен ұлы - Алауған және оның ұлы Қарашауай, Ұсқортықтарға - нарттардың жетекшісі Ұрысбек және оның ұлдары: Сосурук, Сібілші, Бөрші, Бораларға - Бора-батыр және, мүмкін, Созар, Индилерге - есімдері аталмаған жеті ағайындар кіреді.
Барлық нарттар сыртқы жауларға - басқа тайпа адамдары және құбыжықтарға қарсы күресте біріккен. Бірақ оларда сонымен бірге руаралық араздық та бар. Нарттар елінде билік пен ықпал үшін екі ру - Әліктер мен Ұсқортықтар күреседі және олардың араздығы Қарашауайдың Ұрысбектің қызы Агундаға үйленгеннен кейін ғана тоқтайды.
=== Кавказдың басқа халықтарында ===
Нарттар туралы [[Дағыстан]] халықтары мен грузиндік субэтникалық топтардың арасында, мысалы, рачиндер, свандар, хевсурлар, т.б. айтылады. Оларда нарттар тек ертегілерде ғана кездеседі. Бұл аттары жоқ үлкен күшке ие алып батырлар. Дағыстан халықтары ертегілерінде әдетте бір емес, жеті нарттар болады. Олар ормандарда, төбелері аспанға тіреліп тұратын мұнараларда өмір сүреді. Олардың үйлері темір қоршаумен қоршалған.
=== Дастанның кейіпкерлері ===
Нарт аңыздарының басты кейіпкерлерінің бірі - Сослан/Сосруко/Сеска Сосла/Сасрыква. Барлық халықтарда бұл тастан туған нарт. Осетин аңыздарында Сослан грек аңыздарындағы [[Ахилл|Ахиллеске]] ұқсасатады. Соңғысының осал жері тек өкшесі ғана болды, денесінің қалған бөлігінде осал жерлер болмады. Осетиндік Сосланның осал жері тізелері болды. Екеуі де әлсіз жерге соққы беру нәтижесінде қайтыс болды. Осыған ұқсас сюжет көптеген үндіеуропалық халықтардың арасында кездеседі.
Бұл кейіпкер бала кезінен бастап батылдық, күш және дербестікті көрсететін. Абхаз нұсқасында ол жүз ағасының ішінде кішісі болған, бірақ күшімен де, тапқырлығымен де ағалардан асып түскен.
Сондай-ақ Сатана/Сатаней-Гуаше/Сели Сата туралы цикл да маңызды. Абхаз бен адыгейлік нұсқаларында бұл романтикалық әйел, сұлулықтың, ақылдылық пен өшпейтін жастықтың символы. Осетиндік нұсқада ол асыра сілтенбеген. Осетиндерде ол нарттардың атасы - Ұрысбектің әйелі, қожайын, айлакерлігі сарқылмайтын әйел.
Сырдонның бейнесі, қулық-сұмдық (күлкілі және әзәзілді), ерекшеліктері бар мәдени қаһарман, Жорж Дюмезил скандинавиялық Локимен ұқсастырды.
Адыгей эпосында кейіпкер бар - Бадыноко (Шабатнуко). Балалық шағында да оның ерлікке толы болашағы болжанған. Оған бесік жырын айтатын:
<blockquote style="border: 1px solid blue; padding: 0.5em 0.8em; width:25%">
«Сен жүздеген құбыжықтардың басын шабасың,<br>
Сен нарттарға жүздеген қазына таратасың.<br>
...Ұйықта менің бақытым, ержүрек арыстаным,<br>
Даңқ пен қоңырау сенің жолың болады.<br>
Боласың сен адамзат баласының жарығы,<br>
Тілек саған айтқандай.»
</blockquote>
Бадыноко (Шабатнуко) - дастанның той-томалақ пен билерді ұнатпайтын жалғыз кейіпкері. Ол айтады:
<blockquote style="border: 1px solid blue; padding: 0.5em 0.8em; width:25%">
«Ешқашанда мақсат етпеспін<br>
Ешқашанда мақсат етпеспін,<br>
Көңілді ұрандарға.<br>
... жауынгерлік сауыт<br>
Мен жоғары істер үшін кидім:<br>
Менің тағдырым - ақиқатты қорғау.»
</blockquote>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Әдебиет ==
* ''Нартовский эпос'', Известия Северо-Осетинского научно-исследовательского института, т. XI, вып. I, Дзаужикау, 1945
* ''Абаев В. А.'' Нартовский эпос. — Орджоникидзе, 1945.
* ''Акаба Л. A.'' Мифология абхазов. — Сухуми, 1976.
* ''Анчек С.Х. Адыгский героический эпос "Нарты": Этнолингвистические характеристики функционирования. - Краснодар, 2018.
* ''Гадагатль А. М.'' Героический эпос «Нарты» адыгских (черкесских) народов. — Майкоп, 1987
* ''Далгат У. Б.'' Героический эпос чеченцев и ингушей. — М., 1972.
* ''Дюмезиль Ж.'' Скифы и нарты. — М., 1990.
* ''Коларуссо Дж.'' Нартские саги из Кавказа: Мифы и легенды черкесов, абазин, абхазов и убыхов. — Принстонский университет. Нью-Джерси. 2002{{ref-en}}
* ''Мальсагов А. О.'' Нарт-орстхойский эпос вайнахов. — Грозный, 1970.
* ''Салакая Ш. Х.'' Абхазский нартский эпос. — Тбилиси, 1976.
* Сказания о нартах — эпос народов Кавказа. Сборник. — М., 1969.
* ''Шортанов А.'' Нартский эпос адыгов. (Адыгский героический эпос). — М., 1974.
* ''Хаджиева Т. М.'' [http://www.elbrusoid.org/library/folklore/407999/ Нартский эпос балкарцев и карачаевцев. // Нарты. Героический эпос балкарцев и карачаевцев] / сост.: Р. А.-К. Ортабаева, Т. М. Хаджиева,А. З. Холаев; вступ. ст., коммент. и глоссарий Т. М. Хаджиевой. М., Наука, 1994. С.8-66.
* ''Халухаев Г. А., Кузнецова А. Б.'' Ингушский Нартский эпос: структура и место в мировом фольклоре. — М., 2013. — ISBN 978-5-901574-85-0.
== Сілтеме ==
*[https://web.archive.org/web/20061104143041/http://biblio.darial-online.ru/text/narts/index_rus.shtml Нарттар туралы осетиндік аңыз]
*[https://librebook.me/narty__adygskii_epos Нарттар туралы адыгейлік аңыз] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201114174035/https://librebook.me/narty__adygskii_epos |date=2020-11-14 }}
*[http://www.elbrusoid.org/articles/liter_theatre/358928/?sphrase_id=17008 Нарттар жайлы қарашай-малқарлардың кейбір аңыздары]
[[Санат:Дастандар]]
[[Санат:Кавказ мифологиясы]]
[[Санат:Осетин мифологиясы]]
[[Санат:Нарт дастаны]]
r9wxskutna3cpal6axx3r1v3248v9ag
Мақсұт Құлмұхаммедұлы Оразай
0
652019
3693050
3647620
2026-11-07T17:05:32Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693050
wikitext
text/x-wiki
{{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! -->
{{Мемлекеттік қайраткер
| Қазақша есімі = Мақсұт Құлмұхаммедұлы Оразай
| Шынайы есімі =
| Суреті = MaksutOrazai.jpg
| Сурет ені = 400
| Туған күні = 27.12.1938
| Туған жері = [[Табақсай ауылы]], [[Бостандық ауданы (Өзбекстан) | Бостандық ауданы]]
| Әкесі = [[Құлмұхаммед Жармұхаммедұлы Оразай]] (1890—1968)
| Анасы = Рабиға Оразай (1905—1998)
| Жұбайы = Кубашева Дариға Қабидоллақызы
| Балалары = Азамат, Іскендер; Уалихан, Алуа
| Қызметі = Қоғам қайраткері
| Білімі =
| Мамандығы =
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons =
| Марапаттары =
}}
'''Мақсұт Құлмұхаммедұлы Оразай''' (27 желтоқсан 1938 ж.т., [[Бостандық ауданы (Өзбекстан)|Бостандық ауданы]], [[Табақсай]] ауылында) — Қазақстан Республикасының қоғам қайраткері, қазақтың ұлттық құндылықтарын қорғаушысы, қазақ тілінің жанашыры, бірнеше қазақ мектептерінің директоры болған. 2005 жылы Қазақстанда президенттікке [[Тәуелсіз үміткер|тәуелсіз]] үміткер ретінде ұсынылған<ref>[https://www.election.gov.kz/rus/news/releases/index.php?ID=1744 Қазақстан Республикасы Президенттігіне кандидат ретінде ұсыну туралы өтінішті М.Оразай берді]</ref><ref>[https://kaz.caravan.kz/zhangalyqtar/bugin-prezidenttikten-umitkerlerding-atyn-usynu-sharasy-ayaqtalady-39105/ Бүгін президенттіктен үміткерлердің атын ұсыну шарасы аяқталады]</ref>. Тіркелмеген Гуманистік партиясының ұйымдастырушысы, бірнеше кітаптардің авторы.
== Өмірбаяны ==
* 1960 жылы Қызылорда педагогикалық институтын «Орыс тілі мен әдебиеті мұғалімі» мамандығы бойынша бітірді.
* 1980 жылы Қазақ КСР Білім министрлігінің ҒЗИ-да қызмет етеді.
* 1981 жылдан 1987 жылға дейін Қазақ КСР Білім министрлігінде жұмыс істеді.
* 1987-1991 жылдары — Алматыдағы [[Ғабит_Махмұтұлы_Мүсірепов | Ғабит Мүсірепов]] атындағы №86 қазақ орта мектебінің директоры.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=FNHEcjH8mqU Видеомұрағат — №86 қазақ мектебі. Алматы, 1989 жыл]</ref><ref>[https://www.facebook.com/maksutorazay/posts/1083090715098209 Менің өмірлік ұстанымдарымның қалыптасуына бірден-бір оң ықпал еткен Ұстазым]</ref><ref>[https://massaget.kz/okushyilarga/mektep_omiri/48925/ Мектеп тарихы сыр шертеді... #4]</ref>
* 1991-1997 жылдары — Алматыдағы [[Абай_Құнанбайұлы | Абай]] атындағы Республикалық мамандандырылған дарынды балаларға арналған қазақ тілі мен әдебиетін тереңдете оқытатын орта мектеп-интернатының директоры.<ref>[https://abaimektep.kz/portfolio/ma-s-t-lm-hamed-ly-orazaj/ Абай атындағы Республикалық мамандандырылған дарынды балаларға арналған қазақ тілі мен әдебиетін тереңдете оқытатын орта мектеп-интернаты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210120123607/https://abaimektep.kz/portfolio/ma-s-t-lm-hamed-ly-orazaj/ |date=2021-01-20 }}</ref><ref>[https://www.facebook.com/daniyar.moldakhmet/posts/3224184264300386 Мен қалай қазақ болдым. 5 бөлім.]</ref><ref>[https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=682291105673948&id=100016791936104 Мақсұт Құлмұхаммедұлы медальді төсіме қадады]</ref>
== Қоғамдық қызметі ==
* 2002 жылы Қазақстандағы Түркістан мен Бағыс ауылдарын Өзбекстан өзіне жайғағанда, сол мәселені мемлекеттік деңгейге бірінші көтеріп, қорғауға белсене қатысқан адамдардың бірі еді.<ref>[https://qazaquni.kz/2013/05/22/16380.html «Нағыз намыс-от қойған қамыстан қауіпті!»]</ref>
* 2004 жылы Мақсұт Оразай «Аргументы и факты - Казахстан» газетіне қарсы іс қозғады. Бұған зейнеткер бірнеше рет хабарлаған Қазақстандағы қалалардың атауларының басылымының әдейі бұрмалануы себеп болды. «Аргументы и Факты» сол кезге дейін кеңестік атаулардың транскрипциясын қолданған: Алматы орнына Алма-Ата, Ақтөбе орнына Актюбинск, Шымкенттің орнына Чимкент, Тараздың орнына Джамбул және т.б. Редакторға бірнеше ескерілмеген хаттардан кейін М.Оразай сотқа жүгінуге мәжбүр болды. 18 қазанда Алматы қаласының Медеу аудандық соты талапкердің пайдасына шешім шығарды және газетке мемлекеттік транскрипцияны сақтау міндеттелді. Бұл үдерістің салдары - ҚР Мәдениет, ақпарат және спорт министрлігі Ақпарат және архивтер комитетінің төрағасы Сламбек Тәуекелдің 2005 жылғы 17 қаңтарда республиканың бұқаралық ақпарат құралдарының басшыларына жазған хатында, ол мемлекеттік міндетті транскрипцияға шақырды. Хатта министрлік өкілі Алматы сотының Мақсұт Оразайдың пайдасына шешуіне тікелей сілтеме жасайды.<ref>[http://vernoye-almaty.kz/aty-ata/pochemu.shtml?fbclid=IwAR2KXOz6iQqPYfuuhb_A6A9vV7yzmiYp1UsUogkJag8R6N-Fl0qFZk_7igo "Алматы" деп неге жазу керек (орысша)]</ref> Осы оқиғалардан кейін Қазақстанның барлық ақпарат құралдарында қалалардың ресми атауларын бұрмалау тоқталды.</i><ref>[http://vernoye-almaty.kz/aty-ata/aif.shtml Енді қалай атаймыз? (орысша)]</ref><ref>[http://old-2.internews.kz/index.php-itemid=375&catid=18.htm «Аргументтер мен фактілерге» қарсы аргумент (орысша)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230909123845/http://old-2.internews.kz/index.php-itemid%3D375%26catid%3D18.htm |date=2023-09-09 }}</ref>
* 2005 жылы [[КТК (телеканал)|КТК телеарнасы]] қазақ тіліндегі материалдарды күндіз көрсетпей түнде ғана көрсететін. Әуелі пикет арқылы наразылық көрсетіп, кейін телеарнаны сотқа берген. Сот, телеарна заңды бұзбаған, бірақ та заңның кемістігі бар деген шешімге келеді.<ref>[https://www.azattyq.org/a/1160423.html Алматыда мемлекеттік тіл жанашыры наразылық пикетін өткізді]</ref><ref>[https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30031349 Көрермен КТК-ға қарсы шықты (орысша)]</ref><ref>[https://turkystan.kz/article/49778-ltty-telearnada-ltty-na-ysh/ ҰЛТТЫҚ ТЕЛЕАРНАДА ҰЛТТЫҚ НАҚЫШ]</ref>
* 2006 жылы [[Қазақстан Ұлттық банкі]] жаңа теңге шығарады. Оның ішінде бірнеше қателіктер табылады. Соған қарсы сотқа беруші болады<ref>[https://turkystan.kz/article/49873-te-geni-zhyry-li-bitpejdi/ ТЕҢГЕНIҢ ЖЫРЫ ӘЛI БIТПЕЙДI]{{Deadlink|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[https://zonakz.net/2006/12/08/%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%B2%D1%8B%D0%BF%D1%83%D1%81%D0%BA-28/ Гражданин Казахстана Максут Оразай намерен подать иск в суд на Национальный банк РК]{{Deadlink|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
* 2007 жылы Қазақстанды күлкі қылған, Борат, расист фильмі шығады. Қазақстанда ол фильмге тыйым салынады. Мақсұт Оразай фильмді түсірген "20th Century Fox Film Company" компаниясына қарсы заңды талап дайындайды.<ref>[https://www.azattyq.org/a/1171451.html Қазақстандық азамат «Борат» фильмін шығарғандарды сотқа бермек]</ref><ref>[https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30089622 Максут Оразай VS Кинокомпания «ХХ век»]</ref>.
* "РУХ" клубын ұйымдастырып оның төрағасы болады.<ref>[https://www.facebook.com/maksutorazay/posts/2133913196682617 Бұрынғы "РУХ" клубының мүшелері]</ref>
* Қазақстанда тіркелмеген Гуманистік партияның ұйымдастырушысы.<ref>[https://www.facebook.com/maksutorazay/posts/2488928794514387 Адамгершілік партиясының манифесті мен бағдарламасы]</ref>
* Басқа да көптеген саяси-қоғамдық мәселелерге бас қосатын кісі.<ref>[https://www.ktk.kz/ru/news/video/2008/12/19/2457/ Қоғам кайраткерлері Республика алаңына көрінісін қалпына келтіруін талап етеді]</ref><ref>[https://qazaquni.kz/2010/03/04/1113.html Тоталитарлық мемлекетіндегі нағыз патриот (орысша)]</ref><ref>[http://toiganbayev.kz/press/na-lidera-natsii-nazarbaev-ne-tyanet/ Назарбаев ұлт көшбасшысы болмас (орысша)]{{Deadlink|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://tirek.info/dir/3979/maksut-orazaj/ ТIРЕК Альянсы — Қазақстандағы саяси қуғын-сүргін туралы ақпарат - Мақсұт Оразай] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190315144129/http://tirek.info/dir/3979/maksut-orazaj/ |date=2019-03-15 }}</ref><ref>[https://rus.azattyq.org/a/nazarbaev_v_dekabre_1986_goda/1759919.html Назарбаев пен Желтоқсан. Нұрсұлтанның алғашқы үлкен құпиясы (орысша)]</ref>
== Кітаптары ==
* Тіней шежіресі. <i>2001 ж.<ref>[[Қазақ_шежірелерінің_тізімі | Қазақ шежірелерінің тізімі]]</ref> Таралымы 2000 дана. "Бағалы қағаздар" баспасы - 480004, Алматы қ. Абылайхан д., 56-үй.</i><ref>[https://drive.google.com/file/d/1RRmHGHy8Rb1CWxepqsbb0ZsVFescY8lM/view?usp=sharing Найман Ақтаз Тіней шежіресі, 2001 ж.]</ref>
* Қазақ халқының салт дәстүрлері. <i>1994 ж. Таралымы 50 000 дана. "Рауан" баспасы, 480124 Алматы қ., Абай д-лы, 143-үй.</i>
* Мал тап, күн көр: бақытты бол. <i>2013 ж. ISBN 978-601-06-2524-2. "BC-Print-Technology" баспанасы, Алматы қ., Мамыр-1, 6 үй.</i>
* Қазақ кешкі мектебіне арналған 9-11 Орыс тілі оқулығы. <i>1987 ж. Таралымы 22500 дана. "Мектеп" баспасы, 480124 Алматы қ., Абай д-лы, 143-үй.</i>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:27 желтоқсанда туғандар]]
[[Санат:1938 жылы туғандар]]
[[Санат:Бостандық ауданында туғандар]]
[[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан саясаткерлері]]
[[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері]]
lafv601x2nr07pckxspw0005g2qu6wc
Қазақстан Республикасы Ұлттық Олимпиадалық комитеті
0
667239
3693391
3688452
2026-11-08T11:11:44Z
Uzsport
121361
3693391
wikitext
text/x-wiki
{{Ұйым
|атауы = Қазақстан Республикасы Ұлттық Олимпиадалық комитеті
|альтернативті = Қазақстан ҰОК
|логотип = ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ҰЛТТЫҚ ОЛИМПИАДАЛЫҚ КОМИТЕТІ ЛОГОТИПІ.jpg
|мүшелік = [[Халықаралық Олимпиада комитеті|ХОК]]
|орталық типі = Штаб-пәтері
|орталық = [[Астана]], [[Қазақстан]]
|тип = Ұлттық олимпиадалық комитет
|басшы мансабы1 = Президент
|басшы есімі1 = [[Геннадий Геннадьевич Головкин|Геннадий Головкин]]
|басшы мансабы2 = Бас хатшы
|басшы есімі2 = [[Әлімжан Убайдаұлы Ақаев]]
|құрылу оқиғалары1 = Құрылды
|құрылу мерзімі1 = 3 ақпан 1990
|құрылу оқиғалары2 = ХОК құрамына қабылданды
|құрылу мерзімі2 = 1993
|сайт = [https://olympic.kz/kk olympic.kz]
}}
'''Қазақстан Республикасы Ұлттық Олимпиадалық комитеті''' ('''Қазақстан ҰОК''') — Қазақстандағы олимпиадалық қозғалысты дамытуға және елдің Олимпиада ойындарына қатысуын үйлестіруге жауапты ұлттық спорт ұйымы. 1990 жылғы 3 ақпанда құрылды. 1993 жылы [[Халықаралық Олимпиада комитеті|Халықаралық Олимпиада комитетінің]] толыққанды мүшесі болды.<ref>{{Cite web |url=https://olympic.kz/kk/page/o-nok |title=Қазақстан Ұлттық Олимпиадалық комитеті туралы |website=Olympic.kz |language=kk}}</ref>
Қазақстан ҰОК өз қызметін [[Олимпиадалық хартия]]ға, Қазақстан Республикасының заңнамасына және ұйымның жарғысына сәйкес жүзеге асырады. Комитеттің негізгі міндеттеріне олимпиадалық құндылықтарды насихаттау, ұлттық спорт федерацияларымен ынтымақтастық орнату және қазақстандық спортшылардың халықаралық жарыстарға қатысуына жәрдемдесу жатады.
[[Сурет:NOC Kazakhstan Anniversary 2017 stamp.jpg|нобай|Қазақстан ҰОК-нің мерейтойына арналған пошта маркасы]]
== Құрылымы ==
Қазақстан ҰОК-нің басқару органдары:
* Бас ассамблея;
* Атқарушы комитет;
* Президент.
Ұйымның жоғары басқару органы — Бас ассамблея. Оның отырыстары арасындағы кезеңде комитеттің қызметін Атқарушы комитет үйлестіреді.
Атқарушы комитет құрамына президент, бас хатшы, вице-президенттер, Халықаралық Олимпиада комитетінің Қазақстаннан сайланған мүшелері және ұлттық спорт федерацияларының өкілдері кіреді.
=== Басшылығы ===
2024 жылғы 26 ақпаннан бастап Қазақстан ҰОК президенті қызметін [[Геннадий Геннадьевич Головкин|Геннадий Головкин]] атқарады.
2024 жылғы 27 қыркүйекте Астанада өткен кезектен тыс Бас ассамблеяда [[Әлімжан Убайдаұлы Ақаев|Әлімжан Ақаев]] ұйымның бас хатшысы болып сайланды. Оның кандидатурасын Геннадий Головкин ұсынып, Бас ассамблея мүшелері бірауыздан қолдады.<ref>{{Cite web |url=https://olympic.kz/ru/article/31946-sostoyalas-generalnaya-assambleya-natsionalnogo-olimpiyskogo-komiteta-kazakhstana |title=Состоялась Генеральная ассамблея Национального Олимпийского комитета Казахстана |website=Olympic.kz |date=2024-09-27 |language=ru}}</ref>
Ақаев бұған дейін 2015–2022 жылдары Қазақстан ҰОК-нің халықаралық қатынастар департаментін басқарған. 2024 жылы комитет президентінің халықаралық мәселелер жөніндегі кеңесшісі қызметін атқарды.<ref>{{Cite web |url=https://olympic.kz/kk/page/generalnyy-sekretar-nok-rk |title=Бас хатшы — Ақаев Әлімжан Убайдаұлы |website=Olympic.kz |language=kk}}</ref>
== Президенттері ==
{| class="wikitable sortable"
! №
! Аты-жөні
! Қызметке кіріскен жылы
! Қызметтен кеткен жылы
|-
| 1
| [[Тимур Камалұлы Досымбетов|Тимур Досымбетов]]
| 1990
| 1993
|-
| 2
| [[Аманша Сейсенұлы Ақпаев|Аманша Ақбаев]]
| 1993
| 2002
|-
| 3
| [[Рахат Мұхтарұлы Әлиев|Рахат Әлиев]]
| 2002
| 2002
|-
| 4
| [[Тимур Камалұлы Досымбетов|Тимур Досымбетов]]
| 2002
| 2006
|-
| 5
| [[Темірхан Мыңайдарұлы Досмұханбетов|Темірхан Досмұхамбетов]]
| 2006
| 2015
|-
| 6
| [[Тимур Асқарұлы Құлыбаев|Тимур Құлыбаев]]
| 2015
| 2024
|-
| 7
| [[Геннадий Геннадьевич Головкин|Геннадий Головкин]]
| 2024
| қазіргі уақытқа дейін
|}
== Тарихы ==
=== Құрылуы және халықаралық танылуы ===
Қазақстан Ұлттық Олимпиадалық комитеті 1990 жылғы 3 ақпанда құрылды. Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін ұйым халықаралық олимпиадалық қозғалысқа дербес қатысу бағытында жұмыс жүргізді.
1993 жылы комитет Халықаралық Олимпиада комитетінің толыққанды мүшесі болды. Осыдан кейін Қазақстан спортшылары Олимпиада ойындарына тәуелсіз мемлекеттің құрамасы ретінде қатыса бастады.<ref>{{Cite web |url=https://olympic.kz/kk/page/o-nok |title=Қазақстан ҰОК туралы |website=Olympic.kz |language=kk}}</ref>
=== 2024 жылдан бергі кезең ===
2024 жылғы ақпанда Геннадий Головкин Қазақстан Ұлттық Олимпиадалық комитетінің президенті болып сайланды.
2024 жылғы 27 қыркүйекте Астанада өткен кезектен тыс Бас ассамблеяда ұйымның жаңа бас хатшысы сайланды. Бұл қызметке бұған дейін комитеттің халықаралық байланыстар саласында жұмыс істеген Әлімжан Ақаев тағайындалды.<ref>{{Cite web |url=https://olympic.kz/ru/article/31946-sostoyalas-generalnaya-assambleya-natsionalnogo-olimpiyskogo-komiteta-kazakhstana |title=Состоялась Генеральная ассамблея Национального Олимпийского комитета Казахстана |website=Olympic.kz |date=2024-09-27 |language=ru}}</ref>
2024 жылғы қарашада Қазақстан ҰОК өкілдері [[Азия Олимпиадалық кеңесі]]нің бірқатар комитеттеріне енді. Геннадий Головкин Спорт комитетінің, ал Әлімжан Ақаев Халықаралық қатынастар комитетінің мүшесі болды. Аталған комитеттердің өкілеттік мерзімі 2028 жылға дейін белгіленді.<ref>{{Cite web |url=https://olympic.kz/kk/article/32218-nok-kazakhstana-voshel-v-sostav-komitetov-olimpiyskogo-soveta-azii |title=Қазақстанның ҰОК Азия Олимпиадалық кеңесінің комитеттеріне енді |website=Olympic.kz |date=2024-11-13 |language=kk}}</ref>
2025 жылғы 23 сәуірде Қазақстан ҰОК Бас ассамблеясының отырысында Атқарушы комитеттің жаңартылған құрамы бекітілді. Жиынға Геннадий Головкин, туризм және спорт вице-министрі Серік Жарасбаев, бас хатшы Әлімжан Ақаев және ұлттық спорт федерацияларының өкілдері қатысты.<ref>{{Cite web |url=https://olympic.kz/kk/article/33308 |title=Қазақстан ҰОК Атқарушы комитетінің жаңа құрамы бекітілді |website=Olympic.kz |date=2025-04-23 |language=kk}}</ref>
Атқарушы комитет құрамына вице-президенттер Серік Жарасбаев, Шахмұрат Муталип, Данияр Әбілғазин, Сәкен Мұсайбеков, Гаджи Гаджиев және Ольга Рыпакова, сондай-ақ спорт федерацияларының өкілдері енді.<ref>{{Cite web |url=https://tengrinews.kz/allsports/obnovlen-sostav-ispolkoma-natsionalnogo-olimpiyskogo-568528/ |title=Обновлен состав исполкома Национального олимпийского комитета Казахстана |website=Tengrinews.kz |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://el.kz/ru/nok-kazahstana-utverdil-novyy-sostav-ispolkoma-kto-voshyol-v-rukovodstvo-komiteta_400021344/ |title=НОК Казахстана утвердил новый состав Исполкома |website=El.kz |language=ru}}</ref>
Сол отырыста Қазақстандық мәнерлеп сырғанау одағын ҰОК құрамына қабылдау мәселесі де қаралды. Ұйым бұған дейін жеке ұлттық федерация мәртебесін алу жөнінде өтінім берген болатын.<ref>{{Cite web |url=https://tengrinews.kz/allsports/obnovlen-sostav-ispolkoma-natsionalnogo-olimpiyskogo-568528/ |title=Обновлен состав исполкома Национального олимпийского комитета Казахстана |website=Tengrinews.kz |language=ru}}</ref>
== Халықаралық қызметі ==
Қазақстан ҰОК Халықаралық Олимпиада комитетімен, Азия Олимпиадалық кеңесімен, ұлттық олимпиадалық комитеттермен және халықаралық спорт федерацияларымен ынтымақтастық жүргізеді.
2024 жылғы қазанда Қазақстан ҰОК президенті Геннадий Головкин мен бас хатшысы Әлімжан Ақаев Португалияның Кашкайш қаласында өткен Ұлттық олимпиадалық комитеттер қауымдастығының Бас ассамблеясына қатысты.<ref>{{Cite web |url=https://olympic.kz/kk/article/32148-v-portugalii-prokhodit-zasedanie-generalnoy-assamblei-anok |title=Португалияда ҰОКҚ Бас ассамблеясының отырысы өтіп жатыр |website=Olympic.kz |date=2024-10-31 |language=kk}}</ref>
2025 жылғы сәуірде Қазақстан ҰОК делегациясы Тәжікстанның Душанбе қаласында өткен Азия Олимпиадалық кеңесінің аймақтық форумына қатысты. Делегация құрамында бас хатшы Әлімжан Ақаев, бас директор Нұрлан Нөгербек және халықаралық қатынастар департаментінің директоры Анар Сыздықова болды.<ref>{{Cite web |url=https://olympic.kz/kk/article/33223-predstaviteli-nok-kazakhstana-prinyali-uchastie-v-regionalnom-forume-osa |title=Қазақстан ҰОК өкілдері Азия Олимпиадалық кеңесінің Аймақтық форумына қатысты |website=Olympic.kz |date=2025-04-09 |language=kk}}</ref>
2026 жылғы сәуірде Қазақстан ҰОК бас хатшысы Әлімжан Ақаев Арменияның Ереван қаласында ұйымдастырылған Еуразиялық спорттық ынтымақтастық қауымдастығының алғашқы форумына қатысты.<ref>{{Cite web |url=https://olympic.kz/kk/article/36061-nok-kazakhstana-prinyal-uchastie-v-pervom-forume-evraziyskoy-assotsiatsii-sportivnogo-sotrudnichestva |title=Қазақстан ҰОК Еуразиялық спорттық ынтымақтастық қауымдастығының алғашқы форумына қатысты |website=Olympic.kz |date=2026-04-13 |language=kk}}</ref>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://olympic.kz/kk Қазақстан Ұлттық Олимпиадалық комитетінің ресми сайты]
* [https://olympic.kz/kk/page/generalnyy-sekretar-nok-rk Қазақстан ҰОК бас хатшысы]
* [https://t.me/olympickz Қазақстан Ұлттық Олимпиадалық комитетінің Telegram арнасы]
[[Санат:Олимпиада ойындарындағы Қазақстан]]
hwh2lk8a92xe5bbhp7zoq74r2ec08dw
Уикипедия:Өңдеме саны бойынша қатысушылар
4
675070
3693207
3692811
2026-11-08T07:01:04Z
ArystanbekBot
33174
Bot: Деректерді жаңарту
3693207
wikitext
text/x-wiki
{{shortcut|УП:ӨСҚ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Тізімге 500 өңдемеден кем емес өңдеме жасаған қатысушылар кірістірілген.
{{StatInfo}}
<!-- BOT:START -->
{|class="standard sortable ts-stickytableheader"
!#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия)
|-
|1||1||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||120022||87990||2859||390||23664||189||54||4349||1453
|-
|2||4||{{u|Kasymov}}||97460||77673||11104||229||3391||234||110||5830||743
|-
|3||2||{{u|Мағыпар}}||90556||85249||999||665||37||388||0||2891||50
|-
|4||3||{{u|Салиха}}||86618||81015||1349||2242||909||49||0||957||136
|-
|5||5||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||84063||68792||1239||150||11309||15||0||1699||24
|-
|6||9||{{u|Arystanbek}}||55571||30507||3588||368||5769||944||2238||4786||5206
|-
|7||6||{{u|Casserium}}||49987||41159||1782||109||639||17||11||4542||40
|-
|8||7||{{u|1nter pares}}||43763||39967||224||9||1941||76||0||1787||160
|-
|9||8||{{u|Sibom}}||41112||38479||884||90||357||62||0||786||381
|-
|10||11||{{u|Ulan}}||30436||23957||391||78||4579||14||0||199||209
|-
|11||10||{{u|Орел Карл}}||26151||24194||905||39||134||4||3||665||11
|-
|12||20||{{u|AlefZet}}||25095||8810||3471||125||398||8||2176||838||844
|-
|13||13||{{u|GanS NIS}}||24505||18587||437||61||1022||42||3||3184||980
|-
|14||12||{{u|Sagzhan}}||24149||22703||445||45||296||11||0||339||87
|-
|15||15||{{u|Bolatbek}}||21868||13870||4118||203||768||812||373||1111||1007
|-
|16||18||{{u|Nurken}}||21373||11347||1506||41||7461||115||8||442||59
|-
|17||17||{{u|Kaiyr}}||17296||12312||224||7||135||162||8||2491||355
|-
|18||14||{{u|Batyrbek.kz}}||16090||14061||419||16||1018||73||1||539||303
|-
|19||40||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||14709||4598||4648||149||152||586||364||1907||630
|-
|20||16||{{u|Alphy Haydar}}||13771||12995||207||1||183||2||0||224||42
|-
|21||19||{{u|Polat Alemdar}}||12577||9852||1161||115||24||1||0||752||183
|-
|22||24||{{u|Ерден Карсыбеков}}||11772||7240||518||0||125||519||0||617||55
|-
|23||25||{{u|Ismukhammed}}||11661||6938||1620||225||188||1681||0||344||14
|-
|24||22||{{u|Nurkhan}}||10239||8063||1233||40||4||0||4||333||36
|-
|25||33||{{u|AlibekKS}}||8399||5820||73||3||1033||42||2||898||170
|-
|26||28||{{u|Тұран}}||8362||6487||414||53||255||120||0||297||32
|-
|27||32||{{u|TheNomadEditor}}||8268||5837||28||5||1868||204||0||172||52
|-
|28||21||{{u|Kas77777}}||8251||8157||0||9||0||1||0||35||1
|-
|29||35||{{u|Nurtenge}}||8060||5476||983||137||666||59||24||533||200
|-
|30||49||{{u|Daniyar}}||8001||3526||482||327||177||626||0||1642||348
|-
|31||23||{{u|Dinkaz}}||7842||7307||0||118||0||0||0||35||1
|-
|32||26||{{u|Gabit Karabay}}||7596||6911||0||0||0||0||0||2||0
|-
|33||30||{{u|Ashina}}||7510||6005||190||71||63||88||3||385||325
|-
|34||36||{{u|TalgatSnow}}||7451||5300||473||132||767||0||64||99||72
|-
|35||27||{{u|Kmoksy}}||7012||6773||0||0||279||0||0||178||1
|-
|36||29||{{u|SSE}}||6974||6246||254||108||0||1||0||126||23
|-
|37||47||{{u|GaiJin}}||6707||3843||510||19||361||9||94||369||444
|-
|38||48||{{u|Bekus}}||6528||3823||1419||1||825||78||12||172||311
|-
|39||45||{{u|Alamgir}}||6196||3872||95||15||681||2||0||47||24
|-
|40||38||{{u|Аскаров}}||6193||4756||113||83||0||0||0||191||24
|-
|41||31||{{u|Liquorkaru}}||6142||5849||13||186||9||1||0||10||7
|-
|42||37||{{u|Zhaksilik}}||6101||5032||20||26||9||26||0||362||59
|-
|43||34||{{u|Aghia7}}||6046||5583||6||1||0||0||0||147||10
|-
|44||39||{{u|Zhigitbek}}||5455||4746||0||0||27||27||0||11||10
|-
|45||43||{{u|Qarakesek}}||5226||4202||157||86||39||219||2||241||308
|-
|46||41||{{u|Djduxhx}}||5000||4507||77||38||85||3||0||152||18
|-
|47||42||{{u|Nick jan}}||4652||4356||0||68||0||82||0||62||40
|-
|48||57||{{u|Madi Dos}}||4548||3105||215||63||55||50||0||641||122
|-
|49||66||{{u|Erboldilyara}}||4522||2769||2||0||215||0||0||1535||26
|-
|50||44||{{u|Coffee86}}||4489||3943||4||0||11||7||0||421||5
|-
|51||46||{{u|Makenzis}}||3914||3857||5||0||0||0||0||46||5
|-
|52||62||{{u|ShadZ01}}||3834||2983||514||126||106||0||2||12||1
|-
|53||52||{{u|Dimash Kenesbek}}||3759||3388||51||0||0||27||0||223||21
|-
|54||50||{{u|Syrymzhan}}||3683||3525||1||154||0||0||0||1||0
|-
|55||60||{{u|Majilis}}||3630||2996||100||0||97||0||0||16||0
|-
|56||58||{{u|Esetok}}||3578||3077||395||2||161||205||8||285||138
|-
|57||51||{{u|Ерқанат Рыскулбеков}}||3545||3392||3||0||4||0||0||32||0
|-
|58||55||{{u|Maira Yessenbekova}}||3516||3169||48||0||0||0||0||6||2
|-
|59||59||{{u|Нурасылл}}||3398||2997||193||0||18||0||0||50||8
|-
|60||61||{{u|Nurbek Matzhani}}||3310||2987||58||40||1||55||0||201||62
|-
|61||54||{{u|Юсуф Худайберген}}||3273||3188||0||0||103||0||0||34||0
|-
|62||56||{{u|Hardworking}}||3272||3112||61||0||0||0||0||10||0
|-
|63||63||{{u|BekaIITU}}||3227||2963||0||0||0||0||0||3||1
|-
|64||53||{{u|Gulzat246}}||3168||3223||0||16||0||0||0||5||3
|-
|65||116||{{u|Qanattan}}||3148||1173||0||0||0||0||0||2||0
|-
|66||83||{{u|MuratbekErkebulan}}||3058||1972||336||2||91||55||0||471||4
|-
|67||64||{{u|Yerzhankyzy}}||3041||2828||0||0||0||0||0||0||0
|-
|68||65||{{u|Meruyert}}||2952||2787||0||0||0||0||0||0||1
|-
|69||98||{{u|Абылай}}||2950||1478||328||33||139||126||0||488||144
|-
|70||69||{{u|Dauren}}||2871||2462||0||14||0||0||0||68||6
|-
|71||72||{{u|Даурен Шарипов}}||2822||2430||43||24||0||0||0||50||0
|-
|72||112||{{u|KLBot2}}||2795||1291||0||0||1413||0||0||1||0
|-
|73||68||{{u|Кырмызов}}||2700||2625||6||12||0||6||0||12||11
|-
|74||78||{{u|Merey}}||2684||2200||0||239||0||0||0||0||2
|-
|75||67||{{u|Unknown Alash}}||2684||2627||1||0||0||0||0||1||0
|-
|76||77||{{u|Магпар}}||2680||2217||91||88||13||11||0||183||30
|-
|77||70||{{u|Kyrmyzy gul}}||2532||2462||9||0||0||0||0||30||4
|-
|78||74||{{u|Abdi arman}}||2530||2309||0||0||0||0||0||2||5
|-
|79||73||{{u|Сәуір 1}}||2475||2370||24||11||2||0||0||30||0
|-
|80||89||{{u|Balaburgem}}||2473||1756||11||29||31||59||0||183||48
|-
|81||75||{{u|Toktakynbaev}}||2471||2304||4||77||0||0||0||3||4
|-
|82||76||{{u|G55}}||2468||2294||0||50||0||0||0||0||2
|-
|83||71||{{u|Zhuka iitu}}||2445||2447||0||1||0||0||0||2||2
|-
|84||110||{{u|Ordabekov Azamat}}||2424||1323||0||78||0||0||0||13||2
|-
|85||82||{{u|Rasulbek Adil}}||2414||1983||126||0||13||1||0||195||44
|-
|86||84||{{u|Рахман999}}||2304||1897||103||22||34||4||0||97||35
|-
|87||137||{{u|Бегулы Отагасы}}||2247||883||48||1||228||7||0||728||75
|-
|88||97||{{u|Drift}}||2233||1501||22||2||710||1||0||4||2
|-
|89||80||{{u|Egorkz}}||2232||2041||0||64||0||0||0||0||2
|-
|90||86||{{u|Mira01}}||2229||1863||0||0||0||99||0||174||22
|-
|91||79||{{u|Aizhanka aaa}}||2215||2076||0||0||0||0||0||0||0
|-
|92||81||{{u|Bakdauren}}||2208||2015||0||103||0||0||0||14||4
|-
|93||85||{{u|RaiymbekZh}}||2185||1866||8||3||20||0||0||82||86
|-
|94||120||{{u|Әлинұр}}||2175||1102||132||43||47||101||0||580||48
|-
|95||90||{{u|Mustafaalmas}}||2036||1720||94||0||243||0||0||37||5
|-
|96||87||{{u|Kristianmusic}}||1938||1799||20||1||0||0||0||0||0
|-
|97||92||{{u|Bauka91 91}}||1857||1616||0||0||0||0||0||0||1
|-
|98||100||{{u|Daneker}}||1857||1414||0||256||0||0||0||1||2
|-
|99||104||{{u|Wikuiser}}||1825||1362||221||0||117||0||51||25||12
|-
|100||135||{{u|Esen48}}||1808||890||0||33||0||0||0||744||1
|-
|101||88||{{u|Almatoswiki}}||1800||1781||0||0||0||0||0||11||0
|-
|102||95||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||1795||1517||8||0||86||1||0||38||29
|-
|103||91||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||1710||1638||35||0||22||0||0||19||24
|-
|104||96||{{u|Nelli}}||1666||1503||0||0||0||0||0||0||0
|-
|105||106||{{u|ДолбоЯщер}}||1632||1349||1||0||117||1||0||5||0
|-
|106||99||{{u|Araichik}}||1622||1453||110||78||0||0||0||2||1
|-
|107||93||{{u|Nikolina Šepić}}||1613||1613||0||0||0||0||0||0||0
|-
|108||94||{{u|Gliwi}}||1583||1577||3||0||0||0||0||0||0
|-
|109||102||{{u|Marksscheider}}||1577||1401||52||0||119||0||0||9||0
|-
|110||103||{{u|2rk}}||1552||1366||0||98||0||1||0||8||0
|-
|111||107||{{u|Daniyal.aidarov5}}||1540||1348||0||0||7||0||0||123||9
|-
|112||109||{{u|Аслан Жукенов}}||1496||1329||20||0||46||0||0||32||26
|-
|113||121||{{u|Almagul Ibragimova}}||1490||1097||0||17||0||1||0||174||22
|-
|114||138||{{u|Акбота Казыбекова}}||1480||882||0||91||0||0||0||39||0
|-
|115||105||{{u|DinDK}}||1383||1353||0||0||0||0||0||2||0
|-
|116||118||{{u|Rasulzhan}}||1371||1138||0||0||0||0||0||2||0
|-
|117||108||{{u|Tulya}}||1344||1331||1||0||0||0||0||3||0
|-
|118||113||{{u|Ayauly}}||1337||1252||0||28||0||0||0||0||1
|-
|119||101||{{u|Nkiukr}}||1314||1403||44||0||40||4||0||1||0
|-
|120||111||{{u|Tarih}}||1304||1304||0||0||0||0||0||0||0
|-
|121||114||{{u|Wikiped4ik}}||1283||1199||0||59||0||0||0||6||1
|-
|122||141||{{u|Jarnamaqaz}}||1278||829||380||20||0||0||0||15||0
|-
|123||148||{{u|TemirlanSarsen}}||1277||757||6||58||31||0||0||197||14
|-
|124||115||{{u|GulzhanOmarova}}||1248||1198||0||1||0||0||0||11||2
|-
|125||128||{{u|IL68}}||1225||957||62||0||31||0||0||134||1
|-
|126||119||{{u|Шілде}}||1223||1132||11||25||11||0||0||33||0
|-
|127||117||{{u|Ziv}}||1215||1140||62||0||0||2||0||9||2
|-
|128||125||{{u|Gulnar7}}||1178||1044||0||2||0||0||0||13||1
|-
|129||228||{{u|Suleimen Koishybai}}||1156||284||0||0||0||0||0||785||0
|-
|130||127||{{u|Aimanber}}||1150||1001||0||61||0||0||0||0||0
|-
|131||124||{{u|Bailarbekov}}||1136||1047||0||0||0||0||0||3||1
|-
|132||208||{{u|Айдос уики}}||1126||481||0||0||7||1||0||63||10
|-
|133||122||{{u|Sergazyyev}}||1119||1069||0||13||0||0||0||1||2
|-
|134||131||{{u|KoishymanovaG}}||1102||920||2||0||0||80||0||35||3
|-
|135||126||{{u|Истеный казах}}||1096||1018||32||13||4||0||0||4||0
|-
|136||129||{{u|Madina Kilybayeva}}||1083||934||0||0||0||0||0||2||2
|-
|137||198||{{u|Kafarik}}||1075||526||47||7||15||2||0||22||4
|-
|138||133||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||1059||912||16||0||0||0||0||5||0
|-
|139||164||{{u|Akbota.b}}||1057||639||0||68||0||0||0||48||2
|-
|140||140||{{u|Аян Жанайсов}}||1054||840||0||0||0||0||0||37||0
|-
|141||123||{{u|Finderhannes}}||1049||1049||0||0||0||0||0||0||0
|-
|142||130||{{u|Aldogarov}}||1046||922||0||0||2||0||0||95||0
|-
|143||132||{{u|Orkaarys}}||993||916||0||0||0||0||0||0||0
|-
|144||136||{{u|А.С.Кизиров}}||987||890||17||1||8||23||0||109||11
|-
|145||147||{{u|P.Nurgisa}}||976||764||0||0||0||0||0||52||3
|-
|146||134||{{u|Rayurad mc}}||973||899||0||0||0||0||0||0||0
|-
|147||224||{{u|Fuzze123}}||964||338||59||0||46||0||0||26||504
|-
|148||169||{{u|Aselhan}}||948||626||12||0||9||23||0||82||11
|-
|149||143||{{u|Шайнүсіп}}||931||782||0||0||1||0||0||32||3
|-
|150||146||{{u|Adiladil}}||906||767||0||0||0||0||0||0||1
|-
|151||150||{{u|NErnur98}}||880||738||0||0||61||0||0||59||5
|-
|152||163||{{u|Касымхан}}||866||641||0||2||0||0||0||19||5
|-
|153||139||{{u|Chris die Seele}}||865||848||16||0||0||0||0||0||0
|-
|154||142||{{u|Mukhin}}||850||807||0||0||0||0||0||0||0
|-
|155||145||{{u|Stella~kkwiki}}||830||770||0||0||0||0||0||0||0
|-
|156||192||{{u|Bakbergenov}}||820||539||0||170||0||0||0||15||1
|-
|157||217||{{u|Dambler}}||819||424||15||5||10||0||0||229||10
|-
|158||153||{{u|Aibol dos}}||813||704||0||0||0||0||0||0||0
|-
|159||233||{{u|KaldarovNurymzhan}}||801||179||12||1||12||0||0||490||2
|-
|160||180||{{u|Talghatuly}}||794||569||0||67||12||1||0||101||17
|-
|161||155||{{u|Akba.nis.13}}||790||702||0||16||0||4||0||33||1
|-
|162||154||{{u|Аязбаев Даурен}}||789||704||0||0||0||0||0||0||0
|-
|163||149||{{u|Masalbaeva}}||787||741||0||0||0||0||0||1||0
|-
|164||235||{{u|Абдрахманов Димаш}}||785||98||0||0||0||0||0||4||0
|-
|165||157||{{u|Tylerdurdenkz}}||780||682||2||30||24||0||0||41||6
|-
|166||173||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||777||596||0||1||0||0||0||12||0
|-
|167||162||{{u|Azim Nurbergen}}||763||644||0||15||0||0||0||4||0
|-
|168||144||{{u|Mheidegger}}||752||778||7||2||0||0||0||6||3
|-
|169||152||{{u|Ташметов шахрух}}||743||720||0||0||0||0||0||4||0
|-
|170||168||{{u|Panicgirl}}||739||635||0||17||0||0||0||10||1
|-
|171||156||{{u|Mariko}}||734||684||0||0||0||0||0||0||0
|-
|172||151||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||731||722||0||1||0||0||0||6||1
|-
|173||159||{{u|Rake}}||726||666||0||35||0||0||0||8||3
|-
|174||165||{{u|Rasul kz91}}||723||638||0||12||0||0||0||1||0
|-
|175||177||{{u|Muslim Qazaq}}||722||579||0||0||0||0||0||32||2
|-
|176||226||{{u|Zhumalina}}||720||314||0||49||6||2||0||241||1
|-
|177||160||{{u|Alfiya}}||719||662||0||17||0||0||0||3||2
|-
|178||158||{{u|Εὐθυμένης}}||698||679||13||0||0||0||0||5||0
|-
|179||166||{{u|Sultan bek}}||695||638||0||0||0||0||0||0||0
|-
|180||213||{{u|Мира Белль}}||693||439||23||0||7||0||0||113||24
|-
|181||200||{{u|Cekli829}}||690||523||3||0||24||1||0||46||36
|-
|182||171||{{u|Nkipshak}}||684||612||0||0||0||0||0||0||0
|-
|183||232||{{u|Sultan-balasi}}||676||236||24||0||356||0||0||28||2
|-
|184||161||{{u|Epoxa-HH}}||674||662||0||0||5||0||0||10||1
|-
|185||206||{{u|Saken kun}}||673||486||4||0||0||0||0||6||0
|-
|186||170||{{u|KUckhocjothkei3}}||671||614||49||1||5||0||0||1||0
|-
|187||223||{{u|Syrlybek}}||658||389||5||53||4||9||0||68||17
|-
|188||196||{{u|Мұқтар Құндыз}}||656||529||0||0||0||0||0||2||0
|-
|189||193||{{u|Баха}}||654||536||0||0||0||0||0||0||0
|-
|190||176||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||651||584||1||25||0||2||0||4||21
|-
|191||178||{{u|Амзе Магжан}}||645||570||0||0||0||0||0||47||0
|-
|192||172||{{u|Капысова Айдана}}||642||603||0||0||0||0||0||0||0
|-
|193||179||{{u|IArhunI}}||641||570||7||9||0||0||0||26||11
|-
|194||220||{{u|Belekov Syrym}}||639||414||0||46||0||0||0||9||2
|-
|195||167||{{u|Tuttiorchestra687}}||637||637||0||0||0||0||0||5||2
|-
|196||182||{{u|Bauyr03}}||632||559||0||1||0||0||0||37||0
|-
|197||194||{{u|Aseke16}}||625||533||25||0||7||1||0||17||12
|-
|198||219||{{u|Айвентадор}}||622||420||15||0||0||0||0||152||13
|-
|199||230||{{u|Zhandos02}}||620||261||3||4||11||0||0||247||0
|-
|200||189||{{u|Makhanov}}||613||541||0||0||0||0||0||0||1
|-
|201||175||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||601||590||2||0||0||0||0||3||0
|-
|202||183||{{u|Inkar}}||600||559||0||0||0||0||0||1||3
|-
|203||185||{{u|Mma}}||599||545||0||0||0||0||0||0||0
|-
|204||174||{{u|Юкке}}||599||594||1||2||44||0||0||9||3
|-
|205||184||{{u|Mary}}||597||549||0||0||0||0||0||0||0
|-
|206||234||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||587||115||0||0||0||0||0||36||0
|-
|207||187||{{u|Аскар}}||584||544||4||19||2||0||0||1||0
|-
|208||181||{{u|Ұлан Тұрсынбек}}||577||565||0||0||0||0||0||0||0
|-
|209||231||{{u|Eldar zh96}}||575||245||132||6||2||80||0||23||6
|-
|210||191||{{u|AlibiKazken}}||569||540||0||0||0||0||0||23||0
|-
|211||202||{{u|Badyroff}}||569||518||0||0||0||0||0||0||0
|-
|212||197||{{u|Нурия}}||569||527||0||0||0||0||0||0||0
|-
|213||210||{{u|Нақып Нұрғали}}||565||466||0||0||1||0||0||24||0
|-
|214||207||{{u|Zhaniya92}}||562||485||0||0||0||0||0||13||1
|-
|215||209||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||555||468||0||0||5||0||0||33||2
|-
|216||201||{{u|Yamanzho}}||555||521||0||0||0||0||0||0||0
|-
|217||190||{{u|Kuanysh Ismailov}}||547||541||0||0||7||0||0||2||0
|-
|218||195||{{u|Egor Shustoff}}||541||532||0||0||0||0||0||0||0
|-
|219||204||{{u|Niyazbek}}||534||510||0||0||0||0||0||3||0
|-
|220||225||{{u|Dauylbai Aidar}}||533||325||204||0||0||0||0||1||0
|-
|221||212||{{u|Olkikz}}||529||446||0||14||0||0||0||0||0
|-
|222||199||{{u|Fornax}}||528||525||2||0||0||0||0||0||0
|-
|223||186||{{u|Dzhos}}||527||545||0||0||0||0||0||0||0
|-
|224||221||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||527||390||0||0||0||3||0||44||1
|-
|225||222||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||527||390||0||36||0||0||0||1||1
|-
|226||188||{{u|Arachn0}}||523||543||0||0||0||0||0||1||0
|-
|227||211||{{u|Tansholpan}}||522||459||0||0||0||0||0||0||0
|-
|228||216||{{u|Adilbekkazykhanov}}||520||427||0||0||44||0||0||0||0
|-
|229||229||{{u|Murat Karibay}}||520||272||183||0||0||0||27||7||8
|-
|230||227||{{u|Mustazhap}}||520||308||11||0||0||2||0||122||12
|-
|231||205||{{u|Karina Nurtazina}}||518||508||0||0||0||0||0||0||0
|-
|232||218||{{u|Chingiz Nazbiev}}||516||422||29||0||54||12||0||0||0
|-
|233||203||{{u|Almatrkh}}||514||514||0||0||0||0||0||0||0
|-
|234||215||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||514||429||0||0||0||0||0||5||0
|-
|235||214||{{u|Albergenius}}||510||434||42||1||2||0||0||1||0
|-
|236||236||{{u|Friction27}}||506||17||0||0||0||0||0||1||0
|}
<!-- BOT:END -->
{{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]]
9pr7tjvq6kmk54echmlv6115x4kxxdb
Уикипедия:Өңдеме саны бойынша боттар
4
675089
3693384
3692919
2026-11-08T11:00:50Z
ArystanbekBot
33174
Bot: Деректерді жаңарту
3693384
wikitext
text/x-wiki
{{shortcut|УП:ӨСБ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Жергілікті жалаусыз ғаламдық боттар көкпен ерекшеленген.
{{StatInfo}}
<!-- BOT:START -->
{|class="standard sortable ts-stickytableheader"
!#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия)
|-
|1||1||{{u|BolatbekBot}}||515603||380080||110090||1||5897||3||1||19437||23
|-
|2||2||{{u|EmausBot}}||145906||131268||957||0||13592||6||0||61||22
|-
|3||3||{{u|ArystanbekBot}}||133448||127374||961||15||62||17||10||2859||2125
|-style="background-color:#ccf"
|4||4||{{u|Legobot}}||119561||112795||457||0||6067||15||0||85||142
|-
|5||120||{{u|New user message}}||114782||1||0||0||0||0||0||114781||0
|-style="background-color:#ccf"
|6||6||{{u|MerlIwBot}}||105846||88191||6297||0||10799||24||0||36||497
|-
|7||5||{{u|InternetArchiveBot}}||99496||99496||0||0||0||0||0||0||0
|-
|8||7||{{u|GaiJinBot}}||79278||79263||7||0||0||0||0||3||5
|-
|9||8||{{u|BekusBot}}||50431||50138||232||3||53||0||0||4||1
|-
|10||9||{{u|YFdyh-bot}}||43051||41961||1||0||1089||0||0||0||0
|-
|11||10||{{u|Xqbot}}||26636||22849||42||0||3648||2||0||73||22
|-
|12||11||{{u|Luckas-bot}}||22672||17393||3||0||5264||1||0||8||3
|-
|13||18||{{u|TXiKiBoT}}||18277||8489||13||0||9719||0||0||56||0
|-style="background-color:#ccf"
|14||12||{{u|ZéroBot}}||17394||14826||0||0||2561||0||0||7||0
|-
|15||13||{{u|CommonsDelinker}}||14855||13826||473||1||0||85||0||390||41
|-
|16||14||{{u|Kasymbot}}||13727||13230||240||4||8||22||0||169||42
|-
|17||15||{{u|SieBot}}||13060||12828||0||0||214||0||0||18||0
|-
|18||20||{{u|VolkovBot}}||11474||7766||1||0||3545||4||0||24||134
|-
|19||17||{{u|Makecat-bot}}||9816||8904||0||0||908||0||0||3||1
|-
|20||19||{{u|WikitanvirBot}}||9373||8086||0||0||1283||0||0||2||2
|-
|21||16||{{u|Kia content bot}}||9112||9112||0||0||0||0||0||0||0
|-
|22||21||{{u|JAnDbot}}||8787||7290||40||0||1309||6||0||16||126
|-
|23||24||{{u|Nurtenge}}||8078||5476||983||137||666||40||24||533||200
|-style="background-color:#ccf"
|24||22||{{u|Addbot}}||7606||6151||1043||1||295||18||0||5||90
|-style="background-color:#ccf"
|25||38||{{u|ArthurBot}}||7543||2785||26||0||4714||6||0||12||0
|-
|26||122||{{u|Acebot}}||7483||0||7482||0||0||0||0||1||0
|-
|27||26||{{u|Vagobot}}||7329||4672||63||0||2585||0||0||3||6
|-
|28||23||{{u|Escarbot}}||7057||5767||14||0||1188||2||0||82||4
|-
|29||25||{{u|BilgishShezhireshiBot}}||5298||5298||0||0||0||0||0||0||0
|-style="background-color:#ccf"
|30||28||{{u|JackieBot}}||5114||4266||10||0||828||1||0||7||2
|-style="background-color:#ccf"
|31||30||{{u|RedBot}}||4625||3703||3||0||916||1||0||2||0
|-
|32||27||{{u|Muhammad Abul-Futooh}}||4617||4616||0||0||0||0||0||1||0
|-
|33||29||{{u|MelancholieBot}}||4423||4206||2||0||210||0||0||5||0
|-style="background-color:#ccf"
|34||34||{{u|TjBot}}||4250||3315||0||0||934||0||0||1||0
|-style="background-color:#ccf"
|35||31||{{u|Dexbot}}||3737||3676||0||0||51||0||0||10||0
|-style="background-color:#ccf"
|36||33||{{u|LaaknorBot}}||3689||3493||0||0||196||0||0||0||0
|-
|37||32||{{u|Robbot}}||3541||3540||0||0||0||1||0||0||0
|-
|38||39||{{u|FoxBot}}||3339||2620||5||0||680||0||0||34||0
|-
|39||35||{{u|NurbekBot}}||3243||3240||0||0||0||0||0||2||1
|-style="background-color:#ccf"
|40||55||{{u|MastiBot}}||3200||1171||31||0||1990||0||0||2||6
|-
|41||36||{{u|AlleborgoBot}}||3142||3125||0||0||0||0||0||17||0
|-
|42||37||{{u|Thijs!bot}}||2934||2918||3||0||2||0||0||11||0
|-style="background-color:#ccf"
|43||52||{{u|KLBot2}}||2705||1291||0||0||1413||0||0||1||0
|-style="background-color:#ccf"
|44||40||{{u|HRoestBot}}||2464||2463||0||0||0||0||0||1||0
|-style="background-color:#ccf"
|45||41||{{u|JYBot}}||2395||2262||0||0||133||0||0||0||0
|-
|46||44||{{u|Idioma-bot}}||2182||2026||16||0||109||6||0||23||2
|-
|47||46||{{u|AvocatoBot}}||2151||1912||0||0||231||0||0||6||2
|-
|48||42||{{u|Ptbotgourou}}||2059||2034||0||0||5||0||0||20||0
|-style="background-color:#ccf"
|49||43||{{u|KamikazeBot}}||2050||2034||0||0||14||0||0||2||0
|-style="background-color:#ccf"
|50||45||{{u|Ripchip Bot}}||1967||1943||0||0||22||0||0||2||0
|-style="background-color:#ccf"
|51||47||{{u|Rubinbot}}||1930||1848||0||0||80||0||0||2||0
|-style="background-color:#ccf"
|52||49||{{u|CarsracBot}}||1771||1666||12||0||32||0||0||61||0
|-style="background-color:#ccf"
|53||48||{{u|Dinamik-bot}}||1703||1701||0||0||0||0||0||2||0
|-
|54||50||{{u|Aitan bot}}||1552||1533||0||0||0||0||0||19||0
|-style="background-color:#ccf"
|55||51||{{u|DixonDBot}}||1520||1502||0||0||17||0||0||0||1
|-
|56||57||{{u|AvicBot}}||1474||1078||0||0||337||0||0||58||1
|-style="background-color:#ccf"
|57||53||{{u|YiFeiBot}}||1362||1194||69||0||84||9||0||0||3
|-
|58||72||{{u|BotMultichill}}||1277||528||1||0||738||0||0||10||0
|-
|59||54||{{u|Justincheng12345-bot}}||1235||1192||2||0||40||0||0||0||1
|-
|60||82||{{u|CommonsTicker~kkwiki}}||1233||279||0||0||0||0||0||9||945
|-
|61||62||{{u|Purbo T}}||1179||884||0||0||275||0||0||20||0
|-
|62||64||{{u|Synthebot}}||1170||859||0||0||310||0||0||0||1
|-style="background-color:#ccf"
|63||60||{{u|Movses-bot}}||1158||1018||0||0||136||0||0||1||3
|-
|64||65||{{u|JhsBot}}||1135||844||2||0||277||0||0||12||0
|-style="background-color:#ccf"
|65||56||{{u|Gerakibot}}||1123||1080||10||0||16||2||0||4||11
|-
|66||58||{{u|TuranBot}}||1119||1045||28||2||4||6||0||28||6
|-
|67||59||{{u|PipepBot}}||1047||1032||0||0||1||0||0||13||1
|-
|68||61||{{u|Mjbmrbot}}||1030||903||0||0||125||0||0||1||1
|-
|69||67||{{u|HerculeBot}}||903||777||1||0||116||0||0||8||1
|-style="background-color:#ccf"
|70||63||{{u|MystBot}}||879||863||2||0||0||0||0||14||0
|-style="background-color:#ccf"
|71||68||{{u|Amirobot}}||805||738||0||0||66||0||0||1||0
|-style="background-color:#ccf"
|72||66||{{u|Jotterbot}}||781||781||0||0||0||0||0||0||0
|-
|73||73||{{u|HiW-Bot}}||616||513||61||0||40||0||0||1||1
|-style="background-color:#ccf"
|74||71||{{u|DarafshBot}}||585||534||11||0||40||0||0||0||0
|-
|75||69||{{u|AZatBot}}||576||576||0||0||0||0||0||0||0
|-
|76||128||{{u|H2Bot}}||553||0||0||0||0||0||0||553||0
|-style="background-color:#ccf"
|77||70||{{u|PixelBot}}||548||541||0||0||0||0||0||7||0
|-style="background-color:#ccf"
|78||77||{{u|DSisyphBot}}||505||356||15||0||128||6||0||0||0
|-
|79||74||{{u|Almabot}}||501||427||0||0||56||0||0||5||13
|-style="background-color:#ccf"
|80||98||{{u|Obersachsebot}}||494||46||437||0||10||0||0||1||0
|-style="background-color:#ccf"
|81||75||{{u|CocuBot}}||464||395||0||0||58||0||0||11||0
|-style="background-color:#ccf"
|82||76||{{u|SilvonenBot}}||413||380||0||0||27||0||0||6||0
|-
|83||78||{{u|Minsbot}}||407||316||0||0||91||0||0||0||0
|-
|84||84||{{u|Darkicebot}}||346||204||1||0||130||0||0||11||0
|-
|85||80||{{u|MahdiBot}}||332||290||21||0||13||0||0||6||2
|-
|86||79||{{u|Kasymovbot}}||311||296||7||0||0||1||0||3||4
|-style="background-color:#ccf"
|87||88||{{u|SassoBot}}||305||153||0||0||143||0||0||9||0
|-
|88||83||{{u|Memty Bot}}||304||205||0||0||87||0||0||3||9
|-style="background-color:#ccf"
|89||81||{{u|D'ohBot}}||282||281||0||0||1||0||0||0||0
|-
|90||89||{{u|Chandlerriggs5}}||279||148||2||0||2||0||0||107||14
|-style="background-color:#ccf"
|91||95||{{u|DragonBot}}||245||59||0||0||186||0||0||0||0
|-
|92||85||{{u|SpBot}}||219||199||3||0||15||0||0||2||0
|-style="background-color:#ccf"
|93||87||{{u|Chobot}}||218||175||0||0||41||0||0||2||0
|-style="background-color:#ccf"
|94||86||{{u|KiranBOT}}||188||186||0||0||0||0||0||2||0
|-
|95||127||{{u|MBHbot}}||152||0||0||0||0||0||0||0||152
|-
|96||129||{{u|MGA73bot}}||152||0||0||152||0||0||0||0||0
|-style="background-color:#ccf"
|97||90||{{u|タチコマ robot}}||138||115||7||0||0||2||0||12||2
|-style="background-color:#ccf"
|98||91||{{u|MSBOT}}||117||97||1||0||19||0||0||0||0
|-style="background-color:#ccf"
|99||94||{{u|NjardarBot}}||113||62||0||0||49||0||0||2||0
|-style="background-color:#ccf"
|100||93||{{u|Billinghurst}}||98||72||1||0||0||0||1||24||0
|-
|101||103||{{u|DBot}}||97||21||0||0||3||1||0||70||2
|-
|102||92||{{u|Zwobot}}||85||81||0||0||0||0||0||4||0
|-style="background-color:#ccf"
|103||96||{{u|FiriBot}}||58||51||4||0||0||0||0||0||3
|-style="background-color:#ccf"
|104||97||{{u|Muro Bot}}||54||47||0||0||1||0||0||4||2
|-style="background-color:#ccf"
|105||99||{{u|Loveless}}||53||42||0||0||10||0||0||1||0
|-
|106||100||{{u|Alexbot}}||49||36||1||0||2||0||0||9||1
|-
|107||101||{{u|AshinaBot}}||35||33||0||0||0||0||0||2||0
|-
|108||102||{{u|Byrialbot}}||31||29||0||0||2||0||0||0||0
|-style="background-color:#ccf"
|109||104||{{u|Aibot}}||26||21||0||0||5||0||0||0||0
|-
|110||125||{{u|AlinurBot}}||23||0||14||0||2||0||0||6||1
|-style="background-color:#ccf"
|111||105||{{u|Soulbot}}||21||14||0||0||0||0||0||7||0
|-
|112||110||{{u|QarakesekBot}}||18||8||4||0||2||0||0||2||1
|-style="background-color:#ccf"
|113||107||{{u|StigBot}}||14||11||0||0||2||0||0||1||0
|-style="background-color:#ccf"
|114||106||{{u|Broadbot}}||12||12||0||0||0||0||0||0||0
|-style="background-color:#ccf"
|115||130||{{u|MenoBot}}||11||0||0||0||0||0||0||11||0
|-style="background-color:#ccf"
|116||108||{{u|Ver-bot}}||11||11||0||0||0||0||0||0||0
|-style="background-color:#ccf"
|117||109||{{u|AHbot}}||9||9||0||0||0||0||0||0||0
|-style="background-color:#ccf"
|118||112||{{u|Kwjbot}}||7||6||0||0||1||0||0||0||0
|-style="background-color:#ccf"
|119||111||{{u|MagnusA.Bot}}||7||7||0||0||0||0||0||0||0
|-style="background-color:#ccf"
|120||132||{{u|Cbrown1023}}||6||0||0||0||0||0||0||6||0
|-style="background-color:#ccf"
|121||113||{{u|DirlBot}}||6||5||1||0||0||0||0||0||0
|-style="background-color:#ccf"
|122||115||{{u|Ebrambot}}||6||4||0||0||2||0||0||0||0
|-style="background-color:#ccf"
|123||114||{{u|GhalyBot}}||5||5||0||0||0||0||0||0||0
|-style="background-color:#ccf"
|124||134||{{u|Abigor}}||5||0||0||0||0||0||0||5||0
|-
|125||117||{{u|NurlanBot}}||4||2||0||0||0||0||0||1||1
|-style="background-color:#ccf"
|126||136||{{u|Taavi}}||4||0||0||0||0||0||0||4||0
|-
|127||124||{{u|YurikBot}}||3||0||0||0||0||0||1||2||0
|-
|128||116||{{u|ZhaksilikBot}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0
|-style="background-color:#ccf"
|129||135||{{u|ChuispastonBot}}||3||0||0||0||0||0||0||3||0
|-style="background-color:#ccf"
|130||118||{{u|Rezabot}}||3||2||0||0||0||0||0||1||0
|-
|131||123||{{u|Polat Alemdarbot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0
|-
|132||126||{{u|AmanBot}}||2||0||1||0||0||0||0||1||0
|-style="background-color:#ccf"
|133||131||{{u|Zorrobot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0
|-
|134||121||{{u|SoxBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0
|-
|135||119||{{u|Sagzhanbot}}||1||1||0||0||0||0||0||0||0
|-style="background-color:#ccf"
|136||133||{{u|KhanBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0
|}
<!-- BOT:END -->
{{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Боттар]]
3vihn2i6gv8zg3tijfmh4qb3anmsvnw
Уикипедия:Бет бастауы бойынша қатысушылар
4
675116
3692960
3692589
2026-11-07T13:07:14Z
ArystanbekBot
33174
Bot: Деректерді жаңарту
3692960
wikitext
text/x-wiki
{{shortcut|УП:ББҚ}}<center>{{StatInfo}}
<!-- BOT:START -->
{|class="standard sortable ts-stickytableheader"
!#!!Қатысушы!!Мақалалар!!Бағыттау беттері!!Айрық беттер!!Үлгілер!!Санаттар!!Файлдар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Метапедиялық (Уикипедия)
|-style="background-color:#ddf"
|||{{u|BolatbekBot}}||107912||25626||5||36754||4335||0||11||0||0
|-
|1||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||8215||1157||3||152||7079||147||0||0||0
|-style="background-color:#ddf"
|||{{u|Kia content bot}}||7805||946||164||0||0||0||0||0||0
|-
|2||{{u|Салиха}}||7395||84||695||187||814||2149||0||0||1
|-style="background-color:#ddf"
|||{{u|NurbekBot}}||3122||115||2||0||0||0||0||0||0
|-
|3||{{u|Мағыпар}}||2793||42||0||61||33||623||1||0||0
|-
|4||{{u|Ерден Карсыбеков}}||2669||106||14||206||108||0||57||0||4
|-
|5||{{u|SSE}}||2180||97||3||165||0||106||0||0||0
|-
|6||{{u|Meruyert}}||1939||63||1||0||0||0||0||0||0
|-
|7||{{u|Maira Yessenbekova}}||1751||45||2||31||0||0||0||0||0
|-
|8||{{u|Polat Alemdar}}||1709||483||50||139||16||111||0||0||10
|-
|9||{{u|Dinkaz}}||1592||141||4||0||0||115||0||0||0
|-
|10||{{u|Орел Карл}}||1427||330||1||338||90||24||0||2||0
|-
|11||{{u|Yerzhankyzy}}||1390||34||2||0||0||0||0||0||0
|-
|12||{{u|Alamgir}}||1358||105||4||2||410||8||0||0||0
|-
|13||{{u|Hardworking}}||1358||63||0||42||0||0||0||0||0
|-style="background-color:#ddf"
|||{{u|Aitan bot}}||1342||156||5||0||0||0||0||0||0
|-
|14||{{u|Abdi arman}}||1341||34||0||0||0||0||0||0||0
|-
|15||{{u|Bolatbek}}||1311||982||33||2132||529||148||160||18||78
|-
|16||{{u|Toktakynbaev}}||1281||43||2||4||0||73||0||0||0
|-
|17||{{u|Gulzat246}}||1274||97||5||0||0||16||0||0||0
|-
|18||{{u|Zhuka iitu}}||1191||90||2||0||0||1||0||0||0
|-
|19||{{u|Zhigitbek}}||1178||34||2||0||25||0||0||0||0
|-
|20||{{u|Bauka91 91}}||1161||52||3||0||0||0||0||0||0
|-
|21||{{u|GanS NIS}}||1083||220||61||197||437||52||14||0||52
|-
|22||{{u|Ulan}}||1073||626||59||108||3227||77||0||0||17
|-
|23||{{u|Nurkhan}}||999||105||14||345||4||26||0||1||0
|-
|24||{{u|Aizhanka aaa}}||998||19||0||0||0||0||0||0||0
|-
|25||{{u|AlefZet}}||994||459||57||1269||261||95||1||49||25
|-
|26||{{u|BekaIITU}}||993||32||6||0||0||0||0||0||0
|-
|27||{{u|Aghia7}}||956||116||0||0||0||1||0||0||0
|-
|28||{{u|2rk}}||923||43||1||0||0||97||0||0||0
|-
|29||{{u|G55}}||917||42||0||0||0||50||0||0||0
|-
|30||{{u|Bakdauren}}||877||32||0||0||0||102||0||0||0
|-
|31||{{u|82.200.154.115}}||876||41||7||16||4||0||0||0||0
|-
|32||{{u|Kaiyr}}||870||307||43||21||72||7||25||3||3
|-
|33||{{u|Egorkz}}||860||56||3||0||0||64||0||0||0
|-
|34||{{u|Rasulzhan}}||847||37||1||0||0||0||0||0||0
|-
|35||{{u|Ayauly}}||846||37||0||0||0||28||0||0||0
|-
|36||{{u|Ismukhammed}}||815||109||1||475||173||223||346||0||3
|-
|37||{{u|1nter pares}}||769||391||1||11||1623||3||0||0||4
|-
|38||{{u|Ordabekov Azamat}}||765||19||2||0||0||72||0||0||0
|-
|39||{{u|Kyrmyzy gul}}||749||44||3||1||0||0||0||0||0
|-
|40||{{u|Merey}}||735||52||0||0||0||237||0||0||0
|-
|41||{{u|Araichik}}||629||53||0||100||0||75||0||0||0
|-
|42||{{u|DinDK}}||613||17||0||0||0||0||0||0||0
|-
|43||{{u|Nurken}}||595||573||3||682||5169||32||15||3||4
|-
|44||{{u|Nelli}}||579||21||2||0||0||0||0||0||0
|-
|45||{{u|Sagzhan}}||564||92||2||23||225||30||0||0||0
|-
|46||{{u|Нурасылл}}||557||17||0||6||9||0||0||0||0
|-
|47||{{u|Casserium}}||549||188||72||76||337||50||0||7||0
|-
|48||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||547||1628||168||18||7583||188||0||1||11
|-
|49||{{u|Azim Nurbergen}}||535||11||17||0||0||15||0||0||0
|-
|50||{{u|Dauren}}||528||34||1||0||0||14||0||0||0
|-
|51||{{u|Zhaksilik}}||518||30||0||3||5||25||9||0||0
|-
|52||{{u|Masalbaeva}}||515||16||2||0||0||0||0||0||0
|-
|53||{{u|GulzhanOmarova}}||507||11||8||0||0||1||0||0||0
|-
|54||{{u|Аян Жанайсов}}||489||26||0||0||0||0||0||0||0
|-
|55||{{u|P.Nurgisa}}||478||18||18||0||0||0||0||0||0
|-
|56||{{u|Daneker}}||468||23||0||0||0||250||0||0||0
|-
|57||{{u|Nick jan}}||456||155||1||0||0||67||0||0||0
|-
|58||{{u|Inkar}}||452||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|59||{{u|Аскаров}}||449||53||0||11||0||82||0||0||0
|-
|60||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||437||9||4||13||13||0||0||0||0
|-
|61||{{u|Sergazyyev}}||435||19||3||0||0||13||0||0||0
|-
|62||{{u|TheNomadEditor}}||428||38||0||0||1600||3||0||0||0
|-
|63||{{u|Bailarbekov}}||408||10||1||0||0||0||0||0||0
|-
|64||{{u|Акбота Казыбекова}}||408||33||3||0||0||90||0||0||0
|-
|65||{{u|Tulya}}||397||27||1||0||0||0||0||0||0
|-
|66||{{u|Ashina}}||390||181||3||56||22||38||31||0||21
|-
|67||{{u|Abdrazakhova a}}||383||12||0||0||0||14||0||0||0
|-
|68||{{u|Касымхан}}||377||13||0||0||0||2||0||0||0
|-
|69||{{u|Stella~kkwiki}}||375||20||8||0||0||0||0||0||0
|-
|70||{{u|Mariko}}||368||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|71||{{u|Амзе Магжан}}||360||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|72||{{u|Wikiped4ik}}||356||30||0||0||0||58||0||0||0
|-
|73||{{u|Аязбаев Даурен}}||356||9||36||0||0||0||0||0||0
|-
|74||{{u|Madina Kilybayeva}}||350||10||0||0||0||0||0||0||0
|-
|75||{{u|Akbota.b}}||345||13||0||0||0||63||0||0||0
|-
|76||{{u|TalgatSnow}}||343||161||4||109||381||70||0||15||0
|-
|77||{{u|Erboldilyara}}||337||150||1||0||179||0||0||0||0
|-
|78||{{u|Makhanov}}||336||31||0||0||0||0||0||0||0
|-
|79||{{u|Batyrbek.kz}}||317||306||207||23||500||7||1||0||0
|-
|80||{{u|Olkikz}}||306||19||1||0||0||14||0||0||0
|-
|81||{{u|Murager Seraly}}||305||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|82||{{u|Btalgat}}||304||0||108||0||0||0||0||0||0
|-
|83||{{u|Alphy Haydar}}||303||198||4||7||17||1||0||0||0
|-
|84||{{u|Alfiya}}||299||13||1||0||0||17||0||0||0
|-
|85||{{u|AnelK NIS}}||279||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|86||{{u|ShadZ01}}||279||31||0||73||82||72||0||2||0
|-
|87||{{u|Rayurad mc}}||274||51||1||0||0||0||0||0||0
|-
|88||{{u|Esetok}}||271||499||32||72||128||2||33||2||4
|-
|89||{{u|Нақып Нұрғали}}||271||12||1||0||0||0||0||0||0
|-
|90||{{u|Panicgirl}}||265||10||0||0||0||17||0||0||0
|-
|91||{{u|Shynbolat}}||263||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|92||{{u|Kas77777}}||261||10||0||0||0||9||0||0||0
|-
|93||{{u|Капысова Айдана}}||252||1||17||0||0||0||0||0||0
|-
|94||{{u|Mary}}||247||30||2||0||0||0||0||0||0
|-
|95||{{u|Orkaarys}}||243||11||4||0||0||0||0||0||0
|-
|96||{{u|Rake}}||242||11||0||0||0||35||0||0||0
|-
|97||{{u|Liquorkaru}}||241||46||1||4||5||171||0||0||0
|-
|98||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||232||318||4||873||101||121||176||24||49
|-
|99||{{u|Sazhlo}}||226||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|100||{{u|Gulnar7}}||225||15||0||0||0||2||0||0||0
|-
|101||{{u|Eranz}}||224||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|102||{{u|Ergalym}}||223||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|103||{{u|Belekov Syrym}}||222||5||0||0||0||45||0||0||0
|-
|104||{{u|Магпар}}||221||15||1||4||13||63||0||0||0
|-
|105||{{u|Rasul kz91}}||220||18||2||0||0||12||0||0||0
|-
|106||{{u|Andrey 1002}}||218||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|107||{{u|Ардак Нурмаханова}}||217||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|108||{{u|KoishymanovaG}}||216||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|109||{{u|Shymnis 7b dayana}}||211||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|110||{{u|AkaMasteR}}||207||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|111||{{u|Coffee86}}||206||65||2||0||5||0||0||0||0
|-
|112||{{u|Dauylbai Aidar}}||205||1||0||132||0||0||0||0||0
|-
|113||{{u|Isslam}}||204||8||3||0||0||0||0||0||0
|-
|114||{{u|Aimanber}}||202||6||0||0||0||57||0||0||0
|-
|115||{{u|Jess from GS}}||200||8||4||0||0||0||0||0||0
|-
|116||{{u|Баха}}||199||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|117||{{u|Adiladil}}||195||14||0||0||0||0||0||0||0
|-
|118||{{u|Marksscheider}}||195||255||1||5||96||0||0||0||0
|-
|119||{{u|Yessenbay}}||195||3||3||0||0||0||0||0||0
|-
|120||{{u|Sabinabekkulnis}}||194||33||0||0||0||0||0||0||0
|-
|121||{{u|Qozha}}||192||65||0||0||6||0||1||0||0
|-
|122||{{u|GaiJin}}||190||101||10||95||153||15||3||1||49
|-
|123||{{u|Yerlik}}||187||2||18||0||0||0||0||0||0
|-
|124||{{u|Нурия}}||187||0||31||0||0||0||0||0||0
|-
|125||{{u|Абдухамитова Асем}}||183||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|126||{{u|Alukaaika}}||182||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|127||{{u|Qarakesek}}||182||159||3||12||13||71||0||0||21
|-
|128||{{u|Sultan bek}}||179||13||0||0||0||0||0||0||0
|-
|129||{{u|Syrymzhan}}||177||0||0||0||0||152||0||0||0
|-
|130||{{u|Балнұр Сүгірәлиева}}||173||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|131||{{u|Айдос уики}}||169||0||0||0||6||0||0||0||0
|-
|132||{{u|Bakbergenov}}||168||4||0||0||0||167||0||0||0
|-
|133||{{u|Badyroff}}||165||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|134||{{u|Mista m}}||165||6||3||0||0||0||0||0||0
|-
|135||{{u|Ekontai}}||162||13||3||0||0||0||0||0||0
|-
|136||{{u|Giovani90}}||158||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|137||{{u|Dinarakukenova}}||157||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|138||{{u|Оразгелді Гүлмира}}||157||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|139||{{u|Aibol dos}}||156||8||2||0||0||0||0||0||0
|-
|140||{{u|Аскар}}||154||7||0||0||1||18||0||0||0
|-
|141||{{u|Daniyar}}||153||224||5||141||114||270||123||0||6
|-
|142||{{u|Ali.otkelbayev}}||152||6||2||0||0||2||0||0||0
|-
|143||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||151||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|144||{{u|Мұқтар Құндыз}}||151||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|145||{{u|Almat IS106R}}||147||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|146||{{u|Arystanbek}}||147||242||7||555||261||206||110||363||309
|-
|147||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||147||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|148||{{u|Еркін Мадина}}||147||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|149||{{u|Anvar1101}}||146||18||4||0||0||15||0||0||0
|-
|150||{{u|Tursinay}}||146||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|151||{{u|Akba.nis.13}}||144||4||0||0||0||16||0||0||0
|-
|152||{{u|Asslan best}}||144||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|153||{{u|Тұран}}||143||56||1||4||77||20||0||0||0
|-
|154||{{u|Almer}}||142||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|155||{{u|Mukhin}}||140||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|156||{{u|Nurgul-Ayapova}}||139||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|157||{{u|ASLANTORRET}}||138||17||2||0||0||0||0||0||0
|-
|158||{{u|Majilis}}||138||39||0||4||68||0||0||0||0
|-
|159||{{u|Amangali}}||137||5||2||0||0||2||0||0||0
|-
|160||{{u|Lord kainon}}||137||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|161||{{u|Aidyn91}}||136||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|162||{{u|Miras IITU}}||134||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|163||{{u|Nkipshak}}||134||9||2||0||0||0||0||0||0
|-
|164||{{u|EraAhmer}}||133||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|165||{{u|Nurs}}||133||3||2||0||0||0||0||0||0
|-
|166||{{u|MegaKz}}||132||4||6||0||0||0||0||0||0
|-
|167||{{u|Aitolkyn}}||131||2||0||0||0||2||0||0||0
|-
|168||{{u|Shim99}}||129||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|169||{{u|Shynassylov}}||129||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|170||{{u|Алия Султанмуратова}}||129||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|171||{{u|Бергалиев}}||129||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|172||{{u|Gauhar}}||127||9||2||0||0||1||0||0||0
|-
|173||{{u|Kuandyk97}}||127||3||0||0||0||50||0||0||0
|-
|174||{{u|Nursultan nur}}||126||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|175||{{u|Fariiiza KABYL}}||123||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|176||{{u|Kuatov Kanat}}||122||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|177||{{u|Калыбай Салтанат}}||122||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|178||{{u|Nurtenge}}||121||32||3||128||193||59||1||5||2
|-
|179||{{u|Сәуір 1}}||121||15||0||3||1||5||0||0||0
|-
|180||{{u|137.132.3.10}}||118||58||0||0||0||0||0||0||0
|-
|181||{{u|Umka}}||117||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|182||{{u|Tylerdurdenkz}}||114||2||1||1||15||25||0||0||0
|-
|183||{{u|Азамат Болатұлы}}||114||2||0||0||0||57||0||0||0
|-
|184||{{u|6ri11iant}}||113||3||3||0||0||0||0||0||0
|-
|185||{{u|Nazik ktl}}||113||15||0||0||0||0||0||0||0
|-
|186||{{u|ShymNIS 9BSunkarJR11}}||112||11||1||0||0||0||0||0||0
|-
|187||{{u|Shyngys***}}||112||6||5||0||0||0||0||0||0
|-
|188||{{u|Zhaniya92}}||112||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|189||{{u|I.torebekkyzy01}}||111||27||0||0||0||0||0||0||0
|-
|190||{{u|Armanayk}}||110||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|191||{{u|Galjat1992}}||110||18||0||0||0||0||0||0||0
|-
|192||{{u|Mariyam}}||110||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|193||{{u|Sagitora}}||110||13||4||0||0||0||0||0||0
|-
|194||{{u|Itwnik}}||109||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|195||{{u|True useR}}||109||10||0||0||1||0||0||0||0
|-
|196||{{u|Mira01}}||108||11||0||0||0||0||19||0||1
|-
|197||{{u|Adik}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|198||{{u|Baizhanov nursultan}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|199||{{u|Yerkezhan Nis}}||107||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|200||{{u|Абылай}}||106||44||3||103||98||26||17||0||8
|-
|201||{{u|Baha99}}||105||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|202||{{u|Bgalimzh}}||105||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|203||{{u|Талгат Ибраев}}||105||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|204||{{u|Шайнүсіп}}||105||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|205||{{u|Madina Kali}}||103||2||0||0||0||9||0||0||0
|-
|206||{{u|IL68}}||102||11||0||48||29||0||0||0||0
|-
|207||{{u|Kafarik}}||102||150||0||26||4||7||1||0||2
|-
|208||{{u|Ulai}}||102||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|209||{{u|Қабиденов Сакен}}||101||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|210||{{u|Arkow}}||100||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|211||{{u|Aizhok}}||99||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|212||{{u|Bakhytbek}}||99||9||0||0||0||0||0||0||0
|-
|213||{{u|Mma}}||99||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|214||{{u|Drift}}||98||62||6||17||422||1||0||0||0
|-
|215||{{u|MuratbekErkebulan}}||98||21||0||70||83||1||11||0||0
|-
|216||{{u|NIS Semey Moldir}}||98||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|217||{{u|Юсуф Худайберген}}||98||30||0||0||36||0||0||0||0
|-
|218||{{u|Euphoria~kkwiki}}||97||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|219||{{u|IArhunI}}||97||55||0||0||0||9||0||0||0
|-
|220||{{u|Dana kushen}}||96||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|221||{{u|NIS Kelsingazin Yerassyl}}||96||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|222||{{u|Байдуллаев Абылайхан}}||96||13||0||0||0||0||0||0||0
|-
|223||{{u|Araika11nis}}||95||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|224||{{u|NIS Zhuldyz}}||95||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|225||{{u|Ilyasseawave}}||94||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|226||{{u|Mariya}}||94||1||0||0||0||29||0||0||0
|-
|227||{{u|Niyarov Azamat}}||93||9||1||0||0||0||0||0||0
|-
|228||{{u|Niyazbek}}||93||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|229||{{u|Ali Rustamov}}||92||1||0||89||0||0||0||0||0
|-
|230||{{u|Amanek}}||92||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|231||{{u|Epoxa-HH}}||92||9||1||0||5||0||0||0||0
|-
|232||{{u|Zhanseit}}||92||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|233||{{u|Aiganym Moldagulova}}||91||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|234||{{u|Sanzhar s}}||91||2||2||0||0||0||0||0||0
|-
|235||{{u|Almas Kenebay}}||90||13||1||0||0||0||0||0||0
|-
|236||{{u|ShymNis 8cSAruzhan}}||90||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|237||{{u|Erka it}}||89||6||2||0||0||0||0||0||0
|-
|238||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||89||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|239||{{u|Djduxhx}}||88||8||0||0||24||13||0||0||0
|-
|240||{{u|Dxz3817}}||88||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|241||{{u|Nurlybay}}||88||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|242||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||88||10||0||0||0||36||0||0||0
|-
|243||{{u|Eldar.mir}}||87||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|244||{{u|Legendary777}}||87||7||1||0||0||0||0||0||0
|-
|245||{{u|ShymNis 8aNurlybanu}}||87||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|246||{{u|Wiki PSP}}||87||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|247||{{u|Alima}}||86||2||0||0||0||0||0||0||7
|-
|248||{{u|Аягөз Загиева}}||86||14||0||0||0||0||0||0||0
|-
|249||{{u|Abulkhair}}||85||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|250||{{u|Eszhanov}}||85||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|251||{{u|TemirlanSarsen}}||85||1||0||2||26||52||0||0||0
|-
|252||{{u|Aiba-diamantik}}||84||1||0||0||0||4||0||0||0
|-
|253||{{u|Doors}}||84||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|254||{{u|Madi Dos}}||84||23||0||55||30||40||6||0||3
|-
|255||{{u|Adaulet}}||83||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|256||{{u|Dina2013a}}||83||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|257||{{u|Zamantay}}||83||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|258||{{u|Zhortabayev}}||83||3||1||0||0||9||0||0||0
|-
|259||{{u|Ақбота Архабаева}}||83||16||1||0||0||0||0||0||0
|-
|260||{{u|Aliba}}||82||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|261||{{u|Bauka}}||82||3||0||26||1||2||0||0||0
|-
|262||{{u|SemeyNIS AshimovaZhuldyz}}||82||5||0||0||0||2||0||0||0
|-
|263||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||82||0||1||1||0||0||0||0||0
|-
|264||{{u|Аружан Жамбулатова}}||82||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|265||{{u|Жуланова Жанель}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|266||{{u|Сейтхан Мұхамеджан}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|267||{{u|SEMANUR}}||81||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|268||{{u|Жүнісов Дархан}}||81||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|269||{{u|Сейтжагыпарова Тогжан}}||81||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|270||{{u|Әлинұр}}||81||73||0||28||22||38||17||0||2
|-
|271||{{u|Ainur}}||80||5||2||0||0||13||0||0||0
|-
|272||{{u|NErnur98}}||80||5||0||0||54||0||0||0||0
|-
|273||{{u|Aishmano}}||79||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|274||{{u|Dzhos}}||79||9||0||0||0||0||0||0||0
|-
|275||{{u|Kamilanisemey}}||79||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|276||{{u|Kiikbayeva Sholpan}}||79||18||0||0||0||0||0||0||0
|-
|277||{{u|ChinaRM}}||78||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|278||{{u|Olzhas707}}||78||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|279||{{u|RaiymbekZh}}||78||44||5||1||11||2||0||0||1
|-
|280||{{u|Aru Omarali}}||77||6||0||0||0||40||0||0||0
|-
|281||{{u|Bmyrzali}}||77||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|282||{{u|НИШ Гайсина Айсары}}||77||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|283||{{u|Кырмызов}}||76||12||1||0||0||12||0||0||0
|-
|284||{{u|Amiyeva}}||75||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|285||{{u|Kulzhabay.nm}}||75||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|286||{{u|84.240.194.0}}||74||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|287||{{u|Kasymov}}||74||669||7||2981||520||93||0||38||4
|-
|288||{{u|Ақбота}}||74||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|289||{{u|Палуан}}||74||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|290||{{u|Khan}}||73||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|291||{{u|Sibom}}||73||496||89||79||176||3||1||0||3
|-
|292||{{u|Toganbay Nurtau}}||73||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|293||{{u|Xialuahan}}||73||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|294||{{u|Шапырашты}}||73||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|295||{{u|Superkukuruza}}||72||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|296||{{u|Zhaukhazyn01}}||72||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|297||{{u|Birzhan Bauyrzhan}}||70||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|298||{{u|Жунисова Балжан}}||70||9||1||0||0||0||0||0||0
|-
|299||{{u|Ықласова Аружан}}||70||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|300||{{u|А.С.Кизиров}}||68||27||0||0||1||1||9||0||0
|-
|301||{{u|Дәулеткерей}}||68||2||0||0||0||39||0||0||0
|-
|302||{{u|AlibekKS}}||67||211||12||7||350||3||4||0||3
|-
|303||{{u|Kmoksy}}||67||152||3||0||187||0||0||0||0
|-
|304||{{u|Zhanna}}||67||11||1||0||0||0||0||0||0
|-
|305||{{u|Yustinka}}||66||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|306||{{u|Абат Диана}}||66||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|307||{{u|Абдрахманов Димаш}}||66||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|308||{{u|A1k0wa}}||65||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|309||{{u|Aset Bukerov}}||65||9||2||0||0||0||0||0||0
|-
|310||{{u|Nurbek Matzhani}}||65||287||0||11||0||35||6||0||2
|-
|311||{{u|Adik Sagatov}}||64||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|312||{{u|Madinabai}}||64||9||0||0||0||16||0||0||0
|-
|313||{{u|Ташметов шахрух}}||64||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|314||{{u|Bakytgul}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|315||{{u|BaskaIlyas}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|316||{{u|Beisen}}||63||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|317||{{u|Kz Nomad}}||63||2||0||0||0||3||0||0||0
|-
|318||{{u|Nura tk.nis}}||63||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|319||{{u|Kuralay Akhmetova}}||61||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|320||{{u|195.189.70.90}}||59||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|321||{{u|Ayake}}||59||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|322||{{u|Tansholpan}}||59||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|323||{{u|Бекжан Аронов}}||59||18||0||0||0||7||0||0||0
|-
|324||{{u|ДаниярБөріханұлы}}||59||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|325||{{u|Мира Белль}}||59||2||0||1||4||0||0||0||2
|-
|326||{{u|Aigerimamirgali}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|327||{{u|Dastan omirbek}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|328||{{u|Magzhan}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|329||{{u|Yamanzho}}||58||3||2||0||0||0||0||0||0
|-
|330||{{u|Қабыле Қазбек}}||58||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|331||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||57||1||2||0||0||1||0||0||0
|-
|332||{{u|Indira}}||57||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|333||{{u|Soccerman}}||57||16||0||8||4||10||0||0||0
|-
|334||{{u|Zhansaya maubekova}}||57||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|335||{{u|Жани}}||57||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|336||{{u|Arruah}}||56||1||0||16||1||8||0||0||0
|-
|337||{{u|Iceooloo}}||56||3||2||0||0||0||0||0||0
|-
|338||{{u|Amir~kkwiki}}||55||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|339||{{u|Zhannur.nis}}||55||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|340||{{u|Раушана}}||55||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|341||{{u|VirusMaster}}||54||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|342||{{u|Zhumash.alibek}}||54||3||0||2||13||0||0||0||0
|-
|343||{{u|Мереке Ақбердықызы}}||54||0||0||0||0||56||0||0||0
|-
|344||{{u|Nabi.kuanysh}}||53||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|345||{{u|Айдынгали}}||53||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|346||{{u|Danissimo92}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|347||{{u|Даурен Шарипов}}||52||0||0||17||0||24||0||0||0
|-
|348||{{u|Досжан}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|349||{{u|Дорт-Гольц}}||51||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|350||{{u|Yessentaikyzy}}||50||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|351||{{u|Берик НИШ}}||50||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|352||{{u|Сағындық Нұрсұлтан}}||50||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|353||{{u|Alinur}}||49||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|354||{{u|Bekus}}||49||886||3||601||393||0||9||1||72
|-
|355||{{u|Алтай9898}}||49||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|356||{{u|Лейла Серикбаева}}||49||34||0||0||0||0||0||0||0
|-
|357||{{u|178.88.209.37}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|358||{{u|213.171.34.240}}||48||0||0||1||1||0||0||0||0
|-
|359||{{u|Kamila}}||48||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|360||{{u|Zhandos02}}||48||2||0||0||3||2||0||0||0
|-
|361||{{u|Zhanik ast}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|362||{{u|Рахман999}}||48||55||2||27||13||14||0||0||1
|-
|363||{{u|Alimas}}||47||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|364||{{u|No.Mad}}||47||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|365||{{u|Olzhas.Erevanov}}||47||1||0||0||1||0||0||0||0
|-
|366||{{u|84.240.207.80}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|367||{{u|92.47.219.50}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|368||{{u|Abay Izbassarov}}||46||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|369||{{u|Aigerima}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|370||{{u|Asset}}||46||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|371||{{u|Serik09}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|372||{{u|Stonesuite}}||46||21||0||17||0||5||0||0||0
|-
|373||{{u|AsmirNIS}}||45||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|374||{{u|Balaburgem}}||45||7||0||3||14||26||0||0||1
|-
|375||{{u|K sayan}}||45||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|376||{{u|Гулназлит}}||45||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|377||{{u|Ablayev92}}||44||7||5||0||0||0||0||0||0
|-
|378||{{u|Dostoevskykz}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|379||{{u|Mila 020702}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|380||{{u|AlibiKazken}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|381||{{u|Kairatulyzharas}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|382||{{u|Mheidegger}}||43||19||0||1||0||2||0||0||0
|-
|383||{{u|Aren b}}||42||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|384||{{u|Meryuert.tk.nis}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|385||{{u|Елнур.001}}||42||2||0||0||0||1||0||0||0
|-
|386||{{u|Anarzhaksylykova}}||41||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|387||{{u|Dinara1711}}||41||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|388||{{u|Noyan}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|389||{{u|АйнурНИШ}}||41||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|390||{{u|Минура}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|391||{{u|Талапова Айша}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|392||{{u|137.132.3.9}}||40||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|393||{{u|Diamond~kkwiki}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|394||{{u|Mkanatbekkyzy}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|395||{{u|Mustafaalmas}}||40||65||2||41||212||0||0||0||0
|-
|396||{{u|ShymNIS 9BZhansaya}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|397||{{u|Tarikh Dias}}||40||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|398||{{u|Zhumalina}}||40||13||0||0||3||48||0||0||0
|-
|399||{{u|Asan00}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|400||{{u|Dilo0003}}||39||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|401||{{u|Zaza007zaza}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|402||{{u|89.218.52.234}}||38||4||0||0||1||0||0||0||0
|-
|403||{{u|Bakytgul Salykhova}}||38||2||0||0||0||0||4||0||0
|-
|404||{{u|Highklass}}||38||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|405||{{u|Kairzhan79}}||38||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|406||{{u|Mr.beket99}}||38||2||0||0||0||2||0||0||0
|-
|407||{{u|Syrlybek}}||38||2||0||1||1||29||1||0||2
|-
|408||{{u|Арай нуруллаева}}||38||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|409||{{u|Лёха Вырвиглаз}}||38||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|410||{{u|46.36.134.170}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|411||{{u|92.47.203.104}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|412||{{u|Aimanov kaisar}}||37||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|413||{{u|Aitan}}||37||2||1||0||1||1||0||0||0
|-
|414||{{u|Almagul Ibragimova}}||37||1||0||0||0||7||0||0||0
|-
|415||{{u|Daniyal.aidarov5}}||37||16||2||0||4||0||0||0||0
|-
|416||{{u|Нуржанкызы}}||37||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|417||{{u|AbMariya1991}}||36||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|418||{{u|PushkinVko}}||36||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|419||{{u|Егор Шевченко}}||36||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|420||{{u|178.88.215.3}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|421||{{u|Ibraeva Moldir}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|422||{{u|Sandyraq}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|423||{{u|Маржан АК}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|424||{{u|Нұрбай Темірлан Садықұлы}}||35||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|425||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||35||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|426||{{u|AblayIITU}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|427||{{u|AnelBakayeva NIS}}||34||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|428||{{u|Beibaris123}}||34||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|429||{{u|Mustafinaskar}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|430||{{u|Nuriyashkin}}||34||0||11||0||0||0||0||0||0
|-
|431||{{u|Ақыл}}||34||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|432||{{u|92.46.211.202}}||33||6||1||3||0||0||0||0||0
|-
|433||{{u|Alima01NIS}}||33||1||0||0||0||0||0||0||0
|-style="background-color:#ddf"
|||{{u|AshinaBot}}||33||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|434||{{u|Rash91}}||33||48||0||0||0||0||0||0||0
|-
|435||{{u|Unknown Alash}}||33||35||0||0||0||0||0||0||0
|-
|436||{{u|Лаура Аманкулова}}||33||2||0||0||0||3||0||0||0
|-
|437||{{u|Karina Nurtazina}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|438||{{u|Аэлита Ануарқызы}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|439||{{u|Aidanka}}||31||0||0||0||0||7||0||0||0
|-
|440||{{u|Andir}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|441||{{u|Kraibekovc}}||31||11||0||1||1||18||0||0||0
|-
|442||{{u|Olzhas.Karazhanov}}||31||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|443||{{u|Ғауғауррр}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|444||{{u|Aimbetova Diana}}||30||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|445||{{u|Talghatuly}}||30||10||1||0||9||62||0||0||0
|-
|446||{{u|Zhanarb}}||30||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|447||{{u|Zhanna Mukash}}||30||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|448||{{u|Багдат Б}}||30||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|449||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||30||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|450||{{u|Nurmuhan}}||29||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|451||{{u|Olzhas7}}||29||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|452||{{u|T.karlyga}}||29||1||3||0||0||0||0||0||0
|-
|453||{{u|Аслан Жукенов}}||29||5||1||0||12||0||0||0||0
|-
|454||{{u|Вилюс М}}||29||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|455||{{u|88.204.196.37}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|456||{{u|Abylaikhan NIS}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|457||{{u|Aigerim ayanovna}}||28||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|458||{{u|Bumin Kagan}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|459||{{u|Dimash Kenesbek}}||28||20||0||0||0||0||0||0||0
|-
|460||{{u|Jannur66}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|461||{{u|Света052}}||28||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|462||{{u|217.196.25.26}}||27||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|463||{{u|95.58.148.237}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|464||{{u|AdiyevaSaltanat}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|465||{{u|Keutaeva Aigerim}}||27||0||0||0||0||4||0||0||0
|-
|466||{{u|Lyazzat Kulmukanova}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|467||{{u|Бекзат Маратұлы}}||27||1||0||0||0||2||0||0||0
|-
|468||{{u|Болат Алтынай}}||27||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|469||{{u|Тойшыбек}}||27||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|470||{{u|Шокай}}||27||2||1||0||0||1||0||0||0
|-
|471||{{u|Mirasamirkhanov}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|472||{{u|Shaikhislamova z}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|473||{{u|TINKO}}||26||2||0||12||0||0||0||0||0
|-
|474||{{u|Tursynbek Balausa}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|475||{{u|Unc0}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|476||{{u|Utebayeva}}||26||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|477||{{u|Мекен ЖанеркеХБШ}}||26||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|478||{{u|Оразәлі Диас}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|479||{{u|2.133.110.195}}||25||9||0||2||1||0||0||0||0
|-
|480||{{u|Asalimba}}||25||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|481||{{u|D.dilnaz02}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|482||{{u|Erg nis}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|483||{{u|Rasulbek Adil}}||25||5||0||121||5||0||1||0||0
|-
|484||{{u|Saken kun}}||25||25||0||0||0||0||0||0||0
|-
|485||{{u|Talgin}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|486||{{u|Talipzhan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|487||{{u|Айвентадор}}||25||17||0||3||0||0||0||0||1
|-
|488||{{u|Мирамқызы Зарина}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|489||{{u|Әбілмажинов Ерасыл}}||25||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|490||{{u|Arystan~kkwiki}}||24||0||3||5||0||0||2||0||0
|-
|491||{{u|Loleeonepie.nis}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|492||{{u|Shymnis7bzhanar}}||24||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|493||{{u|Истеный казах}}||24||5||1||10||1||5||0||0||0
|-
|494||{{u|Нұртаева Қымбат Серікқызы}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|495||{{u|95.56.75.233}}||23||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|496||{{u|Aiymka}}||23||0||0||23||1||0||0||0||0
|-
|497||{{u|Eldar zh96}}||23||12||3||39||1||6||29||0||1
|-
|498||{{u|Erasylkz}}||23||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|499||{{u|MarzhanMay}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|500||{{u|Ni nelli}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|501||{{u|Qanattan}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|502||{{u|Serik11024}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|503||{{u|Zhanbo}}||23||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|504||{{u|137.132.250.13}}||22||12||0||0||1||0||0||0||0
|-
|505||{{u|84.240.196.128}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|506||{{u|As-Saghdi}}||22||5||0||2||0||0||0||0||0
|-
|507||{{u|Bakyt.tass}}||22||7||1||0||0||0||0||0||0
|-
|508||{{u|Elena Muratbayeva}}||22||0||0||20||0||0||0||0||0
|-
|509||{{u|LArhunl}}||22||12||0||0||0||1||0||0||0
|-
|510||{{u|Murat12049}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|511||{{u|NIS AdletAskerov}}||22||0||0||0||0||10||0||0||0
|-
|512||{{u|Ongalgan}}||22||5||0||0||1||1||0||0||0
|-
|513||{{u|Turdibayeva Kazyna}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|514||{{u|С.Жания}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|515||{{u|Тілеш Шолпан}}||22||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|516||{{u|707ztn}}||21||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|517||{{u|Aleka BM}}||21||0||0||21||0||0||0||0||0
|-
|518||{{u|Nazhmedenova Lunara}}||21||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|519||{{u|Ниялова Гүлфайруз}}||21||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|520||{{u|AlibekovaD}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|521||{{u|Almas Sadyquly}}||20||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|522||{{u|Dana1992}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|523||{{u|Didar.Bayan21NS}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|524||{{u|Galym kosman}}||20||0||0||21||0||0||0||0||0
|-
|525||{{u|Mustazhap}}||20||2||0||3||0||0||0||0||0
|-
|526||{{u|Ramaduke}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|527||{{u|ShymNIS 7AAisha06}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|528||{{u|Zhansaya Bekpeissova}}||20||0||0||19||0||0||0||0||0
|-
|529||{{u|Zhansulu}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|530||{{u|Амина Жанаковна}}||20||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|531||{{u|Бейсекова Ботагөз}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|532||{{u|95.56.28.53}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|533||{{u|Attila~kkwiki}}||19||1||0||0||9||10||0||0||0
|-
|534||{{u|Carlos186}}||19||2||0||0||3||0||0||0||0
|-
|535||{{u|Darhan2012}}||19||13||0||4||0||0||0||0||0
|-
|536||{{u|J dias}}||19||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|537||{{u|Muzeologist}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|538||{{u|Айғаным Аманжолқызы}}||19||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|539||{{u|Бекханби Асанұлы}}||19||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|540||{{u|Әлнұр Қарабаев}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|541||{{u|84.240.202.214}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|542||{{u|AliyaTulepova}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|543||{{u|Bolat Temirov}}||18||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|544||{{u|Dinash}}||18||0||0||19||0||0||0||0||0
|-
|545||{{u|Dosmedetova Sharizat}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|546||{{u|ErnatPointmakker}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|547||{{u|KaldarovNurymzhan}}||18||0||0||2||7||1||0||0||0
|-
|548||{{u|Khamalitoo}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|549||{{u|MaksutZhansaya1}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|550||{{u|Martorellpedro}}||18||0||0||10||5||6||0||14||0
|-
|551||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||18||8||0||0||0||25||0||0||0
|-
|552||{{u|Qulqai}}||18||1||1||5||2||0||0||0||0
|-
|553||{{u|Salta.zakir}}||18||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|554||{{u|Suleimen Koishybai}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|555||{{u|Tuttiorchestra687}}||18||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|556||{{u|ГульназК}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|557||{{u|Жанна Ж}}||18||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|558||{{u|Маконяаа}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|559||{{u|Назым Хасенова}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|560||{{u|Шахадад}}||18||1||0||18||0||0||0||0||0
|-
|561||{{u|Әбдіжәміл Алтынай}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|562||{{u|Әшім Қазына}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|563||{{u|178.88.221.240}}||17||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|564||{{u|Adaykz}}||17||0||0||1||16||3||0||0||0
|-
|565||{{u|Akmaral090}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|566||{{u|Nazerke Turym}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|567||{{u|Shymnis 7bmalika}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|568||{{u|Tulegenova1127}}||17||0||0||0||0||0||2||0||0
|-
|569||{{u|Бекемгүл}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|570||{{u|Диас Тлекбай}}||17||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|571||{{u|134.32.43.98}}||16||9||0||0||2||0||0||0||0
|-
|572||{{u|46.4.124.141}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|573||{{u|A shyryn}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|574||{{u|Abukhan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|575||{{u|Akylbekov alen}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|576||{{u|Aruzhank NIS}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|577||{{u|Aubakirova Aisana}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|578||{{u|Hbsh nis Nurzhakyp 7a}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|579||{{u|Jarnamaqaz}}||16||10||0||29||0||11||0||0||0
|-
|580||{{u|Mandarinka^^}}||16||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|581||{{u|Medet}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|582||{{u|ShymNIS 7cErkebulan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|583||{{u|Ziadinkyzy G}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|584||{{u|Аружан200}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|585||{{u|Енсебаева Мадина}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|586||{{u|Ербол Сармурзин}}||16||5||0||0||1||0||0||0||0
|-
|587||{{u|2.132.35.66}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|588||{{u|92.46.208.105}}||15||0||0||3||0||0||0||0||0
|-
|589||{{u|95.56.126.211}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|590||{{u|Aktoty25}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|591||{{u|Daniyar1}}||15||1||0||16||0||0||0||0||0
|-
|592||{{u|Darigabolatbayeva}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|593||{{u|Esen48}}||15||1||5||0||0||24||0||0||0
|-
|594||{{u|Kalimova}}||15||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|595||{{u|Rauank}}||15||4||0||11||3||2||3||0||1
|-
|596||{{u|Smailhan Altinbek}}||15||0||0||16||0||0||0||0||0
|-
|597||{{u|Бейсенова}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|598||{{u|Жаннұр Қанат}}||15||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|599||{{u|Лаура НИШ}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|600||{{u|Сейтхалиев Акжол}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|601||{{u|2.135.222.162}}||14||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|602||{{u|Aldogarov}}||14||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|603||{{u|Galymmurat}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|604||{{u|Ice201~kkwiki}}||14||0||0||24||1||3||0||0||0
|-
|605||{{u|Kenesbai Ainur}}||14||0||0||13||0||0||0||0||0
|-
|606||{{u|Kittenfreezer}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|607||{{u|Nazerke fcr}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|608||{{u|Nnk2000}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|609||{{u|Vladimir tutykin}}||14||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|610||{{u|Zatillan}}||14||7||0||1||0||3||0||0||0
|-
|611||{{u|Аяжан Сарсенбаева}}||14||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|612||{{u|Бекасыл Бейбітұлы}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|613||{{u|Дамира Амиржановна}}||14||0||0||0||0||44||0||0||0
|-
|614||{{u|Жанна 555}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|615||{{u|Зилола Садирханова}}||14||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|616||{{u|Қалдар Салта}}||14||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|617||{{u|2.132.1.181}}||13||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|618||{{u|Aselhan}}||13||1||0||7||9||0||0||0||0
|-
|619||{{u|Asset Qazaq}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|620||{{u|Khamitova nj NIS}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|621||{{u|Kwatt}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|622||{{u|NIS Semey Kabdygalieva Aizhan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|623||{{u|Sarahswan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|624||{{u|Shaubaeva Akmaral}}||13||0||0||13||0||0||0||0||0
|-
|625||{{u|Yulia}}||13||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|626||{{u|Абдижамил Алтынай}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|627||{{u|Гүлбақ Мұсақызы}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|628||{{u|Касымов Н.}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|629||{{u|Кинаятова Мадина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|630||{{u|Көбегенов Ғабит}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|631||{{u|Маржан торехановна}}||13||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|632||{{u|Әділханова Альбина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|633||{{u|88.204.169.42}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|634||{{u|89.218.169.202}}||12||3||0||9||0||0||0||0||0
|-
|635||{{u|95.56.129.132}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|636||{{u|Aiym 02}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|637||{{u|Alan Sem}}||12||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|638||{{u|Ayazhan10}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|639||{{u|Bk-KLaS}}||12||2||0||2||4||5||2||0||0
|-
|640||{{u|Erbol4ik}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|641||{{u|GALAXYFUN.NIS}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|642||{{u|ShymNIS 9BLaura}}||12||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|643||{{u|Tamerlansagitov}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|644||{{u|TrueNomadEditor}}||12||0||0||0||3||0||0||0||0
|-
|645||{{u|Жадыра Абибуллаевна}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|646||{{u|Нургиса Пшенбаев}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|647||{{u|Рахматулла Нұрқанат}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|648||{{u|СанияНИШ}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|649||{{u|Толғанай Жағыпар}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|650||{{u|178.88.218.41}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|651||{{u|Aydos Zhengissov}}||11||2||0||26||1||3||0||0||0
|-
|652||{{u|Bauyr03}}||11||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|653||{{u|Daur s}}||11||5||0||0||0||1||0||0||0
|-
|654||{{u|FrederickEvans}}||11||2||0||0||30||0||0||0||0
|-
|655||{{u|Mr. Karsybekov}}||11||3||0||14||1||0||12||0||1
|-
|656||{{u|Балықшы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|657||{{u|Нұрбек Қасқырбаев}}||11||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|658||{{u|Рысбаева Гульнара}}||11||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|659||{{u|Саламат Алшын}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|660||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||11||13||5||0||37||0||0||0||0
|-
|661||{{u|Өстемірова Ұлдана}}||11||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|662||{{u|178.88.217.199}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|663||{{u|2.132.100.62}}||10||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|664||{{u|22timur99}}||10||0||0||0||0||3||0||0||0
|-
|665||{{u|92.46.75.247}}||10||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|666||{{u|93.185.69.179}}||10||1||0||1||0||0||0||0||0
|-
|667||{{u|95.56.36.133}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|668||{{u|Abatova saltanat}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|669||{{u|Ainur.winner}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|670||{{u|Akbota NIS}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|671||{{u|Ali.kz}}||10||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|672||{{u|Hevadee}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|673||{{u|Kazprose}}||10||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|674||{{u|Mahonty13}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|675||{{u|NIS Moldir Beken}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|676||{{u|Sultanuly}}||10||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|677||{{u|Zhumabek}}||10||0||0||1||3||0||0||0||0
|-
|678||{{u|Айжан Мықтыбаева}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|679||{{u|Аршалы}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|680||{{u|Бауыржанұлы А.А}}||10||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|681||{{u|Ерасыл Жаныбеков}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|682||{{u|НАЗЕРКЕ НУРСЕЙТОВА}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|683||{{u|178.90.118.233}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|684||{{u|92.46.212.254}}||9||1||0||6||0||0||0||0||0
|-
|685||{{u|95.56.31.239}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|686||{{u|95.56.40.164}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|687||{{u|Aidana Aibulatova}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|688||{{u|Aigerim Tlepova}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|689||{{u|Aisana Aubakirova}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|690||{{u|Aishabibi2000}}||9||0||0||0||0||8||0||0||0
|-
|691||{{u|Akmaral.Erkul}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|692||{{u|Almas Sadıqūlı Arın}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|693||{{u|Almust}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|694||{{u|Amanamanainur}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|695||{{u|Arman Tursynbek}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|696||{{u|Erlan Ashirbayev}}||9||3||0||0||0||4||0||0||0
|-
|697||{{u|Esagasy}}||9||4||1||0||1||0||0||0||0
|-
|698||{{u|Happy little pill}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|699||{{u|Jhendin}}||9||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|700||{{u|Khamzin Nurzhan}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|701||{{u|Mrx.nis}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|702||{{u|NISAida}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|703||{{u|ShymNIS 7AMoldir}}||9||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|704||{{u|Zhatybaeyva}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|705||{{u|ZhHamit nis.tk}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|706||{{u|Айгерима Уалибек}}||9||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|707||{{u|Акмарал Абдрашидовна}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|708||{{u|Бедел}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|709||{{u|Жанар Чушекова}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|710||{{u|Мақпал гидролог}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|711||{{u|Сламқұл Данияр}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|712||{{u|Талшын Ауел}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|713||{{u|Хайролла Нарқыз}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|714||{{u|03ainura}}||8||16||0||0||0||0||0||0||0
|-
|715||{{u|178.88.24.182}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|716||{{u|178.88.60.249}}||8||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|717||{{u|19642206g}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|718||{{u|212.154.231.78}}||8||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|719||{{u|84.240.203.30}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|720||{{u|92.46.8.97}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|721||{{u|92.46.81.119}}||8||2||0||2||9||0||0||0||0
|-
|722||{{u|95.56.186.238}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|723||{{u|Aizhan Mussina}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|724||{{u|Aleka1901}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|725||{{u|Alpamys1997}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|726||{{u|Aruzhan Bazhirova}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|727||{{u|Aseke16}}||8||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|728||{{u|AssanovaDana}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|729||{{u|BotaRaiym}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|730||{{u|Dambler}}||8||50||0||1||10||3||0||0||1
|-
|731||{{u|Dianka Kamil}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|732||{{u|Don Raul}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|733||{{u|Incli}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|734||{{u|Kuralai Duisenova}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|735||{{u|Mattennut}}||8||5||0||0||0||3||0||0||0
|-
|736||{{u|Muslim Qazaq}}||8||29||0||0||0||0||0||0||0
|-
|737||{{u|S.abenova.00}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|738||{{u|Sekebai}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|739||{{u|Shymnis7bzhanaris}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|740||{{u|Tomiris2001}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|741||{{u|Zhumabay.Kerey}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|742||{{u|Айдын Ерекин}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|743||{{u|Алия Тілеуберді}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|744||{{u|Ерзатова Мөлдір}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|745||{{u|Еркежан Сейтқазы}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|746||{{u|Ермон}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|747||{{u|Канат Алимбаев}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|748||{{u|Куралай нурланова}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|749||{{u|Нұрымжан Аяпберген}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|750||{{u|Нұрғиса Ажиров}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|751||{{u|Раматуллаев Олжас}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|752||{{u|Серикбай Аружан}}||8||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|753||{{u|Толеубекова Адэль}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|754||{{u|178.88.9.198}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|755||{{u|178.89.28.164}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|756||{{u|178.91.229.243}}||7||0||0||1||1||0||0||0||0
|-
|757||{{u|2.133.100.69}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|758||{{u|202.65.245.7}}||7||8||0||0||2||0||0||0||0
|-
|759||{{u|212.19.159.34}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|760||{{u|61.248.143.2}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|761||{{u|62.84.60.8}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|762||{{u|92.47.239.3}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|763||{{u|95.59.114.141}}||7||1||0||4||2||0||0||0||0
|-
|764||{{u|Aidana Bimyqova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|765||{{u|Aidos Adetbekov 777}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|766||{{u|Aizatonga}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|767||{{u|Akademix~kkwiki}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|768||{{u|Albergenius}}||7||14||1||6||2||1||0||0||0
|-
|769||{{u|Arailym.Turganbayevna}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|770||{{u|Askar Alash}}||7||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|771||{{u|Auyelbekov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|772||{{u|AzharbaevaAida}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|773||{{u|Bakytnur}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|774||{{u|Barcatore92}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|775||{{u|Bauyrzhan123}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|776||{{u|Bekeshov Dias}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|777||{{u|BlizxQ}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|778||{{u|Ibrahim Kabdeshov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|779||{{u|JaSik}}||7||1||0||1||0||0||0||0||0
|-
|780||{{u|Jimmy&Friends 2}}||7||2||0||0||3||4||0||2||0
|-
|781||{{u|Kazman322}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|782||{{u|KUckhocjothkei3}}||7||7||0||2||0||0||0||0||0
|-
|783||{{u|Mladshiy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|784||{{u|Nazerke1540}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|785||{{u|NurayPerneshbai21nis}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|786||{{u|RaihanZakarina}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|787||{{u|Samatuly Serikbolsyn}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|788||{{u|Siqyrcy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|789||{{u|Wikuiser}}||7||11||2||54||31||0||0||24||0
|-
|790||{{u|Wixty}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|791||{{u|Yelubay Aidana}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|792||{{u|Yesnazarova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|793||{{u|Айжана Куанышова}}||7||0||0||0||0||3||0||0||0
|-
|794||{{u|Айнұр Ракишева}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|795||{{u|Алима Сакенқызы}}||7||6||1||0||1||0||0||0||0
|-
|796||{{u|Бекнар Пармен}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|797||{{u|Диана НИШ}}||7||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|798||{{u|Еркінов Сүлеймен}}||7||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|799||{{u|Ермек Нәзерке Еркінқызы}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|800||{{u|Каипов Бекжан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|801||{{u|Кенжехан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|802||{{u|Михайлов Игорь}}||7||1||0||0||0||11||0||0||0
|-
|803||{{u|Шаимова Жазира}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|804||{{u|Әсем Құдайбергенова}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|805||{{u|Әсем0000}}||7||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|806||{{u|178.88.17.168}}||6||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|807||{{u|178.88.223.244}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|808||{{u|178.88.239.27}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|809||{{u|178.90.66.104}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|810||{{u|178.90.85.177}}||6||9||0||0||0||0||0||0||0
|-
|811||{{u|2.133.0.217}}||6||2||0||1||2||0||0||0||0
|-
|812||{{u|2.133.74.107}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|813||{{u|212.154.155.115}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|814||{{u|84.240.199.144}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|815||{{u|89.218.160.121}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|816||{{u|92.46.182.141}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|817||{{u|92.47.202.216}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|818||{{u|92.47.205.125}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|819||{{u|92.47.239.30}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|820||{{u|92.47.251.38}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|821||{{u|92.47.84.44}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|822||{{u|95.56.109.37}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|823||{{u|95.56.145.1}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|824||{{u|95.59.110.140}}||6||3||0||1||4||0||0||0||0
|-
|825||{{u|ABYLAI NIS}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|826||{{u|AigerimNIS02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|827||{{u|Aitzhan Yerkenaz}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|828||{{u|Aizhan Sagu}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|829||{{u|AmanbekAyauly}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|830||{{u|Amina Toganbaeva}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|831||{{u|Arystanbek jr.}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|832||{{u|Asarseng}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|833||{{u|Ayakzm}}||6||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|834||{{u|Ayandaribayev}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|835||{{u|Bahtiar-erseit}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|836||{{u|Baknur\amangeldi}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|837||{{u|Balkar Uzeyir}}||6||0||0||0||7||0||0||0||0
|-
|838||{{u|Barcelona 777}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|839||{{u|Bekarys-02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|840||{{u|Bula 055}}||6||32||1||0||0||0||0||0||0
|-
|841||{{u|Cekli829}}||6||6||0||3||12||0||0||0||0
|-
|842||{{u|Chameleon shym}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|843||{{u|Choli}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|844||{{u|DastanNIS}}||6||0||0||0||0||6||0||0||0
|-
|845||{{u|Daulet Xo}}||6||7||0||0||1||2||0||0||0
|-
|846||{{u|Gugigug}}||6||6||0||0||0||1||0||0||0
|-
|847||{{u|Gulzada}}||6||1||0||0||0||4||0||0||0
|-
|848||{{u|Hbsh Aiazhan 7b}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|849||{{u|Indira Alibekovna}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|850||{{u|KAigerim}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|851||{{u|Kamsster}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|852||{{u|Karigul B}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|853||{{u|Kristianmusic}}||6||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|854||{{u|Kulyash1998}}||6||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|855||{{u|Magnifon}}||6||0||0||0||0||0||0||0||1
|-
|856||{{u|NIS Assanova}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|857||{{u|NIS Semey Nuray}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|858||{{u|NurpeiisYelnury}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|859||{{u|Oinar assem}}||6||0||0||0||0||7||0||0||0
|-
|860||{{u|Rustembekkyzy.kuralay}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|861||{{u|Saen}}||6||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|862||{{u|Salimbayeva Nailya}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|863||{{u|Shen Vyacheslav}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|864||{{u|Tangense}}||6||5||0||4||15||13||0||0||0
|-
|865||{{u|Toktart}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|866||{{u|Torekhan Rysgul}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|867||{{u|U.maratkyzy}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|868||{{u|Usenov Aibar}}||6||2||0||0||0||13||0||0||0
|-
|869||{{u|Zhanaiym1998}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|870||{{u|Zhandos M}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|871||{{u|Zhany}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|872||{{u|Аблайхан (ХБН)}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|873||{{u|Аида Куралбай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|874||{{u|Алима Кудайберген}}||6||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|875||{{u|Алтай2014}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|876||{{u|Алуа Бейімбет}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|877||{{u|Булегенова Балнур}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|878||{{u|Дастан Қабай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|879||{{u|Есіркеп Диана}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|880||{{u|Жасмина Миркаримова}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|881||{{u|Жәнібек хан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|882||{{u|Мади Мусабеков}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|883||{{u|Мейрамгүл Қонысбайқызы Жұманбетова}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|884||{{u|МұхтарҚаз}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|885||{{u|Нұрбақыт}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|886||{{u|Ордабековна}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|887||{{u|Рахметоллаева Мейрамгүл}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|888||{{u|Рақымжан Курманали}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|889||{{u|Садықова Ақгүл}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|890||{{u|Санжар Толепберген}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|891||{{u|Саурбаева Салтанат}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|892||{{u|Тұрғанов}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|893||{{u|Қызылқайың}}||6||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|894||{{u|178.91.161.109}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|895||{{u|2.132.12.65}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|896||{{u|2.132.21.2}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|897||{{u|2.72.108.24}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|898||{{u|213.157.58.38}}||5||0||0||0||2||0||0||0||0
|-
|899||{{u|82.211.136.20}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|900||{{u|91.203.196.168}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|901||{{u|92.46.30.96}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|902||{{u|92.46.72.252}}||5||2||0||0||4||0||0||0||0
|-
|903||{{u|95.56.117.210}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|904||{{u|95.56.170.90}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|905||{{u|95.56.182.122}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|906||{{u|95.56.183.215}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|907||{{u|95.56.49.30}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|908||{{u|95.59.214.45}}||5||1||0||2||3||0||0||0||0
|-
|909||{{u|95.59.224.232}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|910||{{u|Adelya2808}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|911||{{u|Agent Bakdeki}}||5||0||0||6||0||0||0||0||0
|-
|912||{{u|Aglamkhanm29}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|913||{{u|AidanaK27}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|914||{{u|Aidarzver}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|915||{{u|Amantay aruzhan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|916||{{u|Amir.Temur}}||5||4||0||1||6||1||0||0||0
|-
|917||{{u|Aruzhan Sarsenbek}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|918||{{u|Asan Bekkaliev}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|919||{{u|AyaulymNISD}}||5||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|920||{{u|Azamat1705}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|921||{{u|AzamatEsenov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|922||{{u|Azaonelife}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|923||{{u|Balhanum}}||5||2||0||0||0||8||0||0||0
|-
|924||{{u|Batyrkhan.x}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|925||{{u|Baurdotnet}}||5||0||1||0||0||6||0||0||0
|-
|926||{{u|Bekarys wk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|927||{{u|Dakes123}}||5||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|928||{{u|Dakusyan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|929||{{u|Dana NIS tk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|930||{{u|Deisingoi}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|931||{{u|Gaukhar1980}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|932||{{u|Heyleyla}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|933||{{u|Janugyl}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|934||{{u|Kasiet.temirzakhkyzy}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|935||{{u|KillGane}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|936||{{u|Lucky2704}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|937||{{u|Luigi Salvatore Vadacchino}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|938||{{u|Makenzis}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|939||{{u|Maksatanarkulov}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|940||{{u|Marjan Kalkabaeva}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|941||{{u|Mekenbayeva Madina}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|942||{{u|Murat Karibay}}||5||4||0||22||0||0||0||9||0
|-
|943||{{u|Neformal66}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|944||{{u|Nurliaim}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|945||{{u|Omysheva.M}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|946||{{u|Oscuro}}||5||4||0||0||0||0||1||0||0
|-
|947||{{u|Py4ka}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|948||{{u|Qazaquly}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|949||{{u|Rustem987}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|950||{{u|Semsk-Karaga}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|951||{{u|Shugilaakhmetova}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|952||{{u|ShymNIS 7AGulnaz}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|953||{{u|Silent hill Hunter}}||5||5||0||0||3||2||0||0||0
|-
|954||{{u|Solaris91}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|955||{{u|Talgat.tursynbekov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|956||{{u|Wikinurs}}||5||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|957||{{u|Yeldos Aben}}||5||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|958||{{u|Zhannur16.NIS}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|959||{{u|Адиль Дуйсенбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|960||{{u|Айдосым}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|961||{{u|Айжан Нурмагамбетова}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|962||{{u|Акмарал Т}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|963||{{u|АлинА Сабитовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|964||{{u|Арай Алимкул}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|965||{{u|Билолбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|966||{{u|Василь Дулатов}}||5||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|967||{{u|Гулжайна Усен}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|968||{{u|Джантасова Малика}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|969||{{u|Жолдыбаев кайсар}}||5||0||0||0||0||18||0||0||0
|-
|970||{{u|Калкабаева Маржан Маратовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|971||{{u|Кеңесбек Гүлмарал}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|972||{{u|Момын Мерей}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|973||{{u|Назгүл Қуантқан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|974||{{u|Нартай Сымбат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|975||{{u|Роман Дмитриевич}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|976||{{u|Салават Нұрлан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|977||{{u|Тогжанааааа}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|978||{{u|Тілдер әлемі}}||5||0||0||1||14||0||0||0||0
|-
|979||{{u|Улдана НИШ}}||5||2||0||0||0||1||0||0||0
|-
|980||{{u|Қоңырат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|981||{{u|178.88.1.111}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|982||{{u|178.88.28.12}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|983||{{u|178.88.94.115}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|984||{{u|178.90.69.153}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|985||{{u|2.132.15.195}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|986||{{u|31.169.6.194}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|987||{{u|46.227.191.174}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|988||{{u|84.240.202.188}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|989||{{u|88.204.208.130}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|990||{{u|89.106.233.215}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|991||{{u|8B HBALM}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|992||{{u|92.46.10.75}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|993||{{u|92.46.16.133}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|994||{{u|92.46.212.239}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|995||{{u|92.47.2.66}}||4||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|996||{{u|92.47.225.240}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|997||{{u|92.47.242.196}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|998||{{u|92.47.94.4}}||4||16||0||0||0||0||0||0||0
|-
|999||{{u|95.56.55.52}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1000||{{u|95.56.68.181}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1001||{{u|95.57.236.152}}||4||0||0||0||3||0||0||0||0
|-
|1002||{{u|95.57.244.128}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1003||{{u|95.58.123.99}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1004||{{u|95.58.145.243}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1005||{{u|95.58.228.248}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1006||{{u|95.59.133.253}}||4||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1007||{{u|95.59.138.218}}||4||1||0||2||3||0||0||0||0
|-
|1008||{{u|95.59.144.138}}||4||5||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1009||{{u|95.59.212.190}}||4||7||0||2||2||0||0||0||0
|-
|1010||{{u|Ahan Zere}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1011||{{u|Akerke NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1012||{{u|Akzere}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1013||{{u|Ali Tuiebay}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1014||{{u|Almas~kkwiki}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1015||{{u|Altynay Muftalova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1016||{{u|AmangeldiA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1017||{{u|Amir NIS}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1018||{{u|Ansagan Arman}}||4||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1019||{{u|Aorynbekova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1020||{{u|Aray yermekkyzy}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1021||{{u|Arman91}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1022||{{u|Asaubota}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1023||{{u|Ayazhana NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1024||{{u|Baimaganbetova Aidana}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1025||{{u|Bakhytzhan Daniyarbek}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1026||{{u|Bauyrzhanova Aigerim}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1027||{{u|Begalykyzy Dilyara}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1028||{{u|Buntarion}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1029||{{u|Darios}}||4||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1030||{{u|Dilnaz NIS TK}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1031||{{u|Eclipse077}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1032||{{u|GainiErb}}||4||0||0||0||0||5||0||0||0
|-
|1033||{{u|Galym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1034||{{u|HBSH NIS 7C ALIYA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1035||{{u|Ilamxan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1036||{{u|Janel99}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1037||{{u|K.Zhuldyz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1038||{{u|KengessovaB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1039||{{u|Kenzhegaly g0108}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1040||{{u|Kotyatzhan}}||4||6||0||0||1||0||1||0||0
|-
|1041||{{u|Kvazimodo}}||4||1||0||0||8||0||0||0||0
|-
|1042||{{u|Madizhol}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1043||{{u|Makoss11}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1044||{{u|Manas Bimagambetov}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1045||{{u|Matvey02}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1046||{{u|MonaLiz}}||4||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|1047||{{u|Mukashmk}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1048||{{u|Narsha}}||4||1||0||0||1||2||0||0||0
|-
|1049||{{u|NISA IB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1050||{{u|Nurali}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1051||{{u|Nurlyaid}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1052||{{u|Nursulu 777}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1053||{{u|QarapayimQazaq}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1054||{{u|Ramazan Magzum}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1055||{{u|Refkaz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1056||{{u|Sair kun}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1057||{{u|Saken KA}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1058||{{u|Sanzhar Kenzhekhan}}||4||2||0||23||0||0||0||0||0
|-
|1059||{{u|ShymNIS 7AArailym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1060||{{u|ShymNIS 9bBekzhan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1061||{{u|Shymnis7bmeruert}}||4||1||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1062||{{u|Spaceman2823}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1063||{{u|SSE wmc}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1064||{{u|Taketolymbek}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1065||{{u|Talimbek}}||4||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1066||{{u|Timur-B}}||4||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|1067||{{u|Yelubai Aidana}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1068||{{u|Yermeke}}||4||2||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1069||{{u|Zhibekk2096}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1070||{{u|Адия Қуаныш қызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1071||{{u|Айжан Жарылқасынқызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1072||{{u|Али-Асан}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1073||{{u|Амангелді Нұрбол}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1074||{{u|Амирова Нұрлы}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1075||{{u|Арапбаева Дарига}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1076||{{u|Аркен Махмут}}||4||0||2||0||0||1||0||0||0
|-
|1077||{{u|Аружан Абуталипова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1078||{{u|Асель19}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1079||{{u|Аябек-123}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1080||{{u|Даулет1278}}||4||1||0||0||0||0||3||0||0
|-
|1081||{{u|Диас Шымбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1082||{{u|Дилдорбек}}||4||1||0||0||12||0||0||0||0
|-
|1083||{{u|Дильруба Муратова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1084||{{u|Досжан Серикбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1085||{{u|Досжан301}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1086||{{u|Зейнеп Молдаш}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1087||{{u|Зәкір Балнұр}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1088||{{u|Ибраим Салтанат}}||4||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1089||{{u|Каражан Нурдана}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1090||{{u|Көперхан Анаргүл}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1091||{{u|Мауленова Айнур}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1092||{{u|Мұханов}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1093||{{u|Нургиса Райымбеков}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1094||{{u|Нұржан Хамзин}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1095||{{u|Перизат Шерахмет}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1096||{{u|Серікбай Мынбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1097||{{u|Таласбай Кымбат}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1098||{{u|Тохтарқызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1099||{{u|Тілеуберді Ғани}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1100||{{u|Төребек Абдуррахман}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1101||{{u|Хулкар Абдимоминова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1102||{{u|Шамшутдин Лаура}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1103||{{u|Қазман Ратбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1104||{{u|Қуандыққызы Аружан1405}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1105||{{u|Құралай Мұратқызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1106||{{u|134.32.43.78}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1107||{{u|178.90.29.87}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1108||{{u|178.90.66.61}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1109||{{u|178.90.73.13}}||3||3||0||1||4||0||0||0||0
|-
|1110||{{u|178.91.227.49}}||3||0||0||4||0||0||0||0||0
|-
|1111||{{u|178.91.229.119}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1112||{{u|178.91.244.203}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1113||{{u|178.91.250.153}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1114||{{u|2.132.32.194}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1115||{{u|2.132.4.78}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1116||{{u|2.133.121.51}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1117||{{u|2.72.143.133}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1118||{{u|213.171.34.250}}||3||0||0||5||1||0||0||0||0
|-
|1119||{{u|213.171.34.252}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1120||{{u|217.76.69.70}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1121||{{u|37.150.229.252}}||3||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1122||{{u|37.150.229.75}}||3||2||0||1||3||0||0||0||0
|-
|1123||{{u|7enis24}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1124||{{u|82.200.153.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1125||{{u|82.200.168.35}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1126||{{u|82.200.179.132}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1127||{{u|89.218.196.114}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1128||{{u|91.185.19.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1129||{{u|92.46.0.178}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1130||{{u|92.46.17.58}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1131||{{u|92.46.3.65}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1132||{{u|92.46.5.245}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1133||{{u|92.47.229.55}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1134||{{u|92.47.233.210}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1135||{{u|92.47.254.158}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1136||{{u|95.56.10.142}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1137||{{u|95.56.111.69}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1138||{{u|95.56.26.151}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1139||{{u|95.56.26.59}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1140||{{u|95.56.56.83}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1141||{{u|95.57.238.177}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1142||{{u|95.57.242.95}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1143||{{u|95.58.136.161}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1144||{{u|95.58.87.104}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1145||{{u|95.59.106.174}}||3||0||0||3||3||0||0||0||0
|-
|1146||{{u|95.59.108.55}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1147||{{u|95.59.111.105}}||3||3||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1148||{{u|95.59.112.107}}||3||3||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1149||{{u|95.59.121.12}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1150||{{u|Adil.muratov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1151||{{u|Aidyn93}}||3||0||0||0||0||4||0||0||0
|-
|1152||{{u|Aizere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1153||{{u|Aizhan Isk}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1154||{{u|Aizheke Nurmagambetova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1155||{{u|Akbarskiy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1156||{{u|Akhmetov Timur}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1157||{{u|Akmaral Adilzhanova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1158||{{u|Aknar01132005}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1159||{{u|Aktau7292}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1160||{{u|Alanbaltabay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1161||{{u|ALIHAN0709}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1162||{{u|Alila Miramova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1163||{{u|Alina2111}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1164||{{u|Altair~kkwiki}}||3||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|1165||{{u|Alua Zholgazy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1166||{{u|Andy11314}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1167||{{u|Aq.Sholpan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1168||{{u|Araika01}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1169||{{u|ArailymAkylbekovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1170||{{u|Ardak anvar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1171||{{u|Ardak Tokzhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1172||{{u|Argynov Dinmukhammed}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1173||{{u|ArhunKZ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1174||{{u|Arkhat.ast}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1175||{{u|Armakyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1176||{{u|Aruzhan M}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1177||{{u|Aruzhanml}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1178||{{u|Aselya777}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1179||{{u|Aset.kb}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1180||{{u|Assylaseka}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1181||{{u|AZia7b}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1182||{{u|Azizaibragim}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1183||{{u|Azizhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1184||{{u|Baketova Karina Nurlanovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1185||{{u|Bakirov.ilyas}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1186||{{u|Batyrzhan.alikhanov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1187||{{u|BegayimBolat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1188||{{u|Beket Berikuly}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1189||{{u|Botagalymova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1190||{{u|Botash Ormanali}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1191||{{u|Difod}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1192||{{u|Digital Jetisu}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1193||{{u|Dilnazavr}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1194||{{u|Dmertesh}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1195||{{u|Edige Amir}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1196||{{u|Erkalar86}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1197||{{u|Erkosh7}}||3||12||0||5||26||1||0||0||0
|-
|1198||{{u|Eset.2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1199||{{u|Eskeldi}}||3||3||0||1||1||10||0||0||0
|-
|1200||{{u|Gray eyes}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1201||{{u|Guisezim Duisenbay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1202||{{u|Gulimaa}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1203||{{u|Hazar}}||3||0||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1204||{{u|Hearthstoner}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1205||{{u|Ibrometeor}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1206||{{u|J.J.Portman}}||3||4||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1207||{{u|Jako2588}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1208||{{u|Juldiz-2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1209||{{u|Kaiyrzhan Primtay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1210||{{u|Kausar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1211||{{u|Kazhikarim Aizat}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1212||{{u|Kopzhassar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1213||{{u|L.sarkytbekova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1214||{{u|Lala~kkwiki}}||3||0||0||1||0||2||0||0||0
|-
|1215||{{u|MadinaOtegali}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1216||{{u|Maral Dairova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1217||{{u|Matheus-psj~kkwiki}}||3||0||0||3||4||0||0||0||0
|-
|1218||{{u|Medeu Shanyrak}}||3||0||0||0||0||0||3||0||0
|-
|1219||{{u|Menikure}}||3||2||0||1||34||0||0||0||0
|-
|1220||{{u|Mytnoo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1221||{{u|Nickispeaki}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1222||{{u|NIS Nurbanu}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1223||{{u|NISSemey Yerassyl}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1224||{{u|Nurbo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1225||{{u|Nyshan}}||3||0||0||0||0||3||0||0||0
|-
|1226||{{u|Omarova. ayagul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1227||{{u|Paizurakhman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1228||{{u|Qareken Balasi}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1229||{{u|RAIMBEKkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1230||{{u|ReMuse}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1231||{{u|Ruslannnn}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1232||{{u|Russ~kkwiki}}||3||5||0||2||17||0||0||0||0
|-
|1233||{{u|Rustem~kkwiki}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1234||{{u|S(uz)ak}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1235||{{u|Sabina NIS}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1236||{{u|SaduakhasovaBayan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1237||{{u|Saken Sukhanov}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1238||{{u|SchoolBoy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1239||{{u|Seiitkarimdanelya}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1240||{{u|Shertershi}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1241||{{u|ShymNIS 8aSaltanat Nurjanova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1242||{{u|ShymNis 8c damira shertay}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1243||{{u|ShymNis 8c shertay damira}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1244||{{u|Stella-nutella}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1245||{{u|Sudralum}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1246||{{u|Talasbekova Aiman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1247||{{u|Talgatbek Akgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1248||{{u|Tauken Aidyn}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1249||{{u|Tigerofkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1250||{{u|Tilaqtobe}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1251||{{u|Timpul}}||3||0||0||4||4||0||0||0||0
|-
|1252||{{u|Tolegen.meiramgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1253||{{u|Ulan.ysmaiyl}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1254||{{u|Umarxon III}}||3||1||0||1||1||0||0||0||0
|-
|1255||{{u|Urimtal}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1256||{{u|Uzbekistan PFL}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1257||{{u|Uzsport}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1258||{{u|VitalIra}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1259||{{u|Yana1484}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1260||{{u|Yelaman Sain}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1261||{{u|Yerkin Abdildin~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1262||{{u|Yestay79}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1263||{{u|Zhalel Kuat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1264||{{u|Zhansaya0}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1265||{{u|Zhibek2003}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1266||{{u|Айдос Байтелиев}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1267||{{u|Айнур Кенес}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1268||{{u|Алина Ғалымжанқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1269||{{u|Алмас Искендиров}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1270||{{u|Алпамыс Әбу}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1271||{{u|Альвина123456789}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1272||{{u|Аман Амина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1273||{{u|Амангелді Әмина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1274||{{u|Анаржан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1275||{{u|Ақмаржан Ержан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1276||{{u|Ақсәуле}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1277||{{u|Байгенжина Сымбат}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1278||{{u|Балым Жасыбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1279||{{u|Батаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1280||{{u|Бауыржан Жақсылық}}||3||4||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1281||{{u|Бексеитова Томирис}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1282||{{u|Бексұлтан Алмас}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1283||{{u|Дильназ Тулегенова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1284||{{u|Думан}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1285||{{u|Жангарина Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1286||{{u|Жансая Назарова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1287||{{u|Жолаева Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1288||{{u|Зайткалиева Асем}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1289||{{u|ИОГЦ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1290||{{u|Кадиша Сагиндыкова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1291||{{u|Кайыр}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1292||{{u|Карипбек Кербез}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1293||{{u|Кеда Диана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1294||{{u|Керимкулов Батыр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1295||{{u|Менеджер по сроку годности}}||3||0||0||0||6||0||0||0||0
|-
|1296||{{u|Мурзаханов Муратхан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1297||{{u|Мухаммедали Ару}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1298||{{u|Мүсірманқұлқызы Қаракөз}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1299||{{u|Ниетқалиев Ернұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1300||{{u|Нурпеисов Асет~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1301||{{u|Нұрлы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1302||{{u|Оразалиева Айдана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1303||{{u|Саида Мусаходжаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1304||{{u|Саулебекова Дана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1305||{{u|Серик Щеглов}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1306||{{u|Совет Шапағат}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1307||{{u|Тастан Бекханби}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1308||{{u|Токтасынова Аида}}||3||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1309||{{u|Турлыбекова Айнур}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1310||{{u|ШЫМ НЗМ 7А АСЕМ}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1311||{{u|Шынар Бахытбекқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1312||{{u|Шәріп Айгүл}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1313||{{u|Шәріп Айнұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1314||{{u|Экспедиция НИШ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1315||{{u|Эри Чон}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1316||{{u|Қарағанды обл. тіл басқармасы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1317||{{u|Қуанышова Айжан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1318||{{u|112.207.130.222}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1319||{{u|113.169.146.234}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1320||{{u|113.169.148.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1321||{{u|146.23.212.21}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1322||{{u|173.245.84.98}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1323||{{u|178.63.68.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1324||{{u|178.82.176.221}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1325||{{u|178.88.26.191}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1326||{{u|178.88.3.226}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1327||{{u|178.89.25.173}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1328||{{u|178.89.80.206}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1329||{{u|178.90.123.254}}||2||1||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1330||{{u|178.90.78.6}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1331||{{u|178.90.82.72}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1332||{{u|178.90.94.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1333||{{u|178.91.229.87}}||2||0||0||2||1||0||0||0||0
|-
|1334||{{u|178.91.230.27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1335||{{u|178.91.253.11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1336||{{u|178.91.254.2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1337||{{u|195.47.255.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1338||{{u|2.133.123.175}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1339||{{u|2.72.143.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1340||{{u|2.72.159.213}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1341||{{u|2.74.116.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1342||{{u|2.74.40.129}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1343||{{u|212.154.214.144}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1344||{{u|212.19.143.167}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1345||{{u|212.76.23.39}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1346||{{u|217.76.71.114}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1347||{{u|220.69.180.182}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1348||{{u|24.168.39.49}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1349||{{u|46.227.184.110}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1350||{{u|46.227.184.141}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1351||{{u|46.227.191.172}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1352||{{u|5.34.53.205}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1353||{{u|62.84.61.9}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1354||{{u|62.84.63.57}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1355||{{u|7сан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1356||{{u|81.88.159.56}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1357||{{u|82.200.203.182}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1358||{{u|82.211.152.12}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1359||{{u|84.240.197.10}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1360||{{u|84.240.200.127}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1361||{{u|84.240.206.50}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1362||{{u|88.204.194.60}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1363||{{u|88.204.225.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1364||{{u|89.106.237.97}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1365||{{u|89.218.160.180}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1366||{{u|89.218.165.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1367||{{u|89.218.166.179}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1368||{{u|89.218.166.68}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1369||{{u|89.218.167.159}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1370||{{u|89.218.167.51}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1371||{{u|89.218.248.158}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1372||{{u|92.46.106.200}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1373||{{u|92.46.12.176}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1374||{{u|92.46.134.204}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1375||{{u|92.46.158.126}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1376||{{u|92.46.51.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1377||{{u|92.46.79.27}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1378||{{u|92.46.80.37}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1379||{{u|92.46.86.43}}||2||0||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1380||{{u|92.46.89.255}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1381||{{u|92.46.9.184}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1382||{{u|92.46.90.143}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1383||{{u|92.47.253.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1384||{{u|92.47.93.87}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1385||{{u|92.47.96.140}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1386||{{u|95.56.102.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1387||{{u|95.56.122.32}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1388||{{u|95.56.19.62}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1389||{{u|95.56.224.192}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1390||{{u|95.56.4.61}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1391||{{u|95.56.47.246}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1392||{{u|95.56.49.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1393||{{u|95.56.5.177}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1394||{{u|95.56.51.253}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1395||{{u|95.56.78.47}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1396||{{u|95.56.87.237}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1397||{{u|95.57.230.128}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1398||{{u|95.57.233.65}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1399||{{u|95.57.246.44}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1400||{{u|95.58.101.79}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1401||{{u|95.58.119.178}}||2||44||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1402||{{u|95.58.250.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1403||{{u|95.58.89.241}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1404||{{u|95.59.101.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1405||{{u|95.59.108.48}}||2||2||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1406||{{u|95.59.116.242}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1407||{{u|95.59.133.146}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1408||{{u|95.59.176.47}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1409||{{u|95.59.207.130}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1410||{{u|95.59.217.21}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1411||{{u|A Ilyassov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1412||{{u|Abay11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1413||{{u|Abayconvict}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1414||{{u|AbdanbaevaAkkogershin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1415||{{u|Abdullin ilyas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1416||{{u|Abeka}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1417||{{u|Abylai23.NIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1418||{{u|Abylkasim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1419||{{u|Aida200101}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1420||{{u|Aidanasaduakas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1421||{{u|Aikerim.b}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1422||{{u|Aisana.q.k}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1423||{{u|Aisford}}||2||0||0||0||3||0||0||0||0
|-
|1424||{{u|Akerke Madikhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1425||{{u|Alex281196}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1426||{{u|Aliakhmet.kamilla}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1427||{{u|Aligulova Amina}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1428||{{u|Alik20000403}}||2||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1429||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1430||{{u|Alikhan~kkwiki}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1431||{{u|Alimkulov abdulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1432||{{u|Alisher.suleimen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1433||{{u|Alisher420}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1434||{{u|AliyaZhagiparova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1435||{{u|Aliyazhan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1436||{{u|Alkhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1437||{{u|Almasadam}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1438||{{u|Alpasli}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1439||{{u|Also.99}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1440||{{u|Altynaiakashayeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1441||{{u|Altynsoft}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1442||{{u|Alua.aliyeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1443||{{u|Amangeldy.assem}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1444||{{u|Anel Kapasheva}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1445||{{u|Anelya Topoleva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1446||{{u|Anna Alexey}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1447||{{u|Aralim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1448||{{u|Arman Almenbet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1449||{{u|Arunia92}}||2||1||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1450||{{u|Aruzhan abenova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1451||{{u|Aruzhan.Muratkazhy}}||2||0||0||0||0||0||2||0||0
|-
|1452||{{u|Aseltengebaeva21nis}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0
|-
|1453||{{u|Asem Amangeldi}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1454||{{u|AshimbekovaA}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1455||{{u|Askar Ibrayev}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1456||{{u|Astraxandyq}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1457||{{u|Avery Jensen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1458||{{u|Ayaulym B}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1459||{{u|Bakayev d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1460||{{u|Bakbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1461||{{u|Bakhtiyarkyzy Zhanerke}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1462||{{u|Balausssssa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1463||{{u|Bauka.95}}||2||0||0||0||0||7||0||0||0
|-
|1464||{{u|Beisen1}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1465||{{u|Bekzhan1}}||2||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1466||{{u|Berenbayevdidar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1467||{{u|Beybaris Utel}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1468||{{u|BissenM}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1469||{{u|Bolatbekb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1470||{{u|BotagozBeisekova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1471||{{u|Chingo0899}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1472||{{u|Danabek Abildayev}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1473||{{u|Demezhan Serik}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1474||{{u|Diana Kaiyrbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1475||{{u|Dianakaldybek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1476||{{u|Dias Durysbek}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1477||{{u|Dina Nyrlankyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1478||{{u|DinaraYer}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1479||{{u|Dormouse d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1480||{{u|Dosik00}}||2||0||0||0||0||20||0||0||0
|-
|1481||{{u|Dota kst}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1482||{{u|DulatAigerim}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1483||{{u|Duman1}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1484||{{u|E.Azamat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1485||{{u|Eccyac}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1486||{{u|Eersultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1487||{{u|Eldoskaz}}||2||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1488||{{u|Erma1501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1489||{{u|Eskendirovaa Raushan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1490||{{u|Faalp}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1491||{{u|Fazylzhan Aslanbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1492||{{u|Felipe08}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1493||{{u|Gnagibova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1494||{{u|Guldariya04}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1495||{{u|Gulnara7777}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1496||{{u|Gulsezimd}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1497||{{u|HaNsadu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1498||{{u|Hare Umai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1499||{{u|Hbsh dana 9d}}||2||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1500||{{u|Hbsh Kambarbek Aidana}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1501||{{u|Himmleq88}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1502||{{u|Hu67et}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1503||{{u|Ibrayevan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1504||{{u|Inleco}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1505||{{u|JakoOGLANBEKOV}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1506||{{u|Japan Football}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1507||{{u|Jaukazyn}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1508||{{u|Jussupova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1509||{{u|K zhalgasova}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1510||{{u|Kakimova060501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1511||{{u|Karlygash27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1512||{{u|Kimam609}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1513||{{u|KostOUNB L.N. Tolstoy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1514||{{u|Kshetunsky}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1515||{{u|Kubeenov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1516||{{u|Kuralay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1517||{{u|Kuralayrustembekkyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1518||{{u|Kurmangazy.Turumbet}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1519||{{u|LeanBorgie}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1520||{{u|Liahim Nishpal}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1521||{{u|LiluOscura}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1522||{{u|Loderuner}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1523||{{u|Lordegraf}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1524||{{u|Madina Arystanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1525||{{u|Marzhanjangildinova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1526||{{u|Maxen2}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1527||{{u|Medina Rakhmedulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1528||{{u|Meiram81}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1529||{{u|Meirzhan Yerzhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1530||{{u|MereyToken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1531||{{u|MeruertRyskulbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1532||{{u|Meruyert Aitzhanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1533||{{u|Moldabek.b}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1534||{{u|MoldirBb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1535||{{u|Msherimbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1536||{{u|Mtdi20}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1537||{{u|Muhamet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1538||{{u|Musab84}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1539||{{u|Narka050113}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1540||{{u|Nazgul kaz}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0
|-
|1541||{{u|Nazym Musa shymnis}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1542||{{u|NIS Semey Enlik}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1543||{{u|Nisbala}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1544||{{u|NurayAmze}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1545||{{u|Nurbanu}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1546||{{u|Nurbolat91}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1547||{{u|NurzhanSeilkhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1548||{{u|Olzhas.Aktobe}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1549||{{u|Omirbek Beksultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1550||{{u|Omirzak a}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1551||{{u|OnalbekovNurbolNIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1552||{{u|Onarakusai}}||2||0||0||3||0||0||0||0||0
|-
|1553||{{u|Orbwiki107}}||2||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1554||{{u|Perizvt}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1555||{{u|Platon Greece}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1556||{{u|QazaqUly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1557||{{u|Qisybay Alibek}}||2||2||0||3||0||0||12||0||0
|-
|1558||{{u|Qudaibergen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1559||{{u|Riggititor}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1560||{{u|RobloxFan2022}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1561||{{u|Sabina.baken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1562||{{u|Sabyrzhan.makhambetzhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1563||{{u|Salibrr}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1564||{{u|Samalberikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1565||{{u|Sapargazin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1566||{{u|Sashacurety cameras}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1567||{{u|Sayatshy}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1568||{{u|Selina.nis.tk}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1569||{{u|Shakhnadir Makhmutov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1570||{{u|Shokan KU}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1571||{{u|Shukenai Gulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1572||{{u|Shymnis7Baiaulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1573||{{u|Shymnis7bsymbat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1574||{{u|Shymnis9cAidanaUzbekbai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1575||{{u|ShyngysWiki}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1576||{{u|Sky Walker}}||2||0||0||0||1||1||0||0||0
|-
|1577||{{u|Sphaeral}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1578||{{u|SQroma}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1579||{{u|Sukhrob king}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1580||{{u|Sursh}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1581||{{u|T.Aisulu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1582||{{u|Takibaysultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1583||{{u|Tazhibaev Nurbek}}||2||0||0||0||0||0||4||0||0
|-
|1584||{{u|Tomomoo}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1585||{{u|Tynyshtikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1586||{{u|Ulsapar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1587||{{u|Umpalumpa.t}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1588||{{u|Viplux}}||2||3||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1589||{{u|Wname1}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1590||{{u|WrighterLafa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1591||{{u|Xxxalibekacion}}||2||18||0||5||0||0||0||0||0
|-
|1592||{{u|Yelkhanys}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1593||{{u|Yernur K.}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1594||{{u|YerzhanZhauymbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1595||{{u|Zhanakhmetova Akbota}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1596||{{u|Zhanatbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1597||{{u|Zhando 2000}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1598||{{u|Zhanerke Nyssanbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1599||{{u|ZhansayaSagadieva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1600||{{u|Zhanshar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1601||{{u|Zhasulan Balgozha}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1602||{{u|Zheksekeeva.k.s}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1603||{{u|Zhumabek Asulzada}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1604||{{u|ZZarkymova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1605||{{u|Абдихан Дархан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1606||{{u|Абзал Алия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1607||{{u|Абуов Алау}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1608||{{u|Адель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1609||{{u|Адилкадыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1610||{{u|Азамат 92}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1611||{{u|Азан Есбол Ерғалиұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1612||{{u|Аида Сыздыкова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1613||{{u|Айдана Б}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1614||{{u|АЙДАР}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1615||{{u|Айкун Куспанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1616||{{u|Айнур Кенес НИШ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1617||{{u|Айнур Сапарбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1618||{{u|Айша бибі шаңырағы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1619||{{u|Акжан Шералиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1620||{{u|Алдияр Какимжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1621||{{u|Алибабаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1622||{{u|Алия Сапарбай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1623||{{u|Алтынай Алтынбекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1624||{{u|Амангельди Асель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1625||{{u|Амантаева Малика}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1626||{{u|Амина Успанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1627||{{u|Арипханова Луиза}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1628||{{u|Аружан Сатыбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1629||{{u|Асемай2001}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1630||{{u|Ашуров Альтаир}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1631||{{u|Аяжан.С.Р}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1632||{{u|Аян Қалмұрат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1633||{{u|Ақсуат тарихи-өлкетану музейі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1634||{{u|Байтула Ержан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1635||{{u|Батырхан Балнур}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1636||{{u|Бауыржан Момышұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1637||{{u|Бақтиярқызы Аяулым}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1638||{{u|Бекешов Диас}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1639||{{u|Берикбаева Аружан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1640||{{u|Берикболсын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1641||{{u|Борамбаева Гульназ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1642||{{u|Бұрхан Мирас 9С}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1643||{{u|Бәйдібек Ерғали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1644||{{u|Губин Михаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1645||{{u|Гулмира Исатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1646||{{u|Дальми}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1647||{{u|Данияр Жак}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1648||{{u|Дарига Арапбаева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1649||{{u|Дарина Еркенова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1650||{{u|Дидар93}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1651||{{u|Егембердиев Раймбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1652||{{u|Егемберді Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1653||{{u|Ербол Ермахан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1654||{{u|Ерболқызы Аяна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1655||{{u|Ердимурат Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1656||{{u|Ержан Байтула}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1657||{{u|Жакенов Олжасбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1658||{{u|Жанерке Жаксибекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1659||{{u|Жанна Қайрлина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1660||{{u|Жанузак Асыл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1661||{{u|Жанұзақова Әдемі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1662||{{u|Жаслан Нурахметов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1663||{{u|Жасулан Амангельды}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1664||{{u|Жаңадан Б}}||2||1||0||4||1||0||0||0||0
|-
|1665||{{u|Жексенбек Нұрайым}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1666||{{u|Жигитова Сауле Маликовна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1667||{{u|Жомарт Ж}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1668||{{u|Жұмаділдаева Самал}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1669||{{u|Жұмәділ Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1670||{{u|Жәудір ағаділ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1671||{{u|Зарина Нуртай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1672||{{u|Зиедбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1673||{{u|Идрисова Виктория}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1674||{{u|Илья Драконов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1675||{{u|Иманмурат Нурсая}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1676||{{u|Иса Інжу НЗМ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1677||{{u|Кабдуалиев Алишер}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1678||{{u|Калу Аяжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1679||{{u|Кенесары хан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1680||{{u|Лаура Адамбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1681||{{u|Мадина Кульдеева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1682||{{u|Мадина Тоқтарова}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1683||{{u|Мадина Өмірсерік}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1684||{{u|Меруерт Едигеева}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1685||{{u|Меруерт Рысқұлбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1686||{{u|Молдабекова Мадина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1687||{{u|Назар Уахитов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1688||{{u|Назерке Толеубековна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1689||{{u|Назерке Қайратқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1690||{{u|НЗМ.Сүлеймен}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1691||{{u|Нигымадилова Перизат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1692||{{u|Нургуль Тулепова2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1693||{{u|Нурланова Жантолқын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1694||{{u|Нұржанат Нұрымқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1695||{{u|Нұрлан Саят}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1696||{{u|Нұрхан Мұхтаров}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1697||{{u|Рахман3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1698||{{u|Рахымжан Оразгали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1699||{{u|Рустем Темірлан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1700||{{u|Сабыр Салтанат}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1701||{{u|Сагадат окимбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1702||{{u|Сагыныш Байтурсинов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1703||{{u|Садыкова Улболсын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1704||{{u|Самадулла Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1705||{{u|Сатым Мерей}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1706||{{u|Сейлова Гүлжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1707||{{u|Серік Мейірбеков}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1708||{{u|СКК Мұражайы}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0
|-
|1709||{{u|Сладкая Роза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1710||{{u|Солтангазина Айнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1711||{{u|Сүгірәлиева Балнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1712||{{u|Тайжанова Асия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1713||{{u|Тамара}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1714||{{u|Тоганбаева Амина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1715||{{u|Толенбекова Жанат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1716||{{u|Тоқсанбай Әбілқайыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1717||{{u|Тулепбергенова Динара}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1718||{{u|Ужасный пират Робертс}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1719||{{u|Усенгазин Мухаммед}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1720||{{u|Хайруллина Айгерим}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1721||{{u|Ханзада Бабахан}}||2||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1722||{{u|Шалбай Фариза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1723||{{u|Шамшат Бекжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1724||{{u|Шерзод Раманкулов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1725||{{u|Шешен Исмаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1726||{{u|ШХБ Нурлан Есентаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1727||{{u|Шілде}}||2||13||0||5||1||9||0||0||0
|-
|1728||{{u|Шәкәрім Солтанаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1729||{{u|Ынтықбай Айбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1730||{{u|Юлдашев Ринат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1731||{{u|Қамбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1732||{{u|Қанат Хасан}}||2||6||0||0||0||6||0||0||0
|-
|1733||{{u|Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1734||{{u|Қарақат Фархатқызы}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1735||{{u|Қуанышев Асылбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1736||{{u|Қуанышқызы Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1737||{{u|Құсшы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1738||{{u|Ұлмахан Айжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1739||{{u|Ұлмекен кайбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1740||{{u|Ұлпатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1741||{{u|Әбуғали Дарын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1742||{{u|Әбіләшімова Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1743||{{u|Әлібек Зарубек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1744||{{u|Әмірәлі Нұргүл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1745||{{u|Өтеген Қалданов}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-style="background-color:#ddf"
|||{{u|AlinurBot}}||0||0||0||5||1||0||0||0||0
|-style="background-color:#ddf"
|||{{u|AmanBot}}||0||0||0||1||0||0||0||0||0
|-style="background-color:#ddf"
|||{{u|ArystanbekBot}}||0||1||0||391||0||0||0||0||0
|-style="background-color:#ddf"
|||{{u|BekusBot}}||0||0||0||47||16||0||0||0||0
|-style="background-color:#ddf"
|||{{u|DBot}}||0||2||0||0||1||0||0||0||0
|-style="background-color:#ddf"
|||{{u|Flow talk page manager}}||0||0||0||8||0||0||0||0||2
|-style="background-color:#ddf"
|||{{u|Kasymbot}}||0||0||0||19||0||0||0||0||0
|-style="background-color:#ddf"
|||{{u|Maintenance script}}||0||0||0||0||0||0||0||6||0
|-style="background-color:#ddf"
|||{{u|MediaWiki default}}||0||0||0||0||0||0||0||38||0
|-style="background-color:#ddf"
|||{{u|MediaWiki message delivery}}||0||0||0||0||0||0||0||0||1
|-style="background-color:#ddf"
|||{{u|QarakesekBot}}||0||0||0||0||1||0||0||0||0
|}
<!-- BOT:END -->
{{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]]
eo9obgplowr9c00dcamj9ryzumhh4x1
Мәңгілік ел қақпасы
0
688326
3693293
3690990
2026-11-08T09:05:15Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693293
wikitext
text/x-wiki
{{Ғимарат
| ғимараттың аты = Мәңгілік Ел
| шынайы аты =Mäñgılık El
| бұрынғы атауы =
| балама аты =
| статусы =
| суреті = Мәңгілік Ел аркасы.jpg
| ені =
| сурет атауы =
| позициялық карта = Қазақстан
|lat_dir = N|lat_deg = 51|lat_min = 06|lat_sec = 15.4
|lon_dir = E|lon_deg = 71|lon_min = 25|lon_sec = 48.2
| карта атауы =
| карта ені =
| ғимараттың үлкен жетістігі =
| ізашары =
| ізбасары =
| ғимарат түрі =
| сәулет стилі =
| қолданылуы =
| орналасуы = [[Есіл ауданы (Астана)|Есіл ауданы]], Мәңгілік ел даңғылы
| мекен жайы =
| қала = [[Сурет:Flag of Astana, Kazakhstan.svg|23px]] [[Астана]]
| мемлекет = {{байрақ|Қазақстан}}
| қазіргі жалдаушы =
| ғимараттың маңыздылығы =
| құрылысы басталды =
| құрылысы аяқталды =
| ашылған уақыты = 16 желтоқсан 2011
| жөнделген уақыты =
| жабылған уақыты =
| бұзылған уақыты =
| құны =
| жөндеу құны =
| биіктігі = 20 метр
| төбесі =
| антеннаның төбесі =
| шатыры =
| ең соңғы қабат =
| обсерватория =
| құрылыс материалы =
| көлемі =
| диаметрі =
| басқа да өлшемдері =
| қабаттар саны =
| ғимараттың ішкі ауданы =
| лифтілер =
| тапсырыс беруші =
| иемденуші =
| басқарушы орган =
| сәулетшісі = Сағындық Жанболатов<ref>[https://atamekenmap.kz/kk/2021/02/08/%D0%9C%D3%98%D2%A2%D0%93%D0%86%D0%9B%D0%86%D0%9A-%D0%95%D0%9B-%D0%A1%D0%90%D0%9B%D0%A2%D0%90%D0%9D%D0%90%D0%A2-%D2%9A%D0%90%D2%9A%D0%9F%D0%90%D0%A1%D0%AB/ Мәңгілік ел салтанат қақпасы]. ''atamekenmap.kz''</ref>
| сәулет фирмасы =
| салушы =
| инженері =
| инженер-құрылысшы =
| басқа да дизайнерлер =
| сметашы =
| бас мердігер =
| марапаттары =
| дүкендер саны =
| бөлмелер саны =
| көлік тұрағы =
| сайты =
}}
'''"Мәңгiлiк Ел"''' қақпасы — [[Астана]] қаласында орналасқан сәулеттік құрылыс.
Ескерткішті тұрғызу идеясының авторы – Қазақстанның тұңғыш президенті [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]. Нысан [[2011 жыл]]ы ел тәуелсіздігінің 20 жылдығына орай ашылды. Құрылымның биіктігі – 20 метр, ол тәуелсіздікке 20 жыл толғандығын білідіреді. Оның төбесіне бұралмалы баспалдақтар арқылы көтерілуге болады. Сырты гранит пен мәрмәрден жасалған. Құрылыс кезінде тек жоғары сапалы материалдар қолданылды.
Бүйір қабырғалары ою-өрнектермен безендірілген. Төменгі жағында 4 көлемді мүсін орналасқан. Олар – қазақ халқының тарихына үлкен үлес қосқан адамдардың бейнесі. Біріншісі – Ақсақал мүсіні, ол даналықтың символы. Екіншісі – Әйел-ана, ол мейірімділік пен жылылықтың белгісі. Үшінші және төртінші мүсіндерде қазақ батырларының ерліктері бейнеленген.
Жоғарғы жағының екі шетінде [[Қазақстан елтаңбасы|елтаңба]] суреттеліп, төбесінде [[Қазақстан туы|ту]] бейнеленгені, ғимараттың ерекше мемлекеттік мәні бар екендігін көрсетеді. Бүйір бөліктерінде, бірлікпен пен қонақжайлықты білідіретін «Тай-Қазан» мүсіні орналасқан. Үстіңгі бөлігінде қазақ сарбаздарының қаруы «Қалқан» тұр. Ол сенімділіктің, тұрақтылықтың және сыртқы жаулардан қорғануға дайын болудың белгісі.
Құрылымды көруге келген көрермендер, бақылау алаңына көтерілмес бұрын, ел астанасының тарихымен танысуға және батырлардың керемет мүсіндерін тамашалауға мүмкіндік алады. Екі жағынан автомобиль жолдары өтуі себебінен, келушілерге ыңғайлы болу үшін жер асты өткелі қарастырылған.
Қақпаның ішкі жағында, халықтың әртүрлі кезеңде жеткен жетістіктері туралы рельефтік жазулар бар. Қазақстанның тәуелсіз мемлекет болып қалыптасу тарихы мен қазақ халқының мұрасы, «Мәңгілік ел» қақпасының идеясына енген.<ref>[https://faktiler.kz/mangilik-el-kakpasy-turaly-mslimet/ Мәңгілік ел қақпасы туралы мәлімет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240907212227/https://faktiler.kz/mangilik-el-kakpasy-turaly-mslimet/ |date=2024-09-07 }}. ''faktiler.kz''</ref>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сілтеме ==
* [https://web.archive.org/web/20230202022817/https://kazakhstan.travel/tourist-spot/kk/179/Triumphal%20Arch%20%22Mang%D1%96l%D1%96k%20El%22 "Мәңгілік ел" салтанат қақпасы]. ''kazakhstan.travel''
{{Kazakhstan-stub}}
{{Астана ескерткіштері}}
[[Санат:Астана ескерткіштері]]
[[Санат:Астана сәулеті]]
[[Санат:Қазақстанның көрікті орындары]]
t6mlufsprn6stt2iyt6zqemstp759w8
Михайловка қорықшасы
0
700066
3693139
3495834
2026-11-07T22:18:10Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693139
wikitext
text/x-wiki
{{Қорық аймағы
|Атауы = Михайловка қорықшасы
|Төл атауы =
|Сурет =
|Сурет атауы =
|ХТҚО санаты =
|Ауданы = 76,8 мың га
|Орташа биіктігі =
|Құрылған уақыты = [[1967 жыл|1967]] жыл
|Келушілер саны =
|Келушілер саны жылы =
|Басқаратын ұйым =
|Сайты =
|Координаттары = 53.83991819/62.52319336
|CoordScale =
|Ел = Қазақстан
|Аймақ = Қостанай облысы
|Аудан = Қарабалық ауданы
|Ең жақын қала =
|Позициялық карта =
|Ортаққордағы санаты =
}}
'''Михайловка''' – мемлекеттік табиғи [[зоологиялық қорықша]]. Қорықша [[1967 жыл|1967]] жылы – облыстық маңызы бар қорық ретінде 76,8 мың га аумақта 10 жыл мерзімге құрылған, [[1977 жыл|1977]] жылы оның әрекет ету мерзімі 10 жылға ұзартылды. [[1986 жыл|1986]] жылы мемлекеттік облыстық дәрежеден қолданылу мерзімі шектеусіз республикалық маңызы бар мемлекеттік табиғи зоологиялық резерват болып өзгертілді. [[2001 жыл|2001]] жылы қорықшаға республикалық маңызы бар мемлекеттік табиғи зоологиялық резерват мәртебесі берілді. Құрылу мақсаты – аймақтағы аңшылық және кәсіптік жануарлар түрлерін, ең алдымен, таулы аңдарды сақтау.
== Географиялық орны ==
[[Қостанай облысы]] [[Қарабалық ауданы]]нда Михайлов ормандар мен жануарлар дүниесін қорғау жөніндегі мемлекеттік мекемесінің аумағында алты мемлекеттік орман саяжайының аумақтарында орналасқан (Кидралин – 12,4 мың га, Михайлов – 0,5 мың га, Карадум – 8,9 мың га, Байқадамов – 31,9 мың га, Николаев – 19,3 мың га, Кукан – 3,8 мың га.) Қорықша шекаралары жоғарыда аталған саяжайлардың шекараларымен өтеді. Қорық солтүстігінде [[Новотроицкий ауылдық округі|Новотроицкий]], [[Михайлов ауылдық округі (Қарабалық ауданы)|Михайлов]], [[Бөрлі ауылдық әкімдігі|Бөрлі]], [[Қособа ауылдық округі (Қостанай облысы)|Қособа]] ауылдық округтерінің және [[Ресей|Ресей Федерациясы]]ның жерлерімен, оңтүстігінде - Лесной ауылдық округтерінің жерлерімен және Ресей Федерациясымен, шығысында – Михайлов, Бөрлі, [[Қарабалық кенттік әкімдігі|Қарабалық]] ауылдық округтерінің жерлерімен, батысында – [[Боскөл ауылдық әкімдігі|Боскөл]], [[Өрнек ауылдық округі (Қостанай облысы)|Өрнек]], [[Қособа ауылдық округі (Қостанай облысы)|Қособа]] ауылдық округтерінің жерлерімен өтеді.
== Флорасы ==
Қорықша аумағында үлпілдек қайың, қотыр қайың, көктерек, бес аталық тал, бальзамды терек, сібір баққарағайы, кәдімгі қарағай, татар үйеңкісі, күлжапырақты үйеңкі, шаған; бұталардан – тобылғы, татар ұшқаты, далалық шие, сары қараған, шырғанақ; шөптесін өсімдіктерден – қау, қылқан селеу, шисабақ қоңырбас, құрғақ айрауық, шалғындық атқонақ, қияқ, ащы жусан, торсылдақ сылдыршөп, сарғылт құндызшөп, қызылбояу, кәдімгі мыңжапырақ және т.б.
== Фаунасы ==
Қорықша фаунасы алуан түрлі, сүтқоректілер: бұлан, сібір елігі, жабайы шошқа, қасқыр, қарсақ, сасық күзен, түлкі, орман сусары, борсық, ондатр, жанаттәрізді ит, ақ қоян, ор қоян, кірпі, тышқан текті кемірушілер; құстардан: құр, ақ шіл, сұр шіл, қаз, аққу, үйрек түрлері, тырна, дегелек, көптеген торғай түрлері; бауырымен жорғалаушылар, қосмекенділер, ұлу және жәндіктердің сан алуан түрлері мекендейді. [[Қазақстанның Қызыл кітабы]]на енген түрлер: орман сусары, бүркіт, қарақұс, сұр тырна, ақбас тырна, сұңқылдақ аққу, кіші аққу, сары құтан, аққұйрықты субүркіт.<ref>Сайт "Особо охраняемые природные территории Республики Казахстан" https://oopt.kz/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230503072909/https://www.oopt.kz/ |date=2023-05-03 }}</ref>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақстан қаумалдары]]
[[Санат:Қостанай облысы географиясы]]
3jn8stldfonymfpqa8ntucu45fisw8m
Мандинго (халық)
0
704551
3692932
3592393
2026-11-07T12:04:25Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3692932
wikitext
text/x-wiki
{{merge|Малинке}}
{{Этникалық топ
|атауы = Мандинго
|төл атауы = малинке, малинка, маненка, манденка, манденга, мандинко
|сурет = ACTD004804_-_Mandingas.jpg
|сурет тақырыбы =
|саны = 4,2 млн.
|аймақ = {{Байрақ|Гамбия}} {{Байрақ|Гвинея}} {{Байрақ|Мали}} {{Байрақ|Кот-д’Ивуар}} {{Байрақ|Сенегал}} {{Байрақ|Гвинея-Бисау}}
|аймақ1 =
|саны1 =
|түсініктемелер1 =
|аймақ2 =
|саны2 =
|түсініктемелер2 =
|аймақ3 =
|саны3 =
|түсініктемелер3 =
|аймақ4 =
|саны4 =
|түсініктемелер4 =
|аймақ5 =
|саны5 =
|түсініктемелер5 =
|аймақ6 =
|саны6 =
|түсініктемелер6 =
|аймақ7 =
|саны7 =
|түсініктемелер7 =
|аймақ8 =
|саны8 =
|түсініктемелер8 =
|аймақ9 =
|саны9 =
|түсініктемелер9 =
|аймақ10 =
|саны10 =
|түсініктемелер10 =
|аймақ11 =
|саны11 =
|түсініктемелер11 =
|аймақ12 =
|саны12 =
|түсініктемелер12 =
|аймақ13 =
|саны13 =
|түсініктемелер13 =
|тілдері = [[манде тілі]]
|діні = [[Мұсылман|мұсылмандар]], анимистік нанымдар мен ата-бабалар культі
|этникалық топтары =
|ескертпелер =
}}
'''Мандинго''' (''малинке'', ''малинка'', ''маненка'', ''манденка'', ''манденга'', ''мандинко'')<ref>МАНДИНГО https://slovaronline.com/browse/8a6c24e6-c2c6-388b-b85c-eb7097e8d591/%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%BE</ref> — [[Батыс Африка]]да тұратын халықтар тобы (оңтүстік [[Гамбия]], [[Гвинея]]ның солтүстік және солтүстік-шығысы, батыс [[Мали]], [[Кот-д’Ивуар]], [[Сенегал]] және [[Гвинея-Бисау]]).<ref>Определение "Мандинго" в Большой Советской Энциклопедии http://bse.sci-lib.com/article073387.html</ref>
Жалпы саны 4,2 миллион адам.<ref>Мандинго http://bfsibguti.ru/mandingo/</ref>
== Тілі ==
Манде тілдерінің Солтүстік тобына жататын тілдерде сөйлейді.<ref>МАНДИНГО http://www.aggregateria.com/M/mandingo.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230725074511/http://www.aggregateria.com/M/mandingo.html |date=2023-07-25 }}</ref>
== Діні ==
Діні бойынша көпшілігі [[Мұсылман|мұсылмандар]], кейбір аймақтарда ежелгі анимистік нанымдар мен ата-бабалар культі сақталған.<ref>Большая Советская энциклопедия Мандинго https://my-dict.ru/dic/bolshaya-sovetskaya-enciklopediya/54860-mandingo/</ref>
== Тарихы ==
1 мыңжылдықта қазір мандинго халықтары мекендеген аумақта бірқатар мемлекеттер болды. Араб деректеріне сүйенсек, Малинка құрған Мали мемлекеті 14 ғасырда жоғары өркендегені белгілі. Кейіннен Сонгай мемлекетінің құрамына енді. 17-18 ғасырларда бірқатар бамбара мемлекеттері болды.<ref>Мандинго http://www.etnosy.ru/node/1190</ref>
== Кәсібі ==
Дәстүрлі кәсібі – қолмен атқарылатын [[егіншілік]]. Дәнді дақылдарды (тары, құмай, фонио, [[жүгері]], [[күріш]]) ерлер, бақша, дәмдеуіштерді әйелдер өсіреді.
Сонымен қатар құс өсіріледі, ірі қара өсіреді.
Қолөнерден – ұсталық, керамика, тоқымашылық дамыған. Көптеген мандинголар қалаларда тұрады, өнеркәсіпте және қызмет көрсету саласында жұмыс істейді, зиялы қауым қалыптасты.<ref>Народы и культуры Мандинго https://travel-journal.ru/ethno/40/977/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191014052235/https://travel-journal.ru/ethno/40/977/ |date=2019-10-14 }}</ref>
== Өмір салты ==
Дәстүрлі әлеуметтік бөлініс – тотемизм белгілері бар патрилатералды рулар, 2 эпигамдық топқа біріктірілген.
Халықтың ерекше әлеуметтік топтары (касталар) - жауынгер егіншілер, темір ұсталары, тері илеушілер, гриот әңгімешілері бар.
Жас класстары, құпия, аңшылық одақ белгілері сақталған.
Дәстүрлі елді мекендері - көп балалы отбасылар тұратын кварталдары бар ауылдар. Тұрғын үйлері саман, дөңгелек немесе тікбұрышты, конустық немесе тегіс төбесі бар.
Дәстүрлі киімі - бубу (кең жеңді халат).
Негізгі тағамдары – ет, балық және көкөніс соустары қосылған [[күріш]], маниок және тары ботқасы.
Халық ауыз әдебиеті өте бай: ертегілер, мақал-мәтелдер, ғұрыптық және тұрмыстық әндер мен билер, тарихи эпос.<ref> народы мира/Мандинго http://www.etnolog.ru/people.php?id=MNDG</ref>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Африка халықтары}}
[[Санат:Гамбия халықтары]]
[[Санат:Гвинея халықтары]]
[[Санат:Мали халықтары]]
[[Санат:Кот-д’Ивуар халықтары]]
[[Санат:Сенегал]]
[[Санат:Гвинея-Бисау]]
20ibb3yb2s2sw4ggrq0vv5id4vbzg9t
Мано (халық)
0
704575
3692935
3375255
2026-11-07T12:19:31Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3692935
wikitext
text/x-wiki
{{Этникалық топ
|атауы = Мано
|төл атауы = маа, мамиа
|сурет = Mandinka liberia 3b09659r.jpg
|сурет тақырыбы =
|саны = 220 000
|аймақ =
|аймақ1 = {{Байрақ|Либерия}}
|саны1 = 190 000
|түсініктемелер1 =
|аймақ2 = {{Байрақ|Гвинея}}
|саны2 = 30 000
|түсініктемелер2 =
|аймақ3 =
|саны3 =
|түсініктемелер3 =
|аймақ4 =
|саны4 =
|түсініктемелер4 =
|аймақ5 =
|саны5 =
|түсініктемелер5 =
|аймақ6 =
|саны6 =
|түсініктемелер6 =
|аймақ7 =
|саны7 =
|түсініктемелер7 =
|аймақ8 =
|саны8 =
|түсініктемелер8 =
|аймақ9 =
|саны9 =
|түсініктемелер9 =
|аймақ10 =
|саны10 =
|түсініктемелер10 =
|аймақ11 =
|саны11 =
|түсініктемелер11 =
|аймақ12 =
|саны12 =
|түсініктемелер12 =
|аймақ13 =
|саны13 =
|түсініктемелер13 =
|тілдері = [[мано (ма) тілі]]
|діні = табиғат күштеріне табыну, ата-баба культі
|этникалық топтары =
|ескертпелер =
}}
'''Мано''' (''маа'', ''мамиа'')<ref>Мано http://www.moscowmsk.ru/encyclopedia/319519.html</ref> — [[Либерия]]дағы және [[Гвинея]]ның шекаралас аймақтарындағы халық.<ref>Большая советская энциклопедия https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/106459/%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%BE</ref>
Жалпы саны 220 мың адам. Либерия 190 мың адам, Гвинея 30 мың адам.<ref>Современная энциклопедия - мано http://www.terminy.info/literature/modern-encyclopedia/mano</ref>
== Тілі ==
Тілі - [[мано (ма) тілі]], манде тілдер тобына жатады.<ref>Большая Советская энциклопедия Мано https://my-dict.ru/dic/bolshaya-sovetskaya-enciklopediya/54957-mano/</ref>
== Діні ==
Діні – табиғат күштеріне табыну, ата-баба культі, бір бөлігі [[ислам]] дінін ұстанады.<ref>Значение слова МАНО в Большой советской энциклопедии, БСЭ https://slovar.cc/enc/bse/2015322.html</ref>
== Кәсібі ==
Дәстүрлі кәсібі - қолмен атқарылатын [[егіншілік]] ([[күріш]], маниок, тәтті картоп, таро, жүгері, құмай, тары, фонио, жержаңғақ, шаруашылықта - пальма, банан, қауын). Маусымдық жұмыс гевеа, кофе және какао плантацияларында дамыған. Дәстүрлі қолөнерден - ағаш ою, бетперде және культтік мүсінше жасау, тоқу және қыш бұйымдарын жасау дамыған.<ref>Народы и культуры Мано https://travel-journal.ru/ethno/40/980/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191022163017/https://travel-journal.ru/ethno/40/980/ |date=2019-10-22 }}</ref>
== Өмір салты ==
Әлеуметтік құрылымның негізін қауымдастықтар құрайды, үлкен отбасылардың туыстық топтары экзогамдық линидждерді құрайды. Неке [[Некеден кейінгі қоныс|патрилокалды]], полигиния дамыған.
Елді мекендер шоғырлы, шағын, биік жерде орналасқан. Дөңгелек үйшіктер тобы балшықпен сыланған, қоршаумен қоршалған. Қабырғалары бұтақтардан тоқылған және саз балшықпен сыланған, рафия пальма жапырақтары мен шөптен жасалған биік конустық шатыры бар.
Дәстүрлі киімдері - әшекейленген туника киімі.
Дәстүрлі тағамдары - өсімдік тектес азықтар.<ref>народы мира / Мано http://www.etnolog.ru/people.php?id=MANO</ref>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Африка халықтары}}
[[Санат:Либерия халықтары]]
[[Санат:Гвинея халықтары]]
mxke0c28k73x4zcadzqkxyo9gb1viyi
Марги (халық)
0
704612
3692972
3375268
2026-11-07T13:26:27Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3692972
wikitext
text/x-wiki
{{Этникалық топ
|атауы = Марги
|төл атауы = марраги, мирки
|сурет =
|сурет тақырыбы =
|саны = 60 000
|аймақ = {{Байрақ|Нигерия}}
|аймақ1 =
|саны1 =
|түсініктемелер1 =
|аймақ2 =
|саны2 =
|түсініктемелер2 =
|аймақ3 =
|саны3 =
|түсініктемелер3 =
|аймақ4 =
|саны4 =
|түсініктемелер4 =
|аймақ5 =
|саны5 =
|түсініктемелер5 =
|аймақ6 =
|саны6 =
|түсініктемелер6 =
|аймақ7 =
|саны7 =
|түсініктемелер7 =
|аймақ8 =
|саны8 =
|түсініктемелер8 =
|аймақ9 =
|саны9 =
|түсініктемелер9 =
|аймақ10 =
|саны10 =
|түсініктемелер10 =
|аймақ11 =
|саны11 =
|түсініктемелер11 =
|аймақ12 =
|саны12 =
|түсініктемелер12 =
|аймақ13 =
|саны13 =
|түсініктемелер13 =
|тілдері = [[биу-мандар тілі]]
|діні = дәстүрлі нанымдар, [[суннизм]]
|этникалық топтары =
|ескертпелер =
}}
'''Марги''' (''марраги'', ''мирки'') — [[Нигерия]]дағы халық. Едсерам өзенінің жоғарғы ағысында, Борно штатының оңтүстігінде және Гонгола штатының солтүстігінде тұрады. Саны 60 мың адам.<ref>Марги https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1555963</ref>
Олар жазық, таулы және батыс болып бөлінеді.<ref>Значения слов марги https://xn--b1algemdcsb.xn--p1ai/wd/%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B3%D0%B8</ref>
== Тілі ==
Тілі - [[биу-мандар тілі]].
== Діні ==
Маргалардың көпшілігі дәстүрлі нанымдарды ұстанады, [[Сунниттер|сүнниттік мұсылмандар]] бар.<ref>Материал из свободной энциклопедии https://infor24.ru/%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B3%D0%B8_(%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4){{Deadlink|date=August 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
== Кәсібі ==
Негізгі дәстүрлі кәсіптері қолмен атқарылатын [[егіншілік]] ([[тары]], жержаңғақ), [[мал шаруашылығы]], бал жинау. Қолөнерден – ұсталық және керамика жасау.<ref>Народы и культуры Марги https://travel-journal.ru/ethno/40/989/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191021060101/https://travel-journal.ru/ethno/40/989/ |date=2019-10-21 }}</ref>
== Өмір салты ==
Негізгі әлеуметтік-экономикалық институт – үлкен отбасы қауымдастығы. Неке [[Некеден кейінгі қоныс|патрилокальды]]. Туыстық есеп [[патрилинейлік]] болып табылады.
Тұрғын үйлері – төбесі конустық шөптен жасалған, саман үйлер.
Киімдері - жамбасты жауып тұратын былғары белдік.
Азық-түліктері – негізінен сүт және көкөніс (дәнді және ащы көкөніс дәмдеуіштері бар бұқтырылған тағамдар).<ref>народы мира / Марги http://www.etnolog.ru/people.php?id=MARG</ref>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Африка халықтары}}
[[Санат:Нигерия халықтары]]
ox759joew20074l60jhshjig0r0uu1r
Маса (халық)
0
704659
3693029
3375299
2026-11-07T16:11:38Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693029
wikitext
text/x-wiki
{{Этникалық топ
|атауы = Маса
|төл атауы = бана, банана, масана
|сурет = Massa women, 1910.jpg
|сурет тақырыбы = Маса әйелдері 1910 ж.
|саны = 300 000
|аймақ = {{Байрақ|Камерун}} {{Байрақ|Чад}}
|аймақ1 =
|саны1 =
|түсініктемелер1 =
|аймақ2 =
|саны2 =
|түсініктемелер2 =
|аймақ3 =
|саны3 =
|түсініктемелер3 =
|аймақ4 =
|саны4 =
|түсініктемелер4 =
|аймақ5 =
|саны5 =
|түсініктемелер5 =
|аймақ6 =
|саны6 =
|түсініктемелер6 =
|аймақ7 =
|саны7 =
|түсініктемелер7 =
|аймақ8 =
|саны8 =
|түсініктемелер8 =
|аймақ9 =
|саны9 =
|түсініктемелер9 =
|аймақ10 =
|саны10 =
|түсініктемелер10 =
|аймақ11 =
|саны11 =
|түсініктемелер11 =
|аймақ12 =
|саны12 =
|түсініктемелер12 =
|аймақ13 =
|саны13 =
|түсініктемелер13 =
|тілдері = [[маса тілі]]
|діні = [[суннизм]], дәстүрлі наным-сенімдер
|этникалық топтары =
|ескертпелер =
}}
'''Маса''' (''бана'', ''банана'', ''масана'') — [[Камерун]]да (Логоне өзенінің жағасында), сондай-ақ [[Чад]] Республикасының іргелес аймақтарында тұратын халық.<ref>Маса https://wiki-linki.ru/Page/661171 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230728041029/https://wiki-linki.ru/Page/661171 |date=2023-07-28 }}</ref>
Музгу (мулви), сигил, мусей, марба, дари және т.б. туысқан халықтармен бірге саны 300 мыңға жуық адамды құрайды.<ref>Маса http://www.moscowmsk.ru/encyclopedia/320056.html</ref>
== Тілі ==
Тілі - [[маса тілі]], афроазиялық макросемьяның Чад отбасына жатады.<ref>Маса https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/309809</ref>
== Діні ==
Діні – [[суннизм|сунниттік]] ислам, бір бөлігі жергілікті дәстүрлі наным-сенімдерді сақтайды.<ref>Большая советская энциклопедия
МАСА https://bse.slovaronline.com/18679-MASA</ref>
== Кәсібі ==
Негізгі дәстүрлі кәсіптері – [[мал шаруашылығы]] (ірі және ұсақ мал), қолмен атқарылатын [[егіншілік]] (тары, құмай, фонио, жержаңғақ, күнжіт, бақша және мақта), [[балық аулау]] және [[аңшылық]]. Қолөнерден – керамика, кілемше, қоржын тоқу дамыған.<ref>Народы и культуры Маса https://travel-journal.ru/ethno/40/997/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191014052431/https://travel-journal.ru/ethno/40/997/ |date=2019-10-14 }}</ref>
== Өмір салты ==
Негізгі әлеуметтік бірлік – үлкен отбасы қауымдастығы, ауылдағы бір топ қауымды ақсақал басқарады. Неке [[Некеден кейінгі қоныс|патрилокальды]], көп әйел алу жиі кездеседі.
Елді мекендері шоғырланып орналасқан, тікенді бұталардың қоршауымен қоршалған.
Тұрғын үйлер дөңгелек пішінді, қабырғалары сазбен сыланған, сырық пен сабаннан жасалған биік конустық төбесі бар. Тұрғын үйдің жанында үлкен астық қоймалары мен малға арналған үй-жайлар бар. Тұрғын үйлердің ішінде үйде үлкендер ұйықтайтын тақтай төсектер бар, суық мезгілде жылытылады (кептірілген көң отын ретінде қызмет етеді).
Ерлердің дәстүрлі киімі жамбасты жабатын белдік немесе кішкентай «құйрықша» (көршілер кейде масаны «құйрық» деп атайды), әйелдер - белдік.
Тағамдары – тары ботқасы мен ыстық дәмдеуіштер мен өсімдік майы қосылған бұқтырылған тағамдар. Сүтті тек балалар мен жас жігіттер тұтынады.
Музыкалық фольклор дамыған, масалар – шебер бишілер мен әншілер.<ref>народы мира / Маса http://www.etnolog.ru/people.php?id=MASA</ref>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Африка халықтары}}
[[Санат:Камерун халықтары]]
[[Санат:Чад халықтары]]
6syighsy9o6e4jyvbv3no4ny7023gzs
Мба (халық)
0
704914
3693051
3375327
2026-11-07T17:07:14Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693051
wikitext
text/x-wiki
{{Этникалық топ
|атауы = Мба
|төл атауы = мбайи, мбае, манга
|сурет = In Darkest Africa Aruwimi village.jpg
|сурет тақырыбы =
|саны = 60 000
|аймақ = {{Байрақ|Конго Демократиялық Республикасы}}
|аймақ1 =
|саны1 =
|түсініктемелер1 =
|аймақ2 =
|саны2 =
|түсініктемелер2 =
|аймақ3 =
|саны3 =
|түсініктемелер3 =
|аймақ4 =
|саны4 =
|түсініктемелер4 =
|аймақ5 =
|саны5 =
|түсініктемелер5 =
|аймақ6 =
|саны6 =
|түсініктемелер6 =
|аймақ7 =
|саны7 =
|түсініктемелер7 =
|аймақ8 =
|саны8 =
|түсініктемелер8 =
|аймақ9 =
|саны9 =
|түсініктемелер9 =
|аймақ10 =
|саны10 =
|түсініктемелер10 =
|аймақ11 =
|саны11 =
|түсініктемелер11 =
|аймақ12 =
|саны12 =
|түсініктемелер12 =
|аймақ13 =
|саны13 =
|түсініктемелер13 =
|тілдері = [[мбa тілі]]
|діні = дәстүрлі нанымдар
|этникалық топтары =
|ескертпелер =
}}
'''Мба ''' (мбайи, мбае, манга) — [[Конго Демократиялық Республикасы]]ның халқы. Халық саны 60 мыңға жуық адамды құрайды (2010 ж.).<ref>Мба https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1559535</ref>
== Тілі ==
Олар Нигер-Конго макроотбасының [[мбa тілі]]нде сөйлейді.<ref>Материал из online Интернет-энциклопедии для сайта Infoteach.ru https://infoteach.ru/%D0%9C%D0%B1%D0%B0_(%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4){{Deadlink|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
== Діні ==
Дәстүрлі нанымдарды ұстанады.<ref>Народы и культуры Мба https://travel-journal.ru/ethno/40/1004/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191021222837/https://travel-journal.ru/ethno/40/1004/ |date=2019-10-21 }}</ref>
== Кәсібі ==
Негізгі дәстүрлі кәсіптері – қолмен атқарылатын [[егіншілік]] ([[күріш]], бұршақ, тамыржемістілер, көкөністер), [[мал шаруашылығы]] (ұсақ мал), [[балық аулау]] және аңшылық. Дәстүрлі қолөнерден – балқыту және металл өңдеу, керамика, ағаш ою, төсеніш, қоржын тоқу, т.б. сақталған.<ref>"Энциклопедическом справочнике "Африка" https://slovaronline.com/browse/dc723acd-43b9-317c-badd-0e559c3f0590/%D0%BC%D0%B1%D0%B0</ref>
== Өмір салты ==
Рулық жіктелу сақталған. Неке [[Некеден кейінгі қоныс|патрилокальды]].
Елді мекендері шашыраңқы орналасқан. Дөңгелек пішінді үйшіктер тобын (бұтақтан тоқылған, балшықпен сыланған, төбесі биік конустық, шаруашылық құрылыстары бар) туысқан отбасылар құрайды.
Дәстүрлі тағамдары - өсімдік тектес тағамдар (бәліштер, жармалар, бұқтырылған тағамдар, көкөністер, жемістер), балық.
Музыкалық және би фольклоры бай.<ref>народы мира / Моба http://www.etnolog.ru/people.php?id=MBAC</ref>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Африка халықтары}}
[[Санат:Конго Демократиялық Республикасы халықтары]]
e4gu6jkdn38ysl6hl0xabtaf9krv7od
Мбете
0
705011
3693052
3375328
2026-11-07T17:07:26Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693052
wikitext
text/x-wiki
{{Этникалық топ
|атауы = Мбете
|төл атауы = амбамба, умбете
|сурет =
|сурет тақырыбы =
|саны = 275 000
|аймақ =
|аймақ1 = {{Байрақ|Габон}}
|саны1 = 175 000
|түсініктемелер1 =
|аймақ2 = {{Байрақ|Конго Республикасы}}
|саны2 = 100 000
|түсініктемелер2 =
|аймақ3 =
|саны3 =
|түсініктемелер3 =
|аймақ4 =
|саны4 =
|түсініктемелер4 =
|аймақ5 =
|саны5 =
|түсініктемелер5 =
|аймақ6 =
|саны6 =
|түсініктемелер6 =
|аймақ7 =
|саны7 =
|түсініктемелер7 =
|аймақ8 =
|саны8 =
|түсініктемелер8 =
|аймақ9 =
|саны9 =
|түсініктемелер9 =
|аймақ10 =
|саны10 =
|түсініктемелер10 =
|аймақ11 =
|саны11 =
|түсініктемелер11 =
|аймақ12 =
|саны12 =
|түсініктемелер12 =
|аймақ13 =
|саны13 =
|түсініктемелер13 =
|тілдері = [[мбете тілі]]
|діні = дәстүрлі наным-сенімдер
|этникалық топтары =
|ескертпелер =
}}
'''Мбете''' (''амбамба'', ''умбете'')<ref>Современная энциклопедия Мбете https://my-dict.ru/dic/sovremennaya-enciklopediya/203042-mbete/</ref> — [[Габон]] мен [[Конго Республикасы]]ның шекаралас аймақтарындағы банту тобының халқы.<ref>Современная энциклопедия https://dic.academic.ru/dic.nsf/enc1p/29202</ref>
Жалпы саны 275 мың адам. Габонда – 175 мың, Конгода 100 мың адам.<ref>Современная энциклопедия МБЕТЕ https://rus-modern-enc.slovaronline.com/6749-%D0%9C%D0%91%D0%95%D0%A2%D0%95</ref>
== Тілі ==
Тілі - [[мбете тілі]].<ref>Современная энциклопедия - мбете http://www.terminy.info/literature/modern-encyclopedia/mbete</ref>
== Діні ==
Дінге сенушілердің діни байланысы: дәстүрлі наным-сенімдер, бір бөлігі [[Католицизм|католиктер]].<ref>Значение слова МБЕТЕ в Современном энциклопедическом словаре https://slovar.cc/enc/sovremenniy/1841930.html</ref>
== Кәсібі ==
Дәстүрлі кәсіптері – тропикалық қолмен атқарылатын [[егіншілік]] (маниок, ямс, тәтті картоп, жержаңғақ, бұршақ дақылдары, май пальмасы, банан), [[терушілік]], ерлер ағаш кесуде, какао, кола, кофе плантацияларында жұмыс істейді. Қолөнер – керамика, кілемше тоқу, ағаштан ою, ағаштан ғұрыптық маскалар, антропоморфтық фигуралар, музыкалық аспаптар жасау.<ref>Народы и культуры Мбете https://travel-journal.ru/ethno/40/1005/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191023020018/https://travel-journal.ru/ethno/40/1005/ |date=2019-10-23 }}</ref>
== Өмір салты ==
Негізгі әлеуметтік бірлік - үлкен отбасылық қауымдастық болып табылады.
Елді мекендері ықшам, өзен, жол бойында орналасқан. Тұрғын үйлер төртбұрышты, қабырғалары қаңқалы, шыбықтармен өрілген, төбелері биік, рафия пальма жапырақтарынан жасалған.
Негізгі тағамдары - маниок, ямс, пальма майы мен ащы дәмдеуіштер қосылған банан тағамдары.<ref>народы мира / Мбете http://www.etnolog.ru/people.php?id=MBET</ref>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Африка халықтары}}
[[Санат:Габон халықтары]]
[[Санат:Конго Республикасы халықтары]]
phsk7i3uzizvdq7y3zhnnmoz1s9ua9v
Мбунда
0
705183
3693053
3375329
2026-11-07T17:07:36Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693053
wikitext
text/x-wiki
{{Этникалық топ
|атауы = Мбунда
|төл атауы = амбунда, мамбунда
|сурет = Mbunda women fishing baskets.jpg
|сурет тақырыбы =
|саны = 310 000
|аймақ =
|аймақ1 = {{Байрақ|Ангола}}
|саны1 = 120000
|түсініктемелер1 =
|аймақ2 = {{Байрақ|Конго Демократиялық Республикасы}}
|саны2 = 100000
|түсініктемелер2 =
|аймақ3 = {{Байрақ|Замбия}}
|саны3 = 90000
|түсініктемелер3 =
|аймақ4 =
|саны4 =
|түсініктемелер4 =
|аймақ5 =
|саны5 =
|түсініктемелер5 =
|аймақ6 =
|саны6 =
|түсініктемелер6 =
|аймақ7 =
|саны7 =
|түсініктемелер7 =
|аймақ8 =
|саны8 =
|түсініктемелер8 =
|аймақ9 =
|саны9 =
|түсініктемелер9 =
|аймақ10 =
|саны10 =
|түсініктемелер10 =
|аймақ11 =
|саны11 =
|түсініктемелер11 =
|аймақ12 =
|саны12 =
|түсініктемелер12 =
|аймақ13 =
|саны13 =
|түсініктемелер13 =
|тілдері = [[мбунда (чимбунда) тілі]]
|діні = дәстүрлі сенімдер
|этникалық топтары =
|ескертпелер =
}}
'''Мбунда''' (''амбунда'', ''мамбунда'')<ref>Современная энциклопедия МБУНДА https://rus-modern-enc.slovaronline.com/6751-%D0%9C%D0%91%D0%A3%D0%9D%D0%94%D0%90</ref> — [[Ангола]], [[Конго Демократиялық Республикасы]] және [[Замбия]]дағы банту тобының халқы. Жалпы саны 310 мың адам.<ref>Современная энциклопедия https://dic.academic.ru/dic.nsf/enc1p/29210</ref>
Анголада 120 мың, Конго Демократиялық Республикасында 100 мың, Замбияда 90 адам.<ref>Современная энциклопедия - мбунда http://www.terminy.info/literature/modern-encyclopedia/mbunda</ref>
== Тілі ==
Олар нигер-кордофан отбасының Бенуэ-Конго тілдер тобының [[Мбунда (Чимбунда) тілі]]нде сөйлейді.<ref>Современная энциклопедия Мбунда https://my-dict.ru/dic/sovremennaya-enciklopediya/203044-mbunda/</ref>
== Діні ==
Дінге сенушілердің діни наным-сенімдері: дәстүрлі сенімдер.<ref>Значение слова МБУНДА в Современном энциклопедическом словаре https://slovar.cc/enc/sovremenniy/1841932.html</ref>
== Кәсібі ==
Дәстүрлі кәсіптері қолмен атқарылатын [[егіншілік]] (тары, құмай, маниок, тәтті картоп, таро, асқабақ, бұршақ дақылдары), [[мал шаруашылығы]] (ірі қара және ұсақ мал), аңшылық, [[балық аулау]]. Дәстүрлі қолөнерден – кілемше тоқу, ағаш ою (антропоморфтық мүсіншелер, ғұрыптық маскалар) дамыған.<ref>Народы и культуры
Мбунда https://travel-journal.ru/ethno/40/1007/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191021053812/https://travel-journal.ru/ethno/40/1007/ |date=2019-10-21 }}</ref>
== Өмір салты ==
Негізгі әлеуметтік бірлік үлкен отбасылық қауымдастық болып табылады.
Елді мекендері жинақы орналасқан. Тұрғын үйлері төртбұрышты, қабырғалардың қаңқасы шыбықтармен өріліп, балшықпен сыланған. Төбесі биік, пирамида тәрізді, шөп пен жапырақтардан жасалған. Биік ағаш қадаларда балшықпен сыланған астық қоймалары, қосалқы құрылыстар бар.
Дәстүрлі тағамдары – шелпек, құмай ботқасы, маниок, ет, сүт.<ref>народы мира / Мбунда http://www.etnolog.ru/people.php?id=MBUN</ref>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Африка халықтары}}
[[Санат:Ангола халықтары]]
[[Санат:Конго Демократиялық Республикасы халықтары]]
[[Санат:Замбия халықтары]]
16v6i5vxv5dzag3sf036pa0dzhczvg8
Моба (халық)
0
705660
3693141
3375434
2026-11-07T22:30:04Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693141
wikitext
text/x-wiki
{{Этникалық топ
|атауы = Моба
|төл атауы = мова, бимоба, б'моба, бема, моаб, моаба, мобан, мован
|сурет = Cases Moba (vers Dapaong, Région des savanes, Togo) (2).jpg
|сурет тақырыбы =
|саны = 150 000
|аймақ = {{Байрақ|Того}} {{Байрақ|Гана}} {{Байрақ|Буркина-Фасо}}
|аймақ1 =
|саны1 =
|түсініктемелер1 =
|аймақ2 =
|саны2 =
|түсініктемелер2 =
|аймақ3 =
|саны3 =
|түсініктемелер3 =
|аймақ4 =
|саны4 =
|түсініктемелер4 =
|аймақ5 =
|саны5 =
|түсініктемелер5 =
|аймақ6 =
|саны6 =
|түсініктемелер6 =
|аймақ7 =
|саны7 =
|түсініктемелер7 =
|аймақ8 =
|саны8 =
|түсініктемелер8 =
|аймақ9 =
|саны9 =
|түсініктемелер9 =
|аймақ10 =
|саны10 =
|түсініктемелер10 =
|аймақ11 =
|саны11 =
|түсініктемелер11 =
|аймақ12 =
|саны12 =
|түсініктемелер12 =
|аймақ13 =
|саны13 =
|түсініктемелер13 =
|тілдері = [[моа тілі]]
|діні = [[суннизм]], [[католицизм]]
|этникалық топтары =
|ескертпелер =
}}
'''Моба''' (''мова'', ''бимоба'', ''б'моба'', ''бема'', ''моаб'', ''моаба'', ''мобан'', ''мован'') — [[Того]]ның солтүстігінде және [[Гана]] мен [[Буркина-Фасо]]ның шекаралас аймақтарында тұратын африкалық халық. Жалпы саны 150 мың адам.<ref>Моба https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1566094</ref>
== Тілі ==
Олар нигер-кордофан отбасының гур тобының [[моа тілі]]нде сөйлейді.<ref>Значение слова моба https://xn--b1algemdcsb.xn--p1ai/wd/%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B0</ref>
== Діні ==
Көпшілігі мұсылмандар, олардың бір бөлігі [[Сунниттер|сүнниттік мұсылмандар]]. Кейде [[Католицизм|католик]] [[Христиандық|христиандары]] да кездеседі.<ref>Материал из Большого Справочника https://newstest.ru/%D0%9C%D0%BE%D0%B1%D0%B0{{Deadlink|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
== Кәсібі ==
Негізгі кәсіптері қолмен атқарылатын [[егіншілік]] (тары, құмай, фонио, [[жүгері]], күріш, жержаңғақ, бұршақ, көкөністер), [[мал шаруашылығы]] (ірі қара және ұсақ мал), құс шаруашылығы (тауық, теңіз құстары). Того мен Гананың оңтүстік аймақтарындағы кофе және какао плантацияларында маусымдық жұмыс кең таралған. Дәстүрлі қолөнер түрлерінен тоқымашылық, керамика, былғары және одан бұйымдарды өңдеу дамыған.<ref>Народы и культуры Моба https://travel-journal.ru/ethno/40/1028/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191023020417/https://travel-journal.ru/ethno/40/1028/ |date=2019-10-23 }}</ref>
== Өмір салты ==
Дәстүрлі қоғамдық ұйымның негізін ауылдық және көпбалалы қауымдар, [[Патрилинейлік]] рулар, жастық институттары құрайды. Неке қию [[Некеден кейінгі қоныс|вирилокальды]], полигиния, [[әмеңгерлік]], [[сорорат]], сатып алынған неке, [[инициация]] ғұрпы бар.
Елді мекендері шашыраңқы орналасқан, дәстүрлі баспанасы сабаннан тоқылған конустық төбесі бар, дөңгелек саман үйшік. Тұрғын үйлері шаруашылық құрылыстарымен және астық қоймасымен бірге ағаш қоршаумен қоршалған.
Дәстүрлі ерлер киімі еуропалық киімдермен ығыстырылды, әйелдер туника тәрізді жейде және еуропалық көйлек киеді.
Негізгі тағамдары - өсімдік тектес тағамдар (жарма және жармалардан жасалған бәліштер, бұқтырылған тағамдар, көкөністер). Сүт және басқа сүт өнімдері тұтынылмайды және өндірілмейді.
Мобалар өзінің музыкалық шеберлігімен танымал, фольклордың негізгі жанрларының ішінде әндер мен ертегілер ең көп таралған.<ref>народы мира / Моба http://www.etnolog.ru/people.php?id=MOBA</ref>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Африка халықтары}}
[[Санат:Того халықтары]]
[[Санат:Гана халықтары]]
[[Санат:Буркина-Фасо халықтары]]
mn5xtjnubx58g0t9kmiffo0la2uxl6g
Моси
0
705904
3693177
3375622
2026-11-08T05:48:31Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693177
wikitext
text/x-wiki
{{Этникалық топ
|атауы = Моси
|төл атауы = мосси, моиси, мосе
|сурет = Chiefburkina.jpg
|сурет тақырыбы =
|саны = 7,4 млн.
|аймақ =
|аймақ1 = {{Байрақ|Буркина-Фасо}}
|саны1 = 4,3 млн.
|түсініктемелер1 =
|аймақ2 = {{Байрақ|Кот-д’Ивуар}}
|саны2 = 2,4 млн.
|түсініктемелер2 =
|аймақ3 = {{Байрақ|Гана}}
|саны3 = 375 000
|түсініктемелер3 =
|аймақ4 = {{Байрақ|Нигер}}
|саны4 = 150 000
|түсініктемелер4 =
|аймақ5 = {{Байрақ|Мали}}
|саны5 = 40 000
|түсініктемелер5 =
|аймақ6 = {{Байрақ|Сенегал}}
|саны6 = 35 000
|түсініктемелер6 =
|аймақ7 = {{Байрақ|Того}}
|саны7 = 30 000
|түсініктемелер7 =
|аймақ8 = {{Байрақ|Бенин}}
|саны8 = 30 000
|түсініктемелер8 =
|аймақ9 =
|саны9 =
|түсініктемелер9 =
|аймақ10 =
|саны10 =
|түсініктемелер10 =
|аймақ11 =
|саны11 =
|түсініктемелер11 =
|аймақ12 =
|саны12 =
|түсініктемелер12 =
|аймақ13 =
|саны13 =
|түсініктемелер13 =
|тілдері = [[море тілі]]
|діні = дәстүрлі нанымдар
|этникалық топтары =
|ескертпелер =
}}
'''Моси''' (''мосси'', ''моиси'', ''мосе'') — Гур тобының солтүстік-батыс топшасының халқы, [[Буркина-Фасо]]ның ең үлкен этникалық тобы. Олар Накамбе және Назинон өзендерінің алабында тұрады. Саны 7,4 млн адам. (2012, бағалау). Олар сондай-ақ [[Кот-д’Ивуар]]дың солтүстік-шығысында (2,4 млн адам), [[Гана]]ның солтүстігінде (375 мың адам), [[Нигер]]де (150 мың адам), [[Мали]]дің оңтүстігінде (40 мың адам), [[Сенегал]]да (35 мың адам), [[Того]]да (30 мың адам), [[Бенин]]де (30 мың адам) т.б. тұрады.<ref>Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://old.bigenc.ru/ethnology/text/2232235</ref>
== Тілі ==
Тілі - [[море тілі|море]] немесе моле тілі.<ref>Современная энциклопедия https://dic.academic.ru/dic.nsf/enc1p/31310</ref>
[[Диалект]]ілері: уагадугу, саремде, таоленде, янси (ядре).
== Діні ==
Мосилардың көпшілігі ежелгі дәстүрлі нанымдарды ұстанады, кейбіреулері [[Христиандық|христиандар]] мен [[мұсылман]]дар.<ref>Значение МОСИ (НАРОД В АФРИКЕ) в Большой советской энциклопедии, БСЭ https://slovar.cc/enc/bse/2019740.html</ref>
== Кәсібі ==
Негізгі дәстүрлі кәсіптері қолмен атқарылатын [[егіншілік]], [[мал шаруашылығы]] (ірі және ұсақ мал), [[құс шаруашылығы]] (тауық, теңіз құстары), [[балық аулау]]. Солтүстікте тары, фонио, бұршақ, көкөніс, оңтүстігінде түйнектілер, қызыл және ақ құмай, жүгері, бұршақ дақылдары басым. Аралас дақылдар кең таралған. Көптеген ер адамдар Оңтүстік Гана мен Кот-д'Ивуар плантацияларында маусымдық жұмыстармен айналысады. Дәстүрлі қолөнерден темірден құрал жасау, құю, керамика және тоқу дамыған.<ref>Народы и культуры Моси https://travel-journal.ru/ethno/40/1044/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191016201849/https://travel-journal.ru/ethno/40/1044/ |date=2019-10-16 }}</ref>
== Өмір салты ==
Дәстүрлі қоғамдық ұйымның негізін дамыған рулық құрылым және үлкен отбасылық қауымдар құрайды. Неке келісімі [[Некеден кейінгі қоныс|вирилокальды]], туыстық есеп [[патрилинейлік]].
Ықшам елді мекендер басым. Тұрғын үйлері саман, домалақ, төбесі сабанмен жабылған конустық болып келеді, шаруашылық құрылыстарымен және астық қоймаларымен бірге сазды қабырғамен қоршалған.
Әйелдер дененің үстіңгі және астыңғы бөліктерін екі ашық түсті матамен орайды, әртүрлі шаш үлгілері бар. Ерлер киімі еуропалық үлгіде.
Негізгі тағамы - ботқа (тары, құмай, жүгері), ащы тұздығы бар шелпектер, бұқтырылған тағамдар, сүт, көкөністерді, жемістерді тұтынады.
Салт-дәстүрлік рәсімдерде қолданылатын музыкалық, би, ән фольклоры сақталған.<ref>народы мира / Моси http://www.etnolog.ru/people.php?id=MOSI</ref>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Африка халықтары}}
[[Санат:Буркина-Фасо халықтары]]
[[Санат:Кот-д’Ивуар халықтары]]
[[Санат:Гана халықтары]]
[[Санат:Нигер халықтары]]
[[Санат:Мали халықтары]]
[[Санат:Сенегал халықтары]]
[[Санат:Того халықтары]]
[[Санат:Бенин халықтары]]
bsvc2hcbbufiiiorpck2kemx640sz27
Мпонгве
0
706034
3693185
3645290
2026-11-08T06:04:44Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693185
wikitext
text/x-wiki
{{Этникалық топ
|атауы = Мпонгве
|төл атауы =
|сурет = Ambiance sensuelle.jpg
|сурет тақырыбы =
|саны = 190 000
|аймақ =
|аймақ1 = {{Байрақ|Габон}}
|саны1 = 185 000
|түсініктемелер1 =
|аймақ2 = {{Байрақ|Экваторлық Гвинея}}
|саны2 = 5 000
|түсініктемелер2 =
|аймақ3 =
|саны3 =
|түсініктемелер3 =
|аймақ4 =
|саны4 =
|түсініктемелер4 =
|аймақ5 =
|саны5 =
|түсініктемелер5 =
|аймақ6 =
|саны6 =
|түсініктемелер6 =
|аймақ7 =
|саны7 =
|түсініктемелер7 =
|аймақ8 =
|саны8 =
|түсініктемелер8 =
|аймақ9 =
|саны9 =
|түсініктемелер9 =
|аймақ10 =
|саны10 =
|түсініктемелер10 =
|аймақ11 =
|саны11 =
|түсініктемелер11 =
|аймақ12 =
|саны12 =
|түсініктемелер12 =
|аймақ13 =
|саны13 =
|түсініктемелер13 =
|тілдері = [[мпонгве тілі]]
|діні = дәстүрлі наным-сенімдер, [[католицизм]]
|этникалық топтары =
|ескертпелер =
}}
'''Мпонгве''' — негізінен [[Габон]] аумағында тұратын жалпы саны 190 мың адамнан тұратын халықтар тобы. Жалпы саны 190 мың адам. Габонда 185 мың, [[Экваторлық Гвинея]]да 5 мың.<ref>Современная энциклопедия - мпонгве http://www.terminy.info/literature/modern-encyclopedia/mpongve {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250123080321/https://terminy.info/literature/modern-encyclopedia/mpongve |date=2025-01-23 }}</ref>
== Тілі ==
Тілі - [[мпонгве тілі]], банту отбасының солтүстік-батыс тобына жатады.<ref>Большая Советская энциклопедия Мпонгве https://my-dict.ru/dic/bolshaya-sovetskaya-enciklopediya/60618-mpongve/</ref>
== Діні ==
Дәстүрлі наным-сенімдерді (табиғат күштеріне табыну, ата-бабалар культі) сақтаған.<ref>Значение слова МПОНГВЕ в Большой советской энциклопедии, БСЭ https://slovar.cc/enc/bse/2020075.html</ref> Бір бөлігі [[Католицизм|католиктер]].
== Тарихы ==
Мпонгвелерді бұл аймақта шамамен 2000 жыл болды деп есептелетін банту тобының миен халқының кіші тобы ретінде анықтайды, дегенмен мпонгвелер еуропалықтар ұсынған сауда мүмкіндіктерін пайдалану үшін 16 ғасырда келе бастаған болуы мүмкін.
1770-ші жылдардан бастап Мпонгве құл саудасымен айналысты. 1830 жылдары Мпонгве саудасы мата, темір, атыс қаруы және алкогольдік сусындардың әртүрлі түрлерінен тұрды.<ref>Народ мпонгве https://alphapedia.ru/w/Mpongwe_people</ref>
== Кәсібі ==
Дәстүрлі кәсібі – қолмен атқарылатын [[егіншілік]] (маниок, ямс, тары), аңшылық, жағалауда – балық аулау, делдалдық сауда. Қазіргі заманғы Мпонгвелердің көпшілігі қалаларда тұрады, ағаш кесу мен өнеркәсіпте, мемлекеттік аппаратта және бизнес секторында жұмыс істейді.<ref>Народы и культуры Мпонгве https://travel-journal.ru/ethno/40/1047/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191021221638/https://travel-journal.ru/ethno/40/1047/ |date=2019-10-21 }}</ref>
== Өмір салты ==
Мпонгведе билеуші (ога) және ақсүйектер кеңесі бастаған 4 басшы болған.
Дәстүрлі киімдері – денені жауып тұратын мата, еуропалық киімдермен ауыстырылуда.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Африка халықтары}}
[[Санат:Габон халықтары]]
[[Санат:Экваторлық Гвинея халықтары]]
68aqxhitqb8whx5kwh9pd8rrjc1ay94
Муби (халық)
0
706204
3693191
3375631
2026-11-08T06:27:30Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693191
wikitext
text/x-wiki
{{Этникалық топ
|атауы = Муби
|төл атауы = монжул
|сурет =
|сурет тақырыбы =
|саны = 250 000
|аймақ = {{Байрақ|Чад}}
|аймақ1 =
|саны1 =
|түсініктемелер1 =
|аймақ2 =
|саны2 =
|түсініктемелер2 =
|аймақ3 =
|саны3 =
|түсініктемелер3 =
|аймақ4 =
|саны4 =
|түсініктемелер4 =
|аймақ5 =
|саны5 =
|түсініктемелер5 =
|аймақ6 =
|саны6 =
|түсініктемелер6 =
|аймақ7 =
|саны7 =
|түсініктемелер7 =
|аймақ8 =
|саны8 =
|түсініктемелер8 =
|аймақ9 =
|саны9 =
|түсініктемелер9 =
|аймақ10 =
|саны10 =
|түсініктемелер10 =
|аймақ11 =
|саны11 =
|түсініктемелер11 =
|аймақ12 =
|саны12 =
|түсініктемелер12 =
|аймақ13 =
|саны13 =
|түсініктемелер13 =
|тілдері = [[муби (чеке) тілі]]
|діні = [[суннизм]]
|этникалық топтары =
|ескертпелер =
}}
'''Муби''' (''монжул'')<ref>Энциклопедический справочник "Африка" МУБИ https://1659.slovaronline.com/2312-%D0%BC%D1%83%D0%B1%D0%B8</ref> — [[Чад]]та тұратын жалпы саны 250 мың адамнан тұратын халықтар тобы, сонымен қатар негізгі этникалық топқа жақын халықтар кіреді: джонкор, дангалеат, бидьо, беданга, могум.<ref>Современная энциклопедия - муби http://www.terminy.info/literature/modern-encyclopedia/mubi</ref>
== Тілі ==
Тілі – [[муби (чеке) тілі]].<ref>Современная энциклопедия https://dic.academic.ru/dic.nsf/enc1p/31554</ref>
== Діні ==
Дінге сенушілердің діни байланысы: [[Сунниттер|сүнниттік мұсылмандар]].<ref>Значение слова МУБИ в Современном энциклопедическом словаре https://slovar.cc/enc/sovremenniy/1842491.html</ref>
== Кәсібі ==
Негізгі кәсібі – ірі және ұсақ мал өсіру, қолмен атқарылатын [[егіншілік]], аңшылық, [[терушілік]]. Мубилер тоқыма бұйымдарын, былғары бұйымдарын, керамика, геометриялық өрнектері бар қамыс тоқыма бұйымдарын, күміс, мыс, піл сүйегінен жасалған әйелдер зергерлік бұйымдарын өндіруді дамытқан.<ref>Народы и культуры Муби https://travel-journal.ru/ethno/40/1048/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191020200600/https://travel-journal.ru/ethno/40/1048/ |date=2019-10-20 }}</ref>
== Өмір салты ==
Негізгі әлеуметтік бірлік – үлкен отбасы қауымдастығы. Патрилиндік линиялар әртүрлі дәрежедегі көсемдер басқаратын руларды құрайды. Неке [[Некеден кейінгі қоныс|вирилокальды]], көп әйел алу жиі кездеседі.
Қоныстары ықшам, домалақ үйшіктерден тұрады. Өте төмен түсетін биік конустық шатырдың астында саздан жасалған қабырғалары бар. Астық қоймалары бөтелке тәрізді. Ауыл тікенді бұталармен қоршалған.
Ерлер киімі кең шалбар мен кең жеңі бар туника тәрізді жейдеден тұрады. Әйелдер қара немесе жолақты ашық матадан тігілген ұзын көйлектер киіп орамал тағады.
Тағамдары - сүтте жаслған тары, күріш ботқасы, құмай және көкөністерден, жемістерден, құрмадан жасалған тағамдар.<ref> народы мира / Муби http://www.etnolog.ru/people.php?id=MUBI</ref>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Африка халықтары}}
[[Санат:Чад халықтары]]
lymze5tyxxiga470pi4ac6fgsfkurr7
Мумуйе
0
706226
3693203
3375634
2026-11-08T06:53:03Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693203
wikitext
text/x-wiki
{{Этникалық топ
|атауы = Мумуйе
|төл атауы = фунгун, загум
|сурет =
|сурет тақырыбы =
|саны = 600 000
|аймақ = {{Байрақ|Нигерия}}
|аймақ1 =
|саны1 =
|түсініктемелер1 =
|аймақ2 =
|саны2 =
|түсініктемелер2 =
|аймақ3 =
|саны3 =
|түсініктемелер3 =
|аймақ4 =
|саны4 =
|түсініктемелер4 =
|аймақ5 =
|саны5 =
|түсініктемелер5 =
|аймақ6 =
|саны6 =
|түсініктемелер6 =
|аймақ7 =
|саны7 =
|түсініктемелер7 =
|аймақ8 =
|саны8 =
|түсініктемелер8 =
|аймақ9 =
|саны9 =
|түсініктемелер9 =
|аймақ10 =
|саны10 =
|түсініктемелер10 =
|аймақ11 =
|саны11 =
|түсініктемелер11 =
|аймақ12 =
|саны12 =
|түсініктемелер12 =
|аймақ13 =
|саны13 =
|түсініктемелер13 =
|тілдері = [[мумуйе тілі]]
|діні = дәстүрлі наным-сенімдер, [[суннизм]]
|этникалық топтары =
|ескертпелер =
}}
'''Мумуйе''' (''фунгун'', ''загум'') — [[Нигерия]]да тұратын жалпы саны 600 мың адамды құрайтын ұлт. Туыстас халықтар: йенданг, вака, теме, кумба, бали, пассам, генгле, кугама.<ref>Современная энциклопедия - мумуйе http://www.terminy.info/literature/modern-encyclopedia/mumuye</ref>
== Тілі ==
Мумуйе халқы нигер-кордофан отбасының адамауа-шығыс тобының [[мумуйе тілі|мумуйе]] немесе [[ланкавири тілі]]нде сөйлейді. Келесі [[диалект]]ілер кең таралған: баджама, саава, гола дин-дин (динг-динг), пугу, йоро, якоко, зинна т.б.<ref>Мумуйе https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1319349</ref>
== Діні ==
Дінге сенушілердің діни байланысы: дәстүрлі наным-сенімдер, бір бөлігі – [[Сунниттер|сүнниттік мұсылмандар]].<ref>Значение слова МУМУЙЕ в Современном энциклопедическом словаре https://slovar.cc/enc/sovremenniy/1842513.html</ref>
== Кәсібі ==
Негізгі кәсібі [[мал шаруашылығы]] (ірі қара мал), кейбірі қолмен атқарылатын [[егіншілік]] (тары, бұршақ, құмай, күріш, жержаңғақ, ямс). Қолөнерден – ұсталық, керамика, тоқымашылық дамыған.<ref>Народы и культуры Мумуйе https://travel-journal.ru/ethno/40/1050/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191015032758/https://travel-journal.ru/ethno/40/1050/ |date=2019-10-15 }}</ref>
== Өмір салты ==
Негізгі әлеуметтік-экономикалық институт – көп балалы отбасы (дола). Туысқандық есеп [[Патрилинейлік]] болып табылады.
Дәстүрлі үйлері - конустық төбесі бар дөңгелек саман үйшіктер.
Дәстүрлі киімдері - кішкене былғары алжапқыштар мен ешкі терісінен жасалған жамылғылар.
Азық-түліктері негізінен өсімдік тектес тағамдар - (жарма, ащы көкөніс дәмдеуіштері бар бұқтырылған тағамдар) және сүт.<ref>народы мира / Мумуйе http://www.etnolog.ru/people.php?id=MUMU</ref>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Африка халықтары}}
[[Санат:Нигерия халықтары]]
tem1ouz9c2eqw2la2ktfz42ei1a54ee
Мурле (халық)
0
706377
3693205
3375635
2026-11-08T06:58:08Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693205
wikitext
text/x-wiki
{{Этникалық топ
|атауы = Мурле
|төл атауы = бейр, аджиба, муруле
|сурет =
|сурет тақырыбы =
|саны = 230 000
|аймақ =
|аймақ1 = {{Байрақ|Судан}}
|саны1 = 200 000
|түсініктемелер1 =
|аймақ2 = {{Байрақ|Эфиопия}}
|саны2 = 30 000
|түсініктемелер2 =
|аймақ3 =
|саны3 =
|түсініктемелер3 =
|аймақ4 =
|саны4 =
|түсініктемелер4 =
|аймақ5 =
|саны5 =
|түсініктемелер5 =
|аймақ6 =
|саны6 =
|түсініктемелер6 =
|аймақ7 =
|саны7 =
|түсініктемелер7 =
|аймақ8 =
|саны8 =
|түсініктемелер8 =
|аймақ9 =
|саны9 =
|түсініктемелер9 =
|аймақ10 =
|саны10 =
|түсініктемелер10 =
|аймақ11 =
|саны11 =
|түсініктемелер11 =
|аймақ12 =
|саны12 =
|түсініктемелер12 =
|аймақ13 =
|саны13 =
|түсініктемелер13 =
|тілдері = [[мурле тілі]]
|діні = дәстүрлі наным-сенімдер, [[суннизм]]
|этникалық топтары =
|ескертпелер =
}}
'''Мурле''' (''бейр'', ''аджиба'', ''муруле'')<ref>Энциклопедический справочник "Африка" МУРЛЕ https://1659.slovaronline.com/2345-%D0%BC%D1%83%D1%80%D0%BB%D0%B5</ref> — жалпы саны 230 мың адамды құрайтын [[Судан]]да қоныстанған халық. Сонымен қатар [[Эфиопия]]да 30 мың адам тұрады.<ref>Современная энциклопедия - мурле http://www.terminy.info/literature/modern-encyclopedia/murle</ref>
== Тілі ==
Тілі - [[мурле тілі|мурле]] немесе капета тілі.<ref>Современная энциклопедия Мурле https://my-dict.ru/dic/sovremennaya-enciklopediya/203648-murle/</ref>
== Діні ==
Дінге сенушілердің діни байланысы: дәстүрлі наным-сенімдер, бөлігі – [[Сунниттер|сүнниттік мұсылмандар]].<ref>Значение слова МУРЛЕ в Современном энциклопедическом словаре https://slovar.cc/enc/sovremenniy/1842531.html</ref>
== Кәсібі ==
Мурле жартылай отырықшы, ал кейбір топтары жартылай көшпелі өмір салтын ұстанады. Дәстүрлі шаруашылықтың негізгі салалары жайылымдық [[мал шаруашылығы]] (ұсақ және ірі қара мал өсіру) және қолмен атқарылатын [[егіншілік]] (тары, [[жүгері]], асқабақ, жержаңғақ, күнжіт, темекі). Қосымша салалар: аңшылық және балық аулау.
Қолөнерден геометриялық ою-өрнектерді пайдалана отырып, түрлі-түсті кілемшелер, қоржындар, шағын ыдыстар тоқу, ағаш ою, тері өңдеу, олардан бұйымдар жасау дамыған.<ref>Народы и культуры Мурле https://travel-journal.ru/ethno/40/1056/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191020194438/https://travel-journal.ru/ethno/40/1056/ |date=2019-10-20 }}</ref>
== Өмір салты ==
Мурленің әлеуметтік ұйымы әлеуметтік және жас ерекшеліктеріне байланысты рулық құрылымға ие. Шағын әлеуметтік бөліністер – тектік және одан да үлкен [[патрилинейлік]] рулық генеалогиялық байланыстармен байланысты.
Неке [[Некеден кейінгі қоныс|патрилокальды]], көп әйел алу жиі кездеседі.
Тұрақты жаңбырлы маусымдағы елді мекендері шоғырланып орналасып, дуалдармен қоршалған. Тұрғын үйлері – домалақ үйшік – көң мен ұсақталған сабанмен саз қоспасы жағылған өрілген қаңқа, төбесі шөппен жабылған конустық шатыр. Көшпелілерде - бұтақтардан жасалған үйшік.
Ерлердің дәстүрлі киімі оң иыққа түйінделген белдік пен үлкен жамылғыдан тұрады. Әйелдер үшін - былғарыдан немесе өсімдік талшықтарынан жасалған қысқа белдемше. Қазіргі уақытта «саронг» сияқты киімдер жиі кездеседі.
Азық-түліктері - сүт және өсімдік тектес тағамдар (жарма, көкөніс, қышқыл сүт және басқа да сүт өнімдері, қан мен сүт қоспасы), балық, аң. Шығыс Африкадағы барлық малшылар сияқты етті сирек жейді.
Ауызша шығармашылық тайпалардың, олардың ата-бабаларының шығу тегі туралы мифтермен ұсынылған, ән мен музыкалық шығармашылық дамыған.<ref>народы мира / Мурле http://www.etnolog.ru/people.php?id=MURL</ref>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Африка халықтары}}
[[Санат:Судан халықтары]]
d26l1ct0umnlkjomor2mp7sxhiei1la
Набдам
0
706476
3693297
3371012
2026-11-08T09:09:27Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693297
wikitext
text/x-wiki
{{Этникалық топ
|атауы = Набдам
|төл атауы = намнам, набдуг, набруг
|сурет = Burkina Faso - Madame Badoun.jpg
|сурет тақырыбы =
|саны = 25 000
|аймақ = {{Байрақ|Гана}} {{Байрақ|Буркина-Фасо}}
|аймақ1 =
|саны1 =
|түсініктемелер1 =
|аймақ2 =
|саны2 =
|түсініктемелер2 =
|аймақ3 =
|саны3 =
|түсініктемелер3 =
|аймақ4 =
|саны4 =
|түсініктемелер4 =
|аймақ5 =
|саны5 =
|түсініктемелер5 =
|аймақ6 =
|саны6 =
|түсініктемелер6 =
|аймақ7 =
|саны7 =
|түсініктемелер7 =
|аймақ8 =
|саны8 =
|түсініктемелер8 =
|аймақ9 =
|саны9 =
|түсініктемелер9 =
|аймақ10 =
|саны10 =
|түсініктемелер10 =
|аймақ11 =
|саны11 =
|түсініктемелер11 =
|аймақ12 =
|саны12 =
|түсініктемелер12 =
|аймақ13 =
|саны13 =
|түсініктемелер13 =
|тілдері = [[набдам тілі]]
|діні = дәстүрлі нанымдар, [[католицизм]], [[суннизм]]
|этникалық топтары =
|ескертпелер =
}}
'''Набдам''' (''намнам'', ''набдуг'', ''набруг'') — [[Гана]]ның солтүстік-шығысында, [[Буркина-Фасо]]ның шекаралас аймақтарында тұратын халық. Саны шамамен 25 мың адамды құрайды.<ref>Значения слов набдам https://xn--b1algemdcsb.xn--p1ai/wd/%D0%BD%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BC</ref>
== Тілі ==
Тілі [[набдам тілі]] — нигер-кордофан отбасының гур тобына жатады.<ref>Набдам https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1571988</ref>
== Діні ==
Дәстүрлі нанымдарды ұстанады, бірақ [[христиандық]]ты ([[Католицизм|католиктер]] мен [[Протестантизм|протестанттар]]) және [[суннизм|сунниттік]] исламды ұстанатын өкілдер бар.<ref>Набдам https://mononews.ru/%D0%9D%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BC{{Deadlink|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
== Кәсібі ==
Негізгі кәсібі – [[мал шаруашылығы]] және қолмен атқарылатын [[егіншілік]] (тары, құмай, фонио, күріш, [[жүгері]], бұршақ дақылдары), аңшылық, балық аулау. Қолөнерден ұсталық, керамика, тоқу, тоқымашылық, тері өңдеу дамыған.<ref>Народы и культуры Набдам https://travel-journal.ru/ethno/41/311/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191023212743/https://travel-journal.ru/ethno/41/311/ |date=2019-10-23 }}</ref>
== Өмір салты ==
Көпбалалы қауымдар мен [[патрилинейлік]] бөліну дәстүрлі әлеуметтік ұйымның негізін құрайды. Неке [[Некеден кейінгі қоныс|вирилокальды]], полигиния кездеседі.
Дәстүрлі үйлері - конустық сабан төбесі бар дөңгелек сазды шағын үйшіктер.
Күнделікті киімдері - белдемше, мерекелік - ерлерге арналған қысқа жеңі бар ұзын ақ көйлек, әйелдер үшін қысқа белдемше.
Азық-түлік негізінен өсімдік тектес тағамдар (жарма, бәліш, бұқтырылған тағамдар) және сүт өнімдері болып табылады.
Негізгі фольклорлық жанрларға ән, ертегі, мақал-мәтелдер жатады, татуировка қолданылады.<ref>народы мира / Набдам http://www.etnolog.ru/people.php?id=NABD</ref>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Африка халықтары}}
[[Санат:Гана халықтары]]
[[Санат:Буркина-Фасо халықтары]]
guqya33765ftkq7aljy5cd48n0ght76
Налу
0
706482
3693311
3594539
2026-11-08T09:32:13Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693311
wikitext
text/x-wiki
{{Этникалық топ
|атауы = Налу
|төл атауы =
|сурет = Roi Dinah Salifou.jpg
|сурет тақырыбы =
|саны = 17 000
|аймақ =
|аймақ1 = {{Байрақ|Гвинея}}
|саны1 = 12 000
|түсініктемелер1 =
|аймақ2 = {{Байрақ|Гвинея-Бисау}}
|саны2 = 5 000
|түсініктемелер2 =
|аймақ3 =
|саны3 =
|түсініктемелер3 =
|аймақ4 =
|саны4 =
|түсініктемелер4 =
|аймақ5 =
|саны5 =
|түсініктемелер5 =
|аймақ6 =
|саны6 =
|түсініктемелер6 =
|аймақ7 =
|саны7 =
|түсініктемелер7 =
|аймақ8 =
|саны8 =
|түсініктемелер8 =
|аймақ9 =
|саны9 =
|түсініктемелер9 =
|аймақ10 =
|саны10 =
|түсініктемелер10 =
|аймақ11 =
|саны11 =
|түсініктемелер11 =
|аймақ12 =
|саны12 =
|түсініктемелер12 =
|аймақ13 =
|саны13 =
|түсініктемелер13 =
|тілдері = [[налу тілі]]
|діні = дәстүрлі наным-сенімдер, [[суннизм]]
|этникалық топтары =
|ескертпелер =
}}
'''Налу''' — [[Гвинея]] мен [[Гвинея-Бисау]]да тұратын батыс африкалық этникалық топ. Жалпы саны 17 мың, Гвинеяда – 12 мың, Гвинея-Бисауда – 5 мың адам.<ref>НАЛУ http://www.aggregateria.com/N/nalu.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230813075701/http://www.aggregateria.com/N/nalu.html |date=2023-08-13 }}</ref>
== Тілі ==
Тілі - [[налу тілі]], нигер-кордофан отбасының батыс атлант тобына жатады.<ref>Современная энциклопедия Налу https://my-dict.ru/dic/sovremennaya-enciklopediya/203728-nalu/</ref>
== Діні ==
Дінге сенушілердің діни наным-сенімдері: дәстүрлі наным-сенімдер, бір бөлігі – [[Сунниттер|сүнниттік мұсылмандар]], [[Христиандық|христиандар]].<ref>Современная энциклопедия НАЛУ https://rus-modern-enc.slovaronline.com/7450-%D0%9D%D0%90%D0%9B%D0%A3</ref>
== Кәсібі ==
Негізгі дәстүрлі кәсібі – қолмен атқарылатын [[егіншілік]] (күріш, банан, тәтті картоп, маниок, жүгері, 19 ғасырдан – кофе ағашы, жержаңғақ, бақшаларда – көкөністер, жемістер, қант қамысы). Ұзындығы 2,5 м-ге дейін жететін күрек тәрізді әмбебап құрал пайдаланылады, кокос және май пальмаларының жемістерін, кола жаңғақтарын жинау дамыды, жағалауда, батпақты жағалау аудандарында құрғақ мезгілде балық аулау, теңіз суынан тұзды алудың маңызы зор болды.
Ағаш өңдеу, әсіресе бетперде жасау (кейбіреулерінің салмағы 60 кг-ға жуық және Африкадағы ең ірілерінің бірі), ұсталық, керамика және тоқымашылық дамыған.<ref>Народы и культуры Налу https://travel-journal.ru/ethno/41/1063/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191022155345/https://travel-journal.ru/ethno/41/1063/ |date=2019-10-22 }}</ref>
== Өмір салты ==
Дәстүрлі отбасы үлкен, патриархалды, көп әйел алушылық бар. Кейде бірнеше ауылдар жоғарғы басшының («патша») билігімен одақ құрады. Жасырын одақтар (еркек және әйел) бар, ең танымалы - поро.
Тұрғын үйлері – төбесі сабан мен жапырақтардан жасалған конустық төбесі бар шағын домалақ үйшіктер. Орманды аймақтарда ауылдар жинақы орналасқан (100 адамға дейін).
Дәстүрлі киімдері - өсімдік талшықтарынан жасалған белдемше.
Негізгі тағамы – ботқа, жарма, картоп пюресі, ет сирек жейді.
Дәстүрлі өнерде жануарларды бейнелеу (әсіресе қолтырауын, хамелеон, т.б.) жиі кездеседі.<ref>народы мира/Налу http://www.etnolog.ru/people.php?id=NALU</ref>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Африка халықтары}}
[[Санат:Гвинея халықтары]]
[[Санат:Гвинея-Бисау халықтары]]
rg0tfvxyb1d1i87zgp73c4ussisbg9p
Нанкансе
0
706566
3693313
3371031
2026-11-08T09:37:28Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693313
wikitext
text/x-wiki
{{Этникалық топ
|атауы = Нанкансе
|төл атауы = нанкани, гуренсе, гуренси, фрафра
|сурет =
|сурет тақырыбы =
|саны = 400 000
|аймақ = {{Байрақ|Гана}} {{Байрақ|Буркина-Фасо}}
|аймақ1 =
|саны1 =
|түсініктемелер1 =
|аймақ2 =
|саны2 =
|түсініктемелер2 =
|аймақ3 =
|саны3 =
|түсініктемелер3 =
|аймақ4 =
|саны4 =
|түсініктемелер4 =
|аймақ5 =
|саны5 =
|түсініктемелер5 =
|аймақ6 =
|саны6 =
|түсініктемелер6 =
|аймақ7 =
|саны7 =
|түсініктемелер7 =
|аймақ8 =
|саны8 =
|түсініктемелер8 =
|аймақ9 =
|саны9 =
|түсініктемелер9 =
|аймақ10 =
|саны10 =
|түсініктемелер10 =
|аймақ11 =
|саны11 =
|түсініктемелер11 =
|аймақ12 =
|саны12 =
|түсініктемелер12 =
|аймақ13 =
|саны13 =
|түсініктемелер13 =
|тілдері = [[нанканна тілі]]
|діні = дәстүрлі нанымдар, [[суннизм]]
|этникалық топтары =
|ескертпелер =
}}
'''Нанкансе''' — [[Гана]] мен [[Буркина-Фасо]] шекарасындағы халық. Саны 400 мың адам.<ref>Энциклопедический справочник "Африка" Источник: http://otpusk-info.ru/journey/encyclopedia/africa/fc/slovar-205-1.htm</ref>
== Тілі ==
Нигер-кордофан отбасының гур тобының [[нанканна тілі]]нде сөйлейді.<ref>Значение слова НАНКАНСЕ https://sinonim.org/t/%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B5</ref>
== Діні ==
Дәстүрлі нанымдарды ұстанады, аз бөлігі [[суннизм|сунниттік мұсылмандар]] мен католиктік христиандар.
== Кәсібі ==
Негізгі дәстүрлі кәсіптері – егін шаруашылығы (ұсақ тары, қызыл және ақ құмай, фонио, жержаңғақ, [[жүгері]], бұршақ, көкөністер), [[мал шаруашылығы]] (негізінен ұсақ мал), [[балық аулау]], үй қолөнері. Гананың оңтүстігінде ерлер жиі какао бұршақтарын теру үшін маусымдық жұмыста жұмыс істейді. Көркем қолөнерден тоқымашылық (оның ішінде ою-өрнектері бар көгілдір мата өндіру), керамика, ұсталық, ағаштан мүсіндер мен бетперде жасау дамыған.<ref>Народы и культуры Нанкансе https://travel-journal.ru/ethno/41/1066/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191023203943/https://travel-journal.ru/ethno/41/1066/ |date=2019-10-23 }}</ref>
== Өмір салты ==
Ауылдары ықшам, бір топ саман үйшіктерден тұрады, жоспары бойынша дөңгелек, төбелері сабанмен және пальма жапырақтарымен жабылған конус тәрізді. Тұрғын үйлер астық қоймаларымен және басқа да шаруашылық құрылыстарымен бірге қабырғамен қоршалған. Аула әдетте мал қорасы қызметін атқарады.
Дәстүрлі қоғамдық ұйымның негізін ақсақалдар мен рулар басқаратын көпбалалы қауымдар құрайды. Неке вирилокальды, полигиния, сорораттық, левираттық, сатып алынған неке, немере туыстары арасындағы некелер қолданылады.
Әйелдер киімі белдемше тәрізді денеге оралған екі матадан тұрады, ерлер қысқа жеңі бар ақ ұзын көйлек киеді.
Дәстүрлі тағамдары - жарма, ащы тұздығы бар бәліштер, ши ағашының жемістерінен алынған сары май қосылған бұқтырылған тағамдар.
Фольклордың негізгі жанрларының ішінде ертегілер мен мақал-мәтелдер көбірек кездеседі.<ref>народы мира / Нанкансе http://www.etnolog.ru/people.php?id=NANK</ref>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Африка халықтары}}
[[Санат:Гана халықтары]]
[[Санат:Буркина-Фасо халықтары]]
dhhhnivu6eycokc1600iiwf4ejdixgu
Нанумба
0
706749
3693321
3674293
2026-11-08T09:52:38Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693321
wikitext
text/x-wiki
{{Этникалық топ
|атауы = Нанумба
|төл атауы = нануне
|сурет = Zeberin, König der Nanumba.jpg
|сурет тақырыбы =
|саны = 78 812
|аймақ = {{Байрақ|Гана}}
|аймақ1 =
|саны1 =
|түсініктемелер1 =
|аймақ2 =
|саны2 =
|түсініктемелер2 =
|аймақ3 =
|саны3 =
|түсініктемелер3 =
|аймақ4 =
|саны4 =
|түсініктемелер4 =
|аймақ5 =
|саны5 =
|түсініктемелер5 =
|аймақ6 =
|саны6 =
|түсініктемелер6 =
|аймақ7 =
|саны7 =
|түсініктемелер7 =
|аймақ8 =
|саны8 =
|түсініктемелер8 =
|аймақ9 =
|саны9 =
|түсініктемелер9 =
|аймақ10 =
|саны10 =
|түсініктемелер10 =
|аймақ11 =
|саны11 =
|түсініктемелер11 =
|аймақ12 =
|саны12 =
|түсініктемелер12 =
|аймақ13 =
|саны13 =
|түсініктемелер13 =
|тілдері = [[нанумле (нанумли) тілі]]
|діні = дәстүрлі нанымдар, [[суннизм]]
|этникалық топтары =
|ескертпелер =
}}
'''Нанумба''' (өз атауы: ''нануне'')<ref>Значение слова нанумба https://xn--b1algemdcsb.xn--p1ai/wd/%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B1%D0%B0</ref> — [[Гана]]ның солтүстік аймағының оңтүстік-шығысында орналасқан этникалық топ. 2000 жылы Ганадағы Нанумба тұрғындары 78 812 адамды құрады.<ref>Нанумба https://hmong.ru/wiki/Nanumba_people {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230815101105/https://hmong.ru/wiki/Nanumba_people |date=2023-08-15 }}</ref>
== Тілі ==
Олар дагбани (дагомба) [[диалект]]ісі болып саналатын нигер-кордофан отбасының гур тобына жататын [[нанумле (нанумли) тілі]]нде сөйлейді.
== Діні ==
Нанумбалардың көпшілігі дәстүрлі нанымдарды ұстанады, кейбірі [[Сунниттер|сүнниттік мұсылмандар]], [[Христиандық|христиандар]] ([[Католицизм|католиктер]] мен [[Протестантизм|протестанттар]]) бар.
== Кәсібі ==
Негізгі кәсіптері тропикалық қолмен атқарылатын [[егіншілік]] (ямс, [[жүгері]], тары, құмай, күріш, жержаңғақ, бұршақ, көкөністер) және мал шаруашылығы (ірі қара және ұсақ мал). Олар [[аңшылық]], [[балық аулау]] және [[терушілік]]пен де айналысады. Қолөнерден ұсталық, қыш өнері, тоқымашылық, ағаш ою өнері дамыған.<ref>Народы и культуры Нанумба https://travel-journal.ru/ethno/41/1067/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191014052532/https://travel-journal.ru/ethno/41/1067/ |date=2019-10-14 }}</ref>
== Өмір салты ==
Дәстүрлі әлеуметтік ұйымның негізін ауыл және көп отбасылық қауымдастықтар, патрилиндік рулар және әскери ұйымның бөлімшелері құрады. Неке қонысы вирилокалды, полигиния және сатып алынған неке қолданылады, сүндеттелудің дәстүрлі рәсімі сақталған.
Елді мекендері жинақы орналасқан, төбесі сабанмен жабылып конустық болып келген дөңгелек саман үйлерде тұрады.
Ерлердің дәстүрлі киімі – қысқа жеңді ұзын жолақты жейделер, әйелдер киімі – белдемше тәрізді белдік киімдер.
Негізгі тағамы - сүт және өсімдік тектес тағамдар (жарма, бұқтырылған, қайнатылған, қуырылған және пісірілген бұршақтар мен түйнектер).
Фольклордың негізгі жанрларының ішінде ертегілер, мақал-мәтелдер мен әндер жиі кездеседі.<ref>народы мира / Нанумба http://www.etnolog.ru/people.php?id=NANU</ref>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Африка халықтары}}
[[Санат:Гана халықтары]]
ixfo294eptmx078edp24ayp9eu1pxdg
Нгбанди
0
706870
3693342
3375661
2026-11-08T10:16:29Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693342
wikitext
text/x-wiki
{{Этникалық топ
|атауы = Нгбанди
|төл атауы = ангбанди, монгванди
|сурет = Sango natives of the Ubangi.jpg
|сурет тақырыбы =
|саны = 560 000
|аймақ =
|аймақ1 = {{Байрақ|Орталық Африка Республикасы}}
|саны1 = 300000
|түсініктемелер1 =
|аймақ2 = {{Байрақ|Конго Демократиялық Республикасы}}
|саны2 = 250000
|түсініктемелер2 =
|аймақ3 = {{Байрақ|Конго Республикасы}}
|саны3 = 10000
|түсініктемелер3 =
|аймақ4 =
|саны4 =
|түсініктемелер4 =
|аймақ5 =
|саны5 =
|түсініктемелер5 =
|аймақ6 =
|саны6 =
|түсініктемелер6 =
|аймақ7 =
|саны7 =
|түсініктемелер7 =
|аймақ8 =
|саны8 =
|түсініктемелер8 =
|аймақ9 =
|саны9 =
|түсініктемелер9 =
|аймақ10 =
|саны10 =
|түсініктемелер10 =
|аймақ11 =
|саны11 =
|түсініктемелер11 =
|аймақ12 =
|саны12 =
|түсініктемелер12 =
|аймақ13 =
|саны13 =
|түсініктемелер13 =
|тілдері = [[нгбанди тілі]]
|діні = дәстүрлі наным-сенімдер
|этникалық топтары =
|ескертпелер =
}}
'''Нгбанди''' — [[Орталық Африка Республикасы]]ның оңтүстігіндегі және [[Конго Демократиялық Республикасы]]ның солтүстігінде қоныстанған халық. Орталық Африка Республикасында олардың саны 300 мың адам, [[Конго Демократиялық Республикасы]]нда 250 мың адам, [[Конго Республикасы]]нда 10 мың адам тұрады.<ref>Современная энциклопедия НГБАНДИ https://rus-modern-enc.slovaronline.com/7547-%D0%9D%D0%93%D0%91%D0%90%D0%9D%D0%94%D0%98</ref>
== Тілі ==
Тілі - [[нгбанди тілі]].<ref>Современная энциклопедия - нгбанди http://www.terminy.info/literature/modern-encyclopedia/ngbandi</ref>
== Діні ==
Сенушілердің діни наным-сенімдері: дәстүрлі наным-сенімдер.<ref>Значение слова НГБАНДИ в Современном энциклопедическом словаре https://slovar.cc/enc/sovremenniy/1842705.html</ref>
== Кәсібі ==
Негізгі дәстүрлі кәсібі – қолмен атқарылатын [[егіншілік]] (маниок, елеусина, құмай, жержаңғақ, [[жүгері]]). Олар сондай-ақ ұсақ мал, құс өсіреді, аңшылықпен, терушілікпен айналысады, ағаш кесуде жалдамалы жұмыс істейді. Ағаштан ою өнері дамыған (ыдыс, жиһаз, музыкалық аспаптар, ғұрыптық фигуралар мен маскалар).<ref>Народы и культуры Нгбанди https://travel-journal.ru/ethno/41/1075/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191014072835/https://travel-journal.ru/ethno/41/1075/ |date=2019-10-14 }}</ref>
== Өмір салты ==
Әлеуметтік ұйымның негізін [[патрилинейлік]] топтар мен үлкен отбасылық қауымдар құрайды. Неке [[Некеден кейінгі қоныс|вирилокалды]].
Елді мекендері ықшам, тікенді бұталардан тұратын қоршаумен қоршалған, әдетте өзендердің жағасында орналасқан. Тұрғын үйлері дөңгелек пішінді, балшықпен сыланған сырықтар мен бұтақтардан жасалған, сабанмен жабылған конустық төбесі бар.
Еуропалық үлгідегі киім басым, дәстүрлі киімдері - жамбасты жауып тұратын белдік және зергерлік бұйымдар.
Негізгі тағам – маниок пен тары. Маниок бұрыш дәмдеуіштері бар желатинді тағамды дайындау үшін қолданылады. Тары мен жүгеріден жасалған бәліштер мен ботқаларды тұтынады.
Олардың бай музыкалық және би фольклоры бар.<ref> народы мира / Нгбанди http://www.etnolog.ru/people.php?id=NGBA</ref>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Африка халықтары}}
[[Санат:Орталық Африка Республикасы халықтары]]
[[Санат:Конго Демократиялық Республикасы халықтары]]
[[Санат:Конго Республикасы халықтары]]
nonnckcouxeg66s2nhqo0gob6xs29si
Нгунди
0
707100
3693345
3375663
2026-11-08T10:18:03Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693345
wikitext
text/x-wiki
{{Этникалық топ
|атауы = Нгунди
|төл атауы = бонгили (нгири), панде, мбати, бамитаба, лобала
|сурет =
|сурет тақырыбы =
|саны = 215 000
|аймақ =
|аймақ1 = {{Байрақ|Конго Демократиялық Республикасы}}
|саны1 = 100000
|түсініктемелер1 =
|аймақ2 = {{Байрақ|Габон}}
|саны2 = 70 000
|түсініктемелер2 =
|аймақ3 = {{Байрақ|Орталық Африка Республикасы}}
|саны3 = 25 000
|түсініктемелер3 =
|аймақ4 = {{Байрақ|Нигерия}}
|саны4 =
|түсініктемелер4 =
|аймақ5 = {{Байрақ|Конго Республикасы}}
|саны5 = 20 000
|түсініктемелер5 =
|аймақ6 =
|саны6 =
|түсініктемелер6 =
|аймақ7 =
|саны7 =
|түсініктемелер7 =
|аймақ8 =
|саны8 =
|түсініктемелер8 =
|аймақ9 =
|саны9 =
|түсініктемелер9 =
|аймақ10 =
|саны10 =
|түсініктемелер10 =
|аймақ11 =
|саны11 =
|түсініктемелер11 =
|аймақ12 =
|саны12 =
|түсініктемелер12 =
|аймақ13 =
|саны13 =
|түсініктемелер13 =
|тілдері = [[нгунди (нгири) тілі]]
|діні = дәстүрлі наным-сенімдер
|этникалық топтары =
|ескертпелер =
}}
'''Нгунди''' (''бонгили'' (''нгири''), ''панде'', ''мбати'', ''бамитаба'', ''лобала'')<ref>Иллюстрированный энциклопедический словарь https://illustrated_dictionary.academic.ru/7701/%D0%9D%D0%B3%D1%83%D0%BD%D0%B4%D0%B8</ref> — жалпы саны 215 мың адам болатын орталық Африкадағы халық. Негізгі қоныстанған елдері: [[Конго Демократиялық Республикасы]] 100 мың адам, [[Габон]] 70 мың адам, [[Орталық Африка Республикасы]] 25 мың адам, [[Конго Республикасы]] 20 мың адам.<ref>Современная энциклопедия - нгунди http://www.terminy.info/literature/modern-encyclopedia/ngundi</ref>
== Тілі ==
Тілі - [[нгунди (нгири) тілі]].<ref>Современная энциклопедия Нгунди https://my-dict.ru/dic/sovremennaya-enciklopediya/203826-ngundi/</ref>
== Діні ==
Сенушілердің діни наным-сенімдері: дәстүрлі наным-сенімдер.<ref>Значение слова НГУНДИ в Современном энциклопедическом словаре https://slovar.cc/enc/sovremenniy/1842709.html</ref>
== Кәсібі ==
Негізгі кәсіптері – қолмен атқарылатын [[егіншілік]] (маниок, ямс, тәтті картоп, таро, жержаңғақ), сонымен қатар [[терушілік]], аңшылық және [[балық аулау]]. Ағаш кесу және майлы пальма плантацияларында жұмыс істейді.<ref>Народы и культуры Нгунди https://travel-journal.ru/ethno/41/1077/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191014061857/https://travel-journal.ru/ethno/41/1077/ |date=2019-10-14 }}</ref>
== Өмір салты ==
Тұрғын үйлері тікбұрышты, өрілген қабырғалары және рафия пальмасы мен шөппен жабылған биік шатыры бар.
Киімдері Еуропалық үлгіде.
Негізгі тағамдары – көкөніс, балық.<ref>народы мира / Нгунди http://www.etnolog.ru/people.php?id=NGUN</ref>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Африка халықтары}}
[[Санат:Конго Демократиялық Республикасы халықтары]]
[[Санат:Габон халықтары]]
[[Санат:Орталық Африка Республикасы халықтары]]
[[Санат:Конго Республикасы халықтары]]
ku84dtq20x6xf9djna8woki6lecbcxn
Қатысушы:1nter pares/зертхана
2
725520
3692949
3692826
2026-11-07T13:00:41Z
1nter pares
146705
/* Тізім */
3692949
wikitext
text/x-wiki
== Тізім ==
* [[Вермонт университеті]] – [[Вайоминг университеті]] – [[Уинд-Ривер тайпалық колледжі]] – [[Уосодағы Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт]] – [[Шебойгандағы Висконсин университеті – Грин-Бей]] – [[Рок округіндегі Висконсин университеті – Уайтуотер]] – [[Висконсин университеті – Уайтуотер]] – [[Висконсин университеті – Сьюпириор]] – [[Висконсин политехникалық университеті – Стаут]] – [[Маршфилдтегі Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт]]
* [[Тель-Авив университеті]]
* [[Командалық жұмыс]]
== Үлгі ==
{{Мемлекеттік қайраткер
| түс =
| Қазақша есімі =
| Шынайы есімі =
| Суреті =
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы =
| Ту =
| Ту2 =
| Басқара бастады =
| Басқаруын аяқтады =
| Президент =
| Ізашары =
| Ізбасары =
| Титулы_2 =
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Басқара бастады_2 =
| Басқаруын аяқтады_2 =
| Ізашары_2 =
| Ізбасары_2 =
| Титулы_3 =
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Басқара бастады_3 =
| Басқаруын аяқтады_3 =
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 =
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Басқара бастады_4 =
| Басқаруын аяқтады_4 =
| Ізашары_4 =
| Ізбасары_4 =
| Туған кездегі есімі =
| Туған күні =
| Туған жері =
| Қайтыс болған күні =
| Қайтыс болған жері =
| Жерленді =
| Діні =
| Әкесі =
| Анасы =
| Жұбайы =
| Балалары =
| Партиясы =
| Білімі =
| Мамандығы =
| Қызмет еткен жылдары =
| Құрамында болды =
| Әскер түрі =
| Атағы =
| Басқарды =
| Шайқасы =
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons =
| Марапаттары =
}}
{{Мемлекеттік қызмет
|қызметі =
|шынайы атауы =
|ел =
|эмблема =
|эмблема ені =
|эмблеманың аты =
|қазіргі =
|тағайындалған =
|портреті =
|портреттің ені =
|портреттің тақырыбы =
|басшылық етеді =
|басқару түрі =
|резиденция =
|бағынады =
|ұсынылады =
|мүше =
|тағайындалды =
|өкілеттігінің мерзімі =
|айлығы =
|орынбасары =
|ізашары =
|пайда болды =
|таратылды =
|ізбасары =
|біріншісі =
|соңғысы =
|сайты =
}}
k90jbyyc48loo9fa1gydfbu5a80mzgi
3693054
3692949
2026-11-07T17:11:21Z
1nter pares
146705
3693054
wikitext
text/x-wiki
== Тізім ==
* [[Вермонт университеті]] – [[Вайоминг университеті]] – [[Уинд-Ривер тайпалық колледжі]] – [[Уосодағы Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт]] – [[Шебойгандағы Висконсин университеті – Грин-Бей]] – [[Рок округіндегі Висконсин университеті – Уайтуотер]] – [[Висконсин университеті – Уайтуотер]] – [[Висконсин университеті – Сьюпириор]] – [[Висконсин политехникалық университеті – Стаут]] – [[Маршфилдтегі Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт]]
* [[Тель-Авив университеті]] – [[Ариэль университеті]]
* [[Командалық жұмыс]]
== Үлгі ==
{{Мемлекеттік қайраткер
| түс =
| Қазақша есімі =
| Шынайы есімі =
| Суреті =
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы =
| Ту =
| Ту2 =
| Басқара бастады =
| Басқаруын аяқтады =
| Президент =
| Ізашары =
| Ізбасары =
| Титулы_2 =
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Басқара бастады_2 =
| Басқаруын аяқтады_2 =
| Ізашары_2 =
| Ізбасары_2 =
| Титулы_3 =
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Басқара бастады_3 =
| Басқаруын аяқтады_3 =
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 =
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Басқара бастады_4 =
| Басқаруын аяқтады_4 =
| Ізашары_4 =
| Ізбасары_4 =
| Туған кездегі есімі =
| Туған күні =
| Туған жері =
| Қайтыс болған күні =
| Қайтыс болған жері =
| Жерленді =
| Діні =
| Әкесі =
| Анасы =
| Жұбайы =
| Балалары =
| Партиясы =
| Білімі =
| Мамандығы =
| Қызмет еткен жылдары =
| Құрамында болды =
| Әскер түрі =
| Атағы =
| Басқарды =
| Шайқасы =
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons =
| Марапаттары =
}}
{{Мемлекеттік қызмет
|қызметі =
|шынайы атауы =
|ел =
|эмблема =
|эмблема ені =
|эмблеманың аты =
|қазіргі =
|тағайындалған =
|портреті =
|портреттің ені =
|портреттің тақырыбы =
|басшылық етеді =
|басқару түрі =
|резиденция =
|бағынады =
|ұсынылады =
|мүше =
|тағайындалды =
|өкілеттігінің мерзімі =
|айлығы =
|орынбасары =
|ізашары =
|пайда болды =
|таратылды =
|ізбасары =
|біріншісі =
|соңғысы =
|сайты =
}}
1nr7rtaanwlmq8qzuao5s2ms4wcwblb
3693228
3693054
2026-11-08T07:46:43Z
1nter pares
146705
/* Тізім */
3693228
wikitext
text/x-wiki
== Тізім ==
* [[Вермонт университеті]] – [[Вайоминг университеті]] – [[Уинд-Ривер тайпалық колледжі]] – [[Уосодағы Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт]] – [[Шебойгандағы Висконсин университеті – Грин-Бей]] – [[Рок округіндегі Висконсин университеті – Уайтуотер]] – [[Висконсин университеті – Уайтуотер]] – [[Висконсин университеті – Сьюпириор]] – [[Висконсин политехникалық университеті – Стаут]] – [[Маршфилдтегі Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт]]
* [[Тель-Авив университеті]] – [[Ариэль университеті]] – [[Негевтегі Бен-Гурион университеті]]
* [[Командалық жұмыс]]
== Үлгі ==
{{Мемлекеттік қайраткер
| түс =
| Қазақша есімі =
| Шынайы есімі =
| Суреті =
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы =
| Ту =
| Ту2 =
| Басқара бастады =
| Басқаруын аяқтады =
| Президент =
| Ізашары =
| Ізбасары =
| Титулы_2 =
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Басқара бастады_2 =
| Басқаруын аяқтады_2 =
| Ізашары_2 =
| Ізбасары_2 =
| Титулы_3 =
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Басқара бастады_3 =
| Басқаруын аяқтады_3 =
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 =
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Басқара бастады_4 =
| Басқаруын аяқтады_4 =
| Ізашары_4 =
| Ізбасары_4 =
| Туған кездегі есімі =
| Туған күні =
| Туған жері =
| Қайтыс болған күні =
| Қайтыс болған жері =
| Жерленді =
| Діні =
| Әкесі =
| Анасы =
| Жұбайы =
| Балалары =
| Партиясы =
| Білімі =
| Мамандығы =
| Қызмет еткен жылдары =
| Құрамында болды =
| Әскер түрі =
| Атағы =
| Басқарды =
| Шайқасы =
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons =
| Марапаттары =
}}
{{Мемлекеттік қызмет
|қызметі =
|шынайы атауы =
|ел =
|эмблема =
|эмблема ені =
|эмблеманың аты =
|қазіргі =
|тағайындалған =
|портреті =
|портреттің ені =
|портреттің тақырыбы =
|басшылық етеді =
|басқару түрі =
|резиденция =
|бағынады =
|ұсынылады =
|мүше =
|тағайындалды =
|өкілеттігінің мерзімі =
|айлығы =
|орынбасары =
|ізашары =
|пайда болды =
|таратылды =
|ізбасары =
|біріншісі =
|соңғысы =
|сайты =
}}
8o0q2svc2vepd5ay7k5wjzuakzi2mnm
3693267
3693228
2026-11-08T08:33:44Z
1nter pares
146705
/* Тізім */
3693267
wikitext
text/x-wiki
== Тізім ==
* [[Вермонт университеті]] – [[Вайоминг университеті]] – [[Уинд-Ривер тайпалық колледжі]] – [[Уосодағы Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт]] – [[Шебойгандағы Висконсин университеті – Грин-Бей]] – [[Рок округіндегі Висконсин университеті – Уайтуотер]] – [[Висконсин университеті – Уайтуотер]] – [[Висконсин университеті – Сьюпириор]] – [[Висконсин политехникалық университеті – Стаут]] – [[Маршфилдтегі Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт]]
* [[Тель-Авив университеті]] – [[Ариэль университеті]] – [[Негевтегі Бен-Гурион университеті]] – [[Иерусалимдегі Еврей университеті]]
* [[Командалық жұмыс]]
== Үлгі ==
{{Мемлекеттік қайраткер
| түс =
| Қазақша есімі =
| Шынайы есімі =
| Суреті =
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы =
| Ту =
| Ту2 =
| Басқара бастады =
| Басқаруын аяқтады =
| Президент =
| Ізашары =
| Ізбасары =
| Титулы_2 =
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Басқара бастады_2 =
| Басқаруын аяқтады_2 =
| Ізашары_2 =
| Ізбасары_2 =
| Титулы_3 =
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Басқара бастады_3 =
| Басқаруын аяқтады_3 =
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 =
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Басқара бастады_4 =
| Басқаруын аяқтады_4 =
| Ізашары_4 =
| Ізбасары_4 =
| Туған кездегі есімі =
| Туған күні =
| Туған жері =
| Қайтыс болған күні =
| Қайтыс болған жері =
| Жерленді =
| Діні =
| Әкесі =
| Анасы =
| Жұбайы =
| Балалары =
| Партиясы =
| Білімі =
| Мамандығы =
| Қызмет еткен жылдары =
| Құрамында болды =
| Әскер түрі =
| Атағы =
| Басқарды =
| Шайқасы =
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons =
| Марапаттары =
}}
{{Мемлекеттік қызмет
|қызметі =
|шынайы атауы =
|ел =
|эмблема =
|эмблема ені =
|эмблеманың аты =
|қазіргі =
|тағайындалған =
|портреті =
|портреттің ені =
|портреттің тақырыбы =
|басшылық етеді =
|басқару түрі =
|резиденция =
|бағынады =
|ұсынылады =
|мүше =
|тағайындалды =
|өкілеттігінің мерзімі =
|айлығы =
|орынбасары =
|ізашары =
|пайда болды =
|таратылды =
|ізбасары =
|біріншісі =
|соңғысы =
|сайты =
}}
oon0aqcg3p5dnwwxly4cercbr9f3ov7
3693378
3693267
2026-11-08T10:52:56Z
1nter pares
146705
/* Тізім */
3693378
wikitext
text/x-wiki
== Тізім ==
* [[Вермонт университеті]] – [[Вайоминг университеті]] – [[Уинд-Ривер тайпалық колледжі]] – [[Уосодағы Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт]] – [[Шебойгандағы Висконсин университеті – Грин-Бей]] – [[Рок округіндегі Висконсин университеті – Уайтуотер]] – [[Висконсин университеті – Уайтуотер]] – [[Висконсин университеті – Сьюпириор]] – [[Висконсин политехникалық университеті – Стаут]] – [[Маршфилдтегі Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт]]
* [[Тель-Авив университеті]] – [[Ариэль университеті]] – [[Негевтегі Бен-Гурион университеті]] – [[Иерусалимдегі Еврей университеті]]
* [[Командалық жұмыс]] – [[Тапсырма (жоба менеджменті)]]
== Үлгі ==
{{Мемлекеттік қайраткер
| түс =
| Қазақша есімі =
| Шынайы есімі =
| Суреті =
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы =
| Ту =
| Ту2 =
| Басқара бастады =
| Басқаруын аяқтады =
| Президент =
| Ізашары =
| Ізбасары =
| Титулы_2 =
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Басқара бастады_2 =
| Басқаруын аяқтады_2 =
| Ізашары_2 =
| Ізбасары_2 =
| Титулы_3 =
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Басқара бастады_3 =
| Басқаруын аяқтады_3 =
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 =
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Басқара бастады_4 =
| Басқаруын аяқтады_4 =
| Ізашары_4 =
| Ізбасары_4 =
| Туған кездегі есімі =
| Туған күні =
| Туған жері =
| Қайтыс болған күні =
| Қайтыс болған жері =
| Жерленді =
| Діні =
| Әкесі =
| Анасы =
| Жұбайы =
| Балалары =
| Партиясы =
| Білімі =
| Мамандығы =
| Қызмет еткен жылдары =
| Құрамында болды =
| Әскер түрі =
| Атағы =
| Басқарды =
| Шайқасы =
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons =
| Марапаттары =
}}
{{Мемлекеттік қызмет
|қызметі =
|шынайы атауы =
|ел =
|эмблема =
|эмблема ені =
|эмблеманың аты =
|қазіргі =
|тағайындалған =
|портреті =
|портреттің ені =
|портреттің тақырыбы =
|басшылық етеді =
|басқару түрі =
|резиденция =
|бағынады =
|ұсынылады =
|мүше =
|тағайындалды =
|өкілеттігінің мерзімі =
|айлығы =
|орынбасары =
|ізашары =
|пайда болды =
|таратылды =
|ізбасары =
|біріншісі =
|соңғысы =
|сайты =
}}
k2k4c0cxn862okdyns3bg15oinqf9vv
Жүзуден әлем рекордтарының тізімі
0
730445
3693147
3692787
2026-11-07T23:33:28Z
Артем Загребельный
159332
/* Ерлер */
3693147
wikitext
text/x-wiki
{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2024}}
[[Сурет:Michael Phelps Ryan Lochte Laszlo Cseh medals 2008 Olympics.jpg|350px|thumb|right|[[Майкл Фелпс]] (ортада) карерасында 39 рекорд жаңартты]]
'''Жүзудегі әлемдік рекордтар''' - бұл жүзушілердің ережелермен келісілген салыстырмалы және қайталанатын жағдайларда жүзуде көрсеткен ең жоғары нәтижелер.
== Ережесі ==
Рекордтар Халықаралық жүзу Федерациясы (ФИНА) ратификациялайды. Рекордтарды "ұзын суға" (50 метрлік бассейн) немесе "қысқа суға" (25 метрлік бассейн) қоюға болады. ФИНА ерлер мен әйелдер үшін бекітілген пәндер тізіміне сәйкес әлемдік рекордтарды мойындайды:
* [[Кроль|Еркін]]: 50 м, 100 м, 200 м, 400 м, 800 м, 1500 м
* Арқамен: 50 м 20, 100 м,0 м
* [[Брасс]]: 50 м, 100 м, 200 м
* [[Баттерфляй]]: 50 м, 100 м, 200 м
* Комбинация: 100 м (қысқа су), 200 м, 400 м
* Эстафета: 4×50 м [[плавание вольным стилем|еркін]] (қысқа су), 4×100 м [[плавание вольным стилем|еркін]], 4×200 м [[плавание вольным стилем|еркін]], 4×50 м [[комплексное плавание|комбинация]] (қысқа су), 4×100 м [[комплексное плавание|комбинация]];
* Микст: 4×50 м [[плавание вольным стилем|еркін]] (қысқа су), 4×50 м [[комплексное плавание|комбинация]] (қысқа су), 4×100 м [[плавание вольным стилем|еркін]] (ұзын су), 4×100 м [[комплексное плавание|комбинация]] (ұзын су)<ref name="fina1">[http://www.fina.org/project/index.php?option=com_content&task=view&id=45&Itemid=119 FINA rules] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130726002347/http://www.fina.org/project/index.php?option=com_content&task=view&id=45&Itemid=119 |date=2013-07-26 }} {{v|3|8|2012}}</ref>.
== 50-метролік бассейн ==
=== Ерлер ===
{| class="wikitable" style="font-size:90%; width: 98%;"
|-
! Ұзындық !! Уақыт !! !! Жүзуші !! Ел !! width="110px" | Күні !! Жарыс !! Өткізілген жері !! {{small|Видео}}
|-
| 50 м еркін || 20.88
|
| [[Кэмерон Макэвой]] || {{Байрақ|Австралия}}
| 20 наурыз 2026 || [[Қытай|Қытай Ашық Чемпионаты]] || {{Ту|Қытай}} [[Шэньчжэнь]]
|[https://www.youtube.com/watch?v=81i-TH1Tyz4&t=3s ​]
|-
| 100 м еркін || 46,40
|
| [[Пан Чжанле]] || {{Байрақ|Қытай}}
|31 шілде 2024 || [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары]] || {{Ту|Франция}} [[Париж]]
| [https://vk.com/video/playlist/142497057_-4?z=video142497057_456239296%2Fpl_142497057_-4 ​]
|-
| 200 м еркін || 1.42,00
| кос
| [[Бидерман, Пауль|Пауль Бидерман]] || {{Байрақ|Германия}}
| 28 шілде 2009 || [[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2009 — 200 метров вольным стилем (мужчины)|Әлем чемпионаты]] || {{Ту|Италия}} [[Рим]]
| [https://www.youtube.com/watch?v=MeOw35fsltE ​ ]
|-
| 400 м еркін
| 3.40,07
| кос
|[[Бидерман, Пауль|Пауль Бидерман]]
|{{Байрақ|Германия}}
|26 шілде 2009
|[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2009 — 400 метров вольным стилем (мужчины)|Әлем чемпионаты]]
|{{Ту|Италия}} [[Рим]]
|[https://www.youtube.com/watch?v=D9IJpZgKCd0 ​ ]
|-
|800 м еркін
|7.32,12
| кос
|[[Чжан Линь (пловец)|Чжан Линь]]
|{{Байрақ|Қытай}}
|29 шілде 2009
|[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2009 — 800 метров вольным стилем (мужчины)|Әлем чемпионаты]]
|{{Ту|Италия}} [[Рим]]
|<ref>{{cite news|first=Craig|last=Lord|title=WR: Zhang Zips Up For 7:32.12 800 Free|url=http://www.swimnews.com/news/view/7134|work=swimnews.com|date=2009-07-29|accessdate=2011-11-16|archivedate=2009-07-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090731013653/http://www.swimnews.com/News/view/7134}}</ref>
|-
|1500 м еркін
|14:26.79
|
|[[Йоханнес Либманн]]
|{{Байрақ|Германия}}
|15 тамыз 2026
|Еуропа чемпионаты
|{{Ту|Франция}} [[Париж]]
|[https://www.facebook.com/reel/2187627801796815 ​]
|-
| 50 м арқамен || 23,55
| жф
| [[Колесников, Климент Андреевич|Климент Колесников]]|| {{Байрақ|Ресей}}
| 27 шілде 2023
| Ресей кубогы
| {{Ту|Ресей}} [[Казань]]
|<ref>{{cite web|title=Men's 50m Backstroke Semifinals Results|url=https://new.russwimming.ru/upload/live/ruscup2023_kazan/ResultList_217S.pdf|publisher=russwimming.ru|date=27 July 2023|accessdate=9 January 2025}}</ref>
|-
| 100 м арқамен
| 51,60
|
| Томас Чеккон|| {{Байрақ|Италия}}
| 20 маусым 2022
| [[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2022|Әлем чемпионаты]]
| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]]
|<ref>{{cite web|title=ЧМ-2022 Мужчины, 100 м н/с, финал|url=https://www.omegatiming.com/File/00011700000102EC0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=[[Omega SA|Omega Timing]]|date=2022-06-20|access-date=2022-06-21|archive-date=2022-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220620171449/https://www.omegatiming.com/File/00011700000102EC0104FFFFFFFFFF01.pdf|deadlink=no}}</ref> [https://aquatics.eurovisionsports.tv/player/vod/62b0a9f48f088790ed04b458?lastWatchedIndex=0&isFromTabLayout=false ]{{Deadlink|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|-
|200 м арқамен
|1.51,92
| кос
|[[Пирсол, Аарон|Аарон Пирсол]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|31 шілде 2009
|[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2009 — Мужчины, 200 м, на спине|Әлем чемпионаты]]
|{{Ту|Италия}} [[Рим]]
|[https://www.youtube.com/watch?v=DRjmB4LOCWo ​ ]
|-
|50 м [[брасс]]
|25.95
| жф
| [[Пити, Адам|Адам Пити]]
| {{Байрақ|Ұлыбритания}}
|31 қаңтар 2024
|[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2009 — Мужчины, 200 м, на спине|Әлем чемпионаты]]
|
|
|-
| 100 м [[брасс]] || 56,88
| жф
| [[Пити, Адам|Адам Пити]] || {{Байрақ|Ұлыбритания}}
|21 шілде 2019
|[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2019|Әлем чемпионаты]]
|{{Ту|Корея Республикасы}} [[Кванджу]]
|[https://www.youtube.com/watch?v=r5lVUne7yRI ​ ]
|-
| 200 м [[брасс]] || 2:04,83
|
| [[Шин Охаши]] || {{Байрақ|Жапония}}
| 24 қыркүйек 2026
|[[Жазғы Азия ойындары 2026|Азия ойындары]]
|{{Ту|Жапония}} [[Токио]]
| [https://www.youtube.com/watch?v=A21BOkJhIsQ&t=14s ​]
|-
|50 м [[баттерфляй]]
|22.27
|
|[[Говоров, Андрей Андреевич|Андрей Говоров]]
|{{Байрақ|Украина}}
|1 шілде 2018
|Sette Colli Trophy
|{{Ту|Италия}} [[Рим]]
|[https://www.youtube.com/watch?v=GW4fAh8pTCE ​ ]
|-
| 100 м [[баттерфляй]] || 49,45
|
| [[Дрессел, Калеб|Калеб Дрессел]] || {{Байрақ|АҚШ}}
| 31 шілде 2021 || [[Плавание на летних Олимпийских играх 2020 — 100 метров баттерфляем (мужчины)|Олимпиада ойындары]] || {{Ту|Жапония}} [[Токио]]
|[https://www.youtube.com/watch?v=GF2bfzaCVfQ ]<ref>{{Cite web |url=http://www.fina.org/competition-detailed-results/154896/27250 |title=Results {{!}} fina.org — Official FINA website<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-07-26 |archive-date=2019-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190822140441/https://www.fina.org/competition-detailed-results/154896/27250 |deadlink=no }}</ref>
|-
| 200 м [[баттерфляй]] || 1.50,34
|
| [[Милак, Криштоф|Криштоф Милак]] || {{Байрақ|Венгрия}}
| 21 маусым 2022 || [[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2022|Әлем чемпионаты]] || {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]]
|<ref>{{cite web|title=ЧМ-2022 Мужчины, 200м баттерфляй, финал, результаты.|url=https://www.omegatiming.com/File/00011700000104EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=[[Omega SA|Omega Timing]]|date=2022-06-21|access-date=2022-06-22|archive-date=2022-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20220621170927/https://www.omegatiming.com/File/00011700000104EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|deadlink=no}}</ref> [https://aquatics.eurovisionsports.tv/player/vod/62b1fb5de4b02f46e1eb748c?lastWatchedIndex=0&isFromTabLayout=false ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220622010724/https://aquatics.eurovisionsports.tv/player/vod/62b1fb5de4b02f46e1eb748c?lastWatchedIndex=0&isFromTabLayout=false |date=2022-06-22 }}
|-
|200 м комплекс
|1.52,69
|пф
|Леон Маршан
|{{Байрақ|Франция}}
|30 шілде 2025
|[[Су спорты түрлерінен әлем чемпионаты|Әлем чемпионаты]]
|{{Ту|Сингапур}} [[Сингапур]]
| <ref>{{cite web|title=Ерлер арасындағы 200 метрлік комплексті жүзу жартылай финалының нәтижелері|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900010105EE0102FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=30 July 2025|access-date=31 July 2025}}</ref>
|-
|400 м комплекс
|4:02.50
|
|Леон Маршан
|{{Байрақ|Франция}}
|23 шілде 2023
|[[Су спорты түрлерінен әлем чемпионаты 2023|Әлем чемпионаты]]
|{{Ту|Жапония}} [[Фукуока]]
|[https://www.facebook.com/zagrebelny.artem/videos/1147680679734909 ​ ]
|-
|Эстафета 4×100 м<br>еркін
|3.08,24
| кос
|[[Фелпс, Майкл|Майкл Фелпс]] (47,51)<br>[[Уэбер-Гейл, Гарретт|Гарретт Уэбер-Гейл]] (47,02)<br>[[Джонс, Каллен|Каллен Джонс]] (47,65)<br>[[Лезак, Джейсон|Джейсон Лезак]] (46,06)
|{{Байрақ|АҚШ}}
|11 тамыз 2008
|[[Плавание на летних Олимпийских играх 2008 — эстафета 4×100 метров вольным стилем (мужчины)|Олимпиада ойындары]]
|{{Ту|Қытай}} [[Пекин]]
|[https://www.youtube.com/watch?v=IIm32eEVW98 ​ ]
|-
|Эстафета 4×200 м<br>еркін
|6.58,55
| кос
|[[Фелпс, Майкл|Майкл Фелпс]] (1.44,49)<br>[[Рики Беренс]] (1.44,13)<br>[[Дэвид Уолтерс]] (1.45,47)<br>[[Лохте, Райан|Райан Лохте]] (1.44,46)
|{{Байрақ|АҚШ}}
|31 шілде 2009
|[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2009|Әлем чемпионаты]]
|{{Ту|Италия}} [[Рим]]
|<ref>{{cite news|first=Craig |last=Lord |title=WR: USA Takes 4×200m In 6:58.55 |url=http://www.swimnews.com/news/view/7164 |work=swimnews.com |date=2009-07-31 |accessdate=2011-11-17 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090803092140/http://www.swimnews.com/News/view/7164 |archivedate=2009-08-03 |df= }}</ref>
|-
|Эстафета 4×100 м<br>комбинация
|3.26,78
|
|[[Мёрфи, Райан (пловец)|Райан Мерфи]] (52,31)<br>[[Эндрю, Майкл|Майкл Эндрю]] (58,49)<br>[[Дрессел, Калеб|Калеб Дрессел]] (49,03)<br> [[Эппл, Зак|Зак Эппл]] (46,96)
|{{Байрақ|АҚШ}}
|1 тамыз 2021
|[[Плавание на летних Олимпийских играх 2020|Олимпиада ойындары]]
|{{Ту|Жапония}} [[Токио]]
|<ref>{{cite news |first=Craig |last=Lord |title=Плавание на летних Олимпийских играх 2020, Мужчины, эстафета 4 * 100 комбинированная, финал, результаты |url=https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/swimming/results-men-s-4-x-100m-medley-relay-fnl-000100-.htm |publisher=olimpics.com |date=2021-08-01 |accessdate=2021-08-01 |archivedate=2021-08-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210802212218/https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/swimming/results-men-s-4-x-100m-medley-relay-fnl-000100-.htm }}</ref>
|}
Шартты белгілер: # - рекорд ФИНА-дан ратификациялауды күтеді; Кезеңдердегі рекордтар: к-квалификация; жф — жартылай финал; э — эстафетаның 1-кезеңі; эк −эстафета квалификациясының 1-кезеңі; б — Б финалы; † — ұзағырақ жүзу кезінде; у-уақыт бойынша жүзу; кос — жүзу костюмінде рекорды орнатылды.
=== Әйелдер ===
{| class="wikitable" style="font-size:90%; width: 98%;"
|-
! Ұзындық !! Уақыт !! !!Жүзуші !! Ел !! Күні !! Жарыс !! Өткізілген жері !! {{small|Видео}}
|-
| 50 м еркін || 23.19
|
| |[[Кейт Дугласс]] || {{Байрақ|АҚШ}}
| 15 тамыз 2026 || Пан Тынық мұхиты чемпионаты || {{Ту|АҚШ}} [[Ирвин]]
| [https://vk.ru/artemzagrebelny?z=clip142497057_456239398 ​]
|-
| 100 м еркін || 51.68
|
| [[Маррит Стинберген]] || {{Байрақ|Нидерланд}}
| 27 маусым 2026 || Sette Colli Trophy || {{Ту|Италия}} [[Рим]]
|<ref>{{cite web|title=Маррит Стинберген 100 м еркін стильмен жүзуден әлем рекордын жаңартты|url=https://www.nbcsports.com/olympics/news/marrit-steenbergen-world-record-100-meter-freestyle |publisher=nbcsports.com|date=27 Juny 2026|access-date=28 Juny 2026}}</ref>
|-
| 200 м еркін || 1.52,23
|
| [[Титмус, Ариарне|Ариарне Титмус]] || {{Байрақ|Аустралия}}
| 12 маусым 2024 ||Aвстралиялық олимпиадалық сынақтар || {{Ту|Австралия}} [[Брисбен]]
| <ref>{{cite web|title=Women's 200m Freestyle Final Results|url=https://liveresults.swimming.org.au/sal/2024Trials/240610F010.htm|publisher=swimming.org.au|date=10 June 2024|accessdate=13 January 2025}}</ref>[https://vkvideo.ru/video-27087137_456244189?ref_domain=yastatic.net ​]
|-
| 400 м еркін || 3.54,18
|
| [[Макинтош, Саммер|Саммер Макинтош]] || {{Байрақ|Канада}}
| 7 маусым 2025
| Ұлттық іріктеу туры
| {{Ту|Канада}} [[Виктория (Британдық Колумбия)|Виктория]]
|<ref>{{cite web|title=Women's 400m Freestyle Final Results|url=https://results.swimming.ca/2025_Canadian_Swimming_Trials/ResultList_5F.pdf|publisher=swimming.ca|date=8 May 2025|accessdate=16 May 2025}}</ref><ref>{{cite web|title=
Video - Summer McIntosh demolishes world record in 400m freestyle at Canadian swimming trials|url=https://www.youtube.com/watch?v=dptNMofhiNs|publisher=
CBC Sports|date=8 May 2025|accessdate=16 May 2025}}</ref>
|-
|800 м еркін
|8.04,12
|
|[[Ледеки, Кэти|Кэти Ледеки]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|3 мамыр 2025
| TYR Pro Swim Series
|{{Ту|АҚШ}} [[Форт-Лодердейл]]
|<ref>{{cite web|title=Әйелдер арасындағы 800 метрге еркін стильмен жүзу нәтижелері|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900030201F10104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=omegatiming.com|date=3 May 2025|accessdate=10 May 2025}}</ref>[https://www.youtube.com/watch?v=UHRbHxeEexM&t=515s ​]
|-
|1500 м еркін
|15.20,48
|
| [[Ледеки, Кэти|Кэти Ледеки]] || {{Байрақ|АҚШ}}
| 16 мамыр 2018 || TYR Pro Swim Series || {{Ту|АҚШ}} [[Индианаполис]]
|[https://www.youtube.com/watch?v=v0_uvorHBA4 ]
|-
|50 м арқамен
|26.56
|
|[[Сара Кертис]]
|{{Байрақ|Италия}}
|13 тамыз 2026
|Еуропа чемпионаты
|{{Ту|Франция}} [[Париж]]
|[https://www.youtube.com/watch?v=gNzJPSyCfCQ ​]
|-
|100 м арқамен
|57,13
|
| [[Реган Смит]] || {{Байрақ|АҚШ}}
|18 маусым 2024 ||АҚШ Олимпиадалық сынақтары || {{Ту|АҚШ}} [[Индианаполис]]
|[https://www.youtube.com/watch?v=38Lk9nM3B_g ​]
|-
|200 м арқамен
|2.03,14
|
|[[Маккиоун, Кейли|Кейли Маккиоун]]
|{{Байрақ|Аустралия}}
|10 наурыз 2023
|NSW State Championships
|{{Ту|Аустралия}} [[Сидней]]
| <ref>{{cite magazine|title=KAYLEE MCKEOWN CRUSHES 2:03.14 200 BACKSTROKE WORLD RECORD|url=https://swimswam.com/kaylee-mckeown-crushes-203-14-200backstroke-world-record/|magazine=SwimSwam|author=Retta Race|date=10 March 2023|access-date=15 January 2025}}</ref>[https://www.youtube.com/watch?v=LPcVzdZ-_Fg ​]
|-
|50 м [[брасс]]
|29,16
|
|[[Мейлутите, Рута|Рута Мейлутите]]
|{{Байрақ|Литва}}
|30 шілде 2023
|[[Чемпионат мира по водным видам спорта 2023|Әлем чемпионаты]]
|{{Ту|Жапония}} [[Фукуока]]
|<ref>{{cite web|title= Результаты.|url=http://budapest2020.microplustiming.com/indexBudapest2021_web.php?s=Q2hlY2tKc29uVG9Mb2FkKCdBU0YnLCAnMDE2JywgJzAwMycsICcwMDEnLCAnJywgJycsICdXb21lbsKgLcKgNTAgbSBSYW5hIC0gU2VtaS1GaW5hbCcsICdXb21lbsKgLcKgNTBtIEJyZWFzdHN0cm9rZSAtIFNlbWktRmluYWwnLCAnV29tZW7CoC3CoDUwIG0gQnJhc3NlIC0gU2VtaS1GaW5hbCcpOw==&cat=&page=&spec=&bat=&td=CAL_CIS_DAY&hg=&descIT=&descEN=&descFR=&curCatSel_M_F=18:57&sport=Swimming|date=2021-05-22|accessdate=2021-05-23|publisher=budapest2020.microplustiming.com|archive-date=2021-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210522174658/http://budapest2020.microplustiming.com/indexBudapest2021_web.php?s=Q2hlY2tKc29uVG9Mb2FkKCdBU0YnLCAnMDE2JywgJzAwMycsICcwMDEnLCAnJywgJycsICdXb21lbsKgLcKgNTAgbSBSYW5hIC0gU2VtaS1GaW5hbCcsICdXb21lbsKgLcKgNTBtIEJyZWFzdHN0cm9rZSAtIFNlbWktRmluYWwnLCAnV29tZW7CoC3CoDUwIG0gQnJhc3NlIC0gU2VtaS1GaW5hbCcpOw==&cat=&page=&spec=&bat=&td=CAL_CIS_DAY&hg=&descIT=&descEN=&descFR=&curCatSel_M_F=18:57&sport=Swimming|deadlink=no}}</ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Yl0eN1UsW7Q ]
|-
|100 м [[брасс]]
|1.04,13
|
|[[Кинг, Лилли|Лилли Кинг]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|25 шілде 2017
|[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2017|Әлем чемпионаты]]
|{{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]]
|[https://www.youtube.com/watch?v=bWDfTYfgUBc ]
|-
|200 м [[брасс]]
|2.17,55
|
|[[Чикунова, Евгения Игоревна|Евгения Чикунова]]
|{{Байрақ|Ресей}}
|21 апреля 2023
|Россия чемпионаты
|{{Ту|Ресей}} [[Казань]]
|<ref>{{cite web|title=Женщины 200 м брасс Финал Итоговый протокол.|url=https://new.russwimming.ru/upload/live/4R_LC_2023/ResultList_137F.pdf|publisher=russwimming.ru|date=2023-04-21|access-date=2023-04-21|archive-date=2023-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20230421165846/https://new.russwimming.ru/upload/live/4R_LC_2023/ResultList_137F.pdf|deadlink=no}}</ref>[https://www.youtube.com/watch?v=hw5VVmptlDg ]
|-
|50 м [[баттерфляй]]
|24,43
|
|[[Шёстрём, Сара|Сара Шёстрём]]
|{{Байрақ|Швеция}}
|5 шілде 2014
|Швеция чемпионаты
|{{Ту|Швеция}} [[Бурос]]
|[https://www.youtube.com/watch?v=AXbWtW5al2o ]
|-55,18 сф Гретчен Уолш Америка Құрама Штаттары ж. АҚШ Олимпиадалық сынақтары Индианаполис, Біріккен
|100 м [[баттерфляй]]
|54,33
|
|[[Гретчен Уолш]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|3 мамыр 2026
| TYR Pro Swim Series
|{{Ту|АҚШ}} [[Форт-Лодердейл]]
|<ref>{{cite web|title=Women's 100m Butterfly Final Results|url=https://www.theguardian.com/sport/2026/may/03/gretchen-walsh-sets-100m-butterfly-world-record-for-third-time-in-12-months|publisher=theguardian.com|date=3 May 2026|accessdate=4 May 2026}}</ref><ref>{{cite web|title=Video -Gretchen Walsh BROKE the world record in the 100-meter butterfly! |url=https://www.youtube.com/watch?v=koUeGqq7mro&t=1s|publisher=Social Kick • Swim Culture & Stories|date=3 May 2026|accessdate=4 May 2026}}</ref>
|-
|200 м [[баттерфляй]]
|2.01,65
|
| [[Макинтош, Саммер|Саммер Макинтош]] || {{Байрақ|Канада}}
| 5 шілде 2026
| Ұлттық іріктеу туры
| {{Ту|Канада}} [[Монреаль]]
|<ref>{{cite web|title=Women's 200m Butterfly Final Results|url=https://results.swimming.ca/2026_Canadian_Swimming_Trials/ResultList_5F.pdf|publisher=swimming.ca|date=5 July 2026|accessdate=9 July 2026}}</ref>
|-
|200 м комплекс
|2.05,70
|
| [[Макинтош, Саммер|Саммер Макинтош]] || {{Байрақ|Канада}}
| 9 маусым 2025
| Ұлттық іріктеу туры
| {{Ту|Канада}} [[Виктория (Британдық Колумбия)|Виктория]]
|<ref>{{cite web|title=Women's 200m IM Final Results|url=https://results.swimming.ca/2025_Canadian_Swimming_Trials/ResultList_17F.pdf|publisher=swimming.ca|date=9 June 2025|accessdate=10 June 2025}}</ref>[https://www.youtube.com/watch?v=zOWS_GBJue0 ​]
|-
|400 м комплекс
|4.23,65
|
| [[Макинтош, Саммер|Саммер Макинтош]] || {{Байрақ|Канада}}
| 11 маусым 2025
| Ұлттық іріктеу туры
| {{Ту|Канада}} [[Виктория (Британдық Колумбия)|Виктория]]
| <ref>{{cite web|title=Women's 400m IM Final Results|url=https://results.swimming.ca/2025_Canadian_Swimming_Trials/ResultList_25F.pdf|publisher=swimming.ca|date=11 June 2025|accessdate=17 June 2025}}</ref>[https://www.youtube.com/watch?v=IMpq_B4d24M ​]
|-
|Эстафета 4×100 м<br>еркін
|3:27.96
|
|[[О’Каллаган, Молли|Молли О’Каллаган]] (52.04) <br> [[Джек, Шейна|Шейна Джек]] (51,69)<br>[[Харрис, Мег|Мег Харрис]] (52,29)<br>[[Маккеон, Эмма|Эмма Маккеон]] (51,90)
|{{Байрақ|Аустралия}}
|23 шілде 2023
|[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2023|Әлем чемпионаты]]
|{{Ту|Жапония}} [[Фукуока]]
|<ref>{{cite web|title=Женщины 4*100 м в/с Финал Итоговый протокол|url=https://www.omegatiming.com/File/00011600010201F70104FFFFFFFFFF01.pdf|date=2023-07-23|accessdate=2023-07-26|archive-date=2023-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230723114504/https://www.omegatiming.com/File/00011600010201EF0104FFFFFFFFFF01.pdf|deadlink=no}}</ref> [https://www.facebook.com/zagrebelny.artem/videos/1147680679734909 ]
|-
|Эстафета 4×200 м<br>еркін
|7:37,50
|
| [[О’Каллаган, Молли|Молли О’Каллаган]] (1:53.66) <br> [[Джек, Шейна|Шейна Джек]] (1:55.63) <br> [[Тросселл, Брайанна|Брайанна Тросселл]] (1:55.80) <br> [[Титмус, Ариарне|Ариарне Титмус]] (1:52.41)
|{{Байрақ|Аустралия}}
|27 шілде 2023
|[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2023|Әлем чемпионаты]]
|{{Ту|Жапония}} [[Фукуока]]
|<ref>{{cite web|title=Женщины 4*200 м в/с Финал Итоговый протокол|url=https://www.omegatiming.com/File/00011600010201F80104FFFFFFFFFF01.pdf|date=2023-07-27|accessdate=2023-07-29|archive-date=2023-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230723114504/https://www.omegatiming.com/File/00011600010201F80104FFFFFFFFFF01.pdf|deadlink=no}}</ref> [https://www.youtube.com/watch?v=QI8_90Rv5Ac ]
|-
|Эстафета 4×100 м<br>комбинация
|3:49,34
|
|(57,57) [[Смит, Реган|Реган Смит]] <br> (1:04.27) [[Дугласс, Кейт|Кейт Дугласс]] <br> (54.98) [[Уолш, Гретчен|Гретхен Уолш]] <br> (52,52) [[Хаск, Торри|Торри Хаск]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
| [[3 тамыз]] [[2025]] || [[Су спорты түрлерінен әлем чемпионаты|Әлем чемпионаты]] || {{Ту|Сингапур}} [[Сингапур]]
| <ref>{{cite web |title=Women's 4x100m Medley Relay |url=https://www.omegatiming.com/File/00011900010205F70104FFFFFFFFFF01.pdf |website=Omega Timing |access-date=7 August 2025 }}</ref>[https://vkvideo.ru/video142497057_456239364 ​]
|}
Шартты белгілер: # - рекорд ФИНА-дан ратификациялауды күтеді; Кезеңдердегі рекордтар: к-квалификация; жф — жартылай финал; э — эстафетаның 1-кезеңі; эк −эстафета квалификациясының 1-кезеңі; б — Б финалы; † — ұзағырақ жүзу кезінде; у-уақыт бойынша жүзу; кос — жүзу костюмінде рекорды орнатылды.
=== Микст ===
{| class="wikitable" style="font-size:90%; width: 98%;"
|-
! Ұзындық !! Уақыт !! !! Жүзуші !! Ел !! Күні !! Жарыс !! Өткізілген жері !! Видео
|-
|4×100 м<br>еркін
| 3:18,48
|
| (46.91) [[Алекси, Джек|Джек Алекси]] <br> (46.70) [[Сэммон, Патрик|Патрик Сэммон]] <br> (52.43) [[Дугласс, Кейт|Кейт Дугласс]] <br> (52.44) [[Хаск, Торри|Торри Хаск]]
| {{Байрақ|АҚШ}}
| [[2 тамыз]] [[ 2025]] || [[Су спорты түрлерінен әлем чемпионаты|Әлем чемпионаты]] || {{Ту|Сингапур}} [[Сингапур]]
| <ref>{{cite web|title=Mixed 4x100m Freestyle Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900010301F70104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=2 August 2025|access-date=6 August 2025}}</ref>[https://vk.com/artemzagrebelny?z=video142497057_456239363%2F67478b06282824ff4b ​]
|-
|4×100 м<br> комбинация
|3:36.70
|
|(53.40) [[Уилл Модглин]]<br> (57.30) [[Ван Матиас]]<br> (54.99) [[Уолш, Гретчен|Гретхен Уолш]] <br> (51.01) [[Дугласс, Кейт| Кейт Дугласс]]
| {{Байрақ|АҚШ}}
| 12 тамыз 2026 || Пан Тынық мұхиты чемпионаты || {{Ту|АҚШ}} [[Ирвин]]
|<ref>{{cite web|title=Mixed 4x100m Medley Relay Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011A00030305F70104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=12 August 2026|access-date=30 August 2026}}</ref>[https://www.youtube.com/watch?v=R4gs3a73eU8 ​]
|}
Шартты белгілер: # - рекорд ФИНА-дан ратификациялауды күтеді; Кезеңдердегі рекордтар: к-квалификация; жф — жартылай финал; э — эстафетаның 1-кезеңі; эк −эстафета квалификациясының 1-кезеңі; б — Б финалы; † — ұзағырақ жүзу кезінде; у-уақыт бойынша жүзу.
== 25-метролік бассейн ==
=== Ерлер ===
{| class="wikitable" style="font-size:90%; width: 98%;"
|-
! Ұзындық !! Уақыт !! !! Жүзуші !! Ел !! Күні !! Жарыс !! Өткізілген жері !! {{small|Видео}}
|-
| [[Мировые рекорды на дистанции 50 метров вольным стилем у мужчин в 25-метровом бассейне|50 м еркін]] ||19.90
|пф
| [[Джордан Крукс]] || {{Байрақ|Кайман аралдары}}
| 14 желтоқсан 2024 ||[[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]|| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]]
|<ref>{{cite web|title=Men's 50m Freestyle Semifinals Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080101EB0102FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=14 December 2024|accessdate=20 December 2024}}</ref>[https://vk.com/artemzagrebelny?z=video142497057_456239337%2F835e28de64f6558bb1 ​]
|-
|[[Прогресс мировых рекордов на дистанции 100 метров вольным стилем у мужчин в 25-метровом бассейне|100 м еркін]]
|44,64
|
|[[Джек Алекси]]
| {{Байрақ|АҚШ}}
| 30 қазан 2026
| АҚШ қысқа қашықтықтағы әлем чемпионатының сынақ жарыстары
| {{Ту|АҚШ}} [[Уэстмонт]]
| [https://www.youtube.com/watch?v=dvagx1fzcao ​]
|-
|[[Прогресс мировых рекордов на дистанции 200 метров вольным стилем у мужчин в 25-метровом бассейне|200 м еркін]]
| 1.38,61
|
| [[Люк Хобсон]] || {{Байрақ|АҚШ}}
| 15 желтоқсан 2024 ||[[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]|| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]]
|<ref>{{cite web|title=Men's 200m Freestyle Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080101EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=15 December 2024|accessdate=23 December 2024}}</ref>[https://vk.com/im/convo/839726003?entrypoint=list_all&tab=all&z=video142497057_456239341%2F42ba318c8c52791d9b ​]
|-
| [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 400 метров вольным стилем у мужчин в 25-метровом бассейне|400 м еркін]]
| 3.32,25
|
| [[Аньель, Янник|Янник Аньель]]
| {{Байрақ|Франция}}
| 15 қараша 2012
| Франция чемпионаты
| {{Ту|Франция}} [[Анже]]
| [https://www.youtube.com/watch?v=q_WOH0X9JKU ]
|-
|[[Прогресс мировых рекордов на дистанции 800 метров вольным стилем у мужчин в 25-метровом бассейне|800 м еркін]]
| 7.20,46
|
| Даниэль Виффен
| {{Байрақ|Ирландия}}
| 10 желтоқсан 2023
| [[Европа чемпионаты по плаванию|Европа чемпионаты]]
| {{Ту|Румыния}} [[Отопени]]
| [https://www.youtube.com/watch?v=582caZZSaHs ]
|-
| [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 1500 метров вольным стилем у мужчин в 25-метровом бассейне|1500 еркін]]
| 14.06,88
|
| [[Велльброк, Флориан|Флориан Велльброк]]
| {{Байрақ|Германия}}
| 21 желтоқсан 2021
| [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]
| {{Ту|БАӘ}} [[Абу-Даби]]
|<ref>{{cite news|title=Мужчины, 1500 м в/с, финал, результаты|url=https://www.fina.org/competitions/2/15th-fina-world-swimming-championships-25m-2021/results?discipline=&event=f4e7f9ec-2330-45ea-be14-3ad507bd0911&unit=finals|date=2021-12-21|accessdate=2021-12-21|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211221145739/https://www.fina.org/competitions/2/15th-fina-world-swimming-championships-25m-2021/results?discipline=&event=f4e7f9ec-2330-45ea-be14-3ad507bd0911&unit=finals|archivedate=2021-12-21|df=dmy-all}}</ref>
|-
| [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 50 метров в плавании на спине у мужчин в 25-метровом бассейне|50 м арқамен]]
| 22.03
|э
| [[Сюй Цзяюй ]]
| {{Байрақ|Қытай }}
|24 қазан 2026
|Қытай чемпионаты
| {{Ту|Қытай }} [[Бейжің]]
| <ref>{{cite web |url=https://swimswam.com/xu-jiayu-scorches-scm-50backstroke-world-record-22-03-video/|title=Xu Jiayu Scorches SCM 50 Backstroke World Record – 22.03|language= en|date=24. 10. 2024|publisher= swimswam.com/|access-date=26. 10. 2024}}</ref> [https://vk.ru/feed?z=video142497057_456239410%2Fffa41174010cdd18d2%2Fpl_post_142497057_1675 ​]
|-
| [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 100 метров в плавании на спине у мужчин в 25-метровом бассейне|100 м арқамен]]
| 48.16
|
| Хуберт Кос|| {{Байрақ|Венгрия}}
| 25 қазан 2025 ||Әлем чемпионаты || {{Ту|Канада}} [[Торонто]]
|<ref>{{cite web|title=Men's 100m Backstroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900080102EC0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=25 October 2025|access-date=28 October 2025}}</ref>[https://vk.com/artemzagrebelny?z=video142497057_456239375%2Fc373d19b61295d17d1%2Fpl_wall_142497057 ​]
|-
| [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 200 метров в плавании на спине у мужчин в 25-метровом бассейне|200 м арқамен]]
| 1.45,12
|
| Хуберт Кос|| {{Байрақ|Венгрия}}
| 23 қазан 2025 ||Әлем чемпионаты || {{Ту|Канада}} [[Торонто]]
| <ref>{{cite web|title=Men's 200m Backstroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900080102EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=23 October 2025|access-date=30 October 2025}}</ref>
|-
| [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 50 метров в плавании брассом у мужчин в 25-метровом бассейне|50 м брасс]] || 24,95
|
| [[Сакчи, Хусейн Эмре|Эмре Сакчи]] || {{Байрақ|Түркия}}
| 27 желтоқсан 2021 || Түркия чемпионаты || {{Ту|Түркия}} [[Газиантеп]]
|
|-
| [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 100 метров в плавании брассом у мужчин в 25-метровом бассейне|100 м брасс]]
| 55,28
|
| [[Шиманович, Илья Сергеевич|Илья Шиманович]]
| {{Байрақ|Беларусь}}
| 26 қараша 2021 || [[Международная плавательная лига|ISL]] || {{Ту|Нидерланд}} [[Эйндховен]]
|
|-
| [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 200 метров в плавании брассом у мужчин в 25-метровом бассейне|200 м брасс]] || 1:59.52
|
| [[Каспар Корбо ]] || {{Байрақ|Нидерланд}}
| 25 қазан 2025 ||Әлем чемпионаты || {{Ту|Канада}} [[Торонто]]
|<ref>{{cite web|title=Men's 200m Breaststroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900080103EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date= 2025-10-25|access-date=2025-10-29|}}</ref>
|-
| [[Мировые рекорды на дистанции 50 метров в плавании баттерфляем у мужчин в 25-метровом бассейне|50 м баттерфляй]]
| 21,28
|
|[[Егор Корнев]]
|{{Байрақ|Ресей}}
|2 қазан 2026
|[[Кубок мира по плаванию|Әлем кубогы]]|| {{Ту|Өзбекстан}} [[Ташкент]]
|[https://vk.ru/artemzagrebelny?z=video142497057_456239405%2Fca173ed8d878da49bb ​]
|-
| [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 100 метров в плавании баттерфляем у мужчин в 25-метровом бассейне|100 м баттерфляй]]
| 47,68
|
| [[Джошуа Лиендо]] || {{Байрақ|Канада}}
| 23 қазан 2025 ||Әлем чемпионаты || {{Ту|Канада}} [[Торонто]]
|<ref>{{cite web|title=Men's 100m Butterfly Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900080104EC0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=2025-10-23 |access-date= 2025-10-31}}</ref>
|-
| [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 200 метров в плавании баттерфляем у мужчин в 25-метровом бассейне|200 м баттерфляй]]
| 1.48,24
|
| [[Сэто, Дайя|Дайа Сэто]]
| {{Байрақ|Жапония}}
| 11 желтоқсан 2018
| [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде 2018|Әлем чемпионаты]]
| {{Ту|Қытай}} [[Ханчжоу]]
|[https://www.youtube.com/watch?v=pr6gEIOaf40&t ]
|-
| [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 200 метров в плавании баттерфляем у мужчин в 25-метровом бассейне|200 м баттерфляй]]
| 1.46,85
|#
| [[Хонда, Томору|Томору Хонда]]
| {{Байрақ|Жапония}}
| 22 қазан 2022
| Жапония чемпионаты
| {{Ту|Жапония}} [[Токио]]
|[https://www.facebook.com/100007561117363/videos/1151467825795134 ]
|-
|[[Прогресс мировых рекордов на дистанции 100 м комплексным плаванием у мужчин в 25-метровом бассейне|100 м комплекс]]
|49,28
|
| [[Дрессел, Калеб|Калеб Дрессел]]
| {{Байрақ|АҚШ}}
| 22 қараша 2020
| [[Международная плавательная лига|ISL]]
| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]]
|[https://www.youtube.com/watch?v=w2rObyVD16E ]
|-
| [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 200 метров комплексным плаванием у мужчин в 25-метровом бассейне|200 м комплекс]]
| 1:48,88
|
| [[Леон Маршан ]]
| {{Байрақ|Франция}}
| 1 қараша 2024
| Әлем кубогы
| {{Ту|Сингапур }} [[Сингапур]]
|<ref>{{cite web|title=Men's 200m IM Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800070105EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=omegatiming.com|date=1 November 2024|accessdate=11 November 2024}}</ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Fc-i1YbvAHU ​]
|-
| [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 400 метров комплексным плаванием у мужчин в 25-метровом бассейне|400 м комплекс]]
| 3:54,33
|
| [[Томоюки Мацушита]]
| {{Байрақ|Жапония}}
| 11 қазан 2026
| Жапонияның чемпионаты
| {{Ту|Жапония}} [[Сага префектурасы]]
| <ref>{{en}}{{cite web|title=Tomoyuki Matsushita Fires Off World Record in 400 IM; Breaks Daiya Seto Standard.|url=https://www.swimmingworldmagazine.com/news/tomoyuki-matsushita-fires-off-world-record-in-400-im-breaks-daiya-seto-standard/|date = 2026-10-11|access-date = 2026-10-14}}</ref>[https://vk.ru/artemzagrebelny?z=video142497057_456239409%2F6c169bc23b1dfde8c4%2Fpl_post_142497057_1674 ​]
|-
|Эстафета 4 × 50 м<br>еркін
|1:21.80
|
| [[Дрессел, Калеб|Келеб Дрессел]] (20.43)<br> [[Хелд, Райан|Райан Хелд]] (20.25)<br>[[Конгер, Джек|Джек Конгер]] (20.59)<br> [[Чедвик, Майкл|Майкл Чедвик]] (20.53)
|{{Байрақ|АҚШ}}
|14 желтоқсан 2018
||[[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде 2018|Әлем чемпионаты]]
|{{Ту|Қытай}} [[Ханчжоу]]
|<ref>{{cite web|title=Официальный протокол.|url=https://www.omegatiming.com/File/Download?id=000112010C0101F604FFFFFFFFFFFF01|publisher=omegatiming.com|date=2018-12-14|access-date=2021-05-09|archive-date=2019-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20191214040237/https://www.omegatiming.com/File/Download?id=000112010C0101F604FFFFFFFFFFFF01|deadlink=no}}{{lang-en|английский текст}}</ref>[https://www.youtube.com/watch?v=IP_1BCdENHA ]
|-
| Эстафета 4 × 50 м<br>еркін
|1:20.77
| #
|[[Бернар, Ален|Ален Бернар]] (20.64)<br>[[Жило, Фабьен|Фабьен Жило]] (20.33)<br> [[Лево, Амори|Амори Лево]](19.93)<br>[[Буске, Фредерик|Фредерик Буске]] (19.87)
|{{Байрақ|Франция}}
|14 желтоқсан 2008
| [[Европа чемпионаты по плаванию на короткой воде 2008|Европа чемпионаты]]
|{{Ту|Хорватия}} [[Риека]]
| [https://www.youtube.com/watch?v=1tPqAQHfYJg ]
|-
| Эстафета 4 × 100 м<br>еркін
| 3:01.66
|
| [[Джек Алекси]](45,05)<br> [[Хобсон, Люк|Люк Хобсон]](45,18)<br> [[Смит, Киран|Киран Смит ]](46,01) <br>[[Крис Гильяно]] (45,42)
| {{Байрақ|АҚШ}}
| 10 желтоқсан 2024 ||[[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]|| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]]
|<ref>{{cite web|title=Men's 4x100m Freestyle Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080101F70104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=10 December 2024|accessdate=10 December 2024}}</ref>[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239037 ​]
|-
| Эстафета 4х200 м<br>еркін
| 6:40.51
|
| [[Хобсон, Люк|Люк Хобсон]] (1:38.91)<br>[[Карсон Фостер]] (1:40.77)<br>[[Шейн Касас]] (1:40.34)<br>[[Смит, Киран|Киран Смит ]] (1:40.49)
| {{Байрақ|АҚШ}}
| 13 желтоқсан 2024 ||[[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]|| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]]
|<ref>{{cite web|title=Men's 4x200m Freestyle Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080101F80104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=13 December 2024|accessdate=2 January 2025}}</ref>[https://vk.com/artemzagrebelny?z=video142497057_456239345%2F53a5485a3b1e5a4c21%2Fpl_post_142497057_1511 ​]
|-
|Эстафета 4х50 м<br>комбинация
|1:29.72
|
| [[Лоренцо Мора]] (22.65) <br>[[Мартиненги, Николо|Николо Мартиненги]] (24.95) <br>[[Маттео Риволта]] (21.60) <br>[[Леонардо Деплано]] (20.52)
| {{Байрақ|Италия}}
| 17 желтоқсан 2022 || [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]] || {{Ту|Аустралия }} [[Мельбурн]]
|<ref>{{cite web|title= Комбинированная эстафета 4х50 м. Результаты.|url= https://www.omegatiming.com/File/00011700030105F60104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher= copenhagen2017.microplustiming.com|date= 2022-12-17|access-date= 2022-12-31|archive-date= 2022-12-21|archive-url= https://web.archive.org/web/20221221095731/https://www.omegatiming.com/File/00011700030105F60104FFFFFFFFFF01.pdf|deadlink= no}}</ref> [https://vk.com/video/@artemzagrebelny?z=video142497057_456239191%2Fpl_142497057_-2 ]
|-
| Эстафета 4×100 м<br>комбинация
| 3:18.68
|
|[[Лифинцев, Мирон Александрович|Мирон Лифинцев]] (49.31)<br>[[Пригода, Кирилл Геннадьевич|Кирилл Пригода]] (55.15)<br>[[Минаков, Андрей Дмитриевич|Андрей Минаков]] (48.80)<br>[[Егор Корнев]] (45.42)
| {{Байрақ|Ресей}}
| 15 желтоқсан 2024 ||[[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]|| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]]
|<ref>{{cite web|title=Men's 4x100m Medley Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080105F70104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=15 December 2024|accessdate=29 December 2024}}</ref>[https://vk.com/artemzagrebelny?z=video142497057_456239344%2F8f5d17d54d3cf9e655 ​]
|}
Шартты белгілер: # - рекорд ФИНА-дан ратификациялауды күтеді; Кезеңдердегі рекордтар: к-квалификация; жф — жартылай финал; э — эстафетаның 1-кезеңі; эк −эстафета квалификациясының 1-кезеңі; б — Б финалы; † — ұзағырақ жүзу кезінде; у-уақыт бойынша жүзу.
=== Әйелдер ===
{| class="wikitable" style="font-size:90%; width: 98%;"
|-
! Ұзындық !! Уақыт !! !! Жүзуші !! Ел !! Күні !! Жарыс !! Өткізілген жері !! {{small|Видео}}
|-
| 50 м еркін
| 22,75
|
| [[Гретчен Уолш ]]
| {{Байрақ|АҚШ}}
| 16 қазан 2026
| UVA Pro Elite SCM Worlds Prep Meet
| {{Ту|АҚШ}} [[Шарлоттсвилл]]
|<ref>{{cite web|title=Gretchen Walsh Clocks 22.75 To Break Own 50 SCM Free World Record At UVA Pro Elite SCM Worlds Prep Meet.|url=https://swimswam.com/gretchen-walsh-clocks-22-75-to-break-own-50-scm-free-world-record-at-uva-pro-elite-scm-worlds-prep-meet/|publisher=Omega {{Deadlink|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Timing|date=16 October 2025|accessdate=21 October 2025}</ref>
|-
| 50 м еркін
| 22,75
|=
| [[Дуглас, Кейт|Кейт Дуглас]]
| {{Байрақ|АҚШ}}
| 29 қазан 2026
| АҚШ қысқа қашықтықтағы әлем чемпионатының сынақ жарыстары
| {{Ту|АҚШ}} [[Уэстмонт]]
|[https://www.facebook.com/groups/groupswimming/posts/4735390810024430/ ​]
|-
| 100 м еркін
| 49.93
|
| [[Дуглас, Кейт|Кейт Дуглас]]
| {{Байрақ|АҚШ}}
| 25 қазан 2025
| Әлем чемпионаты
| {{Ту|Канада}} [[Торонто]]
| <ref>{{cite web|title=Women's 100m Freestyle Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900080103EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=25 October 2025|access-date=27 October 2025}}</ref>
|-
| 200 м еркін
| 1:49.36
|
| [[Молли О'Каллаган]]
| {{Байрақ|Австралия}}
| 24 қазан 2025
| Әлем чемпионаты
| {{Ту|Канада}} [[Торонто]]
|<ref>{{cite web|title=Women's 200m Freestyle Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900080201EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=24 October 2025|access-date=26 October 2025}}</ref>
|-
| 400 м еркін
| 3:50.25
|
| [[Summer McIntosh]]
| {{Байрақ|Канада}}
| 10 желтоқсан 2024
| [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]
| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]]
| <ref>{{cite web|title=Women's 400m Freestyle Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080201EF0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=10 December 2024|accessdate=10 December 2024}}</ref>[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239021 ​]
|-
| 800 м еркін
| 7.54,00
|
|[[Лани Паллистер ]]
| {{Байрақ|Австралия}}
| 25 қазан 2025
| Әлем чемпионаты
| {{Ту|Канада}} [[Торонто]]
|<ref>{{cite web|title=Women's 800m Freestyle Results|url= https://www.omegatiming.com/File/00011900080201F10104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=2025-10-25 |access-date=2025-10-31}}</ref>[https://www.youtube.com/watch?v=5BDTgaQiMv4&t=4s ​]
|-
|1500 м еркін
|15:08.24
|
|[[Кэти Ледеки]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|29 қазан 2022
|[[Кубок мира по плаванию|Әлем кубогы]]
|{{Ту|Канада}} [[Торонто]]
|[https://www.youtube.com/watch?v=p20kZqUAd0k ]<ref>{{cite web|title=Кэти Ледеки улучшила прежний мировой рекорд на 1500 в,с более, чем на 10 сек.|url=https://swimswam.com/katie-ledecky-breaks-1500-free-world-record-by-10-seconds-gets-800-ar-en-route/|publisher=swimswam.com|date=2022-10-29|access-date=2022-10-30|archive-date=2022-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20221030002650/https://swimswam.com/katie-ledecky-breaks-1500-free-world-record-by-10-seconds-gets-800-ar-en-route/|deadlink=no}}{{lang-en|}}</ref>
|-
| 50 м арқамен
| 25.21
|
|[[Кэтрин Беркофф]]
|{{Байрақ|АҚШ }}
| 29 қазан 2026
| АҚШ қысқа қашықтықтағы әлем чемпионатының сынақ жарыстары
| {{Ту|АҚШ}} [[Уэстмонт]]
||[https://www.youtube.com/watch?v=qTxNGPn0c5A ​]
|-
|100 м арқамен
| 54,02
| э
|[[Реган Смит ]]
|{{Байрақ|АҚШ }}
| 15 желтоқсан 2024
| [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]
| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]]
|<ref>{{cite web|title=Women's 4x100m Medley Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080205F70104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=15 December 2024|accessdate=26 December 2024}}</ref>[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239034 ​]
|-
|100 м арқамен
| 54,02
| =
|[[Реган Смит ]]
|{{Байрақ|АҚШ }}
| 18 қазан 2025
| Әлем чемпионаты
| {{Ту|АҚШ}} Вестмонт
|<ref>{{cite web|title=Women's 200m Backstroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900070202EC0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=19 October 2025|access-date=24 October 2025}}</ref>[https://vk.com/artemzagrebelny?z=video142497057_456239372%2F95216bcdf9baad493b%2Fpl_post_142497057_1589 ​]
|-
| 200 м арқамен
| 1:57.33
|
|[[Кейли Маккеун ]]
| {{Байрақ|Австралия}}
| 24 қазан 2025
| Әлем чемпионаты
| {{Ту|Канада}} [[Торонто]]
| <ref>{{cite web|title=Women's 200m Backstroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900080202EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=2025-10-25|access-date= 2025-11-07}}</ref>[https://www.youtube.com/watch?v=irLveoaAuNA&t=3s ​]
|-
| 50 м [[брасс]]
| 28,37
|жф
| [[Мейлутите, Рута|Рута Мейлутите]]
| {{Байрақ|Литва}}
| 17 желтоқсан 2022
| [[Чемпионат мира по плаванию|Әлем кубогы]]
| {{Ту|Аустралия}} [[Мельбурн]]
|<ref>{{cite web|title=Women's 50m Breaststroke Semifinals Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011700030203EB0102FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=2022-12-17|accessdate=2022-12-17|archive-date=2022-12-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20221219235209/https://www.omegatiming.com/File/00011700030203EB0102FFFFFFFFFF01.pdf|deadlink=no}}</ref> [https://www.facebook.com/zagrebelny.artem/videos/529222178935246/?notif_id=1671320917357622¬if_t=video_processed&ref=notif ]
|-
| 100 м [[брасс]]
| 1.02,36
| =
| [[Мейлутите, Рута|Рута Мейлутите]]
| {{Байрақ|Литва}}
| 12 қазан 2013
| [[Кубок мира по плаванию|Әлем кубогы]]
| {{Ту|Ресей}} [[Москва]]
|[https://www.youtube.com/watch?v=BXIf7VLV0-w ]<ref>{{cite web|title=Women's 100m Breaststroke Result|url=http://www.omegatiming.com/File/Download?id=00010D020701021E02FFFFFFFFFFFF02|publisher=Omega Timing|date=2013-10-12|accessdate=2013-10-12|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924134859/http://www.omegatiming.com/File/Download?id=00010D020701021E02FFFFFFFFFFFF02|deadlink=no}}</ref>
|-
| 100 м [[брасс]]
| 1.02,36
| =
| [[Алия Аткинсон]]
| {{Байрақ|Ямайка}}
| 6 желтоқсан 2014
| [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде 2014|Әлем чемпионаты]]
| {{Ту|Катар}} [[Доха]]
|<ref>{{cite web|title=Чемпионат мира по плаванию на короткой воде 2014. Официальный протокол.|url=https://www.omegatiming.com/File/00010E010D01021E02FFFFFFFFFFFF02.pdf|publisher=omegatiming.com|date=2014-12-06|accessdate=2021-05-14|archive-date=2021-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210514050019/https://www.omegatiming.com/File/00010E010D01021E02FFFFFFFFFFFF02.pdf|deadlink=no}}</ref>
|-
| 100 м [[брасс]]
| 1.02,36
| =
| [[Алия Аткинсон]]
| {{Байрақ|Ямайка}}
| 26 тамыз 2016
| [[Кубок мира по плаванию|Әлем кубогы]]
| {{Ту|Франция}} [[Шартр]]
|<ref>{{cite web|title=Alia Atkinson Ties World Record in 100 Breaststroke in Chartres|url=https://swimswam.com/alia-atkinson-ties-world-record-100-breaststroke-chartres/|publisher=Swimswam|date=2016-08-26|accessdate=2016-08-26|archive-date=2019-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190514122156/https://swimswam.com/alia-atkinson-ties-world-record-100-breaststroke-chartres/|deadlink=no}}</ref>
|-
| 200 м [[брасс]]
| 2.12,50
|
| [[Кейт Дуглас ]]
| {{Байрақ|АҚШ}}
| 13 желтоқсан 2024
| [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]
| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]]
|<ref>{{cite web|title=Women's 200m Breaststroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080203EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=13 December 2024|accessdate=19 December 2024}}</ref> [https://vkvideo.ru/video-228643357_456239027 ​]
|-
| 50 м [[баттерфляй]]
| 23,72
|
| [[Гретчен Уолш ]]
| {{Байрақ|АҚШ}}
| 11 қазан 2025
|Әлем чемпионаты
| {{Ту|АҚШ}} Кармель
| <ref>{{cite web|title=Women's 50m Butterfly Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900060204EB0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=11 October 2025|access-date=15 October 2025}}</ref>
|-
| 100 м [[баттерфляй]]
|52.71
|
| [[Гретчен Уолш ]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
| 14 желтоқсан 2024
| [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]
| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]]
|<ref>{{cite web|title=Women's 100m Butterfly Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080204EC0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=14 December 2024|accessdate=22 December 2024}}</ref>[https://vk.com/club228643357?z=video-228643357_456239030%2Fvideos-228643357%2Fpl_-228643357_-2 ​]
|-
| 200 м [[баттерфляй]]
| 1.59,32
|
| [[Макинтош, Саммер|Саммер Макинтош]]
| {{Байрақ|Канада }}
| 12 желтоқсан 2024
| [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде 2024|Әлем чемпионаты]]
| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]]
|<ref>{{cite web|title=Women's 200m Butterfly Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080204EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=12 December 2024|accessdate=12 December 2024}}</ref>[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239025 ​]
|-
| 100 м комплексное плавание
| 55,98
|
| [[Гретчен Уолш ]]
| {{Байрақ|АҚШ}}
| 18 қазан 2024
| Virginia vs Florida Dual Meet
| {{Ту|Германия}} [[Берлин]]
| <ref>{{cite web|title=Women's 100m IM TT WR|url= https://storage.googleapis.com/virginiasports-com/2024/10/UVA-vs-Florida-Full-Results.pdf|publisher= virginiasports-com|date=18 October 2024|access-date=12 Nobember 2024}}</ref>[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239022 ​]
|-
| 200 м комплексное плавание
| 2.01,63
|
| [[Кейт Даглас]]
| {{Байрақ|АҚШ}}
| 10 желтоқсан 2024
| [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде 2024|Әлем чемпионаты]]
| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]]
| <ref>{{cite web|title=Women's 200m IM Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080205EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=10 December 2024|accessdate=28-01-2025}}</ref><ref>{{cite web|title=Video - Women's 200m IM Final |url= https://vkvideo.ru/video-228643357_456239023|publisher= |date=10 December 2024|accessdate=28-01-2025}}</ref>
|-
| 400 м комплексное плавание
| 4:15,48
|
| [[Summer McIntosh]]
| {{Байрақ|Канада}}
| 14 желтоқсан 2024
| [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]
| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]]
|[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239031 ​]
|-
| Эстафета 4×50 м<br>еркін
|1:32.50
| у
|[[Кромовидьойо, Раноми|Раноми Кромовидьойо]] (23.05)<br> Майке де Вард (23.16)<br>Ким Буш (23.47)<br>[[Хемскерк, Фемке|Фемке Хемскерк]] (22.82)
| {{Байрақ|Нидерланд}}
| 12 желтоқсан 2020
|Wouda Cup
| {{Ту|Нидерланд}} [[Эйндховен]]
|[https://www.youtube.com/watch?v=rMdKoDyBAZE&feature=emb_logo ]<ref>{{cite web|title=Женщины, Эстафета 4×50 в/с, результаты |url=http://www.fina.org/fina-rankings/results?top=1&gender=Women&year=All&poolConfiguration=SCM&distance=All&style=All×Mode=AllTimes&continentId=All&countryId=All&type=overall-rankings&selectedGroup=All&selectedGender=Women&selectedDistance=All|publisher=fina.org|date=2020-12-12 |accessdate=2021-12-17}}</ref>
|-
| Эстафета 4×100 м<br>еркін
| 3:25.01
|
| [[Дугласс, Кейт|Кейт Дугласс]] (50.95)<br>[[Беркофф, Кэтрин|Кэтрин Беркофф]](51.38)<br>[[Алекс Шакелл]] (52.01)<br>[[Уолш, Гретчен|Гретхен Уолш]] (50.67)
| {{Байрақ|АҚШ}}
| 10 желтоқсан 2024
| [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]
| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]]
|<ref>{{cite web|title=Women's 4x100m Freestyle Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080201F70104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=10 December 2024|accessdate=1 January 2025}}</ref>[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239039 ​]
|-
| 4×200 м эстафета<br>еркін
| 7.30.13
|
|[[Уолш, Александра|Алекс Уолш ]] (1:53.25)<br>[[Пейдж Мэдден ]] (1:53.18)<br>[[Граймс, Кэти|Кэти Граймс ]] (1:53.39)<br>[[Вайнштейн, Клэр|Клэр Вайнштейн]] (1:50.31)
| {{Байрақ|АҚШ}}
| 15 желтоқсан 2024
| [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]
| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]]
|<ref>{{cite web|title=Women's 4x200m Freestyle Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080201F80104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=12 December 2024|accessdate=1 January 2025}}</ref>[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239038 ​]
|-
| Эстафета 4×50 м<br>комбинация
| 1:42.35
|
| [[О'Каллахан, Молли|Молли О'Каллахан]] (25.49)<br>[[Ходжес, Челси|Челси Ходжес]] (29.11)<br>[[Маккион, Эмма|Эмма Маккион]] (24.43)<br>[[Вильсон, Мэдисон|Мэдисон Вильсон]] (23.32)
| {{Байрақ|Аустралия}}
| 17 желтоқсан 2022
| [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде 2022|Әлем чемпионаты]]
| {{Ту|Аустралия}} [[Мельбурн]]
| <ref>{{cite web|title=Women's 4 × 50 m Medley Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011700030205F60104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=17 December 2022|accessdate=30-01-2025}}</ref>
|-
| Эстафета 4×100 м<br>комбинация
| 3:40.41
|
| [[Смит, Реган|Реган Смит]] (54.02)<br>[[Кинг, Лили|Лили Кинг]] (1:03.02)<br>[[Уолш, Гретчен|Гретхен Уолш]] (52.84) <br>[[Дугласс,Кейт |Кейт Дугласс]] (50.53)
| {{Байрақ|АҚШ}}
| 15 желтоқсан 2024
| [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]
| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]]
|<ref>{{cite web|title=Women's 4x100m Medley Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080205F70104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=15 December 2024|accessdate=4 January 2025}}</ref> [https://vkvideo.ru/video-228643357_456239040 ​]
|}
Шартты белгілер: # - рекорд ФИНА-дан ратификациялауды күтеді; Кезеңдердегі рекордтар: к-квалификация; жф — жартылай финал; э — эстафетаның 1-кезеңі; эк −эстафета квалификациясының 1-кезеңі; б — Б финалы; † — ұзағырақ жүзу кезінде; у-уақыт бойынша жүзу.
=== Микст ===
{| class="wikitable" style="font-size:90%; width: 98%;"
|-
! Ұзындық !! Уақыт !! !!Жүзуші !! Ел !! Күні !! Жарыс !! Өткізілген жері !! {{small|Видео}}
|-
|Эстафета 4×50 м<br> еркін
|1.27.26
|
|[[Леонардо Деплано ]] (20.97) <br />[[Лоренцо Зацзери ]] (20.51)<br />[[Сильвия Ди Пьетро ]] (23.07) <br />[[Сара Кертис ]](22.71)
|{{Байрақ|Италия}}
|4 желтоқсан 2022
|[[Чемпионат Европы по плаванию на короткой воде|Еуропа чемпионаттары]]
|{{Ту|Польша}} [[Люблин]]
|<ref>{{cite web|title=Mixed 4×50m Freestyle Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/000119000A0301F60104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=4 December 2025|access-date=6 December 2025}}</ref>
|-
|Эстафета 4×50 м<br> комбинация
|1:35.15
|
| [[Мерфи, Райан (пловец)|Райан Мерфи]] (22.37) <br> [[Финк, Ник|Ник Финк]] (24.96)<br>[[Дуглас, Кейт|Кейт Дугласс]] (24.09)<br> [[Хаски, Торри|Торри Хаске]] (23.73)
|{{Байрақ|АҚШ}}
|14 желтоқсан 2022
|Әлем чемпионаты қысқа суда
|{{Ту|Аустралия}} [[Мельбурн]]
|<ref>{{cite web|title=Mixed 4x50m Medley Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011700030305F60104FFFFFFFFFF01.pdf|date=2022-12-14|accessdate=2022-12-14|archive-date=2022-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20221221014415/https://www.omegatiming.com/File/00011700030305F60104FFFFFFFFFF01.pdf|deadlink=no}}</ref> [https://www.youtube.com/watch?v=ul7oas7Zcy4 ]
|-
|Эстафета 4×100 м<br> комбинация
|3:30,47
|
|[[Мирон Лифинцев]] (48,90)<br>
[[Кирилл Пригода]] (54,86)<br>
[[Арина Суркова]] (55,63)<br>
[[Дарья Клепикова]] (51.08)
|{{Байрақ|Ресей}}
|14 желтоқсан 2024
|Әлем чемпионаты қысқа суда
|{{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]]
|<ref>{{cite web|title=Mixed 4 × 100 m Medley Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080305F70104FFFFFFFFFF01.pdf|date=14 December 2024|accessdate=28 December 2024}}</ref>[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239036 ​]
|}
Шартты белгілер: # - рекорд ФИНА-дан ратификациялауды күтеді; Кезеңдердегі рекордтар: к-квалификация; жф — жартылай финал; э — эстафетаның 1-кезеңі; эк −эстафета квалификациясының 1-кезеңі; б — Б финалы; † — ұзағырақ жүзу кезінде; у-уақыт бойынша жүзу.
== Рекордшылар рейтингі ==
{| class="wikitable sortable" style="text-align:center" width:100%;"
|-
!rowspan="2"|Елдер
!rowspan="2"|Рекорд<br>саны
!style="width:3em"|ҰС
!style="width:3em"|ҚС
!style="width:4em"|Барлығы
!style="width:3em"|ҰС
!style="width:3em"|ҚС
!style="width:4em"|Барлығы
!style="width:3em"|ҰС
!style="width:3em"|ҚС
!style="width:4em"|Барлығы
|- class="unsortable"
!colspan="3"|Ерлер
!colspan="3"|Әйелдер
!colspan="3"|Микст
|-
|align=left|{{Байрақ|АҚШ}} || 22 || 6 || 7 || 13 || 4 || 4 || 8 || || 1 || 1
|-
|align=left|{{Байрақ|Аустралия}} || 17 || || 3 || 3 || 7 || 6 || 13 || 1 || || 1
|-
|align=left|{{Байрақ|Қытай}} || 6 || 4 || || 4 || 1 || 1 || 2 || || ||
|-
|align=left|{{Байрақ|Венгрия}} || 5 || 1 || 1 || 2 || 1 || 2 || 3 || || ||
|-
|align=left|{{Байрақ|Швеция}} || 5 || || || || 4 || 1 || 5 || || ||
|-
|align=left|{{Байрақ|Франция}} || 4 || 1 || 2 || 3 || || || || || 1 || 1
|-
|align=left|{{Байрақ|Германия}} || 4 || 2 || 2 || 4 || || || || || ||
|-
|align=left|{{Байрақ|Ресей}} || 4 || 1 || 2 || 3 || 1 || || 1 || || ||
|-
|align=left|{{Байрақ|Канада}} || 3 || || || || 1 || 2 || 3 || || ||
|-
|align=left|{{Байрақ|Ұлыбритания}} || 3 || 2 || || 2 || || || || 1 || || 1
|-
|align=left|{{Байрақ|Италия}} || 3 || 1 || 2 || 3 || || || || || ||
|-
|align=left|{{Байрақ|Литва }} || 3 || || || || 1 || 2 || 3 || || ||
|-
|align=left|{{Байрақ|Бразилия }} || 2 || 1 || 1 || 2 || || || || || ||
|-
|align=left|{{Байрақ|Жапония}} || 2 || || 2 || 2 || || || || || ||
|-
|align=left|{{Байрақ|Нидерланд }} || 2 || || || || || 2 || 2 || || ||
|-
|align=left|{{Байрақ|Испания}} || 2 || || || || || 2 || 2 || || ||
|-
|align=left|{{Байрақ|Беларусь}} || 1 || || 1 || 1 || || || || || ||
|-
|align=left|{{Байрақ|Гонконг}} || 1 || || || || || 1 || 1 || || ||
|-
|align=left|{{Байрақ|Ирландия}} || 1 || || 1 || 1 || || || || || ||
|-
|align=left|{{Байрақ|Ямайка}} || 1 || || || || || 1 || 1 || || ||
|-
|align=left|{{Байрақ|Түркия}} || 1 || || 1 || 1 || || || || || ||
|-
|align=left|{{Байрақ|Украина}} || 1 || 1 || || 1 || || || || || ||
|- class=sortbottom
| '''Барлығы''' || '''93''' || '''20''' || '''25''' || '''45''' || '''21''' || '''24''' || '''44''' || '''2''' || '''2''' || '''4'''
|}
{{col-begin}}
{{col-break|width=50%}}
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер|2}}
pvymqwxr5pbfj96p4xrjpw5c9n6w16d
Монеточка
0
737777
3693152
3371838
2026-11-08T00:27:24Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693152
wikitext
text/x-wiki
[[Сурет:Lyza Monetochka.jpg|нобай|258x258 нүкте]]
Монеточка (орысша: Монеточка, тікелей аударма: «Кішкентай Тиын»), Елизавета Андреевна Гырдымованың сахналық псевдонимі (орысша: Елизаве́та Андре́евна Гырды́мова, 1998 жылғы 1 маусымда туған), ресейлік әнші-композитор.
== Өмірбаяны ==
Елизавета Гырдымова 1998 жылы 1 маусымда Екатеринбургте дүниеге келген. Бала кезінен Гырдымова өлең жазуды ұнататын және жасөспірім кезінде өз шығармаларын Stihi.ru сайтында жариялайтын.<ref name=":0">Red'kin, Nikolai (5 September 2017). "[https://the-flow.ru/features/monetochka-interview-2017 Монеточка. Жизнь после хайпа]" The flow.</ref>
2014 жылы Орал федералды университетінің Мамандандырылған оқу-ғылыми орталығының оныншы сыныбына оқуға түседі.<ref>Анастасия Антошина (2020). "[https://lyceum.urfu.ru/fileadmin/user_upload/Avangard/2020-01.pdf "Я ЛИЗА, И Я НЕ КРУТАЯ"]" (PDF)</ref> 2016 жылы Мәскеудегі Герасимов атындағы Кинематография Институтында кино өндірісі бойынша сырттай оқу бөліміне оқуға түседі. Ол оқу орнын классикалық киноны жақсы көргендіктен таңдады.<ref>"[https://daily.afisha.ru/music/4281-ya-volnuyus-stesnyayus-i-boyus-monetochka-predstavlyaet-klip-ushla-k-realistam/ "Я волнуюсь, стесняюсь и боюсь": Монеточка представляет клип "Ушла к реалистам"]". ''Күнделікті афиша''</ref>
2016 жылдың қыркүйегінен бастап Гырдымова оқуын жалғастырды, ал алғашқы тағылымдамасы туған жері - Екатеринбургтегі ETV арнасында өтті, онда ақын Александра Аксеновамен бірлесіп жобалар шығарды.<ref>Demekhina, Irina (2 January 2017). "[https://ekburg.tv/novosti/razvlechenija/2017-01-27/liza_monetochka_spelas_s_poehtessoj_sashej_aksenovoj Лиза Монеточка спелась с поэтессой Сашей Аксеновой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220129005058/https://ekburg.tv/novosti/razvlechenija/2017-01-27/liza_monetochka_spelas_s_poehtessoj_sashej_aksenovoj |date=2022-01-29 }}". ''ЕТВ''</ref> Содан кейін ол біраз уақыт ETV-де продюсер болып жұмыс істеді.<ref name=":0" />
2022 жылдың Мамыр айында әншінің Ресейден Литваға кеткені белгілі болды.<ref>"[https://ekburg.tv/novosti/razvlechenija/2017-01-27/liza_monetochka_spelas_s_poehtessoj_sashej_aksenovoj Певица Монеточка объяснила отъезд из России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220129005058/https://ekburg.tv/novosti/razvlechenija/2017-01-27/liza_monetochka_spelas_s_poehtessoj_sashej_aksenovoj |date=2022-01-29 }}". ''RBC''</ref>
2023 жылдың қаңтарында Ресей Әділет министрлігі Гырдымованы шетелдік агенттер тізіміне енгізді.<ref>"[[Singer Monetochka among new additions to the list of 'foreign agents]]'". ''meduza.io.''</ref><ref>"[https://novayagazeta.eu/articles/2023/01/20/russias-justice-ministry-adds-singer-monetochka-and-founder-of-gulagu-net-vladimir-osechkin-to-foreign-agents-list-en-news Russia's Justice Ministry adds singer Monetochka and founder of Gulagu.net Vladimir Osechkin to 'foreign agents' list]". ''novayagazeta.eu.''</ref>
== Музыкалық мансап ==
2015 жылдың соңында Гырдымова өзінің алғашқы Психоделикалық клауд-рэп (орысша: «Психоделический клауд рэп») альбомын Монеточка лақап атында [[ВКонтакте]] әлеуметтік желісіне жүктеді. Ол әндерін үйде синтезаторға жазған.<ref>Gorbachev, Aleksandr (3 May 2018). "[https://meduza.io/en/feature/2018/05/31/a-19-year-old-musician-just-released-the-best-russian-pop-album-of-the-year-seriously A 19-year-old musician just released the best Russian pop album of the year. Seriously]". ''meduza.io''.</ref><ref>Lee, Julia (2 July 2018). "[https://www.forbes.ru/forbes-woman/364927-zhivushchaya-v-seti-kak-monetochka-postroila-muzykalnuyu-kareru-novogo-tipa Живущая в сети. Как Монеточка построила музыкальную карьеру нового типа]". ''Forbes.ru''</ref> Көп ұзамай ол YouTube-қа өзінің тікелей эфирлерін жүктей бастады.<ref>Varkentin, Irina (9 February 2016). "[https://66.ru/news/society/181870/ Звезда YouTube Лиза Монеточка: "Петь про Путина мне еще рано. Вам же не нужны вторые Pussy Riot?!"]". ''66.ru''</ref>
== Активизм, қайырымдылық пен көзқарастары ==
Монеточка 2019 жылдың тамызында "гори гори гори" (жана бер жана бер жана бер) Сібірдегі орман өрттеріне арналған өлеңін шығарып, жиналған қаражаттың бәрі Ресейдегі орман өрттерімен күресетін Greenpeace бағдарламасына жіберілетінін айтады.<ref>[https://takiedela.ru/news/2019/08/09/monetochka-protiv-pozharov/ Монеточка выпустила песню в поддержку борьбы с лесными пожарами.] ''«Такие дела»''</ref> Әншінің айтуынша, 2019 жылдың соңында 165 мың рубль қаражат жиналды.<ref>[https://www.e1.ru/text/world/2020/01/01/66429292/ Монеточка выполнила обещание и отправила всё заработанное на песне про пожары на благотворительность]. ''E1.ru'' </ref>
2020 жылдың маусымында Ресейлік ЛГБТ адамдарға қолдау видеоүндеме жариялады.<ref>Монеточка: [https://the-flow.ru/news/monetochka-pride «Мне страшно слышать гомофобные высказывания на телеканалах»]. ''The Flow''</ref>
2022 жылдың ақпанында [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|Ресейдің Украинаға басып кіруін]]<nowiki/>е қарсылығын білдірді.<ref>«[http://voices-of-peace.live/ Voices of peace]». ''voices-of-peace.live''.</ref>
2023 жылдың қаңтарына Ресей Әділет Министрлігі Монеточканы иноагент тізіміне енгізеді.<ref>[http://www.rbc.ru/politics/20/01/2023/63cad0fc9a79472515943d15 Минюст признал певицу Монеточку иноагентом]. ''РБК.ру''.</ref>
== Дереккөздер ==
<references />
{{Тексерілмеген мақала}}
[[Санат:Екатеринбургте туғандар]]
engyz3hp0omw9j2mbjxk1dr6rn25vcm
Мария Львовна Диллон
0
742194
3692995
3561518
2026-11-07T14:00:02Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3692995
wikitext
text/x-wiki
{{Тексерілмеген мақала}}{{Суретші|марапаттары=|суреті=Dillon_maria.jpg|есімі=Мария Львовна Диллон|туған күні=27.10.1858|туған жері=Поневеж, [[Литва]]|қайтыс болған күні=14.06.1932|қайтыс болған жері=[[Ленинград]], [[Ресей]]|жанры=Мүсінші|Commons=Maria Lvovna Dillon}}
'''Мария Львовна Диллон''' (1858–1932) — орыс мүсінші. Ол өзінің аллегориялық, жанрлық, мемориалдық және портреттік мүсіндерімен танымал<ref name=":0">https://arthive.com/artists/32334~Maria_Lvovna_Dillon {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180803014544/https://arthive.com/artists/32334~Maria_Lvovna_Dillon |date=2018-08-03 }}</ref>. Диллон ресейлік алғашқы кәсіби мүсінші әйел<ref>https://izi.travel/en/de15-maria-dillon-monument-to-vera-komissarzhevskaya-1864-1910/en</ref>.
== Өмірбаяны ==
Диллон 1858 жылы 27 қазанда [[Ресей империясы|Ресей империясының]] Поневеж қаласында дүниеге келген<ref>https://mus-col.com/en/the-authors/10243/</ref>. Ол Санкт-Петербургтегі Императорлық өнер академиясында оқыды, онда ол Александр фон Бок, Николай Лаверецкий және Иван Подозеровтан дәріс алды. Академияда жүргенде ол бірнеше марапаттарға ие болды<ref name=":0" />.
Академияда оқуын аяқтағаннан кейін ол Парижге, содан кейін Италияға көшті<ref>http://www.jewishencyclopedia.com/articles/5199-dillon-maria-lvovna</ref>.
Диллон өз жұмысын 1893 жылы Иллинойс штатындағы Чикагодағы Дүниежүзілік Колумбиялық көрмеде Бейнелеу өнері сарайында көрсетті<ref>http://arcadiasystems.org/academia/cassatt4bb.html#dillon {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180803044254/http://arcadiasystems.org/academia/cassatt4bb.html#dillon |date=2018-08-03 }}</ref>.
Оның еңбектері Санкт-Петербургтегі Ресей мұражайының, Мемлекеттік қалалық мүсін мұражайының, Пушкин үйінің, Мәскеудегі Мемлекеттік [[Третьяков галереясы|Третьяков галереясының]], Камчаткадағы Мемлекеттік Горный институтының жинақтарына енгізілген<ref>http://en.rusmuseum.ru/mikhailovsky-castle/exhibitions/maria-dillon/{{Deadlink|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
1890-1910 жылдары Диллон бірқатар мемориалдық қабірлерді, соның ішінде актриса [[Комиссаржевская Вера Федоровна|Вера Комисаржевскаяға]], композитор [[Антон Степанович Аренский|Антон Аренскийге]] және суретші Луиджи Премазциге арналған қабірлерді жасады. Ол сондай-ақ Қазан қаласында математик [[Николай Иванович Лобачевский|Николай Лобачевскийдің]] ескерткішін мүсіндеді<ref name=":1">http://en.rusmuseum.ru/mikhailovsky-castle/exhibitions/maria-dillon/{{Deadlink|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
Оның күйеуі орыс суретшісі Федор Бухгольц болды. Диллон 1932 жылы 14 маусымда Ленинградта қайтыс болды<ref>https://mus-col.com/en/the-authors/10243/</ref>.
== Мұра ==
Диллонның туғанына 150 жыл толуына арналған көрме 2010 жылы Мемлекеттік орыс мұражайының бір бөлігі Әулие Майкл сарайында өтті<ref name=":1" />.
== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://arcadiasystems.org/academia/cassatt4bb.html#dillon Мария Львовна Диллонның «Халықаралық әйел мүсіншілері 1893 жылғы Чикагодағы дүниежүзілік көрме мен көрме» жұмысының суреттері] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180803044254/http://arcadiasystems.org/academia/cassatt4bb.html#dillon |date=2018-08-03 }}
== Дереккөздер ==
[[Санат:Ресей мүсіншілері]]
l7jeglxz7m5bjrw1kli5wi2219xw2sr
Меджимурье жупаниясы
0
746961
3693064
3558639
2026-11-07T17:19:45Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693064
wikitext
text/x-wiki
{{Әкімшілік бірлік
|Қазақша атауы = Меджимурье
|Шынайы атауы = {{lang-hr|Međimurska županija}}
|Суреті = Mursko_Središće_111399367.jpg
|Сурет атауы =
|Елтаңба = Međimurska županija (grb).svg
|Ту = Flag of Međimurje County.svg
|Ел = Хорватия
|lat_dir = N |lat_deg = 46.466 |lat_min = |lat_sec =
|lon_dir = E |lon_deg = 16.414 |lon_min = |lon_sec =
|Статусы = Жупания
|Кіреді = 3 қала<br />22 қауымдастық
|Астанасы = [[Чаковец]]
|Басшысы = Матия Посавец
|Басшының түрі = Жупан
|Тұрғыны = 113 804
|Санақ жылы = 2011
|Халық саны бойынша орны = 17
|Тығыздығы = 156,11
|Тығыздығы бойынша орны = 2
|Жер аумағы = 729
|Жер аумағы бойынша орны = 20
|Карта = CroatiaMedjimurje.png
|Карта ені = 250
|Уақыт белдеуі = [[UTC+1:00|UTC+1]] (жазда [[UTC+2:00|UTC+2]])
|Аббревиатура =
|ISO = HR-20
|Телефон коды = [[Хорватияның телефон нөмірлеу жоспары|+385]] 40
|Сайты = http://www.medjimurska-zupanija.hr/
}}
'''Меджимурье жупаниясы''' ({{lang-hr|Međimurska županija}}) — [[Хорватия]]ның солтүстігінде орналасқан әкімшілік-аумақтық бірлік ([[жупания]]), [[Драва]] мен [[Мура]] өзендерінің аралығында жатыр. Аймақтың тарихи және бейресми атауы — Меджимурье, бұл атау «арасында» ({{lang-hr|međi}}) және Мура өзенінің атауынан шыққан. Меджимурьеде белгілі өнімдер өндіріліп келеді, соның ішінде атақты ірімшік түрі — [[турош]] және Хорватияның материалдық емес мәдени мұрасына жататын [[Светомар шілтері]].
==Географиясы==
Жупанияның аумағы — 729 км². Ол Хорватиядағы ең кіші жупания ([[Загреб]] қаласынан кейін), бірақ сонымен бірге халық тығыздығы ең жоғары — 156,11 адам/км². Ол Хорватияның ең солтүстік жупаниясы болып табылады: оңтүстікте тек [[Вараждин жупаниясы]]мен шектеседі. Солтүстік-шығысында [[Мажарстан]]мен, солтүстік және солтүстік-батысында [[Словения]]мен шекаралас.
Меджимурье негізінен төмен орналасқан, биіктігі 120-344 метр аралығында. Топырағы құнарлы, жалпы аумақтың 729 км²-ден 360 км² бөлігі ауыл шаруашылығына қолданылады. Ормандар мен жайылымдар 105 км² аумақты алып жатыр.
==Тарихы==
Тарихи тұрғыдан Меджимурье ұзақ уақыт бойы [[Мажарстан патшалығы]]ның құрамында болды (1918 жылға дейін және 1941—1945 жылдар аралығында). Дегенмен, жергілікті халық арасында [[мажарлар]]дың үлесі өте аз болды: ХХ ғасырдың басында шамамен 1/20 бөлігін құраса, қазіргі уақытта 1 пайыздан да аз.
==Халқы==
2001 жылғы санақ мәліметтері бойынша, Меджимурье жупаниясының аумағында 118 426 адам тұрды<ref>[http://www.dzs.hr/Eng/censuses/census2001/Popis/E01_01_01/e01_01_01_zup07.html Елді мекендер бойынша халықтың жыныс және жас бойынша таралуы — Хорватияның статистика бюросы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101115085411/http://www.dzs.hr/Eng/censuses/Census2001/Popis/E01_01_01/e01_01_01_zup07.html |date=2010-11-15 }} {{ref-en}}</ref>, олардың 96%-ын [[хорваттар]] құрады<ref>[http://www.dzs.hr/Eng/censuses/census2001/Popis/E01_02_02/E01_02_02_zup07.html Қалалар мен қауымдастықтар бойынша ұлттар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923221309/http://www.dzs.hr/Eng/censuses/Census2001/Popis/E01_02_02/E01_02_02_zup07.html |date=2015-09-23 }} {{ref-en}}</ref>. Меджимурьедегі ұлттық азшылықтар арасында мажарлар, [[словендер]], [[албандар]] және [[сығандар]] бар.
Жергілікті тұрғындар арасында [[хорват тілі]]нің [[кайкав диалектісі]] басым (хорват әдеби тілінің нормасы — [[штокав диалектісі]]). Өңірдің халықтық дәстүрлері мен асханасы мажар мәдениетінің айтарлықтай ықпалын сезінген.
==Әкімшілік бөлінісі==
Меджимурье жупаниясы 25 әкімшілік бірлікке (3 қала және 22 қауымдастық) бөлінеді:
'''Қалалар:'''
* [[Чаковец]], әкімшілік орталығы (15 790 адам)
* [[Прелог]] (4 288 адам)
* [[Мурско Средишче]] (3 322 адам)
'''Қауымдастықтар:'''
* [[Белица]]
* [[Вратишинец]]
* [[Горичан]]
* [[Горни Михальевец]]
* [[Декановец]]
* [[Домашинец]]
* [[Доньи Видовец]]
* [[Доньи Кральевец]]
* [[Донья Дубрава]]
* [[Коториба]]
* [[Мала Суботица]]
* [[Неделишче]]
* [[Ореховица]]
* [[Подтурен]]
* [[Прибиславец]]
* [[Света Мария]]
* [[Свети Мартин на Мури]]
* [[Свети Юрай на Брегу]]
* [[Селница]]
* [[Страхонинец]]
* [[Шенковец]]
* [[Штригова]]
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.medjimurska-zupanija.hr/ Жупанияның ресми сайты]
{{Хорватия жупаниялары}}
[[Санат:Хорватия жупаниялары]]
loo1owhmtwq070t47735e8d51nqpk8s
Медеу Ержанұлы Әбішев
0
749276
3693063
3678450
2026-11-07T17:19:43Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693063
wikitext
text/x-wiki
{{Тексерілмеген мақала|желтоқсан 2024}}
{{уики}}
'''Медеу Ержанұлы Әбішев''' — физика-математика ғылымдарының докторы, профессор, [[теориялық]] және [[ядролық физика]] саласында танымал ғалым. Ол [[әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]нің Теориялық және ядролық физика кафедрасының меңгерушісі болып қызмет атқарады.Оның ғылыми қызығушылықтары [[термодинамиканы]], [[жалпы салыстырмалық теориясын]], [[кванттық механиканы]] және [[планетарлық космогония]] салаларын қамтиды.
Медеу Әбішевтің еңбектері ішінде [[гравитация]] және [[космология]] саласындағы зерттеулер ерекше орын алады. Ол тұрақтылық теориясы мен метрикалық және лагранждық проблемаларды зерттеп, бұл бағытта бірқатар маңызды жұмыстар жариялаған. Сонымен қатар, ол халықаралық конференцияларда баяндамалар жасап, көптеген ғылыми журналдарда мақалалар жариялаған. Оның ғылыми зерттеулері мен кәсіби тәжірибесі ядролық физика саласын дамытуға елеулі үлес қосқан.<ref>https://www.kaznu.kz/kz/7041/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241204132729/https://www.kaznu.kz/kz/7041/ |date=2024-12-04 }} https://www.kaznu.kz/kz/3/news/one/26479/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241203085129/https://www.kaznu.kz/kz/3/news/one/26479/ |date=2024-12-03 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241203085129/https://www.kaznu.kz/kz/3/news/one/26479/ |date=2024-12-03 }}<nowiki>https://www.kaznu.kz/content/files/pages/folder10428/%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%BE%D0%B2%20%D0%95.pdf</nowiki></ref>
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
2i6kjqbtfeoh2hixvfm09am4c994x8n
Қатысушы:Aldogarov
2
753164
3692978
3691647
2026-11-07T13:32:50Z
Aldogarov
95591
/* Менім жазған мақаларым */
3692978
wikitext
text/x-wiki
<div style="position: fixed; top: 70px; left: 0; transparency: 1; z-index: 100;">[[File:Animated-Flag-Kazakhstan.gif|160px]]</div>
{| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" width="20%" style="float:right; margin-left:1em; margin-bottom:0,5em; background:none;"
|{{User Wikipedian For|аты = '''Aldogarov'''|жыл = 2020|ай = 03|күн = 02}}
|-
|{{User:Box/Статистика:Мақала саны|13}}
|-
|{{User kk}}
|-
|{{User ru-4}}
|-
|{{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}}
|-
|{{User:Box/Туған жері:Атырау облысы}}
|-
|{{User:Box/Қатысушы Атыраудан}}
|-
|{{User:Box/Qazaq}}
|-
|{{User:Box/Боқтық сөздерге қарсы}}
|<tr><td>{{userbox|id =e-mail |id-s = 10 |id-c = lightgreen|info = ''marlengram221@gmail.com'' |info-c = yellow |info-s = 10 |border-c=green}}</td>
|-
|}
Қайырлы күн. Менім есімім Марлен. 2020 жылдан бері қазақша уикипедияның қатысушысымын. 6 жыл ішінде мен 13 мақала жазып, 1000-ге жуық өңдеу енгіздім. Мен қазақ тілін дамыту мақсатында қазақша уикипедияға қосылдым және оны алдағы уақытта да белсенді түрде дамытуға тырысамын.
== Менім жазған мақаларым ==
1. [[Жоба 0250 «Барс-МО» зымыран-артиллериялық катерлері]]<br>2. [[Дина Болуарте]]<br>3. [[Масуд Пезешкиан]]<br>4. [[Никол Воваевич Пашинян]]<br>5. [[Марк Карни]]<br>6. [[Франсуа Байру]]<br>7. [[Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы мемлекеттік басқару академиясы]]<br>8. [[Бразилия империясы]]<br>9. [[Португалия отарлық империясы]]<br>10. [[Ираклий Георгиевич Кобахидзе]]<br>11. [[Урсула фон дер Ляйен]]<br>12. [[Жеке іс жүргізу құқығы]]<br>13. [[Еуропалық комиссияның төрағасы]]<br>14. [[Ұлы Колумбия]]
5hpcvyeowl8drdywolx90jj16n7061a
3692979
3692978
2026-11-07T13:33:08Z
Aldogarov
95591
3692979
wikitext
text/x-wiki
<div style="position: fixed; top: 70px; left: 0; transparency: 1; z-index: 100;">[[File:Animated-Flag-Kazakhstan.gif|160px]]</div>
{| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" width="20%" style="float:right; margin-left:1em; margin-bottom:0,5em; background:none;"
|{{User Wikipedian For|аты = '''Aldogarov'''|жыл = 2020|ай = 03|күн = 02}}
|-
|{{User:Box/Статистика:Мақала саны|14}}
|-
|{{User kk}}
|-
|{{User ru-4}}
|-
|{{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}}
|-
|{{User:Box/Туған жері:Атырау облысы}}
|-
|{{User:Box/Қатысушы Атыраудан}}
|-
|{{User:Box/Qazaq}}
|-
|{{User:Box/Боқтық сөздерге қарсы}}
|<tr><td>{{userbox|id =e-mail |id-s = 10 |id-c = lightgreen|info = ''marlengram221@gmail.com'' |info-c = yellow |info-s = 10 |border-c=green}}</td>
|-
|}
Қайырлы күн. Менім есімім Марлен. 2020 жылдан бері қазақша уикипедияның қатысушысымын. 6 жыл ішінде мен 14 мақала жазып, 1000-ге жуық өңдеу енгіздім. Мен қазақ тілін дамыту мақсатында қазақша уикипедияға қосылдым және оны алдағы уақытта да белсенді түрде дамытуға тырысамын.
== Менім жазған мақаларым ==
1. [[Жоба 0250 «Барс-МО» зымыран-артиллериялық катерлері]]<br>2. [[Дина Болуарте]]<br>3. [[Масуд Пезешкиан]]<br>4. [[Никол Воваевич Пашинян]]<br>5. [[Марк Карни]]<br>6. [[Франсуа Байру]]<br>7. [[Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы мемлекеттік басқару академиясы]]<br>8. [[Бразилия империясы]]<br>9. [[Португалия отарлық империясы]]<br>10. [[Ираклий Георгиевич Кобахидзе]]<br>11. [[Урсула фон дер Ляйен]]<br>12. [[Жеке іс жүргізу құқығы]]<br>13. [[Еуропалық комиссияның төрағасы]]<br>14. [[Ұлы Колумбия]]
8dfcu50afditmmg6l3tv3oflqhodtkp
Ижор тілі
0
760807
3693134
3481030
2026-11-07T21:06:20Z
Amherst99
4439
/* */
3693134
wikitext
text/x-wiki
{{Тілдер
|аты=Ижор тілі
|рейтинг=
|ISO2=
|МЕСТ 7.75–97=
|ISO1= izh
|жазу=[[латын әліпбиі]]
|классификация= [[Еуразия тілдері]]
:орал тілдер отбасы
::фин-угор тобы
:::балтық-фин тармағы
|санаты=
|сөйлеушілер саны= 111 (2006)
|түсі=алтай
|реттейтін мекеме=
|ресми тіл=
|елдер=[[Ресей]]
|айтылуы=
|өз атауы=Izhorian language
|Сурет=
|ISO3=
}}
'''Ижор тілі''' (Izhorian language) — [[Орал тілдері|орал тілдер отбасының]] фин-угор тобының балтық-фин тармағының солтүстік тобына кіреді. Тілдердің жалғамалы (агглютинативті) түріне жатады.
== Референтті халық ==
Референтті халық: [[Ижорлықтар|ижорлар]]; өз атауы – ингрлар, инкерикот, харялайн, изури.<ref>{{кітап|авторы=Э.Д. Сүлейменова, Д.Х. Ақанова, Н.Ж. Шаймерденова|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=«Қазақстан тілдері: әлеуметтік лингвистика анықтамалығы» |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= |баспасы=«Издательство Золотая Книга» ЖШС |жыл=2020 |томы= |беттері=128 |барлық беті=480 |сериясы= |isbn=978–601–7988-21-0|тиражы= }}</ref>
== Географиялық таралуы ==
Тілдің дәстүрлі таралу аймақтары:
*Луга өзенінің екі жағасындағы Кингисепптен төмен орналасқан ауылдар, Извоз және Манновка ауылдарынан бастап, Россон өзеніндегі және ішінара Курголовский түбегіндегі ауылдар.
*Сойкин түбегіндегі және Систа өзенінің аңғарындағы ауылдар.
*Коваши өзенінің бойындағы, сондай-ақ Фин шығанағы жағалауындағы Сосновый Бор қаласынан шығысқа қарай орналасқан ауылдар.
*Оредеж өзенінің жоғарғы ағысындағы шағын анклав.
2001–2005 жылдардағы жағдай бойынша ижор тілінде сөйлейтіндердің ең көп саны бар елді мекендер Төменгі Луга аймағындағы Ванакюля, Волково, Үлкен Куземкино және Орлы болды.<ref>{{citeweb|url=https://minlang.iling-ran.ru/lang/izhorskiy-yazyk?ysclid=mbosv2loxr662489141|title=Ижор тілі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-06-9 |lang=}}</ref>
== Диалектісі ==
Дәстүрлі түрде төрт диалекті бөлінеді: Сойкин, Төменгі Луга, Хеван және Жоғарғы Луга (оредеж). Соңғы екеуі жойылып кетті. Төменгі Луга диалектісіне вод тіл қатты әсер етті.<ref>{{citeweb|url=https://old.bigenc.ru/linguistics/text/5229604?ysclid=mbosypk5zb222802528|title=Үлкен Ресей энциклопедиясы 2004–2017|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-06-9 |lang=}}</ref>
== Жазуы ==
1932-1937 жылдар аралығында ижор тілі үшін латын әліпбиіне негізделген емле жүйесі қолданылды. Бірқатар оқулықтар мен грамматикалық кітаптар шығарылып, Сойкин түбегі мен Луга өзенінің сағасындағы мектептерде тіл оқытылды. 1937 – 1938 жылдың басында елдегі саяси бағыттың өзгеруіне байланысты ижор тілінде оқыту, іс қағаздарын жүргізу тоқтатылды.
О.И.Конкова мен Н.А.Дьячковтың «Ижор тілі бойынша нұсқаулықта» (2014 ж.) пайдаланылған ижор әліпбиі (2014 ж. нұсқасы) Сойкинский диалектісінің грамматикасы мен сөздік қорына негізделген.
Ижор тілінің қазіргі әліпбиі:<ref>{{citeweb|url=https://linguapedia.info/ru/languages/ingrian.html|title=Ижор тілі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-06-9 |lang=}}</ref>
{| style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF"
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | A a
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | B b
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | C c
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | D d
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | E e
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | F f
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | G g
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | H h
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | I i
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | J j
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | K k
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | L l
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | M m
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | N n
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | O o
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | P p
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | R r
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | S s
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Š š
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | T t
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | U u
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | V v
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Y y
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Z z
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ž ž
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ä ä
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ö ö
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |
|}
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Ресей тілдері]]
sokmjuei4f8smaijakzwfrplad0zcmp
Үлгі:Қазақша Уикипедия статистикасы/Кеше.json
10
764845
3693124
3692750
2026-11-07T19:01:10Z
ArystanbekBot
33174
Bot: Кешегі деректерді жаңарту
3693124
json
application/json
{
"articles": 245968,
"pages": 674211,
"edits": 3689402,
"users": 184250,
"activeusers": 500,
"admins": 15,
"files": 8808
}
qkq2ss50br6gvo5i90p6bhtowhscw6s
Қатысушы талқылауы:AstronomyFan101
3
772669
3693371
3540114
2026-11-08T10:42:01Z
Ontzak
72968
Ontzak [[Қатысушы талқылауы:MrAstronomy101]] бетін [[Қатысушы талқылауы:AstronomyFan101]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/MrAstronomy101|MrAstronomy101]]" to "[[Special:CentralAuth/AstronomyFan101|AstronomyFan101]]"
3540114
wikitext
text/x-wiki
{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=MrAstronomy101}}
-- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 08:56, 2026 ж. қаңтардың 17 (+05)
g5h0t3zx3ywgzaqth4yl6z7z6yvt9nq
Үлгі:Жасырын блоктың басы
10
773792
3693193
3692154
2026-11-08T06:30:59Z
Орел Карл
81620
3693193
wikitext
text/x-wiki
<includeonly><templatestyles src="Үлгі:Жасырылатын/styles.css" />
<div class="mw-collapsible Жасырылатын Жасырылатын-сұр {{#switch:{{{күйі|}}}|ашық=|автоматты=|#default=mw-collapsed}} Жасырылатын-{{#switch:{{{түрі|}}}|мөлдір=мөлдір|#default=сұр}} Жасырылатын-сілтеме-{{#switch:{{{сілтеме орны|}}}|сол=сол|#default=оң}} {{{блок класы|}}}"
style="{{#if:{{{жиек|}}}|border:{{{жиек}}};}}{{{блок стилі|}}}">
<div class="Жасырылатын-тақырып {{{тақырып класы|}}}"
style="{{#if:{{{тақырып фоны|}}}|background-color:{{{тақырып фоны}}};}}{{#if:{{{тақырыпты туралау|}}}|text-align:{{{тақырыпты туралау}}};}}{{#if:{{{тақырып қаріп қалыңдығы|}}}|font-weight:{{{тақырып қаріп қалыңдығы}}};}}{{#if:{{{тақырып қаріп стилі|}}}|font-style:{{{тақырып қаріп стилі}}};}}{{{тақырып стилі|}}}">
{{{тақырыбы|{{{1|Жасырын мәтін}}}}}}
<div class="mw-collapsible-toggle-placeholder"></div>
</div>
<div class="mw-collapsible-content {{{мәтін класы|}}}"
style="{{#if:{{{мәтін фоны|}}}|background-color:{{{мәтін фоны}}};}}{{#if:{{{мәтін қаріп қалыңдығы|}}}|font-weight:{{{мәтін қаріп қалыңдығы}}};}}{{#if:{{{мәтін қаріп стилі|}}}|font-style:{{{мәтін қаріп стилі}}};}}{{#if:{{{мәтінді туралау|}}}|text-align:{{{мәтінді туралау}}};}}{{{мәтін стилі|}}}">
</div>
</div>
</includeonly><noinclude>
{{doc}}
[[Санат:Үлгілер:Жиырылмалы блоктар]]
</noinclude>
of9rkjm3lf76rde1a4qyqpcvmtq37uk
3693195
3693193
2026-11-08T06:32:16Z
Орел Карл
81620
3693195
wikitext
text/x-wiki
<includeonly><!--
--><div class="mw-collapsible {{#switch:{{{күйі|жабық}}}|ашық=|автоматты=mw-autocollapse|#default=mw-collapsed}}"
style="text-align:left; border:1px solid #a2a9b1; margin:0.4em 0; padding:0; clear:both; width:{{{ені|100%}}}; background:{{{фон|#fff}}};"><!--
--><div style="font-weight:normal; background:{{{тақырып фоны|#eaecf0}}}; padding:0.35em 0.6em; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:{{{тақырыпты туралау|center}}}; {{{тақырып стилі|}}}"><!--
-->'''{{{тақырыбы|{{{1|Жасырын мәтін}}}}}}}'''<!--
--><div class="mw-collapsible-toggle-placeholder"></div><!--
--></div><!--
--><div class="mw-collapsible-content"
style="padding:0.6em; background:{{{мәтін фоны|#fff}}}; text-align:{{{мәтінді туралау|left}}}; {{{мәтін стилі|}}}"><!--
--></includeonly><noinclude>
[[Санат:Үлгілер:Жиырылмалы блоктар]]
{{doc}}
</noinclude>
1bd3rpx2iyean5gilheje9dxw8fyuki
3693196
3693195
2026-11-08T06:34:14Z
Орел Карл
81620
3693196
wikitext
text/x-wiki
<includeonly><!--
--><div class="mw-collapsible {{#switch:{{{күйі|жабық}}}|ашық=|автоматты=mw-autocollapse|#default=mw-collapsed}}"
style="text-align:left; border:1px solid #a2a9b1; margin:0.4em 0; padding:0; clear:both; width:{{{ені|100%}}}; background:{{{фон|#fff}}};"><!--
--><div style="font-weight:normal; background:{{{тақырып фоны|#eaecf0}}}; padding:0.35em 0.6em; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:{{{тақырыпты туралау|center}}}; {{{тақырып стилі|}}}"><!--
-->'''{{{тақырыбы|{{{1|Жасырын мәтін}}}}}}'''<!--
--><div class="mw-collapsible-toggle-placeholder"></div><!--
--></div><!--
--><div class="mw-collapsible-content"
style="padding:0.6em; background:{{{мәтін фоны|#fff}}}; text-align:{{{мәтінді туралау|left}}}; {{{мәтін стилі|}}}"><!--
--></includeonly><noinclude>
[[Санат:Үлгілер:Жиырылмалы блоктар]]
{{doc}}
</noinclude>
gb29on8firi0bm7q01cmgd36r0p7839
3693197
3693196
2026-11-08T06:39:42Z
Орел Карл
81620
3693197
wikitext
text/x-wiki
<includeonly><!--
--><div class="mw-collapsible {{#switch:{{{күйі|жабық}}}|ашық=|автоматты=mw-autocollapse|#default=mw-collapsed}}"
style="text-align:left; border:1px solid #a2a9b1; margin:0.4em 0; padding:0; width:{{{ені|100%}}}; background:{{{фон|#fff}}};"><!--
--><div style="font-weight:normal; background:{{{тақырып фоны|#eaecf0}}}; padding:0.35em 0.6em; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:{{{тақырыпты туралау|center}}}; {{{тақырып стилі|}}}"><!--
-->'''{{{тақырыбы|{{{1|Жасырын мәтін}}}}}}}'''<!--
--><div class="mw-collapsible-toggle-placeholder"></div><!--
--></div><!--
--><div class="mw-collapsible-content"
style="padding:0.6em; background:{{{мәтін фоны|#fff}}}; text-align:{{{мәтінді туралау|left}}}; {{{мәтін стилі|}}}"><!--
--></includeonly><noinclude>
[[Санат:Үлгілер:Жиырылмалы блоктар]]
{{doc}}
</noinclude>
oso7gybpwgdrtbppb70r49jf9lyo5s2
3693198
3693197
2026-11-08T06:40:51Z
Орел Карл
81620
3693198
wikitext
text/x-wiki
<includeonly><!--
--><div class="mw-collapsible {{#switch:{{{күйі|жабық}}}|ашық=|автоматты=mw-autocollapse|#default=mw-collapsed}}"
style="text-align:left; border:1px solid #a2a9b1; margin:0.4em 0; padding:0; width:{{{ені|100%}}}; background:{{{фон|#fff}}};"><!--
--><div style="font-weight:normal; background:{{{тақырып фоны|#eaecf0}}}; padding:0.35em 0.6em; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:{{{тақырыпты туралау|center}}}; {{{тақырып стилі|}}}"><!--
-->'''{{{тақырыбы|{{{1|Жасырын мәтін}}}}}}'''<!--
--><div class="mw-collapsible-toggle-placeholder"></div><!--
--></div><!--
--><div class="mw-collapsible-content"
style="padding:0.6em; background:{{{мәтін фоны|#fff}}}; text-align:{{{мәтінді туралау|left}}}; {{{мәтін стилі|}}}"><!--
--></includeonly><noinclude>
[[Санат:Үлгілер:Жиырылмалы блоктар]]
{{doc}}
</noinclude>
psqgk4bnajgmte9cxn24l0b4tdf5ua6
3693199
3693198
2026-11-08T06:44:40Z
Орел Карл
81620
3693199
wikitext
text/x-wiki
<includeonly><!--
--><div class="mw-collapsible {{#switch:{{{күйі|жабық}}}|ашық=|автоматты=mw-autocollapse|#default=mw-collapsed}}"
style="display:table; width:{{{ені|auto}}}; max-width:100%; box-sizing:border-box; text-align:left; border:1px solid #a2a9b1; margin:0.4em 0; padding:0; background:{{{фон|#fff}}};"><!--
--><div style="font-weight:normal; background:{{{тақырып фоны|#eaecf0}}}; padding:0.35em 0.6em; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:{{{тақырыпты туралау|center}}}; {{{тақырып стилі|}}}"><!--
-->'''{{{тақырыбы|{{{1|Жасырын мәтін}}}}}}'''<!--
--><div class="mw-collapsible-toggle-placeholder"></div><!--
--></div><!--
--><div class="mw-collapsible-content"
style="padding:0.6em; background:{{{мәтін фоны|#fff}}}; text-align:{{{мәтінді туралау|left}}}; {{{мәтін стилі|}}}"><!--
--></includeonly><noinclude>
[[Санат:Үлгілер:Жиырылмалы блоктар]]
{{doc}}
</noinclude>
tqaahkhn2yo0m1xk9gvztyd9upbfet1
3693200
3693199
2026-11-08T06:46:41Z
Орел Карл
81620
3693200
wikitext
text/x-wiki
<includeonly><!--
--><div class="mw-collapsible {{#switch:{{{күйі|жабық}}}|ашық=|автоматты=mw-autocollapse|#default=mw-collapsed}}"
style="display:block; width:{{{ені|100%}}}; max-width:100%; box-sizing:border-box; text-align:left; border:1px solid #a2a9b1; margin:0.4em 0; padding:0; background:{{{фон|#fff}}};"><!--
--><div style="font-weight:normal; background:{{{тақырып фоны|#eaecf0}}}; padding:0.35em 0.6em; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:{{{тақырыпты туралау|center}}}; {{{тақырып стилі|}}}"><!--
-->'''{{{тақырыбы|{{{1|Жасырын мәтін}}}}}}'''<!--
--><div class="mw-collapsible-toggle-placeholder"></div><!--
--></div><!--
--><div class="mw-collapsible-content"
style="padding:0.6em; background:{{{мәтін фоны|#fff}}}; text-align:{{{мәтінді туралау|left}}}; {{{мәтін стилі|}}}"><!--
--></includeonly><noinclude>
[[Санат:Үлгілер:Жиырылмалы блоктар]]
{{doc}}
</noinclude>
pg4yocsbmx2za9nk6oa7ixuk8qe4wf1
3693201
3693200
2026-11-08T06:47:59Z
Орел Карл
81620
3693201
wikitext
text/x-wiki
<includeonly><!--
--><div class="mw-collapsible {{#switch:{{{күйі|жабық}}}|ашық=|автоматты=mw-autocollapse|#default=mw-collapsed}}"
style="display:table; width:{{{ені|auto}}}; max-width:100%; box-sizing:border-box; text-align:left; border:1px solid #a2a9b1; margin:0.4em 0; padding:0; background:{{{фон|#fff}}};"><!--
--><div style="font-weight:normal; background:{{{тақырып фоны|#eaecf0}}}; padding:0.35em 0.6em; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:{{{тақырыпты туралау|center}}}; {{{тақырып стилі|}}}"><!--
-->'''{{{тақырыбы|{{{1|Жасырын мәтін}}}}}}'''<!--
--><div class="mw-collapsible-toggle-placeholder"></div><!--
--></div><!--
--><div class="mw-collapsible-content"
style="padding:0.6em; background:{{{мәтін фоны|#fff}}}; text-align:{{{мәтінді туралау|left}}}; {{{мәтін стилі|}}}"><!--
--></includeonly><noinclude>
[[Санат:Үлгілер:Жиырылмалы блоктар]]
{{doc}}
</noinclude>
tqaahkhn2yo0m1xk9gvztyd9upbfet1
Уикипедия:Ең көп қаралған 1000 бет
4
775564
3693157
3692793
2026-11-08T03:04:15Z
ArystanbekBot
33174
Bot: Деректерді жаңарту.
3693157
wikitext
text/x-wiki
{{StatInfo}}
<!-- BOT:START -->
{|class="standard sortable ts-stickytableheader"
!N
!Бет
!Қаралу саны (соңғы 30 күнде)
!Қаралу саны (соңғы 90 күнде)
!Қаралу саны (бір жылда)
|-
|1
|[[Арнайы:Іздеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 21342]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 408320]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 687882]
|-
|2
|[[Басты бет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 29887]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 127775]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 430429]
|-
|3
|[[Республика күні (Қазақстан)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 9278]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 10238]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 12132]
|-
|4
|[[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 7983]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 26928]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 119170]
|-
|5
|[[Абай Құнанбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10045]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 36309]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 191963]
|-
|6
|[[Ыбырай Алтынсарин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 8284]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 16190]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 102852]
|-
|7
|[[Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4857]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 13989]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 70576]
|-
|8
|[[Ахмет Байтұрсынұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3855]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 23024]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 98135]
|-
|9
|[[Әлемнің жеті кереметі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 3109]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 6704]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 49212]
|-
|10
|[[Абылай хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3252]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6408]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 46379]
|-
|11
|[[Қазақ хандығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 2896]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 8765]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 66031]
|-
|12
|[[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 821]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 5178]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 16798]
|-
|13
|[[Әбу Насыр Әл-Фараби]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 1984]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 10990]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 46753]
|-
|14
|[[Алматы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 2824]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 6947]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 26829]
|-
|15
|[[Жиембет жырау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1902]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 3600]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 8595]
|-
|16
|[[Сырым Датұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1754]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4305]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 23061]
|-
|17
|[[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2776]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6521]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 50425]
|-
|18
|[[Бауыржан Момышұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2424]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6663]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 106301]
|-
|19
|[[Шалкиіз Тіленшіұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2451]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3632]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8634]
|-
|20
|[[Мемлекет астаналары тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2471]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7522]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 49255]
|-
|21
|[[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4589]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10318]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 82956]
|-
|22
|[[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2321]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5363]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 71231]
|-
|23
|[[Ақтамберді Сарыұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1758]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5233]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13338]
|-
|24
|[[Бұқар жырау Қалқаманұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2403]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4112]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15017]
|-
|25
|[[Шыңғыс хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2161]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6547]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 53745]
|-
|26
|[[Қазтуған Сүйінішұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2218]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3615]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8518]
|-
|27
|[[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2766]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12350]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 97649]
|-
|28
|[[Міржақып Дулатұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2411]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6010]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 67993]
|-
|29
|[[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2149]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7086]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 46054]
|-
|30
|[[Сақтандыру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 2240]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 2316]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 3225]
|-
|31
|[[Асан қайғы Сәбитұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2276]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3555]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14642]
|-
|32
|[[Шәкәрім Құдайбердіұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2212]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5735]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 44841]
|-
|33
|[[Қазақша жыл санау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 2676]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 6497]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 64459]
|-
|34
|[[Өзбекәлі Жәнібеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2735]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 5548]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 32864]
|-
|35
|[[Медғат Кәрімұлы Құлжанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1176]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7966]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8127]
|-
|36
|[[Түрік қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1615]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 8244]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 36473]
|-
|37
|[[Жасанды интеллект]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 1778]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 9094]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 30521]
|-
|38
|[[Доспамбет жырау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1739]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 2526]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 5762]
|-
|39
|[[Алтын Орда]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 1401]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 4474]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 28870]
|-
|40
|[[Қазақстан Республикасының Конституциясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1848]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9376]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 39419]
|-
|41
|[[Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 1431]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 6175]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 25400]
|-
|42
|[[Қасым Аманжолов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2509]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 3809]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 13488]
|-
|43
|[[Алаш партиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1594]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4214]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 28974]
|-
|44
|[[Махамбет Өтемісұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1552]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5559]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 47510]
|-
|45
|[[Қасым хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1424]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3607]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 30775]
|-
|46
|[[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 1892]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 6737]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 56426]
|-
|47
|[[Біржан мен Сара айтысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 1787]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 2378]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 7130]
|-
|48
|[[Есім хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1188]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2572]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15707]
|-
|49
|[[Уикипедия:Форум]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 1111]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 4898]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 23480]
|-
|50
|[[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1802]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 2784]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 16489]
|-
|51
|[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1552]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4761]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 24672]
|-
|52
|[[Жүсіпбек Аймауытов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 2141]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 4729]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 24931]
|-
|53
|[[Қазыбек би]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 982]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 4367]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 18557]
|-
|54
|[[Лашын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BD 1584]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BD 1889]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BD 3481]
|-
|55
|[[Сәкен Сейфуллин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1477]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 5173]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 29084]
|-
|56
|[[Есептеуіш техника тарихы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%83%D1%96%D1%88_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 762]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%83%D1%96%D1%88_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 2965]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%83%D1%96%D1%88_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 3739]
|-
|57
|[[Сақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1415]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 6918]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 48184]
|-
|58
|[[Қимақ қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 772]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 3284]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 14234]
|-
|59
|[[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1660]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4226]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 42384]
|-
|60
|[[Ақбілек (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2831]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 4778]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 23934]
|-
|61
|[[Қожа Ахмет Ясауи]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 1490]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 7678]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 33790]
|-
|62
|[[Қазақ хандары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1295]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 4018]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 31100]
|-
|63
|[[Сайын Мұратбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1345]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2338]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 13568]
|-
|64
|[[Кенесары хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2257]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5217]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 31836]
|-
|65
|[[Көне түркі жазбалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1192]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7789]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 18339]
|-
|66
|[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1531]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 2813]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 53515]
|-
|67
|[[Қобыланды Тоқтарбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1023]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3581]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11857]
|-
|68
|[[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 1533]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 4383]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 41195]
|-
|69
|[[Абай жолы (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1459]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3974]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 34070]
|-
|70
|[[Ұлы Жібек жолы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1186]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 4664]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 33238]
|-
|71
|[[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1453]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3902]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 27532]
|-
|72
|[[Ақ Орда (мемлекет)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 906]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 3015]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 27448]
|-
|73
|[[Әйтеке би]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 764]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 3764]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 15736]
|-
|74
|[[Шәмші Қалдаяқов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 1452]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 4847]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 27313]
|-
|75
|[[Жеті ата]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1399]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 3400]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 13972]
|-
|76
|[[Жасуша]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 1068]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 5228]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 18303]
|-
|77
|[[Қазақша Уикипедия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 1561]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 3316]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 10740]
|-
|78
|[[Қазақстанның жеті кереметі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1217]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1883]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 22856]
|-
|79
|[[Қазақ хандығының құрылуы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 1013]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 2419]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 19719]
|-
|80
|[[Қазақ әліпбиі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 1282]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 4699]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 23632]
|-
|81
|[[Жеті жарғы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 1093]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 3622]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 24314]
|-
|82
|[[Қазақстан мерекелері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1012]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3282]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9539]
|-
|83
|[[Ескендір (поэма)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 1143]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 2292]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 7863]
|-
|84
|[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 1141]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 3007]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 22701]
|-
|85
|[[Тәуке хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1054]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2428]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 18148]
|-
|86
|[[Хақназар хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1040]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2488]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 17654]
|-
|87
|[[Құрманғазы Сағырбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1220]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2759]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 28196]
|-
|88
|[[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1627]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 4586]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 40049]
|-
|89
|[[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 1184]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 4021]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 49037]
|-
|90
|[[Қазақ рулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1278]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4140]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 32523]
|-
|91
|[[Мұхтар Шаханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1216]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3444]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 70546]
|-
|92
|[[Қоңырат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 1137]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 3657]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 21373]
|-
|93
|[[Қорқыт ата]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1125]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 11644]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 24253]
|-
|94
|[[Қазақстан тарихы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1121]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 4350]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 24360]
|-
|95
|[[Әбіш Кекілбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1261]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2802]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 24033]
|-
|96
|[[Семей полигоны]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 1169]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 4880]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 23080]
|-
|97
|[[Құралай Заманбекқызы Нұрқаділова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 128]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2351]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3212]
|-
|98
|[[Арғын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 1189]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 3469]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 20844]
|-
|99
|[[Ұлпан (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1042]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2816]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 38422]
|-
|100
|[[Мұстафа Шоқай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 1083]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 2699]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 23088]
|-
|101
|[[Қазақстан қорықтарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1007]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5201]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 29362]
|-
|102
|[[Көксерек (әңгіме)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 1252]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 3294]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 24377]
|-
|103
|[[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1090]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3263]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26381]
|-
|104
|[[Санжар Керімбай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1036]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 2559]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 12584]
|-
|105
|[[Уикипедия:Уикипедия туралы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 836]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 4909]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 21261]
|-
|106
|[[Төле би]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 776]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 4313]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 22277]
|-
|107
|[[Ас қорыту жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 937]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2193]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 9748]
|-
|108
|[[Медеу Сәрсеке]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B5 3714]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B5 4270]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B5 12041]
|-
|109
|[[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1279]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2363]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11933]
|-
|110
|[[Әлемнің жаңа жеті кереметі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 985]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1735]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 10157]
|-
|111
|[[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 870]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 3301]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 15839]
|-
|112
|[[Оғыз мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 653]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 3641]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 14702]
|-
|113
|[[Ботай мәдениеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 666]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 4299]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 17226]
|-
|114
|[[Астана]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1401]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 4253]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 30224]
|-
|115
|[[Қайрат Нұртас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 944]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 2241]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 11098]
|-
|116
|[[Қола дәуірі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 728]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 4332]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 17658]
|-
|117
|[[Қазақстан қазақтарының туған жылдар бойынша есімдер тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 551]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3229]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4752]
|-
|118
|[[Дулат Исабеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 999]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2103]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 15304]
|-
|119
|[[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1110]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2824]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 37320]
|-
|120
|[[Семирамида аспалы бағы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 846]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 1443]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 6544]
|-
|121
|[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 850]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 2119]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 18942]
|-
|122
|[[Қабдеш Жұмаділов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1020]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2426]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 16688]
|-
|123
|[[Компьютер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 710]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 2806]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 14823]
|-
|124
|[[Жылқы малының атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1020]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3163]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 28960]
|-
|125
|[[Алаш партиясының бағдарламасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 766]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1608]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 11468]
|-
|126
|[[Андроново мәдениеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 659]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2554]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 11300]
|-
|127
|[[Мәңгілік бала бейне]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 1075]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 2047]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 16090]
|-
|128
|[[Масғұт (дастан)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D2%93%D2%B1%D1%82_%28%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 833]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D2%93%D2%B1%D1%82_%28%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 1353]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D2%93%D2%B1%D1%82_%28%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 3822]
|-
|129
|[[Біржан Қожағұлұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 971]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2181]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8933]
|-
|130
|[[Қазақ батырлар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 826]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4557]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 22108]
|-
|131
|[[Жарасқан Әбдірашев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2 682]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2 1268]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2 4116]
|-
|132
|[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 883]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3320]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 27270]
|-
|133
|[[Қазақстан қалалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 973]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2739]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 20085]
|-
|134
|[[Әмір Темір]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 902]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 2699]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 24995]
|-
|135
|[[Мұхаммед]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 929]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 3498]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 23906]
|-
|136
|[[Мысыр пирамидалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 894]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1435]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7417]
|-
|137
|[[Сұлтанмахмұт Торайғыров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 1016]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 2355]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 24494]
|-
|138
|[[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 898]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 2806]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 9417]
|-
|139
|[[Ілияс Жансүгіров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 1004]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 2607]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 39411]
|-
|140
|[[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 879]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 13411]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 18765]
|-
|141
|[[Ұшқан ұя]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 982]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 2498]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 26694]
|-
|142
|[[Ғұндар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 816]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 4020]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 29892]
|-
|143
|[[Дана Өмірбайқызы Нұржігітова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1208]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2042]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4590]
|-
|144
|[[Оралхан Бөкей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 829]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 5594]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 23009]
|-
|145
|[[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 909]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2403]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 19277]
|-
|146
|[[Қарахан мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1074]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 3270]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 24932]
|-
|147
|[[Ұлытау облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 953]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2696]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11548]
|-
|148
|[[Наймандар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 926]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 3048]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 22097]
|-
|149
|[[Көшпенділер (трилогия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 883]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 2408]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 12459]
|-
|150
|[[Тас дәуірі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 740]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 6385]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 19853]
|-
|151
|[[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 1070]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 2915]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 21857]
|-
|152
|[[Түркістан облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 855]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2885]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 15053]
|-
|153
|[[Ақтабан шұбырынды]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 774]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 2374]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 12889]
|-
|154
|[[Қабанбай батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 801]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 3403]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 17616]
|-
|155
|[[Асқар Сүлейменов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 677]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1322]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7155]
|-
|156
|[[Жүсіп Баласағұни]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 767]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 8281]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 18032]
|-
|157
|[[Ерболат Беделхан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 804]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 2524]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 4894]
|-
|158
|[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 798]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2348]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10524]
|-
|159
|[[Салқам Жәңгір хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 743]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1632]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 12795]
|-
|160
|[[Құтадғу білік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 832]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 3973]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 9498]
|-
|161
|[[Батыс Түрік қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 704]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 3518]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 19939]
|-
|162
|[[Моғолстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 632]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1988]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15886]
|-
|163
|[[Аңырақай шайқасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 803]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2164]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 14164]
|-
|164
|[[Жошы хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 780]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2280]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 13877]
|-
|165
|[[Нұртас Дәндібайұлы Оңдасынов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 681]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1701]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3912]
|-
|166
|[[Жусан иісі (повесть)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 813]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 2178]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 17822]
|-
|167
|[[Шығыс Қазақстан облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 873]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2628]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14746]
|-
|168
|[[Тәуекел хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 634]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1509]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 14119]
|-
|169
|[[Қызыл кітап]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 757]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 2442]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 22086]
|-
|170
|[[Қазақ тілі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 830]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3201]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 13966]
|-
|171
|[[Баланы қырқынан шығару]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 783]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 2879]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 21806]
|-
|172
|[[Адай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 891]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 2609]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 14200]
|-
|173
|[[Қаңлылар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 651]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 3390]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 24619]
|-
|174
|[[Химиялық элементтер тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 841]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2664]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12108]
|-
|175
|[[Беғазы-Дәндібай мәдениеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 547]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2097]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 8400]
|-
|176
|[[Оба індеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B1%D0%B0_%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%96 36]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B1%D0%B0_%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%96 900]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B1%D0%B0_%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%96 2464]
|-
|177
|[[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 919]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1932]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 6185]
|-
|178
|[[Менің атым Қожа (хикаят)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 742]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 2112]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 17241]
|-
|179
|[[Қыпшақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 724]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2524]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 21128]
|-
|180
|[[BilimLand]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=BilimLand 1083]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=BilimLand 1381]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=BilimLand 3673]
|-
|181
|[[АҚШ штаттарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 854]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2826]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16470]
|-
|182
|[[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 820]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2613]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 27099]
|-
|183
|[[Махаббат, қызық мол жылдар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 860]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 3667]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 19218]
|-
|184
|[[Еркебұлан Ролланұлы Мырзабек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1153]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 2447]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 7107]
|-
|185
|[[Исатай-Махамбет көтерілісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 864]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 1606]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 16122]
|-
|186
|[[Жыныстық қатынас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 828]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 2333]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 9486]
|-
|187
|[[Үйсін мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 659]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 3663]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 26148]
|-
|188
|[[Кіші жүз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 774]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2193]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 13969]
|-
|189
|[[Әпке (драма)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 836]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 1567]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 15941]
|-
|190
|[[Сырым Датұлы бастаған қазақтардың ұлт-азаттық қозғалысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 786]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1313]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 16138]
|-
|191
|[[Ілияс Есенберлин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 794]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 2043]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 10738]
|-
|192
|[[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 888]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 2094]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 22536]
|-
|193
|[[Ерен еңбегі үшін медалі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 745]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 1190]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 3636]
|-
|194
|[[Қазақ газеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 789]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 2000]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 12644]
|-
|195
|[[Жаныс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 807]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 2274]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 10867]
|-
|196
|[[Сөйлем мүшелері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1179]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2282]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17833]
|-
|197
|[[Қазақстан туы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 822]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 1759]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 13389]
|-
|198
|[[Қазақстан әкімшілік бірліктері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 786]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3388]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 16342]
|-
|199
|[[Мұхаметжан Тынышбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 842]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2299]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9742]
|-
|200
|[[Ресей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 762]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 2320]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 16203]
|-
|201
|[[Керей хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 658]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1949]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15360]
|-
|202
|[[Алматы облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 716]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2618]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14065]
|-
|203
|[[Бұрындық хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 647]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1492]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 9341]
|-
|204
|[[Қытай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 735]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 2446]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 19043]
|-
|205
|[[Домендік атау жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 332]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1473]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2159]
|-
|206
|[[Қазақстан аудандары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 718]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3027]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 19251]
|-
|207
|[[Жамбыл Жабайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 644]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2318]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 44505]
|-
|208
|[[Еуропа]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 735]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 2258]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 17915]
|-
|209
|[[Орбұлақ шайқасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 654]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1417]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 12905]
|-
|210
|[[Сара Тастанбекқызы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 606]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 1048]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 3224]
|-
|211
|[[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 748]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1549]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8606]
|-
|212
|[[Күнделік.кз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 868]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 1999]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 60585]
|-
|213
|[[Махмұд Қашқари]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 583]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 2218]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 9946]
|-
|214
|[[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 705]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 2115]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 22179]
|-
|215
|[[Албан руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 765]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 2113]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 12449]
|-
|216
|[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 577]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 2159]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 15590]
|-
|217
|[[Жүйелік блок]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA 344]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA 1571]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA 5466]
|-
|218
|[[Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 1055]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 1649]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 18149]
|-
|219
|[[Жәнібек хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 652]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1937]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 14088]
|-
|220
|[[Қарлұқ қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 579]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 3064]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 14383]
|-
|221
|[[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 667]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1665]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12708]
|-
|222
|[[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 695]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 2756]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 18312]
|-
|223
|[[Қазақстан Құрылтайы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 611]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 3937]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 10436]
|-
|224
|[[:Сурет:Female and male anus.jpg]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 643]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 1868]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 1943]
|-
|225
|[[Түргеш қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 562]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 3064]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 14682]
|-
|226
|[[Жетіқарақшы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 490]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 2404]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 16325]
|-
|227
|[[Диуани лұғат ат-түрк]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BB%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D1%82-%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA 561]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BB%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D1%82-%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA 1377]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BB%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D1%82-%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA 4469]
|-
|228
|[[Есік Алтын адамы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 833]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 2642]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 28318]
|-
|229
|[[Сұңғыла]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 661]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 2175]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 10060]
|-
|230
|[[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 737]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2062]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 17764]
|-
|231
|[[Есет Көтібарұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 766]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1654]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14144]
|-
|232
|[[Әлімұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 739]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2157]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12693]
|-
|233
|[[Диуани хикмет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 595]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 3138]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 7590]
|-
|234
|[[Табылды Досымов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 780]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 2434]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 10834]
|-
|235
|[[Моңғол империясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 529]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1996]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 17277]
|-
|236
|[[Жеті қазына]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 668]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 2178]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 17693]
|-
|237
|[[Қарғын (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 721]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1881]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 10101]
|-
|238
|[[Дулат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 702]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 2001]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 13584]
|-
|239
|[[Қадыр Мырза Әлі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 786]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 2142]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 22082]
|-
|240
|[[Күлтегін ескерткіші]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 563]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 3173]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 7469]
|-
|241
|[[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 616]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1972]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 11614]
|-
|242
|[[Алланың есімдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 638]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2201]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 17010]
|-
|243
|[[Тыныс алу жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 723]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1689]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 11818]
|-
|244
|[[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 767]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 2113]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 26769]
|-
|245
|[[Тың игеру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 517]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 1088]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 8651]
|-
|246
|[[Киіз үй]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 571]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 1625]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 19216]
|-
|247
|[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 722]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2529]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 25622]
|-
|248
|[[Қазақстан халық кеңесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 619]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 3545]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 5402]
|-
|249
|[[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 422]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 1894]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 7488]
|-
|250
|[[:Сурет:Қазақстан картасы.png]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B.png 622]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B.png 1551]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B.png 4781]
|-
|251
|[[Табын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 636]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 2128]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 12247]
|-
|252
|[[Мүшел жас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 683]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 2408]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 20029]
|-
|253
|[[Тұрар Рысқұлов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 685]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1908]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 16070]
|-
|254
|[[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 579]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3799]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14056]
|-
|255
|[[КешYOU]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 645]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 3513]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 24415]
|-
|256
|[[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 642]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2103]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 10115]
|-
|257
|[[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 627]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1982]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 22113]
|-
|258
|[[Америка Құрама Штаттары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 656]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2001]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 16095]
|-
|259
|[[Бәйтерек (монумент)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 706]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 2011]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 22519]
|-
|260
|[[Абай облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 633]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1799]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8683]
|-
|261
|[[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 590]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1411]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11611]
|-
|262
|[[Қарағанды облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 635]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2017]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10837]
|-
|263
|[[Арыстанбаб]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 627]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 1877]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 11360]
|-
|264
|[[Шежіре]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 667]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 3297]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 15242]
|-
|265
|[[Фариза Оңғарсынова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 659]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1847]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 18492]
|-
|266
|[[Ғабиден Мұстафин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 369]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 1711]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 7662]
|-
|267
|[[Қазақ шежірелерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 546]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2238]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15342]
|-
|268
|[[Жетісу облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 628]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1826]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9041]
|-
|269
|[[Сартай батыр Байжанұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 625]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1012]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3583]
|-
|270
|[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 628]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2277]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 14202]
|-
|271
|[[Каспий теңізі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 593]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 2710]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 17189]
|-
|272
|[[Дархан Еркінұлы Қызайбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 711]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1603]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3936]
|-
|273
|[[Қобыланды батыр (жыр)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 433]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 1596]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 5936]
|-
|274
|[[Жамбыл облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 587]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1876]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10729]
|-
|275
|[[Қазақстан жол белгілері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 628]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2235]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 16616]
|-
|276
|[[Қаһар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 508]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 2859]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 10481]
|-
|277
|[[Қазақ-жоңғар соғыстары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 557]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1682]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 7249]
|-
|278
|[[Қызылорда облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 636]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1856]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9482]
|-
|279
|[[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 601]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 8207]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 16265]
|-
|280
|[[Қорықтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 562]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2742]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 21412]
|-
|281
|[[Ноғай Ордасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 417]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1351]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 3016]
|-
|282
|[[Қарлығаштар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80 113]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80 935]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80 5177]
|-
|283
|[[Қожа]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 602]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 1810]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 11975]
|-
|284
|[[Алғашқы ұстаз (кітап)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 657]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 1442]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 2024]
|-
|285
|[[Зат есім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 602]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1974]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 19513]
|-
|286
|[[Күлтегін]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 404]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 2478]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 6790]
|-
|287
|[[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 694]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 3236]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 13253]
|-
|288
|[[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 590]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1927]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 7560]
|-
|289
|[[Төлен Әбдік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 640]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 1578]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 7753]
|-
|290
|[[Абайдың қара сөздері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 627]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1833]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 11679]
|-
|291
|[[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 816]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1801]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 18281]
|-
|292
|[[Әбілқайыр хандығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 446]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 1417]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 2044]
|-
|293
|[[Ұлы жүз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 596]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 1848]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 12644]
|-
|294
|[[Арман Оразбайұлы Қырықбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 609]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4375]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5579]
|-
|295
|[[Бақытсыз Жамал]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 566]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 1845]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 22613]
|-
|296
|[[Дауыссыз дыбыстар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 532]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 2320]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 8315]
|-
|297
|[[Метафора]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 567]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 1425]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 9126]
|-
|298
|[[Әділет (партия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 653]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 5182]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 14436]
|-
|299
|[[Санау жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 469]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1793]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 4046]
|-
|300
|[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 539]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2307]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 24677]
|-
|301
|[[Батыс Қазақстан облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 558]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1917]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12918]
|-
|302
|[[Оңтүстік Америка]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 553]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1379]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 9440]
|-
|303
|[[Қазақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 549]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1814]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 15599]
|-
|304
|[[Уикипедия:Қауым порталы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 452]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1793]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 7222]
|-
|305
|[[Қыз Жібек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 787]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 5575]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 19897]
|-
|306
|[[Қазақ жүздері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 489]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1382]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9522]
|-
|307
|[[Байқоңыр (ғарыш айлағы)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 491]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 2659]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 14971]
|-
|308
|[[Операциялық жүйелер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 459]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 1349]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 5475]
|-
|309
|[[Африка]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 572]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1566]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 10455]
|-
|310
|[[Желтоқсан көтерілісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 673]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 1616]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 56090]
|-
|311
|[[Домбыра]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 584]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 1642]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 19135]
|-
|312
|[[Қырғызстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 548]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1847]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 9471]
|-
|313
|[[Жиде]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5 576]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5 1116]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5 2972]
|-
|314
|[[Уикипедия:Анықтама]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 416]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 1992]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 8664]
|-
|315
|[[Халықаралық қазақ-түрік университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 470]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1358]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 6829]
|-
|316
|[[Исатай Тайманұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 546]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1683]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13245]
|-
|317
|[[Әлем елдерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 553]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1681]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10770]
|-
|318
|[[Ақан сері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 633]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 1648]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 15325]
|-
|319
|[[Абак]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%BA 278]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%BA 687]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%BA 1030]
|-
|320
|[[Қазақстан өзендері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 420]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1934]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 17071]
|-
|321
|[[Ақсу-Жабағылы қорығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 489]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 2409]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 18901]
|-
|322
|[[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 592]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 1738]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 18430]
|-
|323
|[[Орта жүз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 614]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 1810]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 11017]
|-
|324
|[[Қазақ ұлттық университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 552]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2439]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 14030]
|-
|325
|[[Мұхит]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 507]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 1419]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 10807]
|-
|326
|[[Өзбекстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 578]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1976]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11035]
|-
|327
|[[Қазақ ұлттық киімдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 438]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2218]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 14418]
|-
|328
|[[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 538]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1385]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14834]
|-
|329
|[[Құран]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 503]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 1378]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 9937]
|-
|330
|[[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 546]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1423]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14081]
|-
|331
|[[Елтаңба]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 570]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 1109]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 7788]
|-
|332
|[[Еңсегей Бойлы Ер Есім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D2%A3%D1%81%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%91%D0%BE%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80_%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC 359]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D1%81%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%91%D0%BE%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80_%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC 711]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D2%A3%D1%81%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%91%D0%BE%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80_%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC 1814]
|-
|333
|[[Көңіл шай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 521]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 1609]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 9923]
|-
|334
|[[Қазіргі қызметтегі мемлекет және үкімет басшылары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 369]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1311]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1651]
|-
|335
|[[Бесікке салу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 530]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1317]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 19246]
|-
|336
|[[Сұлтан Бейбарыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 571]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 1307]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 10018]
|-
|337
|[[Ысты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 527]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 2181]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 11128]
|-
|338
|[[Асхат Сергеевич Ниязов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 481]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 1427]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 5134]
|-
|339
|[[Қорғансыздың күні (әңгіме)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 588]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 1563]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 11532]
|-
|340
|[[Жер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 394]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 1886]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 10227]
|-
|341
|[[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 431]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 2499]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 10962]
|-
|342
|[[Айтыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 533]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 1041]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 9080]
|-
|343
|[[Шығыс Түрік қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 438]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2185]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 11724]
|-
|344
|[[ChatGPT]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ChatGPT 572]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ChatGPT 1629]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ChatGPT 8388]
|-
|345
|[[ДНҚ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 444]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 1626]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 10214]
|-
|346
|[[Арал теңізі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 577]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 3274]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 17173]
|-
|347
|[[Қазақстан географиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 478]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1477]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 11512]
|-
|348
|[[Ақбөкен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 626]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 2217]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 35763]
|-
|349
|[[Қазақстан Республикасының заңдары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 546]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1910]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 9023]
|-
|350
|[[Азия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 487]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1567]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 12502]
|-
|351
|[[Жоңғар шапқыншылығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 467]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 1576]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 9257]
|-
|352
|[[Алаш қозғалысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 561]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1427]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 6908]
|-
|353
|[[Компьютерлік желі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 427]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 1692]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 5748]
|-
|354
|[[Атырау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 491]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1298]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 6236]
|-
|355
|[[Рахымжан Қасымғалиұлы Отарбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 504]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 792]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1946]
|-
|356
|[[Шөмекей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 523]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 1781]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 9350]
|-
|357
|[[Жаһандану]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 351]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 1059]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 6310]
|-
|358
|[[Жоңғар хандығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 478]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 1240]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 6600]
|-
|359
|[[Сіргелі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 496]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 1645]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 10614]
|-
|360
|[[Тоғыз-құмалақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 536]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 1486]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 15293]
|-
|361
|[[Ұстаз (цифрлық платформа)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 656]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 1940]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 5124]
|-
|362
|[[Тәттімбет Қазанғапұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF%D2%B1%D0%BB%D1%8B 514]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF%D2%B1%D0%BB%D1%8B 880]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4913]
|-
|363
|[[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 660]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 1411]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 7105]
|-
|364
|[[Дыбыс үндестігі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 465]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 1842]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 6416]
|-
|365
|[[Соңғы көш (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%A3%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 536]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%A3%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1000]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%A3%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3028]
|-
|366
|[[Шымкент]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 517]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 2014]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 11125]
|-
|367
|[[Абдолла Қарсақбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 334]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 965]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2632]
|-
|368
|[[Қазақтың боғауыз сөздері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 495]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1560]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 11674]
|-
|369
|[[Сын есім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 446]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1923]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 14444]
|-
|370
|[[Ерке сылқым (күй)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 419]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1088]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 6129]
|-
|371
|[[Түркістан (қала)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 651]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 2385]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 14334]
|-
|372
|[[Ақтөбе облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 541]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1816]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9807]
|-
|373
|[[Әл-Фатиха сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 497]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1711]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 20168]
|-
|374
|[[Түркия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 494]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 1394]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 9319]
|-
|375
|[[Мөңке би Тілеуұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 344]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3379]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6567]
|-
|376
|[[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 470]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1835]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 10186]
|-
|377
|[[Ақмола облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 512]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1513]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8348]
|-
|378
|[[Салауат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 496]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 2125]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 17529]
|-
|379
|[[Қан мен тер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 427]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 1267]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 11421]
|-
|380
|[[Кенен Әзірбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 402]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1322]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4698]
|-
|381
|[[Sadraddin]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Sadraddin 351]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Sadraddin 1734]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Sadraddin 8958]
|-
|382
|[[Дулат Бабатайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3832]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4752]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15948]
|-
|383
|[[Құрмет ордені]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 485]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 1190]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 5243]
|-
|384
|[[Алтай таулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 352]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1402]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7288]
|-
|385
|[[Әміре Қашаубаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 471]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 953]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13596]
|-
|386
|[[Қасым ханның қасқа жолы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 404]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1219]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 9833]
|-
|387
|[[Әбдіжәміл Кәрімұлы Нұрпейісов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 578]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 1027]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 9678]
|-
|388
|[[Шығай хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 422]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 963]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6008]
|-
|389
|[[Бұланты шайқасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 439]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1087]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 7126]
|-
|390
|[[Кіші жүздің Ресейге қосылуы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 445]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 780]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 6851]
|-
|391
|[[Дауысты дыбыстар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 444]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 2187]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 8650]
|-
|392
|[[Екінші дүниежүзілік соғыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 505]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 1610]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 18069]
|-
|393
|[[Алаш Орда]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 478]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 1287]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 12463]
|-
|394
|[[Мемлекет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 380]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 1540]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 7236]
|-
|395
|[[Бәкір Яхиянұлы Баяхунов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%AF%D1%85%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D1%85%D1%83%D0%BD%D0%BE%D0%B2 483]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%AF%D1%85%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D1%85%D1%83%D0%BD%D0%BE%D0%B2 502]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%AF%D1%85%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D1%85%D1%83%D0%BD%D0%BE%D0%B2 563]
|-
|396
|[[:Санат:Алфавит бойынша өзендер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 309]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 1071]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 8185]
|-
|397
|[[Менің атым Қожа (фильм)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 443]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 1387]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 10097]
|-
|398
|[[Эпитет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 476]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 1138]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 6727]
|-
|399
|[[Айша бибі кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 493]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1672]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 13486]
|-
|400
|[[Қазақтың ұлттық ою-өрнегі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 495]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 1204]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 14022]
|-
|401
|[[Мемлекеттік Егемендік Туралы Декларация]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%95%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 475]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%95%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 617]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%95%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 3178]
|-
|402
|[[Мақала]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 428]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 1149]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 7143]
|-
|403
|[[Спандияр Көбеев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80_%D0%9A%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D0%B5%D0%B2 438]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80_%D0%9A%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D0%B5%D0%B2 804]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80_%D0%9A%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D0%B5%D0%B2 4108]
|-
|404
|[[Конституция]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 463]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 2547]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 6734]
|-
|405
|[[Төлеген Айбергенұлы Айбергенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 615]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1256]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12212]
|-
|406
|[[Екпін]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D0%BF%D1%96%D0%BD 466]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D0%BF%D1%96%D0%BD 1467]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D0%BF%D1%96%D0%BD 4457]
|-
|407
|[[Ислам]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 375]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 1264]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 10755]
|-
|408
|[[Жалайыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 429]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 1461]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 10076]
|-
|409
|[[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 448]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 1446]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 39475]
|-
|410
|[[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 478]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1824]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 6643]
|-
|411
|[[Марат Мәдетұлы Оралғазин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 596]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 1263]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 3367]
|-
|412
|[[Тұсаукесер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 496]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 1380]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 13462]
|-
|413
|[[Шәкен Кенжетайұлы Айманов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 404]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 953]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5815]
|-
|414
|[[Туыстық атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 477]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1795]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 19725]
|-
|415
|[[ALEM (Ninety One)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 474]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 2463]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 11760]
|-
|416
|[[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 553]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1300]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 8941]
|-
|417
|[[Үндістан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 411]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1340]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11721]
|-
|418
|[[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 443]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2797]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11469]
|-
|419
|[[Сырдария]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 440]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 1531]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 10562]
|-
|420
|[[Балқаш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 425]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 2187]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 14743]
|-
|421
|[[Қ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A 403]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A 1329]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A 9496]
|-
|422
|[[Кек алушылар: Финал]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%3A_%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB 333]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%3A_%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB 1148]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%3A_%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB 2621]
|-
|423
|[[Философия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 370]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 2686]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 8971]
|-
|424
|[[Жансая Мұратбекқызы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%8F_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 404]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%8F_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 770]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%8F_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 1799]
|-
|425
|[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 456]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 1194]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 6050]
|-
|426
|[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 449]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1729]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 10604]
|-
|427
|[[Алтын Қыран ордені]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 399]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 682]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 2367]
|-
|428
|[[Мәдениет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 379]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 1762]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 7763]
|-
|429
|[[Жабайы алма (повесть)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 480]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 1077]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 6644]
|-
|430
|[[Қазақ билері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 341]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1368]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9847]
|-
|431
|[[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 475]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1527]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 20299]
|-
|432
|[[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 516]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1618]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7788]
|-
|433
|[[Маңғыстау облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 480]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1765]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10620]
|-
|434
|[[Жанқожа Нұрмұхамедұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 565]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1084]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12248]
|-
|435
|[[Созақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 328]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 2816]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 3930]
|-
|436
|[[Байбақты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 482]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1276]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 7305]
|-
|437
|[[Қызылорда]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 438]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 1399]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 9318]
|-
|438
|[[Мұхаммед Хайдар Дулати]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 1050]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 1613]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 7532]
|-
|439
|[[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 366]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1736]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 8703]
|-
|440
|[[Отырар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 549]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 1449]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 13403]
|-
|441
|[[Қаракесек (Арғын)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 490]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 1710]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 10868]
|-
|442
|[[Қарағанды]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 365]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 1292]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 7431]
|-
|443
|[[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 475]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 1070]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 9194]
|-
|444
|[[Олжас Омарұлы Сүлейменов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 449]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1490]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15595]
|-
|445
|[[Тұран ойпаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 295]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 1149]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 4363]
|-
|446
|[[Керей (тайпа)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 449]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1453]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 8759]
|-
|447
|[[Үркер (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%80_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 584]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%80_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 981]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%80_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3245]
|-
|448
|[[Құдайберген Қуанұлы Жұбанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 458]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1475]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7498]
|-
|449
|[[Жаппас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 476]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 1345]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 6515]
|-
|450
|[[Әбділда Тәжібаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 425]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 832]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6055]
|-
|451
|[[Мұрат Мөңкеұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3847]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4418]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14420]
|-
|452
|[[Досқан Қалиұлы Жолжақсынов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 387]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 738]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4020]
|-
|453
|[[Қыпшақ хандығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 389]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 1392]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 14215]
|-
|454
|[[Раушангүлділер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D2%AF%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 455]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D2%AF%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 708]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D2%AF%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 3137]
|-
|455
|[[Жігіттер тобы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 444]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 1127]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 6094]
|-
|456
|[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 475]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 1619]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 16257]
|-
|457
|[[Қазақстандағы саяси партиялар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 496]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 2331]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 9632]
|-
|458
|[[Жапония]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 404]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1379]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 12838]
|-
|459
|[[Гүлнұр Манатқызы Оразымбетова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 351]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 955]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7105]
|-
|460
|[[Осман империясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 435]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1074]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 10537]
|-
|461
|[[Ұстаз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7 408]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7 1011]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7 3912]
|-
|462
|[[Есімдік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 532]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 1326]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 14079]
|-
|463
|[[Зейнеп Ахметова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 357]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 879]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5855]
|-
|464
|[[Жүсіп Ақшораев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 454]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1776]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6630]
|-
|465
|[[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 321]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1740]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 5206]
|-
|466
|[[Алаш автономиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 476]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1144]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 10898]
|-
|467
|[[Қайым Мұқамедханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 438]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1099]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7394]
|-
|468
|[[Ескендір Зұлқарнайын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 408]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 1128]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 8725]
|-
|469
|[[Қасым Қайсенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 509]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1028]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16021]
|-
|470
|[[Қазақстан елтаңбасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 484]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1072]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 8418]
|-
|471
|[[:Санат:Қазақстан әншілері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 429]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1553]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11467]
|-
|472
|[[Майқы би]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 441]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 3395]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 7663]
|-
|473
|[[Тоқтамыс хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 385]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1005]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6183]
|-
|474
|[[Райымбек батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 464]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1714]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 10207]
|-
|475
|[[Сөз таптары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 425]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1437]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 12527]
|-
|476
|[[Өскемен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 417]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1390]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 7547]
|-
|477
|[[Өмірзая (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2639]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3035]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 30689]
|-
|478
|[[Солтүстік Қазақстан облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 466]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1347]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 7178]
|-
|479
|[[Беріш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 460]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 1340]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 7562]
|-
|480
|[[Қазақстан темір жолы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 408]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1131]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 7134]
|-
|481
|[[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 399]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1069]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7146]
|-
|482
|[[Шанышқылы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 408]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 1444]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 7497]
|-
|483
|[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 425]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 9627]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 10980]
|-
|484
|[[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 377]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1235]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10323]
|-
|485
|[[Айдос Сәкенұлы Мырзахметов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%BE%D1%81_%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 289]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%BE%D1%81_%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1380]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%BE%D1%81_%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1380]
|-
|486
|[[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 501]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1354]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 15169]
|-
|487
|[[Ми]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8 361]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8 1112]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8 8793]
|-
|488
|[[Процессор]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%80 233]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%80 1332]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%80 3674]
|-
|489
|[[Тараз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 444]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 1237]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 8307]
|-
|490
|[[Руслан Тай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 427]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 1548]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 5699]
|-
|491
|[[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 421]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1500]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 16165]
|-
|492
|[[Тоқтар Серіков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 461]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1078]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 8522]
|-
|493
|[[Логикалық элементтер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 575]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 613]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 1083]
|-
|494
|[[Тынық мұхит]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 430]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 1069]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 7976]
|-
|495
|[[Жақайым]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 438]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 1244]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 5823]
|-
|496
|[[Мемлекеттік ту]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83 496]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83 1055]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83 6412]
|-
|497
|[[Сиқым]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 432]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 1388]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 7452]
|-
|498
|[[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 434]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1209]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 8833]
|-
|499
|[[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 403]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1664]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 20026]
|-
|500
|[[Аристотель]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C 306]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C 2003]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C 6703]
|-
|501
|[[Аңыздың ақыры]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 528]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 855]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 16530]
|-
|502
|[[Қызғалдақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 340]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 1141]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 17853]
|-
|503
|[[Бесін намазы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 397]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1734]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 14366]
|-
|504
|[[Жануарлар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 401]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1361]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 9229]
|-
|505
|[[YouTube]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=YouTube 425]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=YouTube 814]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=YouTube 4081]
|-
|506
|[[Бөгенбай батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 432]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1313]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 9064]
|-
|507
|[[Ақтөбе]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 383]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 1420]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 9919]
|-
|508
|[[Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріндегі әскери атақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 408]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1250]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 6306]
|-
|509
|[[Менің Қазақстаным (ән)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%28%D3%99%D0%BD%29 413]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%28%D3%99%D0%BD%29 939]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%28%D3%99%D0%BD%29 4207]
|-
|510
|[[Ұлы Отан соғысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 412]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1280]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 20725]
|-
|511
|[[Халел Досмұхамедов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 398]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 1115]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 6689]
|-
|512
|[[Дарын республикалық ғылыми-практикалық орталығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 458]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 1096]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 3270]
|-
|513
|[[Алшын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 433]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 1170]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 6558]
|-
|514
|[[Дермене (повесть)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B5_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 377]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B5_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 870]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B5_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 2132]
|-
|515
|[[Сегізаяқ (өлең)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 416]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 3357]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 8774]
|-
|516
|[[Көзімнің қарасы...]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 357]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 1293]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 10851]
|-
|517
|[[Бөкей Ордасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 405]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 997]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 8894]
|-
|518
|[[Шахмұрат Мүтәліп]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 369]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 1324]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 5913]
|-
|519
|[[Өсімдіктер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 330]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 1479]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 8532]
|-
|520
|[[Шеркеш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 397]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 1419]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 9240]
|-
|521
|[[Солтүстік Америка]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 387]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1384]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 7963]
|-
|522
|[[Құрмалас сөйлем]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 631]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 1015]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 8376]
|-
|523
|[[Қазақстанның Қызыл кітабы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 364]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 1166]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 7598]
|-
|524
|[[Бұлшық ет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 379]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 1310]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 9521]
|-
|525
|[[Келінжан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 418]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 1381]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 6781]
|-
|526
|[[Адай күйі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 438]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 826]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 4711]
|-
|527
|[[Қан топтары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 404]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1245]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 9608]
|-
|528
|[[Фонетика]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 377]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1833]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 5825]
|-
|529
|[[Уәлибек Әбдірайымов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 384]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1011]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 3780]
|-
|530
|[[Орталық Азия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 396]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 2308]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 13168]
|-
|531
|[[Вагиналды секс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 405]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 1020]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 3888]
|-
|532
|[[Домалақ ана]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 446]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1386]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 7753]
|-
|533
|[[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 426]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1254]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7512]
|-
|534
|[[Лай суға май бітпес қой өткенге...]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83%D2%93%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D1%96%D1%82%D0%BF%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D0%B9_%D3%A9%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5... 230]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83%D2%93%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D1%96%D1%82%D0%BF%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D0%B9_%D3%A9%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5... 1286]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83%D2%93%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D1%96%D1%82%D0%BF%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D0%B9_%D3%A9%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5... 2001]
|-
|535
|[[Махмұд Айдарханұлы Сабырхан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 103]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 645]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 2023]
|-
|536
|[[Орал]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 384]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 1299]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 7328]
|-
|537
|[[Публицистикалық стиль]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 383]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 1121]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 7494]
|-
|538
|[[Ғани Мұратбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 469]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1080]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4893]
|-
|539
|[[Қайталау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83 343]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83 919]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83 5206]
|-
|540
|[[Мәтін]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 379]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 1614]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 8314]
|-
|541
|[[Литосфера]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 288]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 804]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 3385]
|-
|542
|[[Қарауыл руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 424]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 1168]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 5659]
|-
|543
|[[Шыңғыс Сайранұлы Әрінов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%BE%D0%B2 367]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5341]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6707]
|-
|544
|[[Программалық жасақтама]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 372]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 563]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 1278]
|-
|545
|[[Қантамырлар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 401]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 716]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 4751]
|-
|546
|[[Аналды секс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 418]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 1041]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 4762]
|-
|547
|[[Қадырғали Жалайыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 324]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 928]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 4876]
|-
|548
|[[Франция]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 323]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 1187]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 8032]
|-
|549
|[[Таз руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 394]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1421]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 7375]
|-
|550
|[[Ертіс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 371]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 1306]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 9533]
|-
|551
|[[Қазақстан ұлттық парктерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 367]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1433]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7831]
|-
|552
|[[Жыраулық поэзия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%B7%D0%B8%D1%8F 323]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%B7%D0%B8%D1%8F 799]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%B7%D0%B8%D1%8F 2359]
|-
|553
|[[Байұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 402]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1537]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6813]
|-
|554
|[[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 318]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 1225]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 8240]
|-
|555
|[[Мұғалжар тауы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 282]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 980]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 4251]
|-
|556
|[[Ұлы Қытай қорғаны]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 384]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 974]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 6247]
|-
|557
|[[Смағұл Сәдуақасов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 404]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 890]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 6356]
|-
|558
|[[Шымыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 409]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 1068]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 6280]
|-
|559
|[[Ферменттер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 333]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 838]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 4161]
|-
|560
|[[Ежелгі Мысыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 336]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 1443]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 5163]
|-
|561
|[[Артемида ғибадатханасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%93%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 336]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%93%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 572]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%93%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 2653]
|-
|562
|[[Қаракерей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 397]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 1114]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 6956]
|-
|563
|[[Етістік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 404]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 1167]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 12609]
|-
|564
|[[Темірбек Қараұлы Жүргенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 409]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 962]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7377]
|-
|565
|[[Шұғаның белгісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 409]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 921]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 12789]
|-
|566
|[[Байлар-Жандар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 335]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1184]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 5765]
|-
|567
|[[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 349]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1453]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13075]
|-
|568
|[[Алтын Орда хандарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 335]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 930]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8396]
|-
|569
|[[Кәмшат Жолдыбаева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 367]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1306]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 5769]
|-
|570
|[[Il’han Ihsan]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Il%E2%80%99han_Ihsan 329]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Il%E2%80%99han_Ihsan 818]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Il%E2%80%99han_Ihsan 2641]
|-
|571
|[[Қарагөз (трагедия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7_%28%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 338]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7_%28%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 892]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7_%28%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 4375]
|-
|572
|[[Нұрғали Нүсіпжанұлы Нүсіпжанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 389]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 965]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6031]
|-
|573
|[[Уикипедия:Видео сабақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 326]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1233]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 5870]
|-
|574
|[[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 387]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1468]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7443]
|-
|575
|[[Азаматтық құқық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 304]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 1376]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 5654]
|-
|576
|[[Әбілхан Қастеев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 436]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 1405]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 18299]
|-
|577
|[[Ұлыбритания]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 392]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1448]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 7887]
|-
|578
|[[Жәңгір-Керей хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 332]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 876]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6437]
|-
|579
|[[Қазақстанның биік тау шыңдары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 277]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1609]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 4624]
|-
|580
|[[Жақсылық Әмірәліұлы Үшкемпіров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 459]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 991]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 8627]
|-
|581
|[[Теңеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%83 324]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%83 814]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%83 5180]
|-
|582
|[[Жақып Ақбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 425]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 852]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4914]
|-
|583
|[[Түркілер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 375]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1225]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 8501]
|-
|584
|[[Ұрыс хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 373]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 929]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6853]
|-
|585
|[[Сөз тіркесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 365]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 1129]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 12649]
|-
|586
|[[Персептрон]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD 235]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD 1678]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD 1740]
|-
|587
|[[Жайдарман]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 379]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1117]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 6952]
|-
|588
|[[Сүйінбай Аронұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 377]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1222]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15517]
|-
|589
|[[Гауһартас (фильм)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 387]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 888]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 5260]
|-
|590
|[[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 346]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1150]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8747]
|-
|591
|[[Франция қалаларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 362]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1174]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7386]
|-
|592
|[[IP мекенжайы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=IP_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 162]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=IP_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1901]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=IP_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 2747]
|-
|593
|[[Оғыздар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 282]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 1319]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 5528]
|-
|594
|[[Шылау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 367]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 1098]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 12951]
|-
|595
|[[Моңғол шапқыншылығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 290]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 1039]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 10164]
|-
|596
|[[Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 314]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 843]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4524]
|-
|597
|[[Қазақстанның мемлекеттік наградалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 347]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 850]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4782]
|-
|598
|[[Крест жорықтары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 553]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 938]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 11293]
|-
|599
|[[Төре]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 405]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 1089]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 6809]
|-
|600
|[[Асқар Серқұлұлы Жұмаділдаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 359]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 905]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7203]
|-
|601
|[[Ежелгі Грекия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 289]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 915]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 6795]
|-
|602
|[[Талас шайқасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 301]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2162]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 9031]
|-
|603
|[[Энеолит]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 291]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 1582]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 5598]
|-
|604
|[[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 398]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 1092]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 3405]
|-
|605
|[[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 358]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 1185]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 8103]
|-
|606
|[[Qazaqstan (телеарна)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 351]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 974]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 5326]
|-
|607
|[[Көңіл толқыны (күй)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 365]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1139]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 6245]
|-
|608
|[[Аустралия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 368]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 1137]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 7560]
|-
|609
|[[Асқазан аурулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 299]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1429]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12509]
|-
|610
|[[Төртқара]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 365]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 1084]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 5861]
|-
|611
|[[1860 жылдарындағы әкімшілік реформалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 403]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 610]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 11230]
|-
|612
|[[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 337]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1497]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9886]
|-
|613
|[[Жазғы Азия ойындары 2026]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D2%93%D1%8B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_2026 55]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D2%93%D1%8B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_2026 2954]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D2%93%D1%8B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_2026 3492]
|-
|614
|[[Қаратпа сөз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BF%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7 175]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BF%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7 501]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BF%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7 2377]
|-
|615
|[[Тәж Махал]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D0%B6_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BB 327]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D0%B6_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BB 735]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D0%B6_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BB 3928]
|-
|616
|[[Септік жалғау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 396]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 1532]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 12482]
|-
|617
|[[Үстеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 350]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 1180]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 16657]
|-
|618
|[[Жұбан Молдағалиев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 271]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 825]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 4874]
|-
|619
|[[Ахмед Иүгінеки]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%98%D2%AF%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B8 332]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%98%D2%AF%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B8 706]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%98%D2%AF%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B8 3081]
|-
|620
|[[Матай (ру бірлестігі)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 345]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 1211]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 7138]
|-
|621
|[[Еуразия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F 319]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1236]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F 7040]
|-
|622
|[[Сақтандыру полисі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%96 371]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%96 392]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%96 604]
|-
|623
|[[Қазақстан телеарналары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 286]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 815]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3219]
|-
|624
|[[Саңырауқұлақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 283]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1190]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 7889]
|-
|625
|[[Жанар Асылбекқызы Дұғалова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 295]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1181]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4569]
|-
|626
|[[Дүние жүзінің саяси картасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 304]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 1069]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 4923]
|-
|627
|[[Атырау облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 341]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1254]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 7125]
|-
|628
|[[Ұйқы безі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 366]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 1021]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 6727]
|-
|629
|[[Мекемтас Мырзахметұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 388]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1102]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4558]
|-
|630
|[[Арқайым]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 357]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 527]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 1361]
|-
|631
|[[Тама]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 370]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 1067]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 5333]
|-
|632
|[[Түйе малының атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 328]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1145]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9503]
|-
|633
|[[Футбол]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 355]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 983]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 10921]
|-
|634
|[[Ғибрат Азубаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B8%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%B7%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 180]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B8%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%B7%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 408]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B8%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%B7%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1407]
|-
|635
|[[Бәйдібек Қарашаұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 416]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1064]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7195]
|-
|636
|[[Фотосинтез]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B7 335]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B7 932]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B7 7174]
|-
|637
|[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 336]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1034]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 9638]
|-
|638
|[[Қорқай дұғасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 329]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 949]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 4665]
|-
|639
|[[Түркістан автономиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 424]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 766]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 11684]
|-
|640
|[[Шортанбай Қанайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2451]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3074]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13047]
|-
|641
|[[Моңғолия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 315]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 1065]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 6630]
|-
|642
|[[Батыс Сібір жазығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B 212]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B 797]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B 2650]
|-
|643
|[[Жайық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 351]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 1118]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 8116]
|-
|644
|[[Шешендік өнер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80 268]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80 1206]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80 4694]
|-
|645
|[[Жетісу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 326]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 1106]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 7594]
|-
|646
|[[Қырғыз руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 365]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1115]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 6460]
|-
|647
|[[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 323]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 1118]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 8790]
|-
|648
|[[Тұрсын Құдакелдіұлы Жұртбай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 324]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1117]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 4608]
|-
|649
|[[Түрікменстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 346]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 972]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 5192]
|-
|650
|[[Мата атаулары мен түрлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 364]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1321]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 8635]
|-
|651
|[[Олжас Абайұлы Бектенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 309]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1733]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4657]
|-
|652
|[[Логикалық заңдар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80 481]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80 517]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80 705]
|-
|653
|[[Қатысушы:Aldogarov]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AAldogarov 317]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AAldogarov 718]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AAldogarov 1096]
|-
|654
|[[Қарақытай мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 337]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1219]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 9486]
|-
|655
|[[Волейбол]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 317]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 829]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 7869]
|-
|656
|[[Рақымжан Қошқарбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 352]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 906]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9455]
|-
|657
|[[Мақал-мәтелдер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 354]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 978]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 8868]
|-
|658
|[[Көшпелілер рухани мәдениеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 269]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 736]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2440]
|-
|659
|[[Нұралы хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 334]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 725]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5023]
|-
|660
|[[:Санат:Қазақ батырлары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 320]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1936]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6804]
|-
|661
|[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 313]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1156]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 6463]
|-
|662
|[[Шапырашты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 385]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 1249]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 7460]
|-
|663
|[[Тайыр Жарықұлы Жароков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%B2 380]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%B2 603]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%B2 3223]
|-
|664
|[[Адам эволюциясының негізгі кезеңдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D1%8D%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 406]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D1%8D%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2136]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D1%8D%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 8080]
|-
|665
|[[Қазақтың балаға ат қою рәсімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 283]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 841]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 5874]
|-
|666
|[[Ботбай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 386]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1111]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 7119]
|-
|667
|[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 293]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1328]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 9291]
|-
|668
|[[Мұзафар Әлімбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 266]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 665]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4496]
|-
|669
|[[Сүтқоректілер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 429]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 954]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 7458]
|-
|670
|[[Сәкен Қордабайұлы Майғазиев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 327]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 697]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 3245]
|-
|671
|[[Ақ кеме (кітап)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 387]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 807]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 1336]
|-
|672
|[[Алпамыс батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 368]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1135]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 8496]
|-
|673
|[[Теміреткі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 362]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 1154]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 9594]
|-
|674
|[[Неолит]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 264]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 1597]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 6704]
|-
|675
|[[Нұрлан Бегалыұлы Еспанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 304]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1059]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5434]
|-
|676
|[[Батыс Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 311]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1151]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 9843]
|-
|677
|[[Роза Мұқанова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 382]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 763]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4605]
|-
|678
|[[Германия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 324]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1115]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 8341]
|-
|679
|[[Жүрек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 350]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 1001]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 7930]
|-
|680
|[[18 ғасырдың бірінші ширегіндегі қазақ хандығының ішкі және сыртқы жағдайы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=18_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%88%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 262]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=18_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%88%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 606]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=18_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%88%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 3949]
|-
|681
|[[Халықаралық студенттер күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 393]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 637]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1259]
|-
|682
|[[Дәрумен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 334]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 630]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 5161]
|-
|683
|[[Сан есім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 357]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1087]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 11809]
|-
|684
|[[Хиуаз Қайырқызы Доспанова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 341]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1692]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 15942]
|-
|685
|[[Жетісу Алатауы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 232]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 671]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 4684]
|-
|686
|[[Күн жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 274]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 902]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 6988]
|-
|687
|[[Педагогика]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 279]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1414]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 5736]
|-
|688
|[[Семей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 320]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 1113]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 6393]
|-
|689
|[[Надежда Давыдовна Тоқаева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 307]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 831]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 3208]
|-
|690
|[[Асқорыту мүшелері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 317]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 699]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 4748]
|-
|691
|[[Зарина Кармен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 393]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1336]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 7176]
|-
|692
|[[Зу-Зу Күлпаш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 330]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 856]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 5948]
|-
|693
|[[Серік Ибрагимов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 484]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 674]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1961]
|-
|694
|[[Сібір хандығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 240]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 787]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 5226]
|-
|695
|[[Суан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 339]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 1140]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 7489]
|-
|696
|[[Ұлықпан Мырзабайұлы Жолдасов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 274]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 1197]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 7390]
|-
|697
|[[Макаров тапаншасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 292]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 937]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 4919]
|-
|698
|[[Ғылым]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 299]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 1600]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 6079]
|-
|699
|[[Ғылыми стиль]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 282]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 899]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 4402]
|-
|700
|[[Хамит Ерғалиев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%82_%D0%95%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 305]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%82_%D0%95%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 547]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%82_%D0%95%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2229]
|-
|701
|[[Әбілмәмбет хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D3%99%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D1%85%D0%B0%D0%BD 310]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D3%99%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D1%85%D0%B0%D0%BD 731]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D3%99%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3842]
|-
|702
|[[Жұлдыз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 280]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 1250]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 7236]
|-
|703
|[[Одағай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 355]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 882]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 8743]
|-
|704
|[[16-17 ғасырлардағы Қазақ хандығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=16-17_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 244]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=16-17_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 629]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=16-17_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 4423]
|-
|705
|[[Омыртқасыздар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BC%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 279]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BC%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 521]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BC%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 2147]
|-
|706
|[[Бақытжан Бейсәліұлы Қаратаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 314]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 712]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3311]
|-
|707
|[[Ұлбике Жанкелдіқызы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 282]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 419]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 2462]
|-
|708
|[[Сыбайлас жемқорлық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 300]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 941]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 7114]
|-
|709
|[[Бүркіт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 308]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 2274]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 7478]
|-
|710
|[[Петр Моисеевич Поспелов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2 336]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2 394]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2 789]
|-
|711
|[[Арыстан баб кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 312]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 962]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 11461]
|-
|712
|[[Бақытжан Момышұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 247]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 664]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3173]
|-
|713
|[[Жаужүрек мың бала]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 329]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 969]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 7345]
|-
|714
|[[Ақуыз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%83%D1%8B%D0%B7 260]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%83%D1%8B%D0%B7 1388]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%83%D1%8B%D0%B7 6249]
|-
|715
|[[Зар Заман ақындары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1086]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1484]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 13791]
|-
|716
|[[Қаңлы (тайпа)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 353]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1229]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 7228]
|-
|717
|[[Қазақ халқының қалыптасуы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 257]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 740]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 4147]
|-
|718
|[[Қазақстан банктерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 323]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 951]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4731]
|-
|719
|[[Түрксіб]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%B1 394]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%B1 866]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%B1 6297]
|-
|720
|[[Солтүстік Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 311]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1048]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 7787]
|-
|721
|[[Қайып хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BF_%D1%85%D0%B0%D0%BD 319]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BF_%D1%85%D0%B0%D0%BD 877]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BF_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4533]
|-
|722
|[[География]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 266]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 1642]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 6405]
|-
|723
|[[Атмосфера]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 370]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 1000]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 5978]
|-
|724
|[[Павлодар облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 289]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1131]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 6268]
|-
|725
|[[Мұстафа Өзтүрiк]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 331]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 752]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 8967]
|-
|726
|[[Кете (ру)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 305]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 954]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 4514]
|-
|727
|[[Қазақстандағы хандық биліктің жойылуы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 306]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 496]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 4985]
|-
|728
|[[Уикипедия:Telegram]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 232]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 1095]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 5543]
|-
|729
|[[Соқырішек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 299]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 1044]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 7306]
|-
|730
|[[Тарақты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 291]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1007]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 5428]
|-
|731
|[[Кемел Тоқаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 272]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 936]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3444]
|-
|732
|[[Жедел жады]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D1%8B 160]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D1%8B 810]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D1%8B 1871]
|-
|733
|[[Есекжем]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 301]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 999]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 4810]
|-
|734
|[[Шарын шатқалы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 376]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1498]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 8526]
|-
|735
|[[Барақ хан (Орта жүз)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 304]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 639]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 2728]
|-
|736
|[[Еңлік-Кебек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 290]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1000]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 14650]
|-
|737
|[[Бірінші Мемлекеттік Дума]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 355]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 919]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 10068]
|-
|738
|[[Бауыр (орган)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%29 330]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%29 859]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%29 5492]
|-
|739
|[[Логика]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 390]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 581]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1662]
|-
|740
|[[Жетіру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 338]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 917]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 4859]
|-
|741
|[[Жау тылындағы бала]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 327]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 677]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 19883]
|-
|742
|[[Ақпан төңкерісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 377]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 986]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 5818]
|-
|743
|[[Жол белгілері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 325]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 998]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 8901]
|-
|744
|[[Айқын Төлепберген]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 340]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 1009]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 6217]
|-
|745
|[[Қазақстан Республикасының Тіл туралы Заңы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 276]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 1228]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 5504]
|-
|746
|[[Ақпарат-коммуникация технологиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 271]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1529]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5559]
|-
|747
|[[Бата]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B0 284]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B0 889]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B0 4318]
|-
|748
|[[Тұмау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%83 277]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%83 694]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%83 3688]
|-
|749
|[[Қазақстан теңгесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 402]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 1117]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 18641]
|-
|750
|[[Қаракесек (Әлімұлы)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 315]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 893]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 5099]
|-
|751
|[[Сұр келес]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81 339]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81 368]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81 690]
|-
|752
|[[Құнанбай Өскенбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 341]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1406]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9175]
|-
|753
|[[Тәуелдік жалғау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 272]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 1259]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 9815]
|-
|754
|[[Қазақ халық аңыздары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 276]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 725]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 8607]
|-
|755
|[[Ақтау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 267]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1118]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 7238]
|-
|756
|[[Соғыс психологиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%BF%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 386]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%BF%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 598]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%BF%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1050]
|-
|757
|[[Биология]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 273]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1351]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 6476]
|-
|758
|[[Қан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD 362]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD 975]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD 6549]
|-
|759
|[[Қазақ энциклопедиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 282]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 826]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3918]
|-
|760
|[[АҚШ президенттерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 313]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 816]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9213]
|-
|761
|[[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 293]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1580]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7589]
|-
|762
|[[Бесеудің хаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 320]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 614]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 26669]
|-
|763
|[[Морфология (лингвистика)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 309]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 1043]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 5778]
|-
|764
|[[Ресей империясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 293]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 831]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5143]
|-
|765
|[[Тайқазан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 438]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 1089]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 8185]
|-
|766
|[[Қазақ шежіресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 367]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1143]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6025]
|-
|767
|[[Қорғалжын қорығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 346]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1502]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 8574]
|-
|768
|[[Қырғи қабақ соғысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 182]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1269]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 9225]
|-
|769
|[[Қостанай облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 338]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1155]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 6447]
|-
|770
|[[Қарақалпақ рулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 289]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 869]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5706]
|-
|771
|[[Бекет Мырзағұлұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 326]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 838]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3947]
|-
|772
|[[Сақиналар әміршісі (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 328]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 951]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1804]
|-
|773
|[[Сығанақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B 278]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B 835]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B 4841]
|-
|774
|[[Рүстембек Бейсенұлы Омаров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D2%AF%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 450]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D2%AF%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 488]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D2%AF%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 820]
|-
|775
|[[МедиаУики:Bad image list]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3ABad_image_list 317]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3ABad_image_list 792]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3ABad_image_list 1798]
|-
|776
|[[Мұхаммед Шайбани]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B8 287]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B8 620]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B8 3989]
|-
|777
|[[Уикипедия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 263]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 1015]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 4627]
|-
|778
|[[Оңтүстік Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 265]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1021]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 8281]
|-
|779
|[[Ресей империясының құрамындағы Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 291]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 567]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4828]
|-
|780
|[[Дос-Мұқасан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 242]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 809]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 4214]
|-
|781
|[[Пысықтауыш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 325]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 830]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 7811]
|-
|782
|[[Құндылық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 323]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1263]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 4935]
|-
|783
|[[Көкпар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 279]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 1193]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 6888]
|-
|784
|[[Есентемір]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 294]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 772]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 3668]
|-
|785
|[[Әзербайжан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 274]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 831]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 4623]
|-
|786
|[[Хан Тәңірі шыңы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 218]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 1244]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 4704]
|-
|787
|[[Тобықты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 284]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 864]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 4692]
|-
|788
|[[Әл-Кәһф сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 332]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 815]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4601]
|-
|789
|[[Бату хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 270]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 859]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5741]
|-
|790
|[[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 369]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1049]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 30837]
|-
|791
|[[Сөз табы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 305]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 1120]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 10640]
|-
|792
|[[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 297]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 1151]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 10672]
|-
|793
|[[Меруерт Қаратайқызы Өтекешeва]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 472]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 895]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 8063]
|-
|794
|[[Шоқжұлдыздар бойынша жұлдыздар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 232]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 757]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3673]
|-
|795
|[[Әзілхан Нұршайықов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 313]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 731]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 5216]
|-
|796
|[[Оба]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B1%D0%B0 151]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B1%D0%B0 453]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B1%D0%B0 2330]
|-
|797
|[[Барыс (жануар)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%29 273]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%29 1310]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%29 7467]
|-
|798
|[[Қосмекенділер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 288]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 517]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 3831]
|-
|799
|[[Жұмабай Шаяхметұлы Шаяхметов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 254]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 599]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1869]
|-
|800
|[[Бактериялар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 258]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 1044]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 7206]
|-
|801
|[[Ерзат Дулат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 364]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 942]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 2157]
|-
|802
|[[Ясин сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 283]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1045]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8780]
|-
|803
|[[Тұрсын хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BD 284]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BD 642]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3339]
|-
|804
|[[Көз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 255]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 821]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 6496]
|-
|805
|[[Гүлжауһар Сейітжан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD 117]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD 484]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD 1020]
|-
|806
|[[Аңыз әңгімелер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 264]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 550]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 2776]
|-
|807
|[[Ақпараттық қауіпсіздік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 306]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 1100]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 5832]
|-
|808
|[[Дін]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 239]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 855]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 5788]
|-
|809
|[[Қазақстан көлдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 258]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1448]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 19930]
|-
|810
|[[Сиыр малының атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 270]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 827]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7348]
|-
|811
|[[Арнайы:UrlShortener]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3AUrlShortener 170]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3AUrlShortener 360]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3AUrlShortener 380]
|-
|812
|[[Рәбиға Сәтіғалиқызы Сыздық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%96%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B 257]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%96%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B 1123]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%96%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B 3009]
|-
|813
|[[Интернет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 240]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 1046]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 5792]
|-
|814
|[[Географиялық карта]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0 197]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0 881]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0 3090]
|-
|815
|[[Шахмат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 287]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 919]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 6248]
|-
|816
|[[Шешендік сөздер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 178]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 1024]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 4659]
|-
|817
|[[Латын тілі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 218]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 959]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3721]
|-
|818
|[[Корея Республикасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 249]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 900]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 7019]
|-
|819
|[[Экология]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 287]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1453]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 6445]
|-
|820
|[[Жасұлан ұйымы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 302]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 586]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 3463]
|-
|821
|[[Жүрсін Молдашұлы Ерманов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 275]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 777]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7019]
|-
|822
|[[Жұрнақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B 284]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B 739]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B 7211]
|-
|823
|[[Ауызекі сөйлеу тілінің стилі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%96 251]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%96 869]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%96 4425]
|-
|824
|[[Айгүл Жолдасбайқызы Кемелбаева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B3%D2%AF%D0%BB_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 408]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B3%D2%AF%D0%BB_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 580]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B3%D2%AF%D0%BB_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 8039]
|-
|825
|[[Ер Қосай Құдайкеұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 273]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 899]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5050]
|-
|826
|[[Қазақ (этноним)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 222]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 767]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 4298]
|-
|827
|[[Метонимия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 291]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 686]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 4295]
|-
|828
|[[Қазақстан Республикасының Үкіметі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 283]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1143]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 5647]
|-
|829
|[[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 179]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 712]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 3086]
|-
|830
|[[Хәрри Поттер мен пәлсапа тас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D3%99%D1%80%D1%80%D0%B8_%D0%9F%D0%BE%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BF%D3%99%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%BF%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%81 302]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D3%99%D1%80%D1%80%D0%B8_%D0%9F%D0%BE%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BF%D3%99%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%BF%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%81 707]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D3%99%D1%80%D1%80%D0%B8_%D0%9F%D0%BE%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BF%D3%99%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%BF%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%81 1965]
|-
|831
|[[Ақпарат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 240]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 1258]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 4241]
|-
|832
|[[Шілдехана]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 261]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 613]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 5207]
|-
|833
|[[Құқық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 284]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 1329]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 6209]
|-
|834
|[[Қорқыт ата кітабы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 212]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 2061]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 4241]
|-
|835
|[[Таңбалы археологиялық ландшафтының петроглифтері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%88%D0%B0%D1%84%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D0%B8%D1%84%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 335]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%88%D0%B0%D1%84%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D0%B8%D1%84%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 751]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%88%D0%B0%D1%84%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D0%B8%D1%84%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3606]
|-
|836
|[[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 264]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1835]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6519]
|-
|837
|[[Бала құқықтары туралы конвенция]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 299]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 707]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 5094]
|-
|838
|[[Сәрсен Аманжолұлы Аманжолов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 278]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 619]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2291]
|-
|839
|[[Еділ қаған]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 236]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 778]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 6219]
|-
|840
|[[Аңыз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7 264]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7 543]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7 2716]
|-
|841
|[[Тұманбай Молдағалиев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 300]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 893]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 6937]
|-
|842
|[[Жасанды нейронды желі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BD%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 231]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BD%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 1549]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BD%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 3093]
|-
|843
|[[Рамазан Өмірәліұлы Стамғазиев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 334]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 773]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 3518]
|-
|844
|[[Есім ханның ескі жолы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 215]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 564]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 4337]
|-
|845
|[[Алатау Тамшыбұлақ Аткинсон]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D1%88%D1%8B%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D1%82%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BD 299]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D1%88%D1%8B%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D1%82%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BD 452]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D1%88%D1%8B%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D1%82%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BD 452]
|-
|846
|[[Қазақстан Құрылтайы төрағасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 277]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 967]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 1016]
|-
|847
|[[Алаша (ру)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 278]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 889]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 4847]
|-
|848
|[[Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 301]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 777]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 7190]
|-
|849
|[[Экономика]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 212]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1266]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 4057]
|-
|850
|[[Нәзір Төреқұлов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D3%99%D0%B7%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 333]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D3%99%D0%B7%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 768]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D3%99%D0%B7%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 3579]
|-
|851
|[[Төреғали Төреəліұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 313]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 924]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5056]
|-
|852
|[[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 265]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1589]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 13868]
|-
|853
|[[Наурызым қорығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 278]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1279]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 8111]
|-
|854
|[[Александрия шамшырағы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D1%88%D0%B0%D0%BC%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%93%D1%8B 225]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D1%88%D0%B0%D0%BC%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%93%D1%8B 451]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D1%88%D0%B0%D0%BC%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%93%D1%8B 2678]
|-
|855
|[[Өт айдайтын дәрілер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 249]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1249]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 8034]
|-
|856
|[[Көмірсулар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 244]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 1535]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 6195]
|-
|857
|[[Ибн Сина]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%B1%D0%BD_%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D0%B0 243]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B1%D0%BD_%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D0%B0 715]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%B1%D0%BD_%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D0%B0 2987]
|-
|858
|[[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 254]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 830]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5062]
|-
|859
|[[Қазақ халқының әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 250]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 810]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12198]
|-
|860
|[[Шекті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 303]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 951]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 4824]
|-
|861
|[[Митохондрия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%85%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F 231]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%85%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F 783]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%85%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F 5056]
|-
|862
|[[Ләйлә Сұлтанқызы Сеңгірбекова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 287]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 918]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3418]
|-
|863
|[[Мұхит Мерәліұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 178]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 415]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1946]
|-
|864
|[[Отбасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 252]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1093]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 4792]
|-
|865
|[[Республика]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0 258]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0 415]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1530]
|-
|866
|[[Заманбек Қалабайұлы Нұрқаділов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 351]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 729]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2962]
|-
|867
|[[Еуропа өзендері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 248]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 698]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 5217]
|-
|868
|[[Батырлар жыры]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 301]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 1121]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 6160]
|-
|869
|[[Сүлеймен Бақырғани]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B8 217]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B8 446]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B8 2172]
|-
|870
|[[Ақиқат пен аңыз (роман-диалог)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3%29 282]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3%29 566]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3%29 4362]
|-
|871
|[[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 270]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 875]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8872]
|-
|872
|[[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 267]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1299]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7279]
|-
|873
|[[Еркектің жыныстық мүшесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 265]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 835]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 4958]
|-
|874
|[[Каспий маңы ойпаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B_%D0%BE%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 184]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B_%D0%BE%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 696]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B_%D0%BE%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 1784]
|-
|875
|[[Ұзындығы бойынша өзендер тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 247]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 689]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5177]
|-
|876
|[[Туберкулез]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 233]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 724]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 4916]
|-
|877
|[[Жүйке жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 247]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 794]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 7477]
|-
|878
|[[Палеолит]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 233]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 1646]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 5357]
|-
|879
|[[Тимур Анатольевич Козырев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B8%D0%BC%D1%83%D1%80_%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D1%80%D0%B5%D0%B2 293]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B8%D0%BC%D1%83%D1%80_%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D1%80%D0%B5%D0%B2 499]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B8%D0%BC%D1%83%D1%80_%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D1%80%D0%B5%D0%B2 3094]
|-
|880
|[[Шақ (етістік)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 277]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 868]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 8033]
|-
|881
|[[Қазақстанның пайдалы қазбалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 262]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 732]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9318]
|-
|882
|[[Күй]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9 261]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9 551]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9 4863]
|-
|883
|[[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 269]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 905]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6787]
|-
|884
|[[Шиқан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 245]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 830]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 4249]
|-
|885
|[[Әдебиет теориясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 239]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 961]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3244]
|-
|886
|[[Асхат Ғалымұлы Хасенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 284]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 603]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1820]
|-
|887
|[[Уикипедия:Мақала шеберханасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 264]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 919]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 4227]
|-
|888
|[[Шағатай ұлысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 276]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 586]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1125]
|-
|889
|[[Қазақ есімдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 260]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 933]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 7618]
|-
|890
|[[Ою-өрнек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA 336]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA 788]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA 5522]
|-
|891
|[[Зевстің алтын мүсіні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B2%D1%81%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%BC%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96 225]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B2%D1%81%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%BC%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96 417]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B2%D1%81%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%BC%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96 2430]
|-
|892
|[[Оман]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D0%BD 91]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D0%BD 404]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1698]
|-
|893
|[[Өркениет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 224]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 1953]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 4991]
|-
|894
|[[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 263]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1475]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 4911]
|-
|895
|[[Ұлт-азаттық көтерілістер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 302]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 671]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 6271]
|-
|896
|[[Ғұндар мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 280]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1326]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 12390]
|-
|897
|[[Мысыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 237]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 763]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 4663]
|-
|898
|[[Айқап]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 275]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 671]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 5943]
|-
|899
|[[Жоламан Тіленшіұлы бастаған көтеріліс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 302]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 476]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 4164]
|-
|900
|[[Үмбетей Тілеуұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 704]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 964]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4989]
|-
|901
|[[Қазақстанды Ресейдің Отарлауы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B 290]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B 481]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B 4242]
|-
|902
|[[Марғасқа жырау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 311]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 474]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 2816]
|-
|903
|[[Нобель сыйлығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D1%81%D1%8B%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 234]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D1%81%D1%8B%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 697]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D1%81%D1%8B%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 2968]
|-
|904
|[[Жанр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%80 271]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%80 610]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%80 4157]
|-
|905
|[[Қарақалпақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 269]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 908]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 5347]
|-
|906
|[[Компьютер жадысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%81%D1%8B 123]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%81%D1%8B 1199]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%81%D1%8B 1903]
|-
|907
|[[Жағалбайлы (ру)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 296]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 855]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 4330]
|-
|908
|[[Смағұл Абатұлы Елубай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 428]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 745]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 5225]
|-
|909
|[[Балуан Шолақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 279]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 597]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 5092]
|-
|910
|[[Өзін-өзі өлтіру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 264]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 1137]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 7403]
|-
|911
|[[Жетімдер руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%8B 286]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%8B 777]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%8B 3983]
|-
|912
|[[Психология]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 248]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1817]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 7257]
|-
|913
|[[Баба түкті Шашты Әзіз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0_%D1%82%D2%AF%D0%BA%D1%82%D1%96_%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B_%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%B7 282]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0_%D1%82%D2%AF%D0%BA%D1%82%D1%96_%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B_%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%B7 720]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0_%D1%82%D2%AF%D0%BA%D1%82%D1%96_%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B_%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%B7 2976]
|-
|914
|[[Уикипедия:Талқылау легі/Flow]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 208]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 938]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 4914]
|-
|915
|[[Қазақ хандарының шежіресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 153]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 524]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5493]
|-
|916
|[[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 258]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 818]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 13063]
|-
|917
|[[Жаһанша Досмұхамедов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 266]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 564]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 3534]
|-
|918
|[[Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 342]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 821]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4843]
|-
|919
|[[Қарақұйрық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B 283]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B 734]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B 3789]
|-
|920
|[[Сарматтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 221]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 1201]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 9965]
|-
|921
|[[Ньютон заңдары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 266]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1086]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 5835]
|-
|922
|[[Жаяу Мұса Байжанұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 294]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 608]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7727]
|-
|923
|[[Төрегелді Шарманұлы Шарманов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 244]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 529]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2009]
|-
|924
|[[Түйелер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 317]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 870]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 7740]
|-
|925
|[[Шиелі ауданы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 236]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 656]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3314]
|-
|926
|[[Қазақстан демографиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 234]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 838]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12991]
|-
|927
|[[Наполеон Бонапарт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BD_%D0%91%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82 232]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BD_%D0%91%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82 558]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BD_%D0%91%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82 6924]
|-
|928
|[[Дәулеткерей Шығайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 292]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 643]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6053]
|-
|929
|[[Мамаш хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%88_%D1%85%D0%B0%D0%BD 205]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%88_%D1%85%D0%B0%D0%BD 592]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%88_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3286]
|-
|930
|[[Асылы Әлиқызы Осман]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD 243]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD 963]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD 2511]
|-
|931
|[[Миллионер қалалар саны бойынша елдер тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 235]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 675]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4618]
|-
|932
|[[Омар Жәлелұлы Темірбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 263]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 746]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 5070]
|-
|933
|[[Қазақстан астанасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 295]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1195]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 6755]
|-
|934
|[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 269]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 746]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 8443]
|-
|935
|[[Тұрмағамбет Ізтілеуұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%86%D0%B7%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 383]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%86%D0%B7%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 640]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%86%D0%B7%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2449]
|-
|936
|[[Криштиану Роналду]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 225]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 717]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 7439]
|-
|937
|[[Қошмұхамбет Дүйсебайұлы Кемеңгеров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%94%D2%AF%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 216]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%94%D2%AF%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 561]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%94%D2%AF%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 3100]
|-
|938
|[[Жер сілкіну]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D1%96%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%83 185]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D1%96%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%83 752]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D1%96%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%83 4368]
|-
|939
|[[Талдықорған]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD 206]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD 797]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD 4618]
|-
|940
|[[Төремұрат Тайлыбекұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 240]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 457]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1217]
|-
|941
|[[Еліктеу сөз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 258]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 666]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 7922]
|-
|942
|[[Синтаксис]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81 251]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81 770]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81 5907]
|-
|943
|[[Гормондар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 235]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 513]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 4326]
|-
|944
|[[Ауғанстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 221]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 682]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4633]
|-
|945
|[[Тұрақты сөз тіркесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D1%81%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 243]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D1%81%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 663]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D1%81%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 6915]
|-
|946
|[[Нұх пайғамбар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 244]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 643]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 4732]
|-
|947
|[[Мәди Айымбетов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B8_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 190]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B8_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 378]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B8_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 925]
|-
|948
|[[Көшпенділер (фильм)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 246]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 565]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 2661]
|-
|949
|[[Майра Мұхамедқызы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 163]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 643]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 2542]
|-
|950
|[[Gmail]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Gmail 197]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Gmail 423]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Gmail 3375]
|-
|951
|[[Барақ хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 240]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 726]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5309]
|-
|952
|[[Қант диабеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 221]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 761]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 6555]
|-
|953
|[[Су]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83 231]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83 1186]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83 8222]
|-
|954
|[[Сағатхан Әшімбайұлы Әшімбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 219]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 687]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2157]
|-
|955
|[[Бауыржан Сабзалұлы Ибрагимов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 247]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 673]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 3915]
|-
|956
|[[Жиренше шешен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%88%D0%B5_%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD 227]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%88%D0%B5_%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD 611]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%88%D0%B5_%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD 3215]
|-
|957
|[[Халық қаһарманы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 276]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 706]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7075]
|-
|958
|[[Бозжыра шатқалы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 222]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 957]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 4388]
|-
|959
|[[Эссе]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 228]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 743]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 5439]
|-
|960
|[[Қалқаман Айымғазыұлы Сарин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 222]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1002]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 6348]
|-
|961
|[[Ошақты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 237]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 805]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 4693]
|-
|962
|[[Ом заңы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BC_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 250]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BC_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 728]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BC_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 5620]
|-
|963
|[[Жеңіл атлетика]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 246]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 731]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 3072]
|-
|964
|[[Орда (музыкалық топ)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 253]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 869]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 3815]
|-
|965
|[[Темір дәуірі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 395]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 1512]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 6539]
|-
|966
|[[Дана Теміртайқызы Медеуова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83%D0%BE%D0%B2%D0%B0 224]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83%D0%BE%D0%B2%D0%B0 401]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83%D0%BE%D0%B2%D0%B0 401]
|-
|967
|[[Қызға қырық үйден тыйым]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 229]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 909]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 5336]
|-
|968
|[[Жай сөйлем және оның түрлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 319]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 858]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 8360]
|-
|969
|[[Баскетбол]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 199]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 816]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 6993]
|-
|970
|[[Орталық Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 231]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 838]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 6307]
|-
|971
|[[Уикипедия:Уикипедияға қош келдіңіз!]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 237]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 1043]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 4217]
|-
|972
|[[Христиандық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 207]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 687]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 5552]
|-
|973
|[[Пирамида (сәулет)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%28%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%29 239]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%28%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%29 382]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%28%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%29 2830]
|-
|974
|[[Қуандық Қыстықбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 237]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 784]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1274]
|-
|975
|[[Жезқазған]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 249]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 930]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 5208]
|-
|976
|[[Жошы хан кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 242]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 776]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 4462]
|-
|977
|[[Талғат Аманкелдіұлы Мұсабаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 240]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 597]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 21187]
|-
|978
|[[Жырау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 224]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 490]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 2182]
|-
|979
|[[Кенжебек Тұрсынбайұлы Жанәбілов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 234]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 790]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 6744]
|-
|980
|[[Рибонуклеин қышқылы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 164]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 691]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 2748]
|-
|981
|[[Испания]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 193]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 726]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 5476]
|-
|982
|[[Уақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 258]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 776]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 4865]
|-
|983
|[[Еділ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB 294]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB 738]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB 4092]
|-
|984
|[[Жаңабай (Дулат)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 253]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 675]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 3958]
|-
|985
|[[Серікзат Мақсұтұлы Дүйсенғазы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D2%AF%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 230]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D2%AF%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 493]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D2%AF%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 2182]
|-
|986
|[[Жіктік жалғау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 224]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 892]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 7718]
|-
|987
|[[Фарер аралдары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 59]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 605]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1363]
|-
|988
|[[Болыс болдым, мінеки...]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%BC%2C_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B8... 167]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%BC%2C_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B8... 867]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%BC%2C_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B8... 2291]
|-
|989
|[[Родос Колосы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%81_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%8B 221]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%81_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%8B 323]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%81_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%8B 1430]
|-
|990
|[[Үндестік заңы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 215]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 958]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 3793]
|-
|991
|[[Маслоудың қажетсіну пирамидасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%83_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 222]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%83_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 845]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%83_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 3261]
|-
|992
|[[Девианттық мінез-құлық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D2%9B 227]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D2%9B 416]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D2%9B 2729]
|-
|993
|[[Еуразия ұлттық университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 232]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 911]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5408]
|-
|994
|[[Серікжан Сейітжанұлы Сейітжанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 252]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1006]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3630]
|-
|995
|[[Ұлықбек Оразбайұлы Есдәулет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 256]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 514]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 6826]
|-
|996
|[[Қазақ халқының жоңғар басқыншыларына қарсы азаттық күресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 224]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 613]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5821]
|-
|997
|[[Жапония қалаларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 236]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 889]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5163]
|-
|998
|[[Раушан Жаңабергенқызы Қажыбаева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 241]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 778]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 2076]
|-
|999
|[[Сауд Арабиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 211]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 712]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4695]
|-
|1000
|[[Қыстырма сөз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7 181]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7 358]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7 2911]
|}
<!-- BOT:END -->
{{Wikistats}}
af78s4an8oc276qulz2w4ou5nmh0c1s
Ухнаагийн Хүрэлсүх
0
780156
3693013
3653354
2026-11-07T14:32:34Z
CommonsDelinker
165
«[[:File:Official_presidential_portrait_of_Ukhnaagiin_Khurelsukh.jpg|Official_presidential_portrait_of_Ukhnaagiin_Khurelsukh.jpg]]» дегенді аластады, бұны [[Ортаққор]]дың қатысушысы [[commons:User:Krd|Krd]] [[commons:File:Official_presidential_portrait_of
3693013
wikitext
text/x-wiki
{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = мемлекет басшысы
| Қазақша есімі = Ухнаагийн Хүрэлсүх
| Шынайы есімі =
| Суреті =
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы = [[Моңғолияның 6-Президенті]]
| Ту = Flag of Mongolia.svg
| Ту2 = State emblem of Mongolia.svg
| Басқара бастады = 25 маусым 2021
| Басқаруын аяқтады =
| Ізашары = [[Халтмаагийн Баттулга]]
| Ізбасары =
| Президент =
| Премьер = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] <br/> [[Гомбожавын Занданшатар]] <br/> [[Ням-Осорын Учрал]]
| Титулы_2 = [[Моңғолияның премьер-министрі]]
| Ту_2 = Flag of Mongolia.svg
| Ту2_2 = State emblem of Mongolia.svg
| Басқара бастады_2 = 4 қазан 2017
| Басқаруын аяқтады_2 = 27 қаңтар 2021
| Ізашары_2 = [[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]]
| Ізбасары_2 = Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ
| Президент_2 = Халтмаагийн Баттулга
| Орынбасары_2 = Өлзийсайханы Энхтүвшин <br/> Янгугийн Содбаатар
| Титулы_3 = [[Моңғолияның премьер-министрінің орынбасары]]
| Ту_3 = Flag of Mongolia.svg
| Ту2_3 = State emblem of Mongolia.svg
| Басқара бастады_3 = 23 шілде 2016
| Басқаруын аяқтады_3 = 4 қазан 2017
| Ізашары_3 = Цэрэндашийн Оюунбаатар
| Ізбасары_3 = Өлзийсайханы Энхтүвшин
| Премьер_3 = Жаргалтулгын Эрдэнэбат
| Титулы_4 =
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Басқара бастады_4 = 10 желтоқсан 2014
| Басқаруын аяқтады_4 = 6 тамыз 2015
| Ізашары_4 = Дэндэвийн Тэрбишдагва
| Ізбасары_4 = Цэрэндашийн Оюунбаатар
| Премьер_4 = Чимэдийн Сайханбилэг
| Титулы_5 = [[Моңғол Халық Партиясы]]ның төрағасы
| Ту_5 = Mongolian People's Party flag.svg
| Ту2_5 = Logo of the Mongolian People's Party.svg
| Басқара бастады_5 = 21 қараша 2017
| Басқаруын аяқтады_5 = 25 маусым 2021
| Ізашары_5 = Миеэгомбын Энхболд
| Ізбасары_5 = Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ
| Титулы_6 = [[Мемлекеттік Ұлы Хурал]] мүшесі
| Ту_6 = Flag of Mongolia.svg
| Ту2_6 = Emblem of the State Great Khural of Mongolia.svg
| Басқара бастады_6 = 2000
| Басқаруын аяқтады_6 = 2004
| Ізашары_6 =
| Ізбасары_6 =
| тақырыпша1_6 = [[Сайлау округі]]
| мәтін1_6 = [[Хэнтий]]
| Титулы_7 =
| Ту_7 =
| Ту2_7 =
| Басқара бастады_7 = 2004
| Басқаруын аяқтады_7 = 2008
| Ізашары_7 =
| Ізбасары_7 =
| тақырыпша1_7 = Сайлау округі
| мәтін1_7 = Хэнтий
| Титулы_8 =
| Ту_8 =
| Ту2_8 =
| Басқара бастады_8 = 2012
| Басқаруын аяқтады_8 = 2012
| Ізашары_8 =
| Ізбасары_8 =
| тақырыпша1_8 = Сайлау округі
| мәтін1_8 = [[Жабық тізім]]
| Титулы_9 =
| Ту_9 =
| Ту2_9 =
| Басқара бастады_9 = 2020
| Басқаруын аяқтады_9 = 2021
| тақырыпша1_9 = Сайлау округі
| мәтін1_9 = Хэнтий
| Ізашары_9 =
| Ізбасары_9 =
| Титулы_10 = Кәсіптік инспекция министрі
| Ту_10 = Flag of Mongolia.svg
| Ту2_10 = State emblem of Mongolia.svg
| Басқара бастады_10 = 28 қаңтар 2006
| Басқаруын аяқтады_10 = 29 қараша 2007
| Ізашары_10 = Дамбийн Дорлигжав
| Ізбасары_10 = ''Лауазым жойылды''
| Президент_10 = Намбарын Энхбаяр
| Титулы_11 = Төтенше жағдайлар министрі
| Ту_11 = Flag of Mongolia.svg
| Ту2_11 = State emblem of Mongolia.svg
| Басқара бастады_11 = 28 қыркүйек 2004
| Басқаруын аяқтады_11 = 28 қаңтар 2006
| Ізашары_11 = ''Лауазым құрылды''
| Ізбасары_11 = Сайнбуянгийн Отгонбаяр
| Президент_11 = Нацагийн Багабанди <br/> Намбарын Энхбаяр
| Премьер_11 = Цахиагийн Элбэгдорж
| Туған күні = 14.06.1968
| Туған жері = [[Ұланбатыр]], [[МХР]]
| Қайтыс болған күні =
| Қайтыс болған жері =
| Жерленді =
| Діні =
| Әкесі =
| Анасы =
| Жұбайы = Лувсандоржийн Болорцэцэг
| Балалары = 2 қыз
| Партиясы = Моңғол Халық Партиясы
| Білімі = [[Моңғолияның қорғаныс университеті]] <br/> [[Моңғол мемлекеттік университеті]]
| Мамандығы =
| Қолтаңбасы =
| Сайты = {{URL|www.president.mn}}
| Атағы = [[Сурет:Mongolian Army-COL-parade.svg|20px]] [[Полковник]]
| Қызмет еткен жылдары = 1985–1990
| Құрамында болды = [[Сурет:Emblem of Mongolian People's Army.svg|20px]] [[Моңғол Халық Армиясы]]
| Әскер түрі =
| Басқарды =
| Шайқасы =
| Commons = Ukhnaagiin Khürelsükh
| Марапаттары =
{{Қатар
|{{Темірқазық ордені (Моңғолия)}}
}}
{{Қатар
|{{Алтын Қыран ордені}}
}}
}}
'''Ухнаагийн Хүрэлсүх''' (14 маусым 1968, [[Ұланбатыр]], [[МХР]]) — моңғолиялық саясаткер, 2021 жылдан бергі [[Моңғолия Президенті]].
== Білімі ==
Хүрэлсүх 1985 жылы [[Ұланбатыр]] қаласында №2 орта мектепті тәмамдады. Кейін 1989 жылы моңғолиялық [[Ұлттық қорғаныс университеті (Моңғолия)|Қорғаныс университеті]]н [[саясаттану]] мамандығы бойынша бітірді. Ол [[Моңғол мемлекеттік университеті]]нің Мемлекеттік басқару мен басқаруды дамыту және құқық институтында білім алып, 1994 және 2000 жылдары аяқтады.<ref name=":0">{{Cite web|last=Төгөлдөр|first=А.|date=2020-07-02|title=У.Хүрэлсүхийг Монгол Улсын 31 дэх Ерөнхий сайдаар томиллоо|trans-title=U.Khurelsukh has been appointed the 31st Prime Minister of Mongolia|url=https://ikon.mn/n/1xfs|access-date=2021-01-26|website=ikon|language=mn}}</ref>
== Саяси қызметі ==
== Президенттігі (2021–) ==
=== Инаугурациясы ===
Хүрэлсүх 2021 жылы 25 маусымда сағат 11:40-та Моңғолияның [[Үкімет сарайы (Моңғолия)|Үкімет сарайы]]ның Үлкен залында [[инаугурация]]ланды. Салтанат алдында ол жұбайымен сарай алдындағы [[Шыңғыс хан]] ескерткішіне құрмет көрсетті.<ref>{{Cite web |title=President Ukhnaagiin Khurelsukh sworn in |url=https://montsame.mn/en/read/268204 |access-date=2025-12-23 |website=MONTSAME News Agency |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://president.mn/en/2021/06/25/president-ukhnaagiin-khurelsukh-sworn-in/|title = President Ukhnaagiin Khurelsukh Sworn in|date = 25 June 2021}}</ref>
=== Сыртқы саясаты ===
[[Сурет:The seventh meeting between the heads of state of China, Russia and Mongolia in Beijing 20250902 01.jpg|thumb|Хүрэлсүх Ресей президенті [[Владимир Путин]] және Қытай президенті [[Си Цзиньпин]]мен 2025 жылдың 2 қыркүйегіндегі үшжақты кездесуде]]
2022 жылдың қыркүйегінде Хүрэлсүх [[Шанхай ынтымақтастық ұйымы]]ның мемлекет басшылары кеңесінің 22-кездесуіне қатысуға [[Самарқан]], Өзбекстанға барды. Ол онда Ресей президенті [[Владимир Путин]]мен және Қытай президенті [[Си Цзиньпин]]мен үшжақты кездесуге қатысты.<ref>{{Cite web |last=UzDaily |title=President of Mongolia Ukhnaagiin Khurelsukh arrives in Samarkand |url=https://www.uzdaily.uz/en/president-of-mongolia-ukhnaagiin-khurelsukh-arrives-in-samarkand/ |access-date=2025-12-23 |website=UzDaily.uz |language=en}}</ref> Ал 2025 жылы ол БҰҰ Бас Ассамблеясының 80-ші сессиясына қатысып, жылқыларды мадақтап сөз сөйледі.<ref>{{Cite web |date=24 September 2025 |title=At UN, the president of Mongolia takes a moment to cheer the world's horses |url=https://apnews.com/article/un-general-assembly-mongolia-horses-21881292e6495a93dc7413cdd95d777f |access-date=24 September 2025 |website=AP News |language=en}}</ref>
==== Президент ретінде жасаған халықаралық сапарлары ====
{| class="wikitable mw-collapsible"
! colspan="4" align="center" |Ухнаагийн Хүрэлсүхтің халықаралық сапарларының тізімі
|-
!Күні
! width="150" |Ел
!Қала
! width="150" |Сапар түрі/себебі
|-
|19–23 қыркүйек 2021
|{{байрақ|АҚШ}}
|[[Нью-Йорк]]
|БҰҰ Бас Ассамблеясының 76-шы сессиясы<ref>{{Cite web |last= |date=2021-09-21 |title=Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргатай уулзав |url=https://president.mn/20719/ |access-date=2026-04-17 |website=Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын Газар |language=mn}}</ref>
|-
|15–18 желтоқсан 2021
|{{байрақ|Ресей}}
|[[Мәскеу]]
|[[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web |last=Х.Көгершин |date=2021-12-15 |title=Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүхийн ОХУ дахь айлчлал эхэллээ |url=https://gogo.mn/r/xwwjv |access-date=2026-04-17 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref>
|-
|14–17 қыркүйек 2022
|{{байрақ|Өзбекстан}}
|[[Самарқан]]
|22-ші ШЫҰ саммиті<ref>{{Cite web |last= |date=2022-09-16 |title=Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх ШХАБ-ын гишүүн орнуудын Төрийн тэргүүн нарын зөвлөлийн өргөтгөсөн хуралдаанд үг хэллээ |url=https://president.mn/24762/ |access-date=2026-04-17 |website=Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын Газар |language=mn}}</ref>
|-
|7–8 қараша 2022
|{{байрақ|Мысыр}}
|[[Шарм-эш-Шейх]]
|ТК-27<ref>{{Cite web |last=Х.Көгершин |date=2022-11-07 |title=Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх Египет улсад дэлхийн удирдагчдын дээд түвшний уулзалтад оролцоно |url=https://gogo.mn/r/yo87e |access-date=2026-04-17 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref>
|-
|27–28 қараша 2022
|{{байрақ|Қытай}}
|[[Бейжің]]
|[[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web |last= |date=2022-11-27 |title=Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсад айлчилж байна |url=https://president.mn/25379/ |access-date=2026-04-17 |website=Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын Газар |language=mn}}</ref>
|-
|29 қараша 2022
|{{байрақ|Жапония}}
|[[Токио]]
|[[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web |last= |date=2022-11-29 |title=Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх Япон Улсын Ерөнхий сайд Ф.Кишида-тай албан ёсны хэлэлцээ хийв |url=https://president.mn/25455/ |access-date=2026-04-17 |website=Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын Газар |language=mn}}</ref>
|-
|6 мамыр 2023
|{{байрақ|Ұлыбритания}}
|[[Лондон]]
|III Чарльз және Камилланың тәж кигізу рәсімі<ref>{{Cite web |date=2023-05-06 |title=President of Mongolia Attends Coronation Ceremony of King Charles III |url=https://www.montsame.mn/en/read/318446 |access-date=2026-04-17 |website=MONTSAME News Agency |language=en}}</ref>
|-
|15–17 қыркүйек 2023
|{{байрақ|Куба}}
|[[Гавана]]
|[[77 тобы]] саммиті<ref>{{Cite web |last= |date=2023-09-15 |title=Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх Бүгд Найрамдах Куба Улсын Ерөнхийлөгчтэй уулзав |url=https://president.mn/27335/ |access-date=2026-04-17 |website=Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын Газар |language=mn}}</ref>
|-
|20–22 қыркүйек 2023
|{{байрақ|АҚШ}}
|[[Нью-Йорк]]
|БҰҰ Бас Ассамблеясының 78-ші сессиясы<ref>{{Cite web |last= |date=2023-09-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн чуулганы Ерөнхий санал шүүмжлэлд үг хэлэв |url=https://president.mn/27403/ |access-date=2026-04-17 |website=Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын Газар |language=mn}}</ref>
|-
|10–14 қазан 2023
|{{байрақ|Франция}}
|[[Париж]]
|[[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web |last= |date=2023-10-11 |title=Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүхийн Бүгд Найрамдах Франц Улсад хийх төрийн айлчлал эхэллээ |url=https://president.mn/27544/ |access-date=2026-04-17 |website=Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын Газар |language=mn}}</ref>
|-
|17–20 қазан 2023
|{{байрақ|Қытай}}
|[[Бейжің]]
|«Бір белбеу, бір жол» форумы<ref>{{Cite web |last= |date=2023-10-17 |title=Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх “Бүс ба Зам” дээд түвшний чуулга уулзалтад оролцохоор Бээжин хотод очжээ |url=https://ikon.mn/n/2zg0 |access-date=2026-04-17 |website=ikon.mn |language=mn}}</ref>
|-
|1–5 қараша 2023
|{{байрақ|Вьетнам}}
|[[Ханой]]
|[[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web |last= |date=2023-11-01 |title=Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүхийн Бүгд Найрамдах Социалист Вьетнам Улсад хийх төрийн айлчлал эхэллээ |url=https://president.mn/27782/ |access-date=2026-04-17 |website=Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын Газар |language=mn}}</ref>
|-
|5–7 қараша 2023
|{{байрақ|Лаос}}
|[[Вьентьян]]
|[[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web |last= |date=2023-11-05 |title=Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүхийн Бүгд Найрамдах Ардчилсан Лаос Ард Улсад хийх төрийн айлчлал эхэллээ |url=https://president.mn/27878/ |access-date=2026-04-17 |website=Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын Газар |language=mn}}</ref>
|-
|28 қараша–1 желтоқсан 2023
|{{байрақ|Біріккен Араб Әмірліктері}}
|[[Дубай]]
|ТК-28<ref>{{Cite web |last= |date=2023-11-28 |title=Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх АНЭУ-ын Ерөнхийлөгч Эрхэм дээд Шейх Мухаммад бин Заид Аль-Нахъян-тай уулзлаа |url=https://president.mn/28200/ |access-date=2026-04-17 |website=Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын Газар |language=mn}}</ref>
|-
|23–26 маусым 2024
|{{байрақ|Өзбекстан}}
|[[Ташкент]]
|[[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web |last=А. Төгөлдөр |first= |date=2024-06-23 |title=Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх Бүгд Найрамдах Узбекистан Улсад төрийн айлчлал хийхээр мордлоо |url=https://ikon.mn/n/36c1 |access-date=2026-04-17 |website=ikon.mn |language=mn}}</ref>
|-
|3–5 шілде 2024
|{{байрақ|Қазақстан}}
|[[Астана]]
|[[Астанадағы ШЫҰ саммиті (2024)|24-ші ШЫҰ саммиті]]<ref>{{Cite web |last= |date=2024-07-04 |title=Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх ШХАБ-ын дээд түвшний уулзалтад ажиглагчаар оролцож, үг хэллээ |url=https://president.mn/29863/ |access-date=2026-04-17 |website=Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын Газар |language=mn}}</ref>
|-
|26 шілде 2024
|{{байрақ|Франция}}
|[[Париж]]
|[[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары]]ның ашылу салтанаты<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2024-07-27 |title=PRESIDENT KHURELSUKH ATTENDS OPENING CEREMONY OF 'PARIS-2024' OLYMPIC GAMES |url=https://president.mn/en/2024/07/27/president-khurelsukh-attends-opening-ceremony-of-paris-2024-olympic-games/ |access-date=2026-04-17 |website=President of Mongolia |language=en-GB}}</ref>
|-
|10–13 қазан 2024
|{{байрақ|Түрікменстан}}
|[[Ашхабад]]
|[[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web |last=Г. Мөрөн |first= |date=2024-10-07 |title=Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх аравдугаар сарын 10-13-нд Туркменистан улсад төрийн айлчлал хийнэ |url=https://ikon.mn/n/394t |access-date=2026-04-17 |website=ikon.mn |language=mn}}</ref>
|-
|11–13 қараша 2024
|{{байрақ|Әзірбайжан}}
|[[Баку]]
|ТК-29<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2024-11-12 |title=PRESIDENT KHURELSUKH ATTENDING WORLD LEADERS CLIMATE ACTION SUMMIT |url=https://president.mn/en/2024/11/12/president-khurelsukh-attending-world-leaders-climate-action-summit/ |access-date=2026-04-17 |website=President of Mongolia |language=mn}}</ref>
|-
|15–19 Қаңтар 2025
|{{байрақ|Түркия}}
|[[Анкара]]
|[[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web |last= |date=2025-01-13 |title=Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх Бүгд Найрамдах Турк Улсад төрийн айлчлал хийнэ |url=https://president.mn/31734/ |access-date=2026-04-17 |website=Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын Газар |language=mn}}</ref>
|-
|9–12 наурыз 2025
|{{байрақ|Чехия}}
|[[Прага]]
|[[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web |last= |date=2025-03-09 |title=Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх Бүгд Найрамдах Чех Улсад төрийн айлчлал хийхээр мордлоо |url=https://president.mn/32070/ |access-date=2026-04-17 |website=Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын Газар |language=mn}}</ref>
|-
|13–14 наурыз 2025
|{{байрақ|Польша}}
|[[Варшава]]
|[[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web |last= |date=2025-03-07 |title=Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх Бүгд Найрамдах Польш Улсад төрийн айлчлал хийнэ |url=https://president.mn/32044/ |access-date=2026-04-17 |website=Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын Газар |language=mn}}</ref>
|-
|7–10 мамыр 2025
|{{байрақ|Ресей}}
|[[Мәскеу]]
|Жеңіс күні парады<ref>{{Cite web |last= |date=2025-05-07 |title=Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх Ялалтын 80 жилийн ойн баярт оролцохоор Москва хотноо хүрэлцэн ирлээ |url=https://president.mn/32514/ |access-date=2026-04-17 |website=Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын Газар |language=mn}}</ref>
|-
|20–23 шілде 2025
|{{байрақ|Қырғызстан}}
|[[Бішкек]]
|[[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web |last= |date=2025-07-20 |title=Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх Бүгд Найрамдах Киргиз Улсад төрийн айлчлал хийхээр мордлоо |url=https://president.mn/33678/ |access-date=2026-04-17 |website=Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын Газар |language=mn}}</ref>
|-
|23–26 шілде 2025
|{{байрақ|Тәжікстан}}
|[[Душанбе]]
|[[Мемлекеттік сапар]]<ref name=":4">{{Cite web |last= |date=2025-07-26 |title=Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүхийн Бүгд Найрамдах Тажикистан Улсад хийсэн төрийн айлчлал өндөрлөлөө |url=https://president.mn/33901/ |access-date=2026-04-17 |website=Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын Газар |language=mn}}</ref>
|-
|31 тамыз–3 қыркүйек 2025
|{{байрақ|Қытай}}
|[[Тяньцзинь]]
|25-ші ШЫҰ саммиті<ref>{{Cite web |last= |date=2025-08-31 |title=Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх гэргий Л.Болорцэцэгийн хамт БНХАУ-ын Тяньжин хотноо хүрэлцэн ирлээ |url=https://president.mn/34076/ |access-date=2026-04-17 |website=Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын Газар |language=mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=А. Төгөлдөр |first= |date=2025-09-03 |title=Монгол, Зөвлөлтийн амь үрэгдсэн дайчдад зориулсан дурсгалын хөшөөнд хүндэтгэл үзүүлж, цэцэг өргөлөө |url=https://ikon.mn/n/3hgy |access-date=2026-04-17 |website=ikon.mn |language=mn}}</ref> және [[Қытай Жеңіс күні парады (2025)|Жеңіс күні парады]]<ref>{{Cite web |last=Б.Уран |date=2025-09-04 |title=ФОТО: Хятадын цэргийн парадыг ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх үзэж сонирхлоо |url=https://ikon.mn/n/3hhr |access-date=2026-04-17 |website=ikon.mn |language=mn}}</ref>
|-
|22–24 қыркүйек 2025
|{{байрақ|АҚШ}}
|[[Нью-Йорк]]
|БҰҰ Бас Ассамблеясының 80-ші сессиясы<ref>{{Cite web |last= |date=2025-09-23 |title=President of Mongolia Attends Commemorative Session of UN General Assembly’s 80th Anniversary |url=https://president.mn/en/2025/09/23/president-of-mongolia-attends-commemorative-session-of-un-general-assemblys-80th-anniversary/ |access-date=2026-04-17 |website=President of Mongolia |language=en-GB}}</ref>
|-
|13–16 қазан 2025
|{{байрақ|Үндістан}}
|[[Нью-Дели]]
|[[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web |last= |date=2025-10-14 |title=Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх Бүгд Найрамдах Энэтхэг Улсад төрийн айлчлал хийхээр хүрэлцэн ирлээ |url=https://president.mn/34527/ |access-date=2026-04-17 |website=Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын Газар |language=mn}}</ref>
|-
|1–3 желтоқсан 2025
|{{байрақ|Италия}}
|[[Рим]]
|[[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web |last= |date=2025-12-01 |title=Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх төрийн айлчлал хийхээр Бүгд Найрамдах Итали Улсад хүрэлцэн ирлээ |url=https://president.mn/34995/ |access-date=2026-04-17 |website=Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын Газар |language=mn}}</ref>
|-
|4–5 желтоқсан 2025
|{{байрақ|Ватикан}}
|[[Ватикан]]
|[[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web |last=Г. Мөрөн |first= |date=2025-12-05 |title=Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх Гэгээн Ширээт Улсын төрийн тэргүүнтэй уулзлаа |url=https://ikon.mn/n/3ju8 |access-date=2026-04-17 |website=ikon.mn |language=mn}}</ref>
|-
|20–23 сәуір 2026
|{{байрақ|Қазақстан}}
|[[Астана]]
|[[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web |last= |date=2026-04-17 |title=Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх Бүгд Найрамдах Казахстан Улсад төрийн айлчлал хийнэ |url=https://president.mn/36430/ |access-date=2026-04-17 |website=Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын Газар |language=mn}}</ref>
|}
== Жеке өмірі ==
Хүрэлсүх үйленген және екі қызы бар.<ref>{{Cite web|title=Khurelsukh Ukhnaa|url=http://thenewmediagroup.co/post/968/|access-date=2021-01-27|website=The New Media Group}}</ref> Оның жұбайы балабақша мұғалімі және үлкен қызы университетте адам құқықтары жөнінде оқытушы. Ол 50 жасқа толғанда құрған өзінің "Pals" атты тобымен гитарада ойнағанды ұнатады. Сонымен қатар ол мотоцикл жанкүйері<ref>{{Cite news|last=Edwards|first=Terrence|date=2017-10-04|title=Mongolia names biker enthusiast PM, kick-starting IMF rescue package|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-mongolia-politics-idUSKCN1C90OV|access-date=2021-06-09}}</ref> және Моңғолияда [[Harley-Davidson]] жанкүйерлер клубын құрған.
== Тағы қараңыз ==
* [[Ухнаагийн Хүрэлсүх үкіметі]]
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{s-start}}
{{s-off}}
{{s-bef|before=[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]]}}
{{s-ttl|title=[[Моңғолияның премьер-министрі]]|years=2017–2021}}
{{s-aft|after=[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]}}
|-
{{s-bef|before=[[Халтмаагийн Баттулга]]}}
{{s-ttl|title=[[Моңғолия президенті]]|years=2021–}}
{{s-inc}}
{{s-end}}
[[Санат:Тірі тұлғалар]]
[[Санат:Моңғолия президенттері]]
[[Санат:Ұланбатырда туғандар]]
[[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]]
ov9z8399hcmwkecw8jzuisljxae9z94
Уикипедия:Кешегі ең көп қаралған 1000 мақала
4
780876
3693018
3692601
2026-11-07T15:00:44Z
ArystanbekBot
33174
Bot: Деректерді жаңарту
3693018
wikitext
text/x-wiki
{{StatInfo}}
<!-- BOT:START -->
Бұл тізім Wikimedia Statistics деректері негізінде жаңартылады. Дерек күні: '''2026-11-06'''.
{| class="standard sortable ts-stickytableheader"
! N
! Бет
! Қаралу саны
|-
| data-sort-value="1" | 1
| [[Ыбырай Алтынсарин]]
| data-sort-value="606" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 606]
|-
| data-sort-value="2" | 2
| [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]]
| data-sort-value="468" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 468]
|-
| data-sort-value="3" | 3
| [[Арнайы:Іздеу]]
| data-sort-value="437" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 437]
|-
| data-sort-value="4" | 4
| [[Өмірзая (роман)]]
| data-sort-value="436" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 436]
|-
| data-sort-value="5" | 5
| [[Басты бет]]
| data-sort-value="428" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 428]
|-
| data-sort-value="6" | 6
| [[Абай Құнанбайұлы]]
| data-sort-value="417" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 417]
|-
| data-sort-value="7" | 7
| [[Кенесары - Наурызбай (тарихи жыр)]]
| data-sort-value="406" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_-_%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D0%B8_%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 406]
|-
| data-sort-value="8" | 8
| [[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]]
| data-sort-value="340" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 340]
|-
| data-sort-value="9" | 9
| [[Ақбілек (роман)]]
| data-sort-value="298" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 298]
|-
| data-sort-value="10" | 10
| [[Медеу Сәрсеке]]
| data-sort-value="283" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B5 283]
|-
| data-sort-value="11" | 11
| [[Нысанбай Жаманқұлұлы]]
| data-sort-value="258" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 258]
|-
| data-sort-value="12" | 12
| [[Шортанбай Қанайұлы]]
| data-sort-value="206" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 206]
|-
| data-sort-value="13" | 13
| [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]]
| data-sort-value="202" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 202]
|-
| data-sort-value="14" | 14
| [[Дулат Бабатайұлы]]
| data-sort-value="196" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 196]
|-
| data-sort-value="15" | 15
| [[Кенесары хан]]
| data-sort-value="194" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 194]
|-
| data-sort-value="16" | 16
| [[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]]
| data-sort-value="171" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 171]
|-
| data-sort-value="17" | 17
| [[Мұрат Мөңкеұлы]]
| data-sort-value="158" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 158]
|-
| data-sort-value="18" | 18
| [[Бауыржан Момышұлы]]
| data-sort-value="122" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 122]
|-
| data-sort-value="19" | 19
| [[Қыз Жібек (фильм)]]
| data-sort-value="122" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 122]
|-
| data-sort-value="20" | 20
| [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]]
| data-sort-value="121" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 121]
|-
| data-sort-value="21" | 21
| [[Ахмет Байтұрсынұлы]]
| data-sort-value="117" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 117]
|-
| data-sort-value="22" | 22
| [[Міржақып Дулатұлы]]
| data-sort-value="117" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 117]
|-
| data-sort-value="23" | 23
| [[Қасым Аманжолов]]
| data-sort-value="114" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 114]
|-
| data-sort-value="24" | 24
| [[Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]]
| data-sort-value="111" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 111]
|-
| data-sort-value="25" | 25
| [[Қазақстан]]
| data-sort-value="110" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 110]
|-
| data-sort-value="26" | 26
| [[Қазақша жыл санау]]
| data-sort-value="106" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 106]
|-
| data-sort-value="27" | 27
| [[Жүсіпбек Аймауытов]]
| data-sort-value="106" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 106]
|-
| data-sort-value="28" | 28
| [[Қазақ хандығы]]
| data-sort-value="98" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 98]
|-
| data-sort-value="29" | 29
| [[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]]
| data-sort-value="98" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 98]
|-
| data-sort-value="30" | 30
| [[Төлеген Айбергенұлы Айбергенов]]
| data-sort-value="96" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 96]
|-
| data-sort-value="31" | 31
| [[Шыңғыс хан]]
| data-sort-value="96" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 96]
|-
| data-sort-value="32" | 32
| [[Графтар теориясы]]
| data-sort-value="96" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 96]
|-
| data-sort-value="33" | 33
| [[Зар Заман ақындары]]
| data-sort-value="93" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 93]
|-
| data-sort-value="34" | 34
| [[Мемлекет астаналары тізімі]]
| data-sort-value="91" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 91]
|-
| data-sort-value="35" | 35
| [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]
| data-sort-value="87" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 87]
|-
| data-sort-value="36" | 36
| [[Дана Өмірбайқызы Нұржігітова]]
| data-sort-value="86" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 86]
|-
| data-sort-value="37" | 37
| [[Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]]
| data-sort-value="84" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 84]
|-
| data-sort-value="38" | 38
| [[Қазақша Уикипедия]]
| data-sort-value="79" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 79]
|-
| data-sort-value="39" | 39
| [[Абылай хан]]
| data-sort-value="78" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 78]
|-
| data-sort-value="40" | 40
| [[Кеңесбай Үшбаев]]
| data-sort-value="77" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%AE%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 77]
|-
| data-sort-value="41" | 41
| [[Өзбекәлі Жәнібеков]]
| data-sort-value="76" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 76]
|-
| data-sort-value="42" | 42
| [[Бағдат Сәмидинова]]
| data-sort-value="75" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D3%99%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 75]
|-
| data-sort-value="43" | 43
| [[Семей полигоны]]
| data-sort-value="75" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 75]
|-
| data-sort-value="44" | 44
| [[Қарахан мемлекеті]]
| data-sort-value="74" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 74]
|-
| data-sort-value="45" | 45
| [[Қадыр Мырза Әлі]]
| data-sort-value="74" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 74]
|-
| data-sort-value="46" | 46
| [[Баққожа Мұқай]]
| data-sort-value="73" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%B9 73]
|-
| data-sort-value="47" | 47
| [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]]
| data-sort-value="72" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 72]
|-
| data-sort-value="48" | 48
| [[Бұқар жырау Қалқаманұлы]]
| data-sort-value="70" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 70]
|-
| data-sort-value="49" | 49
| [[Гүлфайрус Мәнсүрқызы Ысмайылова]]
| data-sort-value="69" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B9%D1%80%D1%83%D1%81_%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%81%D2%AF%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%AB%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 69]
|-
| data-sort-value="50" | 50
| [[Қазақстандағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі]]
| data-sort-value="68" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 68]
|-
| data-sort-value="51" | 51
| [[Түркістан (қала)]]
| data-sort-value="68" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 68]
|-
| data-sort-value="52" | 52
| [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]]
| data-sort-value="67" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 67]
|-
| data-sort-value="53" | 53
| [[Астана]]
| data-sort-value="66" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 66]
|-
| data-sort-value="54" | 54
| [[Махамбет Өтемісұлы]]
| data-sort-value="66" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 66]
|-
| data-sort-value="55" | 55
| [[:Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген балықтар|Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген балықтар]]
| data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 65]
|-
| data-sort-value="56" | 56
| [[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]]
| data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 65]
|-
| data-sort-value="57" | 57
| [[:Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген сүтқоректілер|Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген сүтқоректілер]]
| data-sort-value="64" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 64]
|-
| data-sort-value="58" | 58
| [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]]
| data-sort-value="63" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 63]
|-
| data-sort-value="59" | 59
| [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]]
| data-sort-value="62" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 62]
|-
| data-sort-value="60" | 60
| [[Асан қайғы Сәбитұлы]]
| data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 61]
|-
| data-sort-value="61" | 61
| [[Қазтуған Сүйінішұлы]]
| data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 61]
|-
| data-sort-value="62" | 62
| [[Әл-Кәһф сүресі]]
| data-sort-value="59" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 59]
|-
| data-sort-value="63" | 63
| [[Жеті ата]]
| data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 58]
|-
| data-sort-value="64" | 64
| [[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]]
| data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 58]
|-
| data-sort-value="65" | 65
| [[Абай жолы (роман)]]
| data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 57]
|-
| data-sort-value="66" | 66
| [[Үмбетей Тілеуұлы]]
| data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 56]
|-
| data-sort-value="67" | 67
| [[Ерзат Дулат]]
| data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 55]
|-
| data-sort-value="68" | 68
| [[Қыз Жібек]]
| data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 55]
|-
| data-sort-value="69" | 69
| [[Тәтіқара]]
| data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 54]
|-
| data-sort-value="70" | 70
| [[Қожа Ахмет Ясауи]]
| data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 54]
|-
| data-sort-value="71" | 71
| [[:Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген құстар|Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген құстар]]
| data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 53]
|-
| data-sort-value="72" | 72
| [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]
| data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 53]
|-
| data-sort-value="73" | 73
| [[Еркебұлан Ролланұлы Мырзабек]]
| data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 53]
|-
| data-sort-value="74" | 74
| [[Алаш партиясы]]
| data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 53]
|-
| data-sort-value="75" | 75
| [[Қазақстан Республикасының Конституциясы]]
| data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 52]
|-
| data-sort-value="76" | 76
| [[Әсел Жұбанышқызы Жанасова]]
| data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BB_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 51]
|-
| data-sort-value="77" | 77
| [[Ақтамберді Сарыұлы]]
| data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 51]
|-
| data-sort-value="78" | 78
| [[Қазақстан халқы ассамблеясы]]
| data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 51]
|-
| data-sort-value="79" | 79
| [[Мәңгілік бала бейне]]
| data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 51]
|-
| data-sort-value="80" | 80
| [[Айбек Сейітов]]
| data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2 50]
|-
| data-sort-value="81" | 81
| [[Әбу Насыр Әл-Фараби]]
| data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 50]
|-
| data-sort-value="82" | 82
| [[Мұстафа Шоқай]]
| data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 50]
|-
| data-sort-value="83" | 83
| [[Аналды секс]]
| data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 49]
|-
| data-sort-value="84" | 84
| [[Сақтар]]
| data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 49]
|-
| data-sort-value="85" | 85
| [[Есік Алтын адамы]]
| data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 48]
|-
| data-sort-value="86" | 86
| [[Сұлтанмахмұт Торайғыров]]
| data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 47]
|-
| data-sort-value="87" | 87
| [[Крест жорықтары]]
| data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 47]
|-
| data-sort-value="88" | 88
| [[АҚШ штаттарының тізімі]]
| data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 46]
|-
| data-sort-value="89" | 89
| [[Майкл Джексон]]
| data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BB_%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%BE%D0%BD 46]
|-
| data-sort-value="90" | 90
| [[Қасым хан]]
| data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 45]
|-
| data-sort-value="91" | 91
| [[Мұхтар Шаханов]]
| data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 45]
|-
| data-sort-value="92" | 92
| [[Шәмші Қалдаяқов]]
| data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 45]
|-
| data-sort-value="93" | 93
| [[Махаббат, қызық мол жылдар]]
| data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 44]
|-
| data-sort-value="94" | 94
| [[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]]
| data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 44]
|-
| data-sort-value="95" | 95
| [[Арғын]]
| data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 43]
|-
| data-sort-value="96" | 96
| [[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]]
| data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 43]
|-
| data-sort-value="97" | 97
| [[Нәзір Төреқұлов]]
| data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D3%99%D0%B7%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 43]
|-
| data-sort-value="98" | 98
| [[Көксерек (әңгіме)]]
| data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 43]
|-
| data-sort-value="99" | 99
| [[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]]
| data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 41]
|-
| data-sort-value="100" | 100
| [[Сырым Датұлы]]
| data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 41]
|-
| data-sort-value="101" | 101
| [[Хақназар хан]]
| data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 41]
|-
| data-sort-value="102" | 102
| [[Бұланты шайқасы]]
| data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 40]
|-
| data-sort-value="103" | 103
| [[Тоқырау жылдарындағы Қазақстан]]
| data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 40]
|-
| data-sort-value="104" | 104
| [[Әлемнің жеті кереметі]]
| data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 40]
|-
| data-sort-value="105" | 105
| [[Жасанды интеллект]]
| data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 40]
|-
| data-sort-value="106" | 106
| [[:Сурет:Female and male anus.jpg|Сурет:Female and male anus.jpg]]
| data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 40]
|-
| data-sort-value="107" | 107
| [[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]]
| data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 39]
|-
| data-sort-value="108" | 108
| [[Рекурсия]]
| data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D0%BA%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%8F 39]
|-
| data-sort-value="109" | 109
| [[Төлен Әбдік]]
| data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 39]
|-
| data-sort-value="110" | 110
| [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]]
| data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 39]
|-
| data-sort-value="111" | 111
| [[Біржан Қожағұлұлы]]
| data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 39]
|-
| data-sort-value="112" | 112
| [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]]
| data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 39]
|-
| data-sort-value="113" | 113
| [[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]]
| data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 39]
|-
| data-sort-value="114" | 114
| [[Дархан Еркінұлы Қызайбаев]]
| data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 39]
|-
| data-sort-value="115" | 115
| [[Меруерт Қаратайқызы Өтекешeва]]
| data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 39]
|-
| data-sort-value="116" | 116
| [[Наурызбай батыр]]
| data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 39]
|-
| data-sort-value="117" | 117
| [[Қазақ рулары]]
| data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 38]
|-
| data-sort-value="118" | 118
| [[Ұшқан ұя]]
| data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 38]
|-
| data-sort-value="119" | 119
| [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]]
| data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 38]
|-
| data-sort-value="120" | 120
| [[Ғұндар]]
| data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 38]
|-
| data-sort-value="121" | 121
| [[Отырар]]
| data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 38]
|-
| data-sort-value="122" | 122
| [[Тұрмағамбет Ізтілеуұлы]]
| data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%86%D0%B7%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 38]
|-
| data-sort-value="123" | 123
| [[Мәриям Хакімжанова]]
| data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BC_%D0%A5%D0%B0%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 37]
|-
| data-sort-value="124" | 124
| [[Қазақстан қорықтарының тізімі]]
| data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 37]
|-
| data-sort-value="125" | 125
| [[Қазақ газеті]]
| data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 37]
|-
| data-sort-value="126" | 126
| [[Тынымбай Нұрмағамбетов]]
| data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 37]
|-
| data-sort-value="127" | 127
| [[Шалкиіз Тіленшіұлы]]
| data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 36]
|-
| data-sort-value="128" | 128
| [[Қабдеш Жұмаділов]]
| data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 36]
|-
| data-sort-value="129" | 129
| [[Химиялық элементтер тізімі]]
| data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 36]
|-
| data-sort-value="130" | 130
| [[Алаш партиясының бағдарламасы]]
| data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 36]
|-
| data-sort-value="131" | 131
| [[Әлімұлы]]
| data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 36]
|-
| data-sort-value="132" | 132
| [[Қарқаралы петициясы]]
| data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 36]
|-
| data-sort-value="133" | 133
| [[Сәкен Сейфуллин]]
| data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 36]
|-
| data-sort-value="134" | 134
| [[Адай]]
| data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 36]
|-
| data-sort-value="135" | 135
| [[Әбіш Кекілбайұлы]]
| data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 36]
|-
| data-sort-value="136" | 136
| [[Наймандар]]
| data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 35]
|-
| data-sort-value="137" | 137
| [[Эпитет]]
| data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 35]
|-
| data-sort-value="138" | 138
| [[Қамшы]]
| data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D1%88%D1%8B 35]
|-
| data-sort-value="139" | 139
| [[Әмір Темір]]
| data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 35]
|-
| data-sort-value="140" | 140
| [[Ұлы Жібек жолы]]
| data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 35]
|-
| data-sort-value="141" | 141
| [[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]]
| data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 35]
|-
| data-sort-value="142" | 142
| [[Үш Жүз партиясы]]
| data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%88_%D0%96%D2%AF%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 34]
|-
| data-sort-value="143" | 143
| [[Бозоқ]]
| data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%BE%D2%9B 34]
|-
| data-sort-value="144" | 144
| [[Қазақстан теңгесі]]
| data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 34]
|-
| data-sort-value="145" | 145
| [[Метафора]]
| data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 33]
|-
| data-sort-value="146" | 146
| [[Қазақтар]]
| data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 33]
|-
| data-sort-value="147" | 147
| [[Қызыл кітап]]
| data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 33]
|-
| data-sort-value="148" | 148
| [[Қазыбек би]]
| data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 33]
|-
| data-sort-value="149" | 149
| [[Қазақстан әкімшілік бірліктері]]
| data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 33]
|-
| data-sort-value="150" | 150
| [[Шығанақ Берсиев]]
| data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B_%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D0%B5%D0%B2 33]
|-
| data-sort-value="151" | 151
| [[Дулат Исабеков]]
| data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 33]
|-
| data-sort-value="152" | 152
| [[Таяу Шығыс]]
| data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81 33]
|-
| data-sort-value="153" | 153
| [[Ілияс Жансүгіров]]
| data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 33]
|-
| data-sort-value="154" | 154
| [[Жиембет жырау]]
| data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 32]
|-
| data-sort-value="155" | 155
| [[Жаныс]]
| data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 32]
|-
| data-sort-value="156" | 156
| [[Наурызбай Қасымұлы]]
| data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 32]
|-
| data-sort-value="157" | 157
| [[Жеті жарғы]]
| data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 32]
|-
| data-sort-value="158" | 158
| [[Зар Заман]]
| data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD 32]
|-
| data-sort-value="159" | 159
| [[Аңыздың ақыры]]
| data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 32]
|-
| data-sort-value="160" | 160
| [[Санжар Керімбай]]
| data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 32]
|-
| data-sort-value="161" | 161
| [[Түрік қағанаты]]
| data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 32]
|-
| data-sort-value="162" | 162
| [[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]]
| data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 31]
|-
| data-sort-value="163" | 163
| [[Желтоқсан көтерілісі]]
| data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 31]
|-
| data-sort-value="164" | 164
| [[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]]
| data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 31]
|-
| data-sort-value="165" | 165
| [[Түркістан облысы]]
| data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 31]
|-
| data-sort-value="166" | 166
| [[Ұлпан (роман)]]
| data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 31]
|-
| data-sort-value="167" | 167
| [[Қайрат Нұртас]]
| data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 31]
|-
| data-sort-value="168" | 168
| [[Смағұл Абатұлы Елубай]]
| data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 31]
|-
| data-sort-value="169" | 169
| [[Маңғыстау облысы]]
| data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 31]
|-
| data-sort-value="170" | 170
| [[Қоңырат]]
| data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 31]
|-
| data-sort-value="171" | 171
| [[Қорғансыздың күні (әңгіме)]]
| data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 31]
|-
| data-sort-value="172" | 172
| [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]]
| data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 30]
|-
| data-sort-value="173" | 173
| [[Сырым Датұлы бастаған қазақтардың ұлт-азаттық қозғалысы]]
| data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 30]
|-
| data-sort-value="174" | 174
| [[Алаш қозғалысы]]
| data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 30]
|-
| data-sort-value="175" | 175
| [[Қазақ хандығының құрылуы]]
| data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 30]
|-
| data-sort-value="176" | 176
| [[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]]
| data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 29]
|-
| data-sort-value="177" | 177
| [[Климаттық белдеулер]]
| data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%80 29]
|-
| data-sort-value="178" | 178
| [[Оралхан Бөкей]]
| data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 29]
|-
| data-sort-value="179" | 179
| [[Қазақ хандары]]
| data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 29]
|-
| data-sort-value="180" | 180
| [[Түркістан автономиясы]]
| data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 29]
|-
| data-sort-value="181" | 181
| [[Арал теңізі]]
| data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 29]
|-
| data-sort-value="182" | 182
| [[Қазақстан тарихы]]
| data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 29]
|-
| data-sort-value="183" | 183
| [[Көшпенділер (трилогия)]]
| data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 29]
|-
| data-sort-value="184" | 184
| [[Мұхаметжан Тынышбайұлы]]
| data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 28]
|-
| data-sort-value="185" | 185
| [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]
| data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 28]
|-
| data-sort-value="186" | 186
| [[Алпамыс батыр]]
| data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 28]
|-
| data-sort-value="187" | 187
| [[Ақбөкен]]
| data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 28]
|-
| data-sort-value="188" | 188
| [[Шежіре]]
| data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 28]
|-
| data-sort-value="189" | 189
| [[Табылды Досымов]]
| data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 27]
|-
| data-sort-value="190" | 190
| [[Қан]]
| data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD 27]
|-
| data-sort-value="191" | 191
| [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]]
| data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 27]
|-
| data-sort-value="192" | 192
| [[Темір дәуірі]]
| data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 27]
|-
| data-sort-value="193" | 193
| [[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров]]
| data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 27]
|-
| data-sort-value="194" | 194
| [[Бақытсыз Жамал]]
| data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 27]
|-
| data-sort-value="195" | 195
| [[Ұлы жүз]]
| data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 27]
|-
| data-sort-value="196" | 196
| [[Есет Көтібарұлы]]
| data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27]
|-
| data-sort-value="197" | 197
| [[Фазалық модуляция]]
| data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%B4%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D0%B8%D1%8F 27]
|-
| data-sort-value="198" | 198
| [[Домалақ ана]]
| data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 27]
|-
| data-sort-value="199" | 199
| [[Қорқыт ата]]
| data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 27]
|-
| data-sort-value="200" | 200
| [[Қазақ тілі]]
| data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 27]
|-
| data-sort-value="201" | 201
| [[Құрманғазы Сағырбайұлы]]
| data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27]
|-
| data-sort-value="202" | 202
| [[Кіші жүз]]
| data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 27]
|-
| data-sort-value="203" | 203
| [[Висконсин политехникалық университеті – Стаут]]
| data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96_%E2%80%93_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%82 27]
|-
| data-sort-value="204" | 204
| [[Алматы]]
| data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 27]
|-
| data-sort-value="205" | 205
| [[Төреғали Төреəліұлы]]
| data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26]
|-
| data-sort-value="206" | 206
| [[Салауат]]
| data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 26]
|-
| data-sort-value="207" | 207
| [[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]]
| data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 26]
|-
| data-sort-value="208" | 208
| [[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар|Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар]]
| data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 26]
|-
| data-sort-value="209" | 209
| [[Әлем елдерінің тізімі]]
| data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 26]
|-
| data-sort-value="210" | 210
| [[Біржан мен Сара айтысы]]
| data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 26]
|-
| data-sort-value="211" | 211
| [[Ғани Мұратбаев]]
| data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 26]
|-
| data-sort-value="212" | 212
| [[Фариза Оңғарсынова]]
| data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 26]
|-
| data-sort-value="213" | 213
| [[Жыныстық қатынас]]
| data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 26]
|-
| data-sort-value="214" | 214
| [[Есімше]]
| data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5 26]
|-
| data-sort-value="215" | 215
| [[Шөмекей]]
| data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 26]
|-
| data-sort-value="216" | 216
| [[Жанқожа Нұрмұхамедұлы]]
| data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26]
|-
| data-sort-value="217" | 217
| [[Жәнібек хан]]
| data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 26]
|-
| data-sort-value="218" | 218
| [[Еуропа]]
| data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 26]
|-
| data-sort-value="219" | 219
| [[Жасуша]]
| data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 26]
|-
| data-sort-value="220" | 220
| [[Ақпан төңкерісі]]
| data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 25]
|-
| data-sort-value="221" | 221
| [[Соғыс психологиясы]]
| data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%BF%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 25]
|-
| data-sort-value="222" | 222
| [[Орта жүз]]
| data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 25]
|-
| data-sort-value="223" | 223
| [[Жұмекен Сабырұлы Нәжімеденов]]
| data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 25]
|-
| data-sort-value="224" | 224
| [[Қазақ жүздері]]
| data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 25]
|-
| data-sort-value="225" | 225
| [[Табын]]
| data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 25]
|-
| data-sort-value="226" | 226
| [[Тайқазан]]
| data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 25]
|-
| data-sort-value="227" | 227
| [[Жамбыл Жабайұлы]]
| data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 25]
|-
| data-sort-value="228" | 228
| [[Ақмола]]
| data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0 25]
|-
| data-sort-value="229" | 229
| [[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]]
| data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 25]
|-
| data-sort-value="230" | 230
| [[Өзбекстан]]
| data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 25]
|-
| data-sort-value="231" | 231
| [[Висконсин университеті – Уайтуотер]]
| data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96_%E2%80%93_%D0%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%80 25]
|-
| data-sort-value="232" | 232
| [[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]]
| data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 25]
|-
| data-sort-value="233" | 233
| [[Алланың есімдері]]
| data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 25]
|-
| data-sort-value="234" | 234
| [[Смағұл Сәдуақасов]]
| data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 25]
|-
| data-sort-value="235" | 235
| [[Сара Тастанбекқызы]]
| data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 25]
|-
| data-sort-value="236" | 236
| [[Сәуле Мешітбайқызы Мешітбаева]]
| data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5_%D0%9C%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 25]
|-
| data-sort-value="237" | 237
| [[Жылқы малының атаулары]]
| data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 25]
|-
| data-sort-value="238" | 238
| [[Бұғыбай]]
| data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%93%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 24]
|-
| data-sort-value="239" | 239
| [[Тәуке хан]]
| data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 24]
|-
| data-sort-value="240" | 240
| [[Қазан төңкерісі]]
| data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 24]
|-
| data-sort-value="241" | 241
| [[Мұхаммед]]
| data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 24]
|-
| data-sort-value="242" | 242
| [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]]
| data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 24]
|-
| data-sort-value="243" | 243
| [[Қожа]]
| data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 24]
|-
| data-sort-value="244" | 244
| [[Бәйдібек Қарашаұлы]]
| data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 24]
|-
| data-sort-value="245" | 245
| [[Бес қару]]
| data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83 24]
|-
| data-sort-value="246" | 246
| [[Жошы хан]]
| data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 24]
|-
| data-sort-value="247" | 247
| [[Арман Оразбайұлы Қырықбаев]]
| data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 24]
|-
| data-sort-value="248" | 248
| [[Дарын республикалық ғылыми-практикалық орталығы]]
| data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 24]
|-
| data-sort-value="249" | 249
| [[Халықаралық студенттер күні]]
| data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 24]
|-
| data-sort-value="250" | 250
| [[Қазақ батырлар тізімі]]
| data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 24]
|-
| data-sort-value="251" | 251
| [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)]]
| data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 23]
|-
| data-sort-value="252" | 252
| [[Ақ кеме (кітап)]]
| data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 23]
|-
| data-sort-value="253" | 253
| [[Ұлытау облысы]]
| data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 23]
|-
| data-sort-value="254" | 254
| [[Қабанбай батыр]]
| data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 23]
|-
| data-sort-value="255" | 255
| [[Сайын Мұратбеков]]
| data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 23]
|-
| data-sort-value="256" | 256
| [[Менің атым Қожа (фильм)]]
| data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 23]
|-
| data-sort-value="257" | 257
| [[Адам эволюциясының негізгі кезеңдері]]
| data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D1%8D%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 23]
|-
| data-sort-value="258" | 258
| [[Жусан иісі (повесть)]]
| data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 23]
|-
| data-sort-value="259" | 259
| [[Қарғын (роман)]]
| data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 23]
|-
| data-sort-value="260" | 260
| [[Қатысушы:1nter pares/зертхана]]
| data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A1nter_pares%2F%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 23]
|-
| data-sort-value="261" | 261
| [[Қимақ қағанаты]]
| data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 23]
|-
| data-sort-value="262" | 262
| [[Ресей]]
| data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 23]
|-
| data-sort-value="263" | 263
| [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]]
| data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 23]
|-
| data-sort-value="264" | 264
| [[Әділет (партия)]]
| data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 23]
|-
| data-sort-value="265" | 265
| [[Зарина Кармен]]
| data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 23]
|-
| data-sort-value="266" | 266
| [[Қазақстан Ресейдегі 1905-1907 жылдардағы революция кезінде]]
| data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_1905-1907_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 23]
|-
| data-sort-value="267" | 267
| [[Қазақстан Республикасының электрондық үкіметі]]
| data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 23]
|-
| data-sort-value="268" | 268
| [[Сұңғыла]]
| data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 23]
|-
| data-sort-value="269" | 269
| [[Америка Құрама Штаттары]]
| data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 23]
|-
| data-sort-value="270" | 270
| [[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]]
| data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 23]
|-
| data-sort-value="271" | 271
| [[Дулат]]
| data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 22]
|-
| data-sort-value="272" | 272
| [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]]
| data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 22]
|-
| data-sort-value="273" | 273
| [[Қазақстан мерекелері]]
| data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 22]
|-
| data-sort-value="274" | 274
| [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]]
| data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 22]
|-
| data-sort-value="275" | 275
| [[:Сурет:Houston Ship Channel.jpg|Сурет:Houston Ship Channel.jpg]]
| data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AHouston_Ship_Channel.jpg 22]
|-
| data-sort-value="276" | 276
| [[Шығыс Қазақстан облысы]]
| data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 22]
|-
| data-sort-value="277" | 277
| [[Қаракесек (Әлімұлы)]]
| data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 22]
|-
| data-sort-value="278" | 278
| [[Қазақстан аудандары]]
| data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 22]
|-
| data-sort-value="279" | 279
| [[Руслан Тай]]
| data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 22]
|-
| data-sort-value="280" | 280
| [[Менің атым Қожа (хикаят)]]
| data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 22]
|-
| data-sort-value="281" | 281
| [[Осман империясы]]
| data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 22]
|-
| data-sort-value="282" | 282
| [[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]]
| data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 22]
|-
| data-sort-value="283" | 283
| [[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]]
| data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 22]
|-
| data-sort-value="284" | 284
| [[Бөгенбай батыр]]
| data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 22]
|-
| data-sort-value="285" | 285
| [[Айша бибі кесенесі]]
| data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 22]
|-
| data-sort-value="286" | 286
| [[Қуандық Қыстықбаев]]
| data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 22]
|-
| data-sort-value="287" | 287
| [[Беріш]]
| data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 22]
|-
| data-sort-value="288" | 288
| [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]]
| data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 22]
|-
| data-sort-value="289" | 289
| [[Адамның шығу тегі]]
| data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D2%93%D1%83_%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96 22]
|-
| data-sort-value="290" | 290
| [[Қазақ шежіресі]]
| data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 22]
|-
| data-sort-value="291" | 291
| [[Ағыбай Қоңырбайұлы]]
| data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 22]
|-
| data-sort-value="292" | 292
| [[Алтын Орда]]
| data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 22]
|-
| data-sort-value="293" | 293
| [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]
| data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 22]
|-
| data-sort-value="294" | 294
| [[Исатай-Махамбет көтерілісі]]
| data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 22]
|-
| data-sort-value="295" | 295
| [[Көңіл шай]]
| data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 22]
|-
| data-sort-value="296" | 296
| [[Ботбай]]
| data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 22]
|-
| data-sort-value="297" | 297
| [[Ләйлә Сұлтанқызы Сеңгірбекова]]
| data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 22]
|-
| data-sort-value="298" | 298
| [[Әйтеке би]]
| data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 21]
|-
| data-sort-value="299" | 299
| [[Азия]]
| data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 21]
|-
| data-sort-value="300" | 300
| [[Қазақстан астанасы]]
| data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 21]
|-
| data-sort-value="301" | 301
| [[Ілияс Есенберлин]]
| data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 21]
|-
| data-sort-value="302" | 302
| [[Логгерхед]]
| data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%B4 21]
|-
| data-sort-value="303" | 303
| [[Сұлтан Бейбарыс]]
| data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 21]
|-
| data-sort-value="304" | 304
| [[Қазақстан ұлттық парктерінің тізімі]]
| data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 21]
|-
| data-sort-value="305" | 305
| [[Қытай]]
| data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 21]
|-
| data-sort-value="306" | 306
| [[Қаракесек (Арғын)]]
| data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 21]
|-
| data-sort-value="307" | 307
| [[Перифраз]]
| data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%B0%D0%B7 21]
|-
| data-sort-value="308" | 308
| [[ALEM (Ninety One)]]
| data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 21]
|-
| data-sort-value="309" | 309
| [[Үш өлшемді графика]]
| data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%88_%D3%A9%D0%BB%D1%88%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0 21]
|-
| data-sort-value="310" | 310
| [[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]]
| data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 21]
|-
| data-sort-value="311" | 311
| [[Қазақ әліпбиі]]
| data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 21]
|-
| data-sort-value="312" | 312
| [[Қызылорда]]
| data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 21]
|-
| data-sort-value="313" | 313
| [[Жеті қазына]]
| data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 21]
|-
| data-sort-value="314" | 314
| [[Райымбек батыр]]
| data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 21]
|-
| data-sort-value="315" | 315
| [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]]
| data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 21]
|-
| data-sort-value="316" | 316
| [[Марат Мәдетұлы Оралғазин]]
| data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 21]
|-
| data-sort-value="317" | 317
| [[Ас қорыту жүйесі]]
| data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 21]
|-
| data-sort-value="318" | 318
| [[Құқық]]
| data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 21]
|-
| data-sort-value="319" | 319
| [[Ерте темір дәуірі]]
| data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 21]
|-
| data-sort-value="320" | 320
| [[Бесін намазы]]
| data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 21]
|-
| data-sort-value="321" | 321
| [[Домбыра]]
| data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 21]
|-
| data-sort-value="322" | 322
| [[Серік Ибрагимов]]
| data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 21]
|-
| data-sort-value="323" | 323
| [[Бесік жыры]]
| data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value="324" | 324
| [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]]
| data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 20]
|-
| data-sort-value="325" | 325
| [[Қазақстан Республикасының заңдары]]
| data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value="326" | 326
| [[Алғашқы ұстаз (кітап)]]
| data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 20]
|-
| data-sort-value="327" | 327
| [[Ғабиден Мұстафин]]
| data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 20]
|-
| data-sort-value="328" | 328
| [[Күнделік.кз]]
| data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 20]
|-
| data-sort-value="329" | 329
| [[Баян Мақсатқызы Алагөзова]]
| data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 20]
|-
| data-sort-value="330" | 330
| [[Аян Өмірәліұлы Өтепберген]]
| data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%8F%D0%BD_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 20]
|-
| data-sort-value="331" | 331
| [[Ақтөбе облысы]]
| data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value="332" | 332
| [[Гүлжаһан Жұмабердіқызы Орда]]
| data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 20]
|-
| data-sort-value="333" | 333
| [[Құман Нұрмағанұлы Тастанбеков]]
| data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 20]
|-
| data-sort-value="334" | 334
| [[Сөйлем мүшелері]]
| data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 20]
|-
| data-sort-value="335" | 335
| [[Алаш автономиясы]]
| data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value="336" | 336
| [[Роктағы Висконсин университеті – Уайтуотер]]
| data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%BA%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%92%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96_%E2%80%93_%D0%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%80 20]
|-
| data-sort-value="337" | 337
| [[Батыс Түрік қағанаты]]
| data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value="338" | 338
| [[Теміреткі]]
| data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 20]
|-
| data-sort-value="339" | 339
| [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]
| data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 20]
|-
| data-sort-value="340" | 340
| [[Баланы қырқынан шығару]]
| data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 20]
|-
| data-sort-value="341" | 341
| [[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]]
| data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 20]
|-
| data-sort-value="342" | 342
| [[Ернар Айдар]]
| data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80 20]
|-
| data-sort-value="343" | 343
| [[Швеция қазақтары]]
| data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B2%D0%B5%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value="344" | 344
| [[Кәмшат Жолдыбаева]]
| data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 20]
|-
| data-sort-value="345" | 345
| [[Ақ Орда (мемлекет)]]
| data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 20]
|-
| data-sort-value="346" | 346
| [[Қазақстан қалалары]]
| data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value="347" | 347
| [[Эстетика]]
| data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 20]
|-
| data-sort-value="348" | 348
| [[Жау тылындағы бала]]
| data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 20]
|-
| data-sort-value="349" | 349
| [[Үркер (роман)]]
| data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%80_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 20]
|-
| data-sort-value="350" | 350
| [[BilimLand]]
| data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=BilimLand 20]
|-
| data-sort-value="351" | 351
| [[Үйсін мемлекеті]]
| data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 20]
|-
| data-sort-value="352" | 352
| [[КешYOU]]
| data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 20]
|-
| data-sort-value="353" | 353
| [[Әбілхан Қастеев]]
| data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 19]
|-
| data-sort-value="354" | 354
| [[Ғылым]]
| data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 19]
|-
| data-sort-value="355" | 355
| [[Нұралы хан]]
| data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19]
|-
| data-sort-value="356" | 356
| [[Атмосфера]]
| data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 19]
|-
| data-sort-value="357" | 357
| [[Манаш Қабашұлы Қозыбаев]]
| data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%88_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 19]
|-
| data-sort-value="358" | 358
| [[Таз руы]]
| data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 19]
|-
| data-sort-value="359" | 359
| [[Индиго]]
| data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B3%D0%BE 19]
|-
| data-sort-value="360" | 360
| [[Алматы облысы]]
| data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 19]
|-
| data-sort-value="361" | 361
| [[Сұрыптау әдістері]]
| data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 19]
|-
| data-sort-value="362" | 362
| [[Аңырақай шайқасы]]
| data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 19]
|-
| data-sort-value="363" | 363
| [[Жетісу облысы]]
| data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 19]
|-
| data-sort-value="364" | 364
| [[Түркілер]]
| data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 19]
|-
| data-sort-value="365" | 365
| [[Темір]]
| data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 19]
|-
| data-sort-value="366" | 366
| [[Мүліктік емес жеке құқық]]
| data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 19]
|-
| data-sort-value="367" | 367
| [[Шығай хан]]
| data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19]
|-
| data-sort-value="368" | 368
| [[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]]
| data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 19]
|-
| data-sort-value="369" | 369
| [[Керей хан]]
| data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19]
|-
| data-sort-value="370" | 370
| [[Ұстаз (цифрлық платформа)]]
| data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 19]
|-
| data-sort-value="371" | 371
| [[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]]
| data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 19]
|-
| data-sort-value="372" | 372
| [[Орынбор]]
| data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%BE%D1%80 19]
|-
| data-sort-value="373" | 373
| [[Шеркеш]]
| data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 19]
|-
| data-sort-value="374" | 374
| [[Қыпшақтар]]
| data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 19]
|-
| data-sort-value="375" | 375
| [[Бай мен жарлы баласы (әңгіме)]]
| data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 19]
|-
| data-sort-value="376" | 376
| [[Төле би]]
| data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 19]
|-
| data-sort-value="377" | 377
| [[Абайдың қара сөздері]]
| data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 19]
|-
| data-sort-value="378" | 378
| [[Албан руы]]
| data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 18]
|-
| data-sort-value="379" | 379
| [[Есім хан]]
| data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 18]
|-
| data-sort-value="380" | 380
| [[Исатай Тайманұлы]]
| data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18]
|-
| data-sort-value="381" | 381
| [[Жүрсін Молдашұлы Ерманов]]
| data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 18]
|-
| data-sort-value="382" | 382
| [[Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]]
| data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 18]
|-
| data-sort-value="383" | 383
| [[Туыстық атаулары]]
| data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 18]
|-
| data-sort-value="384" | 384
| [[Қазақстан Құрылтайы]]
| data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 18]
|-
| data-sort-value="385" | 385
| [[Үстеу]]
| data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 18]
|-
| data-sort-value="386" | 386
| [[Септік жалғау]]
| data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 18]
|-
| data-sort-value="387" | 387
| [[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]]
| data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 18]
|-
| data-sort-value="388" | 388
| [[Мардан Баймырзаұлы Сапарбаев]]
| data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 18]
|-
| data-sort-value="389" | 389
| [[Шымкент]]
| data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 18]
|-
| data-sort-value="390" | 390
| [[Қазақ ұлттық киімдері]]
| data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 18]
|-
| data-sort-value="391" | 391
| [[Мүшел жас]]
| data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 18]
|-
| data-sort-value="392" | 392
| [[Жұматай Сағадиұлы Жақыпбаев]]
| data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 18]
|-
| data-sort-value="393" | 393
| [[Қазақстанның Қызыл кітабы]]
| data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 18]
|-
| data-sort-value="394" | 394
| [[Конституция]]
| data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 18]
|-
| data-sort-value="395" | 395
| [[Тұрар Рысқұлов]]
| data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 18]
|-
| data-sort-value="396" | 396
| [[Жамбыл облысы]]
| data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18]
|-
| data-sort-value="397" | 397
| [[Түйелер]]
| data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 18]
|-
| data-sort-value="398" | 398
| [[Сүтқоректілер]]
| data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 18]
|-
| data-sort-value="399" | 399
| [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]]
| data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 18]
|-
| data-sort-value="400" | 400
| [[:Санат:Алфавит бойынша өзендер|Санат:Алфавит бойынша өзендер]]
| data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 18]
|-
| data-sort-value="401" | 401
| [[Есімдік]]
| data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 18]
|-
| data-sort-value="402" | 402
| [[Оразбек Асылқұлов]]
| data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 18]
|-
| data-sort-value="403" | 403
| [[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]]
| data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 18]
|-
| data-sort-value="404" | 404
| [[Ысты]]
| data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 18]
|-
| data-sort-value="405" | 405
| [[Африка]]
| data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 17]
|-
| data-sort-value="406" | 406
| [[Қазақстан жол белгілері]]
| data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17]
|-
| data-sort-value="407" | 407
| [[Ләззат Оразханқызы Асанова]]
| data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 17]
|-
| data-sort-value="408" | 408
| [[Тайыр Жарықұлы Жароков]]
| data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%B2 17]
|-
| data-sort-value="409" | 409
| [[Қазақстан индустрияландыру кезеңінде]]
| data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 17]
|-
| data-sort-value="410" | 410
| [[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]]
| data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 17]
|-
| data-sort-value="411" | 411
| [[Норвегия қазақтары]]
| data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D1%80%D0%B2%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value="412" | 412
| [[Алшын]]
| data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 17]
|-
| data-sort-value="413" | 413
| [[Сөз таптары]]
| data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value="414" | 414
| [[Швейцария]]
| data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D1%86%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 17]
|-
| data-sort-value="415" | 415
| [[Қажахмет Балахметов]]
| data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 17]
|-
| data-sort-value="416" | 416
| [[Адам қаңқасы]]
| data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D2%9B%D0%B0%D2%A3%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value="417" | 417
| [[Қаракерей]]
| data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 17]
|-
| data-sort-value="418" | 418
| [[Дауысты дыбыстар]]
| data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 17]
|-
| data-sort-value="419" | 419
| [[Қазақтың боғауыз сөздері]]
| data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 17]
|-
| data-sort-value="420" | 420
| [[Жұмабай Байнатов]]
| data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 17]
|-
| data-sort-value="421" | 421
| [[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]]
| data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17]
|-
| data-sort-value="422" | 422
| [[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]]
| data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 17]
|-
| data-sort-value="423" | 423
| [[Ескендір (поэма)]]
| data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 17]
|-
| data-sort-value="424" | 424
| [[Жақып Ақбаев]]
| data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 17]
|-
| data-sort-value="425" | 425
| [[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]]
| data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17]
|-
| data-sort-value="426" | 426
| [[Төре]]
| data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 17]
|-
| data-sort-value="427" | 427
| [[Айгүл Жолдасбайқызы Кемелбаева]]
| data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B3%D2%AF%D0%BB_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 17]
|-
| data-sort-value="428" | 428
| [[Бұрындық хан]]
| data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 17]
|-
| data-sort-value="429" | 429
| [[Бахыт Тоқтамысұлы Машрапов]]
| data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%85%D1%8B%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D1%80%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%B2 17]
|-
| data-sort-value="430" | 430
| [[Рабғузи]]
| data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B1%D2%93%D1%83%D0%B7%D0%B8 17]
|-
| data-sort-value="431" | 431
| [[Шылау]]
| data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 17]
|-
| data-sort-value="432" | 432
| [[Пугачев бастаған шаруалар соғысы]]
| data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B3%D0%B0%D1%87%D0%B5%D0%B2_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value="433" | 433
| [[Бұлтты технология]]
| data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 17]
|-
| data-sort-value="434" | 434
| [[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары]]
| data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value="435" | 435
| [[Әпке (драма)]]
| data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 17]
|-
| data-sort-value="436" | 436
| [[Тоқтар Серіков]]
| data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 17]
|-
| data-sort-value="437" | 437
| [[Білім алушылардың оқу жетістіктерін бағалайтын халықаралық бағдарлама]]
| data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0 16]
|-
| data-sort-value="438" | 438
| [[Шахмат]]
| data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 16]
|-
| data-sort-value="439" | 439
| [[Құтадғу білік]]
| data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 16]
|-
| data-sort-value="440" | 440
| [[Ұрыс хан]]
| data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16]
|-
| data-sort-value="441" | 441
| [[Рақымжан Қошқарбаев]]
| data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 16]
|-
| data-sort-value="442" | 442
| [[Ерболат Беделхан]]
| data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 16]
|-
| data-sort-value="443" | 443
| [[Қазақстан Республикасының Конституциясы (1995)]]
| data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%281995%29 16]
|-
| data-sort-value="444" | 444
| [[Мәлік Ғабдуллин]]
| data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 16]
|-
| data-sort-value="445" | 445
| [[Қанатжан Байзақұлы Әлібеков]]
| data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 16]
|-
| data-sort-value="446" | 446
| [[Бүркіт]]
| data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 16]
|-
| data-sort-value="447" | 447
| [[Азия мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]]
| data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16]
|-
| data-sort-value="448" | 448
| [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]
| data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 16]
|-
| data-sort-value="449" | 449
| [[Әбілмәмбет хан]]
| data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D3%99%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16]
|-
| data-sort-value="450" | 450
| [[Ғұмар Қараш]]
| data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88 16]
|-
| data-sort-value="451" | 451
| [[Ақ боз үй]]
| data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B1%D0%BE%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 16]
|-
| data-sort-value="452" | 452
| [[Қызылорда облысы]]
| data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value="453" | 453
| [[Мәңгілік ел қақпасы]]
| data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value="454" | 454
| [[Күлтегін ескерткіші]]
| data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 16]
|-
| data-sort-value="455" | 455
| [[Қан топтары]]
| data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value="456" | 456
| [[Ақпараттың өлшем бірліктері]]
| data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%88%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 16]
|-
| data-sort-value="457" | 457
| [[Мысыр пирамидалары]]
| data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value="458" | 458
| [[Түрксіб]]
| data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%B1 16]
|-
| data-sort-value="459" | 459
| [[Каспий теңізі]]
| data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 16]
|-
| data-sort-value="460" | 460
| [[Оразақын Асқар]]
| data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80 16]
|-
| data-sort-value="461" | 461
| [[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]]
| data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16]
|-
| data-sort-value="462" | 462
| [[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары|Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]]
| data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value="463" | 463
| [[Қазақ ұлттық университеті]]
| data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 16]
|-
| data-sort-value="464" | 464
| [[Күләш Ділдәқызы Ахметова]]
| data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D3%99%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 16]
|-
| data-sort-value="465" | 465
| [[Жаппас]]
| data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 16]
|-
| data-sort-value="466" | 466
| [[Моңғолия]]
| data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 16]
|-
| data-sort-value="467" | 467
| [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]]
| data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 16]
|-
| data-sort-value="468" | 468
| [[Логикалық заңдар]]
| data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80 16]
|-
| data-sort-value="469" | 469
| [[Әл-Фатиха сүресі]]
| data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 15]
|-
| data-sort-value="470" | 470
| [[Ислам]]
| data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 15]
|-
| data-sort-value="471" | 471
| [[Ақтабан шұбырынды]]
| data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value="472" | 472
| [[Қазақстан географиясы]]
| data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value="473" | 473
| [[Геоэкология]]
| data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 15]
|-
| data-sort-value="474" | 474
| [[Роза Мұқанова]]
| data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 15]
|-
| data-sort-value="475" | 475
| [[Аминдер]]
| data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 15]
|-
| data-sort-value="476" | 476
| [[Метонимия]]
| data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 15]
|-
| data-sort-value="477" | 477
| [[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]]
| data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15]
|-
| data-sort-value="478" | 478
| [[Батыс Қазақстан облысы]]
| data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value="479" | 479
| [[Қола дәуірі]]
| data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 15]
|-
| data-sort-value="480" | 480
| [[Бетпақдала]]
| data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%82%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0 15]
|-
| data-sort-value="481" | 481
| [[Атымтай жомарт]]
| data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D0%BC%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82 15]
|-
| data-sort-value="482" | 482
| [[Мұстафа Өзтүрiк]]
| data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 15]
|-
| data-sort-value="483" | 483
| [[Қырғызстан]]
| data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15]
|-
| data-sort-value="484" | 484
| [[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]]
| data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15]
|-
| data-sort-value="485" | 485
| [[Пернетақта]]
| data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0 15]
|-
| data-sort-value="486" | 486
| [[Ғұндар мемлекеті]]
| data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 15]
|-
| data-sort-value="487" | 487
| [[Тараз]]
| data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 15]
|-
| data-sort-value="488" | 488
| [[Тыныс алу жүйесі]]
| data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 15]
|-
| data-sort-value="489" | 489
| [[Әбдіжәміл Кәрімұлы Нұрпейісов]]
| data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 15]
|-
| data-sort-value="490" | 490
| [[Қарақытай мемлекеті]]
| data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 15]
|-
| data-sort-value="491" | 491
| [[Құндылық]]
| data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 15]
|-
| data-sort-value="492" | 492
| [[Әзілхан Нұршайықов]]
| data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 15]
|-
| data-sort-value="493" | 493
| [[Логикалық элементтер]]
| data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 15]
|-
| data-sort-value="494" | 494
| [[Санау жүйесі]]
| data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 15]
|-
| data-sort-value="495" | 495
| [[Орақ Жолмырзаұлы Әлиев]]
| data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 15]
|-
| data-sort-value="496" | 496
| [[Мұхамед-Салық Бабажанов]]
| data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4-%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15]
|-
| data-sort-value="497" | 497
| [[Асхат Ғалымұлы Хасенов]]
| data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15]
|-
| data-sort-value="498" | 498
| [[Ақан сері]]
| data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 15]
|-
| data-sort-value="499" | 499
| [[Сыздық сұлтан]]
| data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD 15]
|-
| data-sort-value="500" | 500
| [[Естай - Қорлан]]
| data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 15]
|-
| data-sort-value="501" | 501
| [[Шыңғыс Сайранұлы Әрінов]]
| data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15]
|-
| data-sort-value="502" | 502
| [[Қазақстанның мемлекеттік құрылымы]]
| data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value="503" | 503
| [[Олжас Омарұлы Сүлейменов]]
| data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15]
|-
| data-sort-value="504" | 504
| [[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]]
| data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15]
|-
| data-sort-value="505" | 505
| [[Ботай мәдениеті]]
| data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 15]
|-
| data-sort-value="506" | 506
| [[Аққала (Атырау облысы)]]
| data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%28%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 15]
|-
| data-sort-value="507" | 507
| [[Il’han Ihsan]]
| data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Il%E2%80%99han_Ihsan 15]
|-
| data-sort-value="508" | 508
| [[Робототехника]]
| data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 15]
|-
| data-sort-value="509" | 509
| [[:Сурет:Қазақстан картасы.png|Сурет:Қазақстан картасы.png]]
| data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B.png 15]
|-
| data-sort-value="510" | 510
| [[Қайым Мұқамедханов]]
| data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15]
|-
| data-sort-value="511" | 511
| [[Мереке Әбдешұлы Құлкенов]]
| data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15]
|-
| data-sort-value="512" | 512
| [[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев]]
| data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15]
|-
| data-sort-value="513" | 513
| [[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]]
| data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 14]
|-
| data-sort-value="514" | 514
| [[Болат Жамитұлы Өтемұратов]]
| data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 14]
|-
| data-sort-value="515" | 515
| [[Синоним]]
| data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC 14]
|-
| data-sort-value="516" | 516
| [[Жырау]]
| data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 14]
|-
| data-sort-value="517" | 517
| [[Тіней (Кіші жүз)]]
| data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 14]
|-
| data-sort-value="518" | 518
| [[Мақал-мәтелдер]]
| data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 14]
|-
| data-sort-value="519" | 519
| [[Дастан Дәрібайұлы Оразбеков]]
| data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 14]
|-
| data-sort-value="520" | 520
| [[Ақсу-Жабағылы қорығы]]
| data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value="521" | 521
| [[Қазақстан халық кеңесі]]
| data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 14]
|-
| data-sort-value="522" | 522
| [[Қ]]
| data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A 14]
|-
| data-sort-value="523" | 523
| [[Шот-Аман Ыдырысұлы Уәлихан]]
| data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D1%82-%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD 14]
|-
| data-sort-value="524" | 524
| [[Қыпшақ хандығы]]
| data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value="525" | 525
| [[Ұлыбритания]]
| data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 14]
|-
| data-sort-value="526" | 526
| [[Ташкент]]
| data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 14]
|-
| data-sort-value="527" | 527
| [[Еділ]]
| data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB 14]
|-
| data-sort-value="528" | 528
| [[Тоғыз-құмалақ]]
| data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 14]
|-
| data-sort-value="529" | 529
| [[Германия]]
| data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 14]
|-
| data-sort-value="530" | 530
| [[Ерлан Жақанұлы Қошанов]]
| data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14]
|-
| data-sort-value="531" | 531
| [[Орман шаруашылығы]]
| data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value="532" | 532
| [[Жапония қалаларының тізімі]]
| data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14]
|-
| data-sort-value="533" | 533
| [[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]]
| data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 14]
|-
| data-sort-value="534" | 534
| [[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]]
| data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 14]
|-
| data-sort-value="535" | 535
| [[Оңтүстік Америка]]
| data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 14]
|-
| data-sort-value="536" | 536
| [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]
| data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value="537" | 537
| [[Каучук]]
| data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%83%D1%87%D1%83%D0%BA 14]
|-
| data-sort-value="538" | 538
| [[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]]
| data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14]
|-
| data-sort-value="539" | 539
| [[Қостанай облысы]]
| data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value="540" | 540
| [[Әскери шен]]
| data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%88%D0%B5%D0%BD 14]
|-
| data-sort-value="541" | 541
| [[Қазақстан Республикасының Тіл туралы Заңы]]
| data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value="542" | 542
| [[Бейсен Абайұлы Құранбек]]
| data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA 14]
|-
| data-sort-value="543" | 543
| [[Керей (тайпа)]]
| data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 14]
|-
| data-sort-value="544" | 544
| [[Құрмалас сөйлем]]
| data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 14]
|-
| data-sort-value="545" | 545
| [[Дидахмет Әшімханұлы]]
| data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value="546" | 546
| [[Конституциялық құқық]]
| data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 14]
|-
| data-sort-value="547" | 547
| [[Робинзон Крузо (роман)]]
| data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%B7%D0%BE%D0%BD_%D0%9A%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%BE_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 14]
|-
| data-sort-value="548" | 548
| [[Тыныс белгілері]]
| data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 14]
|-
| data-sort-value="549" | 549
| [[Құрмет ордені]]
| data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 14]
|-
| data-sort-value="550" | 550
| [[Ламинат]]
| data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%82 14]
|-
| data-sort-value="551" | 551
| [[Айша бибі]]
| data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96 14]
|-
| data-sort-value="552" | 552
| [[АҚШ президенттерінің тізімі]]
| data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14]
|-
| data-sort-value="553" | 553
| [[Төртқара]]
| data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 14]
|-
| data-sort-value="554" | 554
| [[Ақмола облысы]]
| data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value="555" | 555
| [[1917 жылғы екі революция кезеңіндегі Қазақстан]]
| data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1917_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 14]
|-
| data-sort-value="556" | 556
| [[Қаңлылар]]
| data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 14]
|-
| data-sort-value="557" | 557
| [[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]]
| data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14]
|-
| data-sort-value="558" | 558
| [[Моңғол империясы]]
| data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value="559" | 559
| [[Тарих]]
| data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85 14]
|-
| data-sort-value="560" | 560
| [[Тұсаукесер]]
| data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 14]
|-
| data-sort-value="561" | 561
| [[Кодекс Куманикус]]
| data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81_%D0%9A%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D1%83%D1%81 14]
|-
| data-sort-value="562" | 562
| [[Жанар Асылбекқызы Дұғалова]]
| data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 14]
|-
| data-sort-value="563" | 563
| [[Zheka Fatbelly]]
| data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Zheka_Fatbelly 14]
|-
| data-sort-value="564" | 564
| [[Эндокриндік жүйе]]
| data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 14]
|-
| data-sort-value="565" | 565
| [[Қазақстандағы ұжымдастыру]]
| data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 14]
|-
| data-sort-value="566" | 566
| [[ALT Университеті]]
| data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 14]
|-
| data-sort-value="567" | 567
| [[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13]
|-
| data-sort-value="568" | 568
| [[Криштиану Роналду]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 13]
|-
| data-sort-value="569" | 569
| [[Күләш Жасынқызы Бәйсейітова]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 13]
|-
| data-sort-value="570" | 570
| [[Александр Сергеевич Пушкин]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD 13]
|-
| data-sort-value="571" | 571
| [[Сегізаяқ (өлең)]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 13]
|-
| data-sort-value="572" | 572
| [[Сарматтар]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 13]
|-
| data-sort-value="573" | 573
| [[Сырдария]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 13]
|-
| data-sort-value="574" | 574
| [[Дархан Қамзабекұлы Мыңбай]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D0%B9 13]
|-
| data-sort-value="575" | 575
| [[Тәж Махал]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D0%B6_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BB 13]
|-
| data-sort-value="576" | 576
| [[Майқы би]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 13]
|-
| data-sort-value="577" | 577
| [[Уикипедия:Мақала шеберханасы]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value="578" | 578
| [[Барақ хан (Орта жүз)]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 13]
|-
| data-sort-value="579" | 579
| [[Ешкі малының атаулары]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value="580" | 580
| [[Робот]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82 13]
|-
| data-sort-value="581" | 581
| [[Өсімдіктер]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 13]
|-
| data-sort-value="582" | 582
| [[Түркия]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 13]
|-
| data-sort-value="583" | 583
| [[Шапырашты]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value="584" | 584
| [[Көне түркі жазбалары]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value="585" | 585
| [[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 13]
|-
| data-sort-value="586" | 586
| [[Жануарлар]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 13]
|-
| data-sort-value="587" | 587
| [[Граф (математика)]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D1%80%D0%B0%D1%84_%28%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 13]
|-
| data-sort-value="588" | 588
| [[Заманбек Қалабайұлы Нұрқаділов]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 13]
|-
| data-sort-value="589" | 589
| [[Висконсин университеті – Сьюпириор]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96_%E2%80%93_%D0%A1%D1%8C%D1%8E%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BE%D1%80 13]
|-
| data-sort-value="590" | 590
| [[Бірінші Мемлекеттік Дума]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 13]
|-
| data-sort-value="591" | 591
| [[Сиқым]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 13]
|-
| data-sort-value="592" | 592
| [[Киіз үй]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 13]
|-
| data-sort-value="593" | 593
| [[Азамат соғысы]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value="594" | 594
| [[Амангелді ауданы]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value="595" | 595
| [[Қаңлы (тайпа)]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 13]
|-
| data-sort-value="596" | 596
| [[Сапарғали Ысқақұлы Бегалин]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%AB%D1%81%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD 13]
|-
| data-sort-value="597" | 597
| [[Батыр Баян (поэма)]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 13]
|-
| data-sort-value="598" | 598
| [[Әбілмансұр Әбунасырұлы Серіков]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%B1%D1%80_%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 13]
|-
| data-sort-value="599" | 599
| [[Трансформатор]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80 13]
|-
| data-sort-value="600" | 600
| [[Махмұд Қашқари]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 13]
|-
| data-sort-value="601" | 601
| [[Тың игеру]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 13]
|-
| data-sort-value="602" | 602
| [[Жалайыр]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 13]
|-
| data-sort-value="603" | 603
| [[Жіктік жалғау]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 13]
|-
| data-sort-value="604" | 604
| [[Мәмбет Құлжабайұлы Қойгелдиев]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%B9%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 13]
|-
| data-sort-value="605" | 605
| [[Зат есім]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 13]
|-
| data-sort-value="606" | 606
| [[Тәуекел хан]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 13]
|-
| data-sort-value="607" | 607
| [[Етістік]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 13]
|-
| data-sort-value="608" | 608
| [[Ресей империясы]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value="609" | 609
| [[Саят Темірболатұлы Исембаев]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%82_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13]
|-
| data-sort-value="610" | 610
| [[Мекемтас Мырзахметұлы]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value="611" | 611
| [[Қайталау]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83 13]
|-
| data-sort-value="612" | 612
| [[Жабайы алма (повесть)]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 13]
|-
| data-sort-value="613" | 613
| [[Жапония]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 13]
|-
| data-sort-value="614" | 614
| [[Кете (ру)]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 13]
|-
| data-sort-value="615" | 615
| [[Зуқа батыр Сәбитұлы]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D1%83%D2%9B%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value="616" | 616
| [[Салқам Жәңгір хан]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 13]
|-
| data-sort-value="617" | 617
| [[Сан есім]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 13]
|-
| data-sort-value="618" | 618
| [[Қазақстан құстары тізімі]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13]
|-
| data-sort-value="619" | 619
| [[Энеолит]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 13]
|-
| data-sort-value="620" | 620
| [[Фотосинтез]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B7 13]
|-
| data-sort-value="621" | 621
| [[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 13]
|-
| data-sort-value="622" | 622
| [[Тама]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 13]
|-
| data-sort-value="623" | 623
| [[Сіргелі]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 13]
|-
| data-sort-value="624" | 624
| [[The Lost Weekend]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=The_Lost_Weekend 13]
|-
| data-sort-value="625" | 625
| [[Сұлтанбек Қожанұлы Қожанов]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 13]
|-
| data-sort-value="626" | 626
| [[:Санат:Қазақстан ескерткіштері|Санат:Қазақстан ескерткіштері]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 13]
|-
| data-sort-value="627" | 627
| [[Логика]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 13]
|-
| data-sort-value="628" | 628
| [[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 13]
|-
| data-sort-value="629" | 629
| [[Сүйінбай Аронұлы]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value="630" | 630
| [[Жетіген (аспап)]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%28%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%29 13]
|-
| data-sort-value="631" | 631
| [[Дермене (повесть)]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B5_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 13]
|-
| data-sort-value="632" | 632
| [[Халық қаһарманы]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value="633" | 633
| [[Солтүстік Америка]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 13]
|-
| data-sort-value="634" | 634
| [[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 13]
|-
| data-sort-value="635" | 635
| [[Хәрри Поттер мен пәлсапа тас]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D3%99%D1%80%D1%80%D0%B8_%D0%9F%D0%BE%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BF%D3%99%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%BF%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%81 13]
|-
| data-sort-value="636" | 636
| [[Жүсіп Баласағұни]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 13]
|-
| data-sort-value="637" | 637
| [[Байқоңыр (ғарыш айлағы)]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 13]
|-
| data-sort-value="638" | 638
| [[Үлгі:Facebook navbox]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3AFacebook_navbox 13]
|-
| data-sort-value="639" | 639
| [[Ақын]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%8B%D0%BD 13]
|-
| data-sort-value="640" | 640
| [[Кәмшат Байғазықызы Дөненбаева]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 13]
|-
| data-sort-value="641" | 641
| [[Көңлім қайтты достан да, дұшпаннан да...]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B0%2C_%D0%B4%D2%B1%D1%88%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B0... 13]
|-
| data-sort-value="642" | 642
| [[Қазақ шежірелерінің тізімі]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13]
|-
| data-sort-value="643" | 643
| [[Жүрек]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 13]
|-
| data-sort-value="644" | 644
| [[Нұрдәулет Бәбиханұлы Ақыш]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%91%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%88 13]
|-
| data-sort-value="645" | 645
| [[Индустрияландыру]]
| data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 13]
|-
| data-sort-value="646" | 646
| [[Дубай]]
| data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 12]
|-
| data-sort-value="647" | 647
| [[Әлемнің жаңа жеті кереметі]]
| data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 12]
|-
| data-sort-value="648" | 648
| [[Алтынбек Қоразбайұлы Қоразбаев]]
| data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 12]
|-
| data-sort-value="649" | 649
| [[Ауа]]
| data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D0%B0 12]
|-
| data-sort-value="650" | 650
| [[Аустралия]]
| data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 12]
|-
| data-sort-value="651" | 651
| [[АИВ/ЖИТС]]
| data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 12]
|-
| data-sort-value="652" | 652
| [[Қазақстания]]
| data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 12]
|-
| data-sort-value="653" | 653
| [[Қобыланды Тоқтарбайұлы]]
| data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value="654" | 654
| [[:Санат:Қазақстан әншілері|Санат:Қазақстан әншілері]]
| data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12]
|-
| data-sort-value="655" | 655
| [[Гауһартас (фильм)]]
| data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 12]
|-
| data-sort-value="656" | 656
| [[Жақайым]]
| data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 12]
|-
| data-sort-value="657" | 657
| [[Бесеудің хаты]]
| data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value="658" | 658
| [[Жеке мүліктік емес игіліктер мен құқықтар]]
| data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%BC%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D0%B8%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 12]
|-
| data-sort-value="659" | 659
| [[Фонетика]]
| data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 12]
|-
| data-sort-value="660" | 660
| [[Бесжылдық жоспар (КСРО)]]
| data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D1%80_%28%D0%9A%D0%A1%D0%A0%D0%9E%29 12]
|-
| data-sort-value="661" | 661
| [[Айқап]]
| data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 12]
|-
| data-sort-value="662" | 662
| [[Орақ – Мамай]]
| data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D2%9B_%E2%80%93_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B9 12]
|-
| data-sort-value="663" | 663
| [[Наурыз мейрамы]]
| data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value="664" | 664
| [[Тәжікстан]]
| data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12]
|-
| data-sort-value="665" | 665
| [[Термин]]
| data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B8%D0%BD 12]
|-
| data-sort-value="666" | 666
| [[Елтаңба]]
| data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 12]
|-
| data-sort-value="667" | 667
| [[ChatGPT]]
| data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ChatGPT 12]
|-
| data-sort-value="668" | 668
| [[Мұхаммед Хайдар Дулати]]
| data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 12]
|-
| data-sort-value="669" | 669
| [[Түргеш қағанаты]]
| data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value="670" | 670
| [[Сыбайлас жемқорлық]]
| data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 12]
|-
| data-sort-value="671" | 671
| [[Миллионер қалалар саны бойынша елдер тізімі]]
| data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12]
|-
| data-sort-value="672" | 672
| [[Оғыз мемлекеті]]
| data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 12]
|-
| data-sort-value="673" | 673
| [[Уақ]]
| data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 12]
|-
| data-sort-value="674" | 674
| [[Шекті]]
| data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 12]
|-
| data-sort-value="675" | 675
| [[Диффузия]]
| data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%84%D1%84%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 12]
|-
| data-sort-value="676" | 676
| [[Сөз табы]]
| data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value="677" | 677
| [[Қазақстан банктерінің тізімі]]
| data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12]
|-
| data-sort-value="678" | 678
| [[Франция қалаларының тізімі]]
| data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12]
|-
| data-sort-value="679" | 679
| [[Адам ата]]
| data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 12]
|-
| data-sort-value="680" | 680
| [[Франция]]
| data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 12]
|-
| data-sort-value="681" | 681
| [[Жаңақорған ауданы]]
| data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value="682" | 682
| [[Тест]]
| data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%81%D1%82 12]
|-
| data-sort-value="683" | 683
| [[Әміре Қашаубаев]]
| data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 12]
|-
| data-sort-value="684" | 684
| [[Кетбұға]]
| data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B1%D2%B1%D2%93%D0%B0 12]
|-
| data-sort-value="685" | 685
| [[Әл-Кәусәр сүресі]]
| data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 12]
|-
| data-sort-value="686" | 686
| [[Серікбай Сатыбалдыұлы Ораз]]
| data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7 12]
|-
| data-sort-value="687" | 687
| [[Сабақтас құрмалас сөйлем]]
| data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 12]
|-
| data-sort-value="688" | 688
| [[Нұртас Дәндібайұлы Оңдасынов]]
| data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12]
|-
| data-sort-value="689" | 689
| [[Операциялық жүйелер]]
| data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 12]
|-
| data-sort-value="690" | 690
| [[:Санат:Неміс ақындары|Санат:Неміс ақындары]]
| data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%9D%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value="691" | 691
| [[Ежелгі Мысыр]]
| data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 12]
|-
| data-sort-value="692" | 692
| [[Махат Төрәлі]]
| data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96 12]
|-
| data-sort-value="693" | 693
| [[Ауа райы]]
| data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D0%B0_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value="694" | 694
| [[Абыл Тілеуұлы]]
| data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value="695" | 695
| [[:Сурет:Sura18.pdf|Сурет:Sura18.pdf]]
| data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASura18.pdf 12]
|-
| data-sort-value="696" | 696
| [[Бәйтерек (монумент)]]
| data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 12]
|-
| data-sort-value="697" | 697
| [[Құран]]
| data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 12]
|-
| data-sort-value="698" | 698
| [[МедиаУики:Bad image list]]
| data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3ABad_image_list 12]
|-
| data-sort-value="699" | 699
| [[Байбақты]]
| data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value="700" | 700
| [[Қалқанша без]]
| data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 12]
|-
| data-sort-value="701" | 701
| [[Вагиналды секс]]
| data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 12]
|-
| data-sort-value="702" | 702
| [[Жүрек-қантамырлар жүйесі]]
| data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA-%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 12]
|-
| data-sort-value="703" | 703
| [[All the King's Men (фильм, 1949)]]
| data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=All_the_King%27s_Men_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_1949%29 12]
|-
| data-sort-value="704" | 704
| [[Тотығу-тотықсыздану реакциялары]]
| data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%83-%D1%82%D0%BE%D1%82%D1%8B%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D1%80%D0%B5%D0%B0%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value="705" | 705
| [[Мәлін]]
| data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BD 12]
|-
| data-sort-value="706" | 706
| [[Ұлықбек Оразбайұлы Есдәулет]]
| data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 12]
|-
| data-sort-value="707" | 707
| [[Балқаш]]
| data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 12]
|-
| data-sort-value="708" | 708
| [[Қазақстанның экологиялық проблемалары]]
| data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value="709" | 709
| [[Андроново мәдениеті]]
| data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 12]
|-
| data-sort-value="710" | 710
| [[Қырымның қырық батыры]]
| data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value="711" | 711
| [[Медицина саласының терминдері]]
| data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12]
|-
| data-sort-value="712" | 712
| [[Айтыс]]
| data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 12]
|-
| data-sort-value="713" | 713
| [[Шахмұрат Мүтәліп]]
| data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 12]
|-
| data-sort-value="714" | 714
| [[Гемоглобин]]
| data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BD 12]
|-
| data-sort-value="715" | 715
| [[Заң]]
| data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D2%A3 12]
|-
| data-sort-value="716" | 716
| [[Ақ азу]]
| data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B0%D0%B7%D1%83 12]
|-
| data-sort-value="717" | 717
| [[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11]
|-
| data-sort-value="718" | 718
| [[Қазақстандағы саяси партиялар]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 11]
|-
| data-sort-value="719" | 719
| [[Мәтін]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 11]
|-
| data-sort-value="720" | 720
| [[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 11]
|-
| data-sort-value="721" | 721
| [[Уикипедия:GNU Ашық Құжат Лицензиясының мәтіні]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3AGNU_%D0%90%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D2%B1%D0%B6%D0%B0%D1%82_%D0%9B%D0%B8%D1%86%D0%B5%D0%BD%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96 11]
|-
| data-sort-value="722" | 722
| [[Абай облысы]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value="723" | 723
| [[Нұрлан Мырқасымұлы Оразалин]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD 11]
|-
| data-sort-value="724" | 724
| [[Еркебұлан Ерболұлы Тоқтар]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 11]
|-
| data-sort-value="725" | 725
| [[Жай сөйлем және оның түрлері]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11]
|-
| data-sort-value="726" | 726
| [[Еліктеу сөз]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 11]
|-
| data-sort-value="727" | 727
| [[Шынболат Ділдебайұлы Ділдебаев]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value="728" | 728
| [[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value="729" | 729
| [[Септік]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA 11]
|-
| data-sort-value="730" | 730
| [[Қазақстан азамат соғысы жылдарында]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 11]
|-
| data-sort-value="731" | 731
| [[Түрікменстан]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11]
|-
| data-sort-value="732" | 732
| [[Диуани лұғат ат-түрк]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BB%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D1%82-%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA 11]
|-
| data-sort-value="733" | 733
| [[Есенғали Әбдіжаппарұлы Раушанов]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value="734" | 734
| [[Рамазан Өмірәліұлы Стамғазиев]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value="735" | 735
| [[Толықтауыш]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 11]
|-
| data-sort-value="736" | 736
| [[Ағылшын тілі]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 11]
|-
| data-sort-value="737" | 737
| [[Қорғалжын қорығы]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value="738" | 738
| [[Мұхтар Қабылұлы Әблязов]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D0%BB%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value="739" | 739
| [[Ханзада Жумонг (телехикая)]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 11]
|-
| data-sort-value="740" | 740
| [[Қой малының атаулары]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value="741" | 741
| [[Иордания]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 11]
|-
| data-sort-value="742" | 742
| [[Үлгі:Түркі тілдес халықтар]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 11]
|-
| data-sort-value="743" | 743
| [[Хордалылар]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 11]
|-
| data-sort-value="744" | 744
| [[Үндістан]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11]
|-
| data-sort-value="745" | 745
| [[Қазақстан Республикасының Үкіметі]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 11]
|-
| data-sort-value="746" | 746
| [[Интернет]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 11]
|-
| data-sort-value="747" | 747
| [[Ақтөбе]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 11]
|-
| data-sort-value="748" | 748
| [[Нұрлан Әлтайұлы Өнербаев]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%A8%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value="749" | 749
| [[Бауыр (орган)]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%29 11]
|-
| data-sort-value="750" | 750
| [[Құстар]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 11]
|-
| data-sort-value="751" | 751
| [[Столыпин реформасы]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D0%B8%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value="752" | 752
| [[Баубек Бұлқышев]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value="753" | 753
| [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 11]
|-
| data-sort-value="754" | 754
| [[Атырау облысы мектептерінің тізімі]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11]
|-
| data-sort-value="755" | 755
| [[Құмай тазы]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D0%B7%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value="756" | 756
| [[Тұмар ханша]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0 11]
|-
| data-sort-value="757" | 757
| [[Үлгі:Ілияс Жансүгіров шығармалары]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value="758" | 758
| [[Шиелі ауданы]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value="759" | 759
| [[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value="760" | 760
| [[Ауған соғысы (1979–1989)]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%281979%E2%80%931989%29 11]
|-
| data-sort-value="761" | 761
| [[Түркия қалаларының тізімі]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11]
|-
| data-sort-value="762" | 762
| [[Жошы хан кесенесі]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 11]
|-
| data-sort-value="763" | 763
| [[Ербол Мұқажанұлы Сыпатаев]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value="764" | 764
| [[Оғыздар]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 11]
|-
| data-sort-value="765" | 765
| [[Арайлым Сайрамбайқызы Мұратәлиева]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 11]
|-
| data-sort-value="766" | 766
| [[Маршал Әміржанұлы Әбдіхалықов]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%BB_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value="767" | 767
| [[Логистика]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 11]
|-
| data-sort-value="768" | 768
| [[Жол белгілері]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11]
|-
| data-sort-value="769" | 769
| [[Дүниежүзілік көрме (2017)]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%80%D0%BC%D0%B5_%282017%29 11]
|-
| data-sort-value="770" | 770
| [[Өкпе обыры]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value="771" | 771
| [[Жетімдер руы]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value="772" | 772
| [[Ою-өрнек]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA 11]
|-
| data-sort-value="773" | 773
| [[Талап Сұлтанбеков]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value="774" | 774
| [[Ассонанс]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%81 11]
|-
| data-sort-value="775" | 775
| [[Жәңгір-Керей хан]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 11]
|-
| data-sort-value="776" | 776
| [[Пафос]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%81 11]
|-
| data-sort-value="777" | 777
| [[Реакция жылдамдығы]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D0%B0%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value="778" | 778
| [[Көлбай Төгісов]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D3%A9%D0%B3%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value="779" | 779
| [[Түйе малының атаулары]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value="780" | 780
| [[Қарақат Түлкібайқызы Әбілдина]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%AF%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 11]
|-
| data-sort-value="781" | 781
| [[Сауалнама]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BB%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0 11]
|-
| data-sort-value="782" | 782
| [[Неологизм]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%B7%D0%BC 11]
|-
| data-sort-value="783" | 783
| [[Алтай Сәрсенұлы Аманжолов]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value="784" | 784
| [[Бесікке салу]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 11]
|-
| data-sort-value="785" | 785
| [[Балқадиша әні]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 11]
|-
| data-sort-value="786" | 786
| [[Жұрнақ]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B 11]
|-
| data-sort-value="787" | 787
| [[Орал]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 11]
|-
| data-sort-value="788" | 788
| [[Еуразия ұлттық университеті]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 11]
|-
| data-sort-value="789" | 789
| [[Көңіл айту]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 11]
|-
| data-sort-value="790" | 790
| [[Қосай]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9 11]
|-
| data-sort-value="791" | 791
| [[Марқакөл қорығы]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value="792" | 792
| [[Ньютон заңдары]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value="793" | 793
| [[Ясин сүресі]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 11]
|-
| data-sort-value="794" | 794
| [[Байұлы]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value="795" | 795
| [[Мен жазбаймын өлеңді ермек үшін]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D1%96_%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD 11]
|-
| data-sort-value="796" | 796
| [[Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріндегі әскери атақтар]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 11]
|-
| data-sort-value="797" | 797
| [[Ерен еңбегі үшін медалі]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 11]
|-
| data-sort-value="798" | 798
| [[Туберкулез]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 11]
|-
| data-sort-value="799" | 799
| [[Тахир хан]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%85%D0%B8%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 11]
|-
| data-sort-value="800" | 800
| [[Әбілқайыр хандығы]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value="801" | 801
| [[Ұлы Қытай қорғаны]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value="802" | 802
| [[Ескендір Зұлқарнайын]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 11]
|-
| data-sort-value="803" | 803
| [[Асқазан аурулары]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value="804" | 804
| [[Орталық Азия]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 11]
|-
| data-sort-value="805" | 805
| [[Арыстан баб кесенесі]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 11]
|-
| data-sort-value="806" | 806
| [[Қамар сұлу]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 11]
|-
| data-sort-value="807" | 807
| [[Сақиналар әміршісі (роман)]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 11]
|-
| data-sort-value="808" | 808
| [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value="809" | 809
| [[Қазақтардың зергерлік бұйымдары]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value="810" | 810
| [[Тобыш]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%88 11]
|-
| data-sort-value="811" | 811
| [[Қаһарлы күндер]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 11]
|-
| data-sort-value="812" | 812
| [[Жолбарыс]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 11]
|-
| data-sort-value="813" | 813
| [[Мөде қаған]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%B4%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 11]
|-
| data-sort-value="814" | 814
| [[Шанышқылы]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value="815" | 815
| [[Диуани хикмет]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 11]
|-
| data-sort-value="816" | 816
| [[Лимфа жүйесі]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BC%D1%84%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 11]
|-
| data-sort-value="817" | 817
| [[Өзбек хан]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 11]
|-
| data-sort-value="818" | 818
| [[Ысық]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%8B%D2%9B 11]
|-
| data-sort-value="819" | 819
| [[Қазақстан жерінде мал шаруашылығының қалыптасуы]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value="820" | 820
| [[Ыбырай Жақаев]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value="821" | 821
| [[Макаров тапаншасы]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value="822" | 822
| [[Қарағанды облысы]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value="823" | 823
| [[Жапон айвасы]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD_%D0%B0%D0%B9%D0%B2%D0%B0%D1%81%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value="824" | 824
| [[:Сурет:Olga Rypakova Memorial Van Damme 2010.jpg|Сурет:Olga Rypakova Memorial Van Damme 2010.jpg]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AOlga_Rypakova_Memorial_Van_Damme_2010.jpg 11]
|-
| data-sort-value="825" | 825
| [[Еуропа өзендері]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 11]
|-
| data-sort-value="826" | 826
| [[Христофор Колумб]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%84%D0%BE%D1%80_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%B1 11]
|-
| data-sort-value="827" | 827
| [[Талғат Амангелдіұлы Момышев]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value="828" | 828
| [[Электромагниттік толқындар]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D0%BD%D0%B8%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 11]
|-
| data-sort-value="829" | 829
| [[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 11]
|-
| data-sort-value="830" | 830
| [[Тәуелдік жалғау]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 11]
|-
| data-sort-value="831" | 831
| [[Теңеу]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%83 11]
|-
| data-sort-value="832" | 832
| [[Халел Досмұхамедов]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value="833" | 833
| [[Орда (музыкалық топ)]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 11]
|-
| data-sort-value="834" | 834
| [[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value="835" | 835
| [[Байлар-Жандар]]
| data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 11]
|-
| data-sort-value="836" | 836
| [[Театр]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 10]
|-
| data-sort-value="837" | 837
| [[Жаңабай (Дулат)]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 10]
|-
| data-sort-value="838" | 838
| [[Бокстан Қазақстан чемпионаты 2025]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B_2025 10]
|-
| data-sort-value="839" | 839
| [[Ақұштап Бақтыгереева]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D2%B1%D1%88%D1%82%D0%B0%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0 10]
|-
| data-sort-value="840" | 840
| [[Лев Николаевич Гумилев]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%B2_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D1%83%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value="841" | 841
| [[Қайрат Ноғайбайұлы Рысқұлбеков]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value="842" | 842
| [[Ықылас Дүкенұлы]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%94%D2%AF%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value="843" | 843
| [[Шәкен Кенжетайұлы Айманов]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value="844" | 844
| [[Ананың анасы (әңгіме)]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 10]
|-
| data-sort-value="845" | 845
| [[Ақпараттық қауіпсіздік]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 10]
|-
| data-sort-value="846" | 846
| [[Шығыс Түрік қағанаты]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value="847" | 847
| [[Жер қыртысы]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value="848" | 848
| [[Жүзжылдық соғыс]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B7%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 10]
|-
| data-sort-value="849" | 849
| [[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value="850" | 850
| [[Мысыр]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 10]
|-
| data-sort-value="851" | 851
| [[Ноғай Ордасы]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value="852" | 852
| [[Шиқан]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 10]
|-
| data-sort-value="853" | 853
| [[Ғазиз Әбдібекұлы Байтасов]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B7_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value="854" | 854
| [[Жақсылық Әмірәліұлы Үшкемпіров]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value="855" | 855
| [[Қадырғали Жалайыр]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 10]
|-
| data-sort-value="856" | 856
| [[Қазалы]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value="857" | 857
| [[Рай]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9 10]
|-
| data-sort-value="858" | 858
| [[Мұрат Мұхтарұлы Әуезов]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value="859" | 859
| [[Сағат]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82 10]
|-
| data-sort-value="860" | 860
| [[Тұңғышбай Қадырұлы Жаманқұлов]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value="861" | 861
| [[Тынық мұхит]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 10]
|-
| data-sort-value="862" | 862
| [[Қазақстан Республикасы әуе қорғаныс күштері]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D3%99%D1%83%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 10]
|-
| data-sort-value="863" | 863
| [[Құлан]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 10]
|-
| data-sort-value="864" | 864
| [[Шанхай ынтымақтастық ұйымы]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value="865" | 865
| [[Көркем әдебиет стилі]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BC_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%96 10]
|-
| data-sort-value="866" | 866
| [[Футбол]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 10]
|-
| data-sort-value="867" | 867
| [[Ертегі]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96 10]
|-
| data-sort-value="868" | 868
| [[Ұлы Отан соғысы]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value="869" | 869
| [[Найман хандығы]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value="870" | 870
| [[Қанат Дауылбаев]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value="871" | 871
| [[Назым Абайқызы Қызайбай]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9 10]
|-
| data-sort-value="872" | 872
| [[Арыстанды-Қарабас желі]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B-%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 10]
|-
| data-sort-value="873" | 873
| [[Қайтадан (фильм, 2025)]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 10]
|-
| data-sort-value="874" | 874
| [[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 10]
|-
| data-sort-value="875" | 875
| [[Жағалбайлы (ру)]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 10]
|-
| data-sort-value="876" | 876
| [[Заттыбек Көпбосынұлы]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value="877" | 877
| [[Есентемір]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 10]
|-
| data-sort-value="878" | 878
| [[Нияз]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7 10]
|-
| data-sort-value="879" | 879
| [[Функция (математика)]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D0%BD%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F_%28%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 10]
|-
| data-sort-value="880" | 880
| [[Орбұлақ шайқасы]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value="881" | 881
| [[Антарктида]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B4%D0%B0 10]
|-
| data-sort-value="882" | 882
| [[Оттегі]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96 10]
|-
| data-sort-value="883" | 883
| [[Қарқаралы]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value="884" | 884
| [[Ер Төстік]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 10]
|-
| data-sort-value="885" | 885
| [[Сөздік қор]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%BE%D1%80 10]
|-
| data-sort-value="886" | 886
| [[Жайық]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 10]
|-
| data-sort-value="887" | 887
| [[Балалар Кітапханасы]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value="888" | 888
| [[Шерзат Болаттың өлімі]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%96 10]
|-
| data-sort-value="889" | 889
| [[Зат алмасу]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%83 10]
|-
| data-sort-value="890" | 890
| [[Батыс Қазақстан]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10]
|-
| data-sort-value="891" | 891
| [[Қазақ агротехникалық зерттеу университеті]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 10]
|-
| data-sort-value="892" | 892
| [[Портал:Африка/Африка елдері]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%2F%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 10]
|-
| data-sort-value="893" | 893
| [[Мата атаулары мен түрлері]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 10]
|-
| data-sort-value="894" | 894
| [[Қазақстанның мемлекеттік наградалары]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value="895" | 895
| [[Бумын қаған]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%83%D0%BC%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 10]
|-
| data-sort-value="896" | 896
| [[Қаһар]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 10]
|-
| data-sort-value="897" | 897
| [[Сатира]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%80%D0%B0 10]
|-
| data-sort-value="898" | 898
| [[ВЛ80]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%9B80 10]
|-
| data-sort-value="899" | 899
| [[Kaspi Bank]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Kaspi_Bank 10]
|-
| data-sort-value="900" | 900
| [[Бәйдібек ауданы]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value="901" | 901
| [[Кенен Әзірбаев]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value="902" | 902
| [[Шипагерлік баян]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%BF%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%8F%D0%BD 10]
|-
| data-sort-value="903" | 903
| [[Үлгі:Ресейдің ірі қалалары]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value="904" | 904
| [[Табиғат зоналары]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%B7%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value="905" | 905
| [[Әл-Фараби ордені]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 10]
|-
| data-sort-value="906" | 906
| [[Кішкентай ханзада]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0 10]
|-
| data-sort-value="907" | 907
| [[Сын есім]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 10]
|-
| data-sort-value="908" | 908
| [[Қоянды (Ақмола облысы)]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%28%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 10]
|-
| data-sort-value="909" | 909
| [[Дүние жүзінің саяси картасы]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value="910" | 910
| [[Мұғалжар тауы]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value="911" | 911
| [[Ебіней Арыстанұлы Бөкетов]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B1%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value="912" | 912
| [[Атырау облысы]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value="913" | 913
| [[Темірбек Қараұлы Жүргенов]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value="914" | 914
| [[Солтүстік Қазақстан облысы]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value="915" | 915
| [[Атмосфералық қысым]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BC 10]
|-
| data-sort-value="916" | 916
| [[Бауыш хан]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88_%D1%85%D0%B0%D0%BD 10]
|-
| data-sort-value="917" | 917
| [[Термодинамиканың екінші заңы]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value="918" | 918
| [[Буылтық құрттар]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%83%D1%8B%D0%BB%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 10]
|-
| data-sort-value="919" | 919
| [[Жауынбай Амантұрлыұлы Қараев]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value="920" | 920
| [[Үлгі:Жаңа жылға дейін қалған уақыт]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D0%B0_%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82 10]
|-
| data-sort-value="921" | 921
| [[HTML]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=HTML 10]
|-
| data-sort-value="922" | 922
| [[Абылай хан әулеті]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96 10]
|-
| data-sort-value="923" | 923
| [[Біріккен Араб Әмірліктері]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 10]
|-
| data-sort-value="924" | 924
| [[Қызба]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0 10]
|-
| data-sort-value="925" | 925
| [[Ақселеу Сланұлы Сейдімбек]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D0%A1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA 10]
|-
| data-sort-value="926" | 926
| [[Кенжебек Тұрсынбайұлы Жанәбілов]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value="927" | 927
| [[Әлібек Мұсаұлы Дінішев]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value="928" | 928
| [[Волейбол]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 10]
|-
| data-sort-value="929" | 929
| [[Алаш Орда]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 10]
|-
| data-sort-value="930" | 930
| [[Қарақалпақ рулары]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value="931" | 931
| [[Жыраулық поэзия]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%B7%D0%B8%D1%8F 10]
|-
| data-sort-value="932" | 932
| [[Түлкібас ауданы]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value="933" | 933
| [[Биология]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 10]
|-
| data-sort-value="934" | 934
| [[Мұхит]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 10]
|-
| data-sort-value="935" | 935
| [[Келінжан]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 10]
|-
| data-sort-value="936" | 936
| [[Сөйлемнің бірыңғай мүшелері]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 10]
|-
| data-sort-value="937" | 937
| [[Қазақстан резерваттарының тізімі]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10]
|-
| data-sort-value="938" | 938
| [[Ақсары (ру)]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 10]
|-
| data-sort-value="939" | 939
| [[Бұлшық ет]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 10]
|-
| data-sort-value="940" | 940
| [[Грекия]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 10]
|-
| data-sort-value="941" | 941
| [[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 10]
|-
| data-sort-value="942" | 942
| [[Владимир Ильич Ленин]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80_%D0%98%D0%BB%D1%8C%D0%B8%D1%87_%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD 10]
|-
| data-sort-value="943" | 943
| [[Полимер]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D1%80 10]
|-
| data-sort-value="944" | 944
| [[Ақжан Жақсыбекұлы әл-Машани]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%99%D0%BB-%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%B8 10]
|-
| data-sort-value="945" | 945
| [[Роман Васильевич Скляр]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D0%BA%D0%BB%D1%8F%D1%80 10]
|-
| data-sort-value="946" | 946
| [[Атығай]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9 10]
|-
| data-sort-value="947" | 947
| [[Қасым Қайсенов]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value="948" | 948
| [[Сібір қырғыздары туралы жарғы]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value="949" | 949
| [[Нұрсұлтан Назарбаев отбасы]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value="950" | 950
| [[Екпін]]
| data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D0%BF%D1%96%D0%BD 10]
|}
<!-- BOT:END -->
{{Wikistats}}
hsawxbrboetikd897yqstonhrnluuvk
Жағасын түргендер
0
786985
3693208
3658928
2026-11-08T07:01:54Z
Орел Карл
81620
/* Спин-оффтары мен ремейктері */
3693208
wikitext
text/x-wiki
{{Телесериал
| Қазақша атауы = Жағасын түргендер
| Шынайы атауы = {{lang-en|Suits}}
| суреті = Logo Suits.svg
| тақырыбы =
| сурет ені =
| жанры = заңгерлік драма
| формат =
| авторы = Аарон Корш
| желісі =
| өндіріс =
| рөлдерде = [[Гэбриел Махт]]<br /> [[Патрик Джей Адамс]]<br /> [[Рик Хоффман]]<br /> [[Меган Маркл]]<br /> [[Сара Рафферти]]<br /> [[Джина Торрес]]<br /> [[Аманда Шулл]]<br /> [[Дьюли Хилл]]<br /> [[Кэтрин Хейгл|Кэтрин Хайгл]]
| баяндаушы =
| бет басы = Ima Robot — Greenback Boogie
| композиторы = Кристофер Тинг
| мемлекет = {{USA}}
| тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
| маусымдар = 9
| сериялар саны = 134
| сериялардың тізімі = Жағасын түргендер телехикаясының бөлімдер тізімі
| атқарушы продюсері = Даг Лайман<br /> Дэйв Бартис
| продюсері = Джин Кляйн<br /> Гэбриел Махт<br /> Патрик Джей Адамс
| режиссёрі =
| операторы =
| сценарист =
| түсірілім орны =
| ұзақтығы = 42 минут
| студия = Untitled Korsh Company<br /> Hypnotic Films & Television<br /> Universal Cable Productions<br /> Open 4 Business Productions
| статусы =
| телеарна = [[USA Network]]
| бейне форматы = [[1080i]] ([[16:9]] [[Айқындығы жоғары теледидар|HDTV]])
| дыбыс форматы = [[Dolby Digital]] 5.1
| көрсете бастады = 23 маусым 2011
| соңғы рет көрсетілді = 25 қыркүйек 2019
| алдыңғы =
| келесі =
| байланысты =
| imdb_id = 1632701
| tv_com_id =
| сайт =
}}
'''Жағасын түргендер''' ({{lang-en|Suits}}, бұл жағдайда екі мағынаны білдіреді: «талап-арыздар» және «(іскерлік) костюмдер») — АҚШ-та түсірілген, Аарон Корш жасаған заң тақырыбындағы драмалық телехикая<ref>{{cite web|title=Exclusive: More USA Summer Premieres: "Burn Notice," "Suits" on Thursday, June 23; "Royal Pains," "Necessary Roughness" on Wednesday, June 29|url=http://www.thefutoncritic.com/news/2011/04/08/exclusive-more-usa-summer-premieres-burn-notice-suits-on-thursday-june-23-royal-pains-necessary-roughness-on-wednesday-june-29-379314/9215/|work=The Futon Critic|access-date=2011-04-08|archive-date=2023-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20230720034802/http://www.thefutoncritic.com/news/2011/04/08/exclusive-more-usa-summer-premieres-burn-notice-suits-on-thursday-june-23-royal-pains-necessary-roughness-on-wednesday-june-29-379314/9215/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.variety.com/article/VR1118030519?refcatid=4027|title=USA expands slate with two new series|date=2011-01-19|last=Levine|first=Stuart|work=Variety|archive-url=https://www.webcitation.org/5vwKkuPHG?url=http://www.variety.com/article/VR1118030519?refcatid=4027|archive-date=2011-01-23|access-date=2011-02-12|url-status=live}}</ref>. Басты рөлдерді [[Гэбриел Махт]] пен Патрик Джей Адамс сомдаған. Телехикаядың премьерасы 2011 жылғы 23 маусымда [[USA Network]] телеарнасында өтті.
Оқиға Нью-Йорктегі ойдан шығарылған заң фирмасында өрбиді. Сюжет бойынша табысты заңгер Харви Спектер заң факультетінде оқымаған Майк Россты өзінің көмекшісі ретінде жұмысқа алады.
«Жағасын түргендер» телехикая 2012 жылдан бастап бірнеше марапатқа ұсынылды. Сол жылы Джина Торрес пен Патрик Джей Адамс Джессика Пирсон мен Майк Росс рөлдерін сомдағаны үшін жеке марапаттарға ие болды. 2014 жылы телехикая TV Guide Award сыйлығына «Үздік драма» номинациясы бойынша және People’s Choice Awards сыйлығына «Сүйікті драмеди» номинациясы бойынша ұсынылды. Торрес 2012 жылы ALMA сыйлығына «Теледидардағы сүйікті екінші пландағы актриса» номинациясы бойынша, ал 2013 жылы Imagen Awards сыйлығына «Теледидардағы екінші пландағы үздік актриса» номинациясы бойынша ұсынылды. Ал Адамс 2012 жылы АҚШ Киноактерлер гильдиясының «Драмалық телехикаядағы үздік ер адам рөлі» сыйлығына ұсынылды.
2018 жылы 30 қаңтарда телехикая сегізінші маусымға ұзартылды. Алайда [[Патрик Джей Адамс]], [[Меган Маркл]] және [[Джина Торрес]] сегізінші маусымға қатыспады<ref>{{cite web |url=http://deadline.com/2018/01/suits-renewed-season-8-patrick-j-adams-meghan-markle-exit-dule-hill-promoted-7b-premiere-date-usa-network-1202273844/ |title=‘Suits’ Renewed For Season 8 Without Patrick J. Adams & Meghan Markle, Ups Dulé Hill & Gets 7B Premiere Date By USA |publisher=Deadline |date= |access-date=2018-01-30 |archive-date=2018-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180130214108/http://deadline.com/2018/01/suits-renewed-season-8-patrick-j-adams-meghan-markle-exit-dule-hill-promoted-7b-premiere-date-usa-network-1202273844/ |url-status=live }}</ref>. 2019 жылы 24 қаңтарда телехикая 10 бөлімнен тұратын тоғызыншы маусымға ұзартылып, бұл телехикаядың соңғы маусымы болды<ref>{{cite web|url=https://deadline.com/2019/01/suits-end-renewed-10-episode-9th-final-season-usa-network-1202539754/|title=‘Suits’ To End With 10-Episode 9th & Final Season On USA Network|last=Andreeva|first=Nellie|publisher=Deadline|date=2019-01-23|access-date=2019-01-24|archive-date=2019-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190124041427/https://deadline.com/2019/01/suits-end-renewed-10-episode-9th-final-season-usa-network-1202539754/|url-status=live}}</ref>. Соңғы, 134-бөлім — «One Last Con» — 2019 жылы 25 қыркүйекте көрсетілді.
== Желісі ==
Майк Росс бала кезінен [[Заңгер|заңгер]] болуды армандады, бірақ алаяқтық әрекеті — математикадан тест тапсырмаларының жауаптарын сатуға әрекет жасағаны — салдарынан колледжден шығарылды. Оның есте сақтау қабілеті феноменалды, ал ойлау қабілеті ерекше дамыған. Алайда тағдырдың жазуымен ол кездейсоқ жұмыстармен күн көруге мәжбүр болады. Ал Харви Спектер, керісінше, [[Адвокатура|адвокатура]] саласының жұлдызы, Манхэттендегі «Пирсон Хардман» заң фирмасының білікті корпоративтік заңгері. Оның бір сағаттық жұмыс ақысы 1000 долларды құрайды. Жақында Харви компанияның аға серіктесі болып тағайындалғандықтан, өзіне деген сенімі арта түскен.
Харви Спектер мен Майк Росстың кездесуі кездейсоқ болады. Харви қонақүйде өзінің көмекшісі қызметіне үміткерлерді іріктеп, «өзінің жас кезіндегі нұсқасын» іздеп жүргенде, Майк полициядан қашып жүреді. Харви жас жігіттің тапқырлығына, заң саласындағы энциклопедиялық біліміне және адвокат болуға деген шынайы ниетіне тәнті болып, оны жұмысқа алады. Осылайша жас заңгердің жарқын мансабы басталады.
Жұмыс барысында Майкқа «Пирсон Хардман» компаниясының кіші серіктесі әрі Харвидің бәсекелесі Луис Литт тарапынан үнемі қысым көрсетіледі. Алайда ол Харвидің деңгейіне жете алмайды. Сонымен қатар Майк пен Харви компания қызметкерлерінің барлығынан Майктың [[Гарвард университеті|Гарвард университетін]] бітірмегенін жасырады. Бұл компаниядағы міндетті талаптардың бірі болатын: «Пирсон Хардманның» барлық заңгерлері Гарвард университетін бітірген болуы тиіс. Майк осы мәселеге қатысты да, фирманың басқа да жұмыстарына байланысты — істерді шешу, жаңа клиенттер тарту және тағы басқа — үнемі тексерулерден өтеді. «Пирсон Хардманда» Майк заңгердің көмекшісі Рэйчелмен танысады. Көп ұзамай олардың жұмыс барысындағы қарым-қатынасы жақын сезімдерге ұласады.
== Рөлдерде ==
<onlyinclude>
: <small>{{colorbox|#ff5f5f}} = Маусымдағы басты рөл</small>
: <small>{{colorbox|yellow}} = Маусымдағы қосалқы рөл</small>
: <small>{{colorbox|orange}} = Маусымдағы қонақ рөлі</small>
: <small>{{colorbox|white}} = Маусымға қатыспайды</small>
=== Негізгі рөлдер құрамы ===
{| class="wikitable sortable" border="1"
|-"
!rowspan=2 |Актер
!rowspan=2 |Кейіпкер
! colspan="10" |Маусымдар бойынша қатысуы
|-
!'''[[Жағасын түргендер телехикаясының бөлімдер тізімі#1-маусым (2011)|1]]'''
!'''[[Жағасын түргендер телехикаясының бөлімдер тізімі#2-маусым (2012—2013)|2]]'''
!'''[[Жағасын түргендер телехикаясының бөлімдер тізімі#3-маусым (2013—2014)|3]]'''
!'''[[Жағасын түргендер телехикаясының бөлімдер тізімі#4-маусым (2014—2015)|4]]'''
!'''[[Жағасын түргендер телехикаясының бөлімдер тізімі#5-маусым (2015—2016)|5]]'''
!'''[[Жағасын түргендер телехикаясының бөлімдер тізімі#6-маусым (2016—2017)|6]]'''
!'''[[Жағасын түргендер телехикаясының бөлімдер тізімі#7-маусым (2017—2018)|7]]'''
!'''[[Жағасын түргендер телехикаясының бөлімдер тізімі#8-маусым (2018—2019)|8]]'''
!'''[[Жағасын түргендер телехикаясының бөлімдер тізімі#9-маусым (2019)|9]]'''
! Бөлімдері
|-
| [[Гэбриел Махт|Гэбриел Махт]] || Харви Спектер || style="background:#ff5f5f;"|12|| style="background:#ff5f5f;"|16|| style="background:#ff5f5f;"|16|| style="background:#ff5f5f;"|16|| style="background:#ff5f5f;"|16|| style="background:#ff5f5f;"|16|| style="background:#ff5f5f;"|16|| style="background:#ff5f5f;"|16|| style="background:#ff5f5f;"|10|| 134
|-
| [[Патрик Джей Адамс|Патрик Джей Адамс]] || Майк Росс || style="background:#ff5f5f;"|12|| style="background:#ff5f5f;"|16|| style="background:#ff5f5f;"|16|| style="background:#ff5f5f;"|16|| style="background:#ff5f5f;"|16|| style="background:#ff5f5f;"|16|| style="background:#ff5f5f;"|16|| style="background:white;"| || style="background:orange;"|3|| 111
|-
| [[Рик Хоффман|Рик Хоффман]] || Луис Литт || style="background:#ff5f5f;"|12|| style="background:#ff5f5f;"|16|| style="background:#ff5f5f;"|16|| style="background:#ff5f5f;"|16|| style="background:#ff5f5f;"|16|| style="background:#ff5f5f;"|16|| style="background:#ff5f5f;"|16|| style="background:#ff5f5f;"|16|| style="background:#ff5f5f;"|10|| 134
|-
| [[Меган Маркл|Меган Маркл]] || Рэйчел Зейн || style="background:#ff5f5f;"|12|| style="background:#ff5f5f;"|16|| style="background:#ff5f5f;"|16|| style="background:#ff5f5f;"|16|| style="background:#ff5f5f;"|16|| style="background:#ff5f5f;"|16|| style="background:#ff5f5f;"|16|| style="background:white;"| || style="background:white;"| || 108
|-
| [[Сара Рафферти|Сара Рафферти]] || Донна Полсен || style="background:#ff5f5f;"|11|| style="background:#ff5f5f;"|15|| style="background:#ff5f5f;"|16|| style="background:#ff5f5f;"|16|| style="background:#ff5f5f;"|16|| style="background:#ff5f5f;"|16|| style="background:#ff5f5f;"|16|| style="background:#ff5f5f;"|16|| style="background:#ff5f5f;"|10||132
|-
| [[Джина Торрес|Джина Торрес]] || Джессика Пирсон || style="background:#ff5f5f;"|12|| style="background:#ff5f5f;"|16|| style="background:#ff5f5f;"|16|| style="background:#ff5f5f;"|16|| style="background:#ff5f5f;"|16|| style="background:#ff5f5f;"|11|| style="background:#ff5f5f;"|7|| style="background:white;"| || style="background:white;"| || 94
|-
| [[Аманда Шулл|Аманда Шулл]] || Катрина Беннет || style="background:white;"| || style="background:yellow;" |3|| style="background:yellow;"|5|| style="background:yellow;"|8|| style="background:yellow;"|2|| style="background:yellow;"|2|| style="background:yellow;"|3|| style="background:#ff5f5f;"|13|| style="background:#ff5f5f;"|10 || 45
|-
| [[Дьюли Хилл|Дьюли Хилл]] || Алекс Уильямс || style="background:white;"| || style="background:white;" | || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:yellow;"|8|| style="background:#ff5f5f;"|16|| style="background:#ff5f5f;"|10 || 34
|-
| [[Кэтрин Хейгл|Кэтрин Хайгл]] || Саманта Уилер || style="background:white;"| || style="background:white;" | || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|16|| style="background:#ff5f5f;"|10 || 26
|-
| colspan="2" align="center" |'''Барлық бөлімдері'''||'''12'''||'''16'''||'''16'''||'''16'''||'''16'''||'''16'''||'''16'''||'''16'''
|'''10'''||'''134'''
|}
=== Қосалқы рөлдер құрамы ===
<onlyinclude>
{| class="wikitable sortable" border="1"
|-"
!rowspan=2 |Актер
!rowspan=2 |Кейіпкер
!colspan=8 |Маусымдар бойынша қатысуы
|-
!'''[[Жағасын түргендер телехикаясының бөлімдер тізімі#1-маусым (2011)|1]]'''
!'''[[Жағасын түргендер телехикаясының бөлімдер тізімі#2-маусым (2012—2013)|2]]'''
!'''[[Жағасын түргендер телехикаясының бөлімдер тізімі#3-маусым (2013—2014)|3]]'''
!'''[[Жағасын түргендер телехикаясының бөлімдер тізімі#4-маусым (2014—2015)|4]]'''
!'''[[Жағасын түргендер телехикаясының бөлімдер тізімі#5-маусым (2015—2016)|5]]'''
!'''[[Жағасын түргендер телехикаясының бөлімдер тізімі#6-маусым (2016—2017)|6]]'''
!'''[[Жағасын түргендер телехикаясының бөлімдер тізімі#7-маусым (2017—2018)|7]]'''
! Бөлімдері
|-
| [[Ребекка Шулл|Ребекка Шулл]] || Эдит Росс || style="background:yellow;"|2|| style="background:yellow;"|4|| style="background:orange;"|1|| style="background:orange;"|1|| style="background:orange;"|1|| style="background:white;"| || style="background:white;"| || 9
|-
| [[Дэвид Костабайл|Дэвид Костабайл]] || Дэниел Хардман || style="background:white;"| || style="background:yellow;"|10|| style="background:white;"| || style="background:orange;"|1|| style="background:yellow;"|3|| style="background:white;"| || style="background:white;"| || 14
|-
| Макс Топплин || Гарольд Гандерсон || style="background:yellow;"|4|| style="background:yellow;"|7|| style="background:yellow;"|3|| style="background:white;"| || style="background:yellow;"|2|| style="background:white;"| || style="background:white;"| || 16
|-
| Пуч Холл || Джимми Кирквуд || style="background:orange;"|1|| style="background:orange;"|1|| style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:yellow;"|2|| style="background:white;"| || style="background:white;"| || 4
|-
| Дэвид Реале || Бенджамин || style="background:orange;"|1|| style="background:white;"| || style="background:yellow;"|2|| style="background:white;"| || style="background:yellow;"|2|| style="background:yellow;"|4|| style="background:white;"| || 9
|-
| [[Эбигейл Спенсер|Эбигейл Спенсер]] || Дана Скотт || style="background:orange;"|1|| style="background:yellow;"|2|| style="background:yellow;"|7|| style="background:orange;"|1|| style="background:yellow;"|2|| style="background:white;"| || style="background:orange;"|1
| 14
|-
| Том Липински || Тревор Эванс || style="background:yellow;"|4|| style="background:yellow;"|2|| style="background:orange;"|1|| style="background:orange;"|1|| style="background:yellow;"|3|| style="background:white;"| || style="background:white;"| || 11
|-
| [[Ванесса Рэй|Ванесса Рэй]] || Дженни Гриффит || style="background:yellow;"|6|| style="background:yellow;"|2|| style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || 8
|-
| [[Эрик Клоуз|Эрик Клоуз]] || Трэвис Таннер || style="background:orange;"|1|| style="background:yellow;"|3|| style="background:orange;"|1|| style="background:white;"| || style="background:orange;"|1|| style="background:white;"| || style="background:white;"| || 6
|-
| [[Гэри Коул|Гэри Коул]] || Кэмерон Деннис || style="background:orange;"|1|| style="background:white;"| || style="background:yellow;"|7|| style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:orange;"|1|| style="background:white;"| || 9
|-
| [[Конлет Хилл|Конлет Хилл]] || Эдвард Дарби || style="background:white;"| || style="background:yellow;"|2|| style="background:yellow;"|4|| style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || 6
|-
| [[Адам Годли|Адам Годли]] || Найджел Несбитт || style="background:white;"| || style="background:orange;"|1|| style="background:yellow;"|4|| style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || 5
|-
| [[Макс Бизли|Макс Бизли]] || Стивен Хантли || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:yellow;"|7|| style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || 7
|-
| [[Рэйчел Харрис|Рэйчел Харрис]] || Шейла Саз || style="background:white;"| || style="background:yellow;"|3|| style="background:yellow;"|3|| style="background:orange;"|1|| style="background:yellow;"|3|| style="background:white;"| || style="background:orange;"|1|| 11
|-
| [[Дайан Нил|Дайан Нил]] || Эллисон Холт || style="background:white ;"| || style="background:yellow;"|2|| style="background:orange;"|1|| style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || 3
|-
| [[Уэнделл Пирс|Уэнделл Пирс]] || Роберт Зейн || style="background:white ;"| || style="background:yellow;"|2|| style="background:yellow;"|2|| style="background:yellow;"|2|| style="background:yellow;"|5|| style="background:yellow;"|4|| style="background:yellow;"|4|| 19
|-
| [[Мишель Фэйрли|Мишель Фэйрли]] || Эва Хэссингтон || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:yellow;"|8|| style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || 8
|-
| Брэндон Фирла || Джонатан Сидвелл || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:yellow;"|4|| style="background:yellow;"|6|| style="background:yellow;"|2|| style="background:white;"| || style="background:white;"| || 12
|-
| [[Желько Иванек|Желько Иванек]] || Эрик Вудалл || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:orange;"|1|| style="background:yellow;"|3|| style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || 4
|-
| [[Эрик Робертс|Эрик Робертс]] || Чарльз Форстман || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:yellow;"|7|| style="background:orange;"|1|| style="background:white;"| || style="background:white;"| || 8
|-
| [[Д. Б. Вудсайд|Д. Б. Вудсайд]] || Джефф Малоун || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:yellow;"|12|| style="background:orange;"|1|| style="background:yellow;"|2|| style="background:orange;"|1|| 16
|-
| [[Брендан Хайнс|Брендан Хайнс]] || Логан Сандерс || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:yellow;"|7|| style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || 7
|-
| [[Нил Макдонаф|Нил Макдонаф]] || Шон Кэхилл || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:yellow;"|7|| style="background:white;"| || style="background:yellow;"|8|| style="background:white;"| || 15
|-
| [[Кристина Коул|Кристина Коул]] || Пола Эгард || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:yellow;"|7|| style="background:white;"| || style="background:yellow;"|7|| 14
|-
| [[Алома Райт|Алома Райт]] || Гретхен Бодински || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:yellow;"|8|| style="background:yellow;"|6|| style="background:yellow;"|4|| 18
|-
| [[Джон Пайпер-Фергюсон|Джон Пайпер-Фергюсон]] || Джек Солофф || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:yellow;"|12|| style="background:yellow;"|1|| style="background:orange;"|2|| 15
|-
| [[Билли Миллер|Билли Миллер]] || Маркус Спектер || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:orange;"|1|| style="background:orange;"|1|| style="background:orange;"|1|| style="background:white;"| || 3
|-
| [[Лесли Хоуп|Лесли Хоуп]] || Анита Гиббс || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:yellow;"|6|| style="background:yellow;"|2|| style="background:orange;"|1|| 9
|-
| Фарид Яздани || Дэвид Грин || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:yellow;"|3|| style="background:white;"| || 3
|-
| Пол Шульц || Фрэнк Галло || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:yellow;"|8|| style="background:yellow;"|4|| 12
|-
| [[Эрик Палладино|Эрик Палладино]] || Кевин Миллер || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:yellow;"|8|| style="background:white;"| || 8
|-
| [[Малькольм-Джамал Уорнер|Малькольм-Джамал Уорнер]] || Джулиус Роу || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:yellow;"|6|| style="background:white;"| || 6
|-
| [[Гленн Пламмер|Гленн Пламмер]] || Леонард Бэйли || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:yellow;"|7|| style="background:white;"| || 7
|-
| Иэн Рид Кеслер || Стю Буццини || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:yellow;"|7|| style="background:white;"| || 7
|-
| Алан Розенберг || Уильям Саттер || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:yellow;"|6|| style="background:white;"| || 6
|-
| [[Карли Поуп|Карли Поуп]] || Тара Мессер || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:yellow;"|11|| style="background:white;"| || 11
|-
| [[Питер Кэмбор|Питер Кэмбор]] || Нэйтан || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:orange;"|1|| style="background:white;"| || style="background:yellow;"|4|| style="background:yellow;"|2|| 7
|-
| Джордан Джонсон-Хайндс || Оливер Грэйди || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:yellow;"|6|| style="background:yellow;"|5|| 11
|-
| Джейк Эпстин || Брайан Альтман || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:yellow;"|2|| 2
|-
| Рэй Проскиа || доктор Стэнли Лифшиц || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:yellow;"|6|| 6
|-
| colspan="2" align="center" |'''Барлық бөлімдері'''||'''12'''||'''16'''||'''16'''||'''16'''||'''16'''||'''16'''||'''16'''||'''108'''
|}
</onlyinclude>
== Өндірісі ==
Премьералық бөлімнің сценарийін Аарон Корш жазды, ал атқарушы продюсерлері Дэвид Бартис пен Джин Клейн болды<ref>{{Cite web|url=http://www.thefutoncritic.com/news/2010/04/05/usa-network-announces-slate-of-character-driven-projects-for-2010-2011-35192/20100405usa01/|title=Breaking News - USA Network Announces Slate of "Character" Driven Projects for 2010-2011 {{!}} TheFutonCritic.com|publisher=www.thefutoncritic.com|access-date=2018-01-12}}</ref><ref>{{Cite news|title=USA Network's Fall Slate Includes Modern-Day Robin Hood, Steve Carell-Produced Dramedy|url=http://www.tvguide.com/news/usa-networks-fall-1016948/|work=TVGuide.com|date=2010-04-05|access-date=2018-01-12|lang=en|archive-date=2018-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112160653/http://www.tvguide.com/news/usa-networks-fall-1016948/}}</ref>.
Пилоттық бөлім Нью-Йоркте түсірілді<ref>{{Cite news|title='Suits' Star Gabriel Macht Prefers Shooting Hit Legal Drama in NYC, Over Toronto|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/suits-star-gabriel-macht-prefers-257698|work=The Hollywood Reporter|access-date=2018-01-12|lang=en|archive-date=2018-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112214830/https://www.hollywoodreporter.com/news/suits-star-gabriel-macht-prefers-257698}}</ref>. Телехикаяның қалған бөлімдері Торонтодағы Даунсвью-Парк студияларында түсірілді<ref>{{Cite web|url=https://ipfs.io/ipfs/QmXoypizjW3WknFiJnKLwHCnL72vedxjQkDDP1mXWo6uco/wiki/Suits_(TV_series).html|title=Suits (TV series)|publisher=ipfs.io|access-date=2018-01-12|archive-date=2018-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20180113035516/https://ipfs.io/ipfs/QmXoypizjW3WknFiJnKLwHCnL72vedxjQkDDP1mXWo6uco/wiki/Suits_(TV_series).html|url-status=live}}</ref>.
== Бөлімдер тізімі ==
{{main|Жағасын түргендер телехикаясының бөлімдер тізімі}}
{| class="wikitable"
! colspan="2" rowspan="2" | Маусым
! rowspan="2" | Серия
! colspan="2" | Көрсетілу күндері
|-
! Алғашқы сериясы
! Соңғы сериясы
|-
| style="background:#696969; width:10px; padding:0;" |
| 1
| 12
| 23 маусым 2011
| 8 қыркүйек 2011
|-
| style="background:#50CFC0; width:10px; padding:0;" |
| 2
| 16
| 14 маусым 2012
| 21 ақпан 2013
|-
| style="background:#222222; width:10px; padding:0;" |
| 3
| 16
| 16 шілде 2013
| 10 сәуір 2014
|-
| style="background:#E31E24; width:10px; padding:0;" |
| 4
| 16
| 11 маусым 2014
| 4 наурыз 2015
|-
| style="background:#3F4F9C; width:10px; padding:0;" |
| 5
| 16
| 24 маусым 2015
| 2 наурыз 2016
|-
| style="background:#D3A000; width:10px; padding:0;" |
| 6
| 16
| 13 шілде 2016
| 2 наурыз 2017
|-
| style="background:#9D2631; width:10px; padding:0;" |
| 7
| 16
| 12 шілде 2017
| 25 сәуір 2018
|-
| style="background:#68758D; width:10px; padding:0;" |
| 8
| 16
| 18 шілде 2018
| 27 ақпан 2019
|-
| style="background:#DDDDDD; width:10px; padding:0;" |
| 9
| 10
| 17 шілде 2019
| 25 қыркүйек 2019
|}
== Сыншылардың пікірлері ==
Metacritic сайтында телехикая негізінен оң пікірлерге ие болды<ref>{{cite web|url=http://www.metacritic.com/tv/suits|title=Suits : Season 1|website=www.metacritic.com|publisher=Metacritic|archive-url=https://web.archive.org/web/20110625162753/http://www.metacritic.com/tv/suits|archive-date=2011-06-25|access-date=2011-06-23|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.metacritic.com/tv/suits/season-2|title=Suits : Season 2|website=www.metacritic.com|publisher=Metacritic|archive-url=https://web.archive.org/web/20120626143429/http://www.metacritic.com/tv/suits/season-2|archive-date=2012-06-26|access-date=2012-06-14|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.metacritic.com/tv/suits/season-3|title=Suits : Season 3|website=www.metacritic.com|publisher=Metacritic|archive-url=https://web.archive.org/web/20130609160523/http://www.metacritic.com/tv/suits/season-3|archive-date=2013-06-09|access-date=2013-07-12|url-status=live}}</ref>. Rotten Tomatoes сайтында телехикаяның үшінші маусымы көрсетіліп жатқан кездегі рейтингі 88%-ды құрады<ref>{{cite web|url=http://www.rottentomatoes.com/tv/suits|title=Suits Reviews|website=www.rottentomatoes.com|publisher=Rotten Tomatoes|archive-url=https://web.archive.org/web/20160708151218/https://www.rottentomatoes.com/tv/suits|archive-date=2016-07-08|access-date=2016-08-01|url-status=live}}</ref>.
== Спин-оффтары мен ремейктері ==
Джессика Пирсонның Чикагоға кеткеннен кейінгі өмірі туралы спин-офф телехикаясын жасау жоспарланды. Джина Торрес өз рөліне қайта оралып, продюсерлердің бірі болуды жоспарлады. 2018 жылы мамырда Торрес телехикаяның «Екінші қала» деп аталатынын және оның заңгерлік драма емес, саяси драма болатынын мәлімдеді. 2019 жылы қаңтарда телехикаяның атауы «[[Пирсон (телехикая)|Пирсон]]» деп өзгертілгені белгілі болды. Оның премьерасы 2019 жылдың ортасында өтті. «Жағасын түргендер» телехикаясының жетінші маусымының соңғы бөлімі спин-оффтың негізгі телехикая құрамына енгізілген пилоттық бөлімі ретінде қызмет етті. Телехикая кең танымалдыққа ие болмай, бірінші маусымнан кейін жабылды. Бұл негізгі телехикаяның аяқталуымен шамамен бір уақытта болды, ал спин-оффтың сюжеті аяқталмай қалды.
Телехикаяның Азияда екі бейімделуі бар: оңтүстіккореялық және жапондық. Екеуі де 2018 жылы жарық көрді.
2023 жылы түпнұсқа «Жағасын түргендер» телехикаясы [[Peacock (стримингтық қызмет)|Peacock]] және [[Netflix]] стримингтік сервистерінде көрсетілгеннен кейін қайтадан танымал бола бастады. Осыған байланысты NBCUniversal «[[Жағасын түргендер: Лос-Анджелес]]» атты жаңа спин-оффты әзірлеуге кірісті.
== Тағы қараңыз ==
* [[Полдарк (телехикая, 2015)|Полдарк]] (телехикая)
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
p1hx8nx390n85pdwby0swa5ow8riq98
Мансап
0
789358
3692938
3687961
2026-11-07T12:27:56Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3692938
wikitext
text/x-wiki
'''Мансап''' — адамның білім алу, [[Еңбек (іс-әрекет)|еңбек ету]] және [[жеке өмір]]інің басқа да қырлары арқылы жүріп өтетін жолын бейнелейтін ұғым. Мансапқа әртүрлі анықтама беріледі және бұл термин түрлі мағынада қолданылады.
== Анықтамалары ==
''[[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі]]'' «мансап» ұғымын адамның «өмір бойғы немесе өмірінің белгілі бір кезеңіндегі жүріп өткен жолы мен дамуы» деп анықтайды. Бұл анықтама мансапты адамның өмірі, білім алуы және еңбек қызметінің әртүрлі қырларымен байланыстырады. Сонымен қатар «мансап» ұғымы көбінесе адамның еңбек қызметіне қатысты қолданылады.<!-- Кімнің пікірінше? --> Мысалы, «[[мансап жолындағы әйел]]<nowiki/>» тіркесінде осы мағынада пайдаланылады. Терминнің тағы бір мағынасы арнайы даярлықты немесе ресми білім алуды қажет ететін [[кәсіп]]ті не [[мамандық]]ты білдіреді.<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140110002255/http://dictionary.reference.com/browse/Career |date=2014-01-10 }}. dictionary.reference.com. 2012. Retrieved 2019-03-03: "an occupation or profession, especially one requiring special training, followed as one's lifework".</ref> Мұндай кәсіп адамның өмірлік ісі ретінде қарастырылады.<!-- Кімнің пікірінше? --><ref>[http://www.thefreedictionary.com/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111182259/http://www.thefreedictionary.com/career |date=2014-01-11 }}. The Free Dictionary. 2013. Retrieved 2012-02-10.</ref><!-- Көрсетілген дереккөз бұл тұжырымды растамайды. --> Бұл тұрғыда мансап<!-- Кімнің пікірінше? --> әдетте бір [[өнеркәсіп саласы]] немесе [[Экономика секторы|экономикалық сектор]] шеңберінде атқарылатын өзара байланысты жұмыстардың тізбегі ретінде түсіндіріледі. Мысалы, білім беру саласындағы мансап, қылмыстық мансап немесе құрылыс саласындағы мансап туралы айтуға болады. [[Ұйымдық мінез-құлық]]ты зерттеушілер мансапты «адамның өмір бойы ұйымдар ішінде және олардан тыс жерде жинақтаған, еңбек қызметіне қатысты және басқа да маңызды тәжірибелерінен қалыптасатын өзіндік бірегей үлгі» деп анықтаған.<ref>{{Cite journal|last1=Sullivan|first1=Sherry E.|last2=Baruch|first2=Yehuda|date=December 2009|title=Advances in Career Theory and Research: A Critical Review and Agenda for Future Exploration|journal=Journal of Management|volume=35|issue=6|pages=1542–1571|doi=10.1177/0149206309350082|s2cid=18873791|issn=0149-2063}}</ref>
Кейбір дереккөздерде мансаптың «бастапқы кезеңі»,<ref>Мысалы, [[Джо Байденнің өмірінің алғашқы жылдары мен мансабы]] туралы мақаланы қараңыз.</ref> «орта кезеңі» және «соңғы кезеңі» ажыратылады. Мысалы, [[Джим Даггинстің мансабының орта кезеңіндегі көрнекті романшыларға арналған сыйлығы]] «беделге ие болып, тұрақты оқырман қауымын қалыптастырған және алдағы жылдары да жоғары сапалы шығармалар жариялауды жалғастыруға әлеуеті бар» роман жазушыларына беріледі.<ref>Lewis, L. D., [https://lambdaliterary.org/2023/06/ryka-aoki-and-aaron-hamburger-win-2023-jim-duggins-phd-outstanding-mid-career-novelist-prize/ Ryka Aoki and Aaron Hamburger Win 2023 Jim Duggins, PhD Outstanding Mid-Career Novelist Prize], ''[[Lambda Literary Foundation]]'', published on 8 June 2023, accessed on 5 September 2026</ref> Мансаптың соңғы кезеңі де жеке қарастырылады.<ref>Dr Rifca Le Dieu and Dr Harriet Gordon, [https://www.rcp.ac.uk/resources/a-conversation-about-later-careers/ A conversation about later careers], ''[[Корольдік дәрігерлер колледжі]]'', published on 5 May 2024, accessed on 5 September 2026</ref>
Мансаптық даму және кәсіптік психология салаларындағы басқа зерттеушілер де мансап ұғымын адамның [[ақылы еңбек]] қызметімен шектемей, оған кеңірек анықтама береді. Мысалы, төмендегі анықтама XXI ғасырдағы ғылыми әдебиетте назар аудартты, өйткені ол мансап ұғымының аясын ақы төленетін жұмыстан тыс кеңейтіп, өмірдің әртүрлі салалары мен іс-әрекеттерін мансаптық дамудың ажырамас бөлігі ретінде қарастырады:
<blockquote>
Мансаптық даму адамның тек кәсіби қызметін ғана емес, бүкіл өмірін қамтиды. Сондықтан ол адамға тұтас тұлға ретінде қатысты… Бұдан бөлек, мансаптық даму адамды оның үнемі өзгеріп отыратын өмірлік жағдайлары аясында қарастырады. Сыртқы ортаның қысымы мен шектеулері, адамды өзі үшін маңызды адамдармен байланыстыратын қарым-қатынастар, балалар мен қартайған ата-ана алдындағы міндеттер, сондай-ақ оның өмірлік жағдайларының бүкіл жиынтығы — түсініп, ескеру қажет факторлар. Осы тұрғыдан алғанда, мансаптық даму мен тұлғалық даму өзара ұштасады. Өзара ықпалдастық барысында дамып, өзгеріп, біртіндеп қалыптасатын адамның өзі мен оның өмірлік жағдайлары мансаптық дамудың негізгі мазмұны мен күрделі сипатын айқындайды.<ref>{{Cite book |last1=Wolfe |first1=D. M. |last2=Kolb |first2=D. A. |date=1980 |chapter=Career development, personal growth, and experiential learning |editor-last=Springer |editor-first=J. W. |title=Issues in career and human resources development |pages=1–11 |location=Madison, WI |publisher=American Society for Training and Development}}</ref>
</blockquote>
=== Этимологиясы ===
Ағылшын тіліндегі «career» сөзі түптеп келгенде латын тіліндегі «[[соғыс арбасы]]<nowiki/>» деген мағынаны білдіретін {{lang|la|carrus}} сөзінен шыққан.<ref>[https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 Online Etymology Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181109070904/https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 |date=2018-11-09 }}. Retrieved 2019-03-03. '1530s, "a running (usually at full speed), a course" (especially of the sun, etc., across the sky), from Middle French ''carriere'' "road, racecourse" (16c.), from Old Provençal or Italian ''carriera'', from Vulgar Latin ''*(via) cararia'' "carriage (road), track for wheeled vehicles," from Latin ''carrus'' "chariot".'</ref>
''Online Etymology Dictionary'' этимологиялық сөздігіне сәйкес, «career» сөзінің мағынасы кеңейіп, «адамның қоғамдық немесе кәсіби өмір жолы» деген ұғымды білдіре бастауы 1803 жылдан байқалады.<ref>[https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 Online Etymology Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181109070904/https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 |date=2018-11-09 }}. Retrieved 2019-03-03.</ref> Алайда бұл сөз 1800 жылы жарық көрген ондаған кітапта [[Йоганн Вольфганг фон Гёте|Гётенің]] «әдеби мансабына»,<ref>{{Citation|chapter=MONTHLY REPOSITORY, 8 (1834), 177–189. Not listed in M/H.|date=2020-01-31 |chapter-url=http://dx.doi.org/10.4324/9781003011125-39|title=The Reception of Classical German Literature in England, 1760–1860 |pages=252–258 |editor-last=Boening|editor-first=John|publisher=Routledge|doi=10.4324/9781003011125-39 |isbn=9781003011125 |s2cid=243169412 |access-date=2021-09-21|chapter-url-access=subscription}}</ref> сондай-ақ басқа тұлғалардың өмірбаяндарында олардың «іскерлік мансабы» мен «кәсіби мансабына» қатысты қолданылған. Сондықтан бұл тіркес 1800 жылдың өзінде кеңінен қолданылған болуы мүмкін.<ref>{{Cite journal|last1=Baker|first1=Rose M.|last2=Passmore|first2=David Lynn|date=2008|title=Role of Petroleum Refining in the Economy of Elk, Forest, Mckean, & Warren Counties|url=http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.1478612|journal=SSRN Electronic Journal|page=22|doi=10.2139/ssrn.1478612|s2cid=108144846|issn=1556-5068|url-access=subscription}}</ref>
== Мансаптың тарихи өзгерістері ==
Қазіргі заманға дейінгі «мансап» ұғымын [[cursus honorum]] жүйесімен салыстыруға болады.
XX ғасырдың соңына қарай [[мамандық]] түрлерінің көбеюі, әсіресе кәсіби қызметті таңдау мүмкіндіктерінің кеңеюі және [[білім беру]]дің кеңінен таралуы мансапты алдын ала жоспарлауға немесе қалыптастыруға мүмкіндік берді. Осыған байланысты мансап жөніндегі кеңесші және кәсіби бағдар беруші сияқты мамандықтар пайда болды. XX ғасырдың соңы мен XXI ғасырдың басында ересек адамдардың екі немесе [[бірнеше мансап]]ты бірінен соң бірін не қатар алып жүруі де сирек кездеспейтін құбылысқа айналды. Соның нәтижесінде еңбекке деген көзқарастың өзгеруіне сәйкес кәсіби бірегейлік қосарланған немесе аралас сипат ала бастады. Экономист [[Ричард Флорида]] бұл үрдісті жалпы қоғамда, әсіресе «[[шығармашылық тап]]<nowiki/>» өкілдері арасында атап көрсетеді.
== Мансапты басқару ==
[[Мансапты басқару]] немесе [[мансаптық даму]] адамның өз мансабын белсенді әрі мақсатты түрде басқаруын білдіреді. «Мансапты басқару дағдылары» ұғымына қандай қабілеттер кіретіні АҚШ, Канада, Аустралия, Шотландия және Англияда қолданылатын «Blueprint» моделі<ref>{{cite web |url=http://www.excellencegateway.org.uk/node/1332 |title=Careers Blueprint |work=Excellence Gateway |access-date=2014-01-11 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20140724233314/http://www.excellencegateway.org.uk/node/1332 |archive-date=2014-07-24}}</ref><ref>{{cite journal|author1=Hooley, T.|author2=Watts, A. G.|author3=Sultana, R. G.|author4=Neary, S.|title=The 'blueprint' framework for career management skills: a critical exploration|doi=10.1080/03069885.2012.713908|year=2013|journal=British Journal of Guidance & Counselling|volume=41|issue=2|pages=117|url=https://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/334841/1/blueprint%20framework.pdf|hdl=10545/334841|s2cid=49573830|hdl-access=free|access-date=2018-04-20|archive-date=2017-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170809081215/http://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/334841/1/blueprint%20framework.pdf|url-status=dead}}</ref> және әсіресе [[цифрлық сауаттылық|интернетті пайдалану дағдыларына]] қатысты «Цифрлық мансаптық сауаттылықтың жеті C» моделі арқылы сипатталады.<ref name="derby.openrepository.com">{{cite journal |author=Hooley, T. |year=2012 |title=How the internet changed career: framing the relationship between career development and online technologies |journal=Journal of the National Institute for Career Education and Counselling |volume=29 |url=http://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/246992/1/hooley-nicec-journal-oct2012.pdf |page=3 |doi=10.20856/jnicec.2902 |s2cid=151025293 |access-date=2018-06-16 |archive-date=2018-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180616103309/http://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/246992/1/hooley-nicec-journal-oct2012.pdf |url-status=dead }}</ref>
Негізгі дағдыларға адамның қазіргі мансаптық жағдайын саралай білуі, [[еңбек нарығы]]н зерттеуі, қосымша білім алу қажеттілігін анықтауы, бос жұмыс орындарын табуы және мансаптық бағытын өзгерте алуы жатады.{{citation needed|date=December 2019}}
=== Мансап таңдау ===
Бехлинг және басқа зерттеушілердің пікірінше, адамның белгілі бір компанияға жұмысқа орналасу туралы шешімі үш фактордың біріне байланысты болуы мүмкін: объективті фактор, субъективті фактор және шешуші байланыс.<ref>{{cite book |first=A. M. G. |last=Schreuder |page=187 |year=2006 |title=Careers: An Organisational Perspective |publisher=Juta and Company |url=https://books.google.com/books?id=Xsob2R75mIQC&pg=PA187 |isbn=9780702171758}}</ref>
* '''Объективті фактор теориясы''' жұмысқа үміткерлер шешімді ұтымды ойлау негізінде қабылдайды деген болжамға сүйенеді. Сондықтан жұмыс орнын таңдау оның нақты артықшылықтарын объективті бағалаудан кейін жүзеге асырылады. Мұндай факторларға жалақы, қосымша жеңілдіктер, жұмыс орнының орналасуы, мансаптық өсу мүмкіндіктері және басқалары жатады.
* '''Субъективті фактор теориясы''' шешім қабылдауда әлеуметтік және психологиялық факторлар басым рөл атқарады деп есептейді. Жұмыстың мәртебесі, ұйымның беделі және осыған ұқсас басқа да факторлар маңызды орын алады.
* '''Шешуші байланыс теориясы''' үміткердің ұйыммен қарым-қатынас жасау барысында алған әсерлері шешім қабылдауда маңызды рөл атқарады деген тұжырымға негізделеді. Мысалы, жұмысқа қабылдаушы маманның үміткермен қалай байланыс орнататыны, оның сұрақтарына қаншалықты жылдам жауап беретіні және осыған ұқсас факторлар маңызды. Бұл теория әсіресе тәжірибелі мамандарға қатысты көбірек қолданылады.
Бұл теориялар үміткерлердің жұмыс беруші мен мансаптық бағытты еркін таңдау мүмкіндігі бар деген болжамға сүйенеді. Алайда шын мәнінде жұмыс орындарының тапшылығы мен сұранысқа ие қызметтерге орналасу жолындағы жоғары бәсекелестік шешім қабылдау үдерісіне елеулі ықпал етеді. Көптеген еңбек нарықтарында адамдар өздері қалаған кәсіпті емес, қолжетімді жұмысты қабылдауға мәжбүр болғандықтан белгілі бір салада еңбек етеді. Сонымен қатар Отт-Холланд пен оның әріптестері мәдениеттің түріне байланысты оның мансап таңдауға айтарлықтай әсер етуі мүмкін екенін анықтады.<ref>{{cite journal |last1=Ott-Holland |first1=C. J. |last2=Huang |first2=J. L. |last3=Ryan |first3=A. M. |last4=Elizondo |first4=F. |last5=Wadlington |first5=P. L. |date=October 2013 |title=Culture and Vocational Interests: The Moderating Role of Collectivism and Gender Egalitarianism |journal=Journal of Counseling Psychology |publisher=American Psychological Association |volume=60 |issue=4 |pages=569–581 |doi=10.1037/a0033587 |pmid=23957771 }}</ref>
''U.S. News & World Report'' басылымының мәліметінше, өзіңізге ең қолайлы мансап жолын таңдағанда бірнеше факторды ескеру қажет. Олардың қатарына табиғи қабілеттер, жұмыс істеу мәнері, әлеуметтік қарым-қатынас, [[Жұмыс пен өмір үйлесімі|жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдік]], қоғамға пайда әкелуге деген ұмтылыс, көпшіліктің назарында болуға дайындық, күйзеліске төтеп беру қабілеті және қалаған табыс мөлшері жатады. Егер мансап таңдау шамадан тыс жауапкершілік пен қысым тудыратын болса, басқа жолды қарастыруға болады: қолда бар мүмкіндіктерді барынша дұрыс бағалап, қазіргі уақытта өзіңізге лайық болып көрінетін бағытты таңдаңыз және болашақта шешіміңізді өзгерте алатыныңызды ескеріңіз. Қазіргі еңбек нарығында белгілі бір кәсіпті таңдау адамның өмір бойы тек сол салада жұмыс істеуге міндетті екенін білдірмейді. Сондықтан саналы шешім қабылдап, болашақта ұзақ мерзімді мақсаттарыңызға сәйкес таңдауыңызды қайта қарастыруды жоспарлаған жөн.<ref>{{cite web|url=https://money.usnews.com/money/blogs/outside-voices-careers/2010/12/06/how-to-choose-a-career-thats-best-for-you|title=How to Choose a Career That's Best for You|author=Tim Tyrell-Smith|work=U.S. News & World Report|access-date=2017-09-11|archive-date=2017-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170911205117/https://money.usnews.com/money/blogs/outside-voices-careers/2010/12/06/how-to-choose-a-career-thats-best-for-you|url-status=live}}</ref>
=== Мансапты (кәсіпті) өзгерту ===
Кәсіпті ауыстыру — мансап пен оны басқарудың маңызды қырларының бірі. Адамның өмір бойы өзі де, еңбек нарығы да өзгеріп отырады. Сондықтан көптеген адамдардың өмірінде кәсібін ауыстыруы заңды құбылыс. АҚШ-тың Еңбек статистикасы бюросы 1979 жылы басталған Жастарды ұлттық ұзақмерзімді зерттеу аясында жинаған деректер 18 бен 38 жас аралығындағы адамдардың оннан астам жұмыс орнында еңбек ететінін көрсеткен.<ref>"National Longitudinal Surveys". Bureau of Labor Statistics. Retrieved 2012-02-10.</ref>
Адамдардың мансабын өзгерткісі келуіне әртүрлі себептер болуы мүмкін. Кейде мансапты өзгертуге бұрыннан күтілген штат қысқартуы себеп болса, басқа жағдайларда мұндай өзгеріс күтпеген жерден, ешқандай алдын ала ескертусіз орын алуы мүмкін.<ref>{{cite web|title=How to Create a Successful Career Change Plan|url=https://jobsearchland.com/how-to-create-successful-career-plan/|website=Job Search Land|access-date=29 June 2018|archive-date=30 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180630032841/https://jobsearchland.com/how-to-create-successful-career-plan/|url-status=dead}}</ref>
Right Management компаниясы жүргізген сауалнамаға<ref name=Cullen>Cullen, L. T. (28 May 2008) [https://business.time.com/2008/05/28/top_reasons_why_we_change_jobs/ "Top reasons why we change jobs"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250823091603/https://business.time.com/2008/05/28/top_reasons_why_we_change_jobs/ |date=2025-08-23 }} . ''Time''.</ref> сәйкес, адамдардың мансабын өзгертуінің себептері мыналар:
* Ұйымдағы қызметкерлер санын қысқарту немесе оны қайта құрылымдау (54%).
* Жаңа міндеттер мен мүмкіндіктердің пайда болуы (30%).
* Басшылықтың нашар немесе тиімсіз басқаруы (25%).
* Басшымен немесе басшылармен қарым-қатынастың нашар болуы (22%).
* Жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдікті жақсарту (21%).
* Еңбекке қосқан үлесінің мойындалмауы (21%).
* Жоғары жалақы мен жақсырақ әлеуметтік жеңілдіктерге қол жеткізу (18%).
* Жеке құндылықтар мен ұйым құндылықтарының өзара үйлесімділігін арттыру (17%).
* Адамның жеке қабілеттері мен күшті жақтарының ұйым талаптарына сәйкес келмеуі (16%).
* Ұйымның қаржылық тұрақсыздығы (13%).
* Ұйымның басқа жерге көшуі (12%).
Time.com сайтында жарияланған мақалаға сәйкес, 2008 жылғы жағдай бойынша жұмыс істейтін әрбір үш адамның бірі күніне шамамен бір сағатын басқа жұмыс орнын іздеуге жұмсаған.<ref name="Cullen"/>
== Мансаптық жетістік ==
'''Мансаптық жетістік''' — мансап туралы ғылыми және көпшілікке арналған әдебиеттерде жиі қолданылатын ұғым. Ол адамның осы уақытқа дейінгі еңбек жолында қаншалықты және қандай тұрғыдан табысқа жеткенін сипаттайды.<ref>{{Cite journal|last=Gunz and Heslin|year=2005|title=Reconceptualising career success|journal=Journal of Organizational Behavior|volume=26|issue=2|pages=105–111|doi=10.1002/job.300}}</ref>
1950–1960 жылдары адамдар әдетте бүкіл еңбек жолында бір немесе екі компанияда жұмыс істеген. Ол кезде мансаптық жетістікті ұйымның өзі анықтап, оны қызметте жоғарылау, жалақының өсуі және/немесе мәртебенің артуы арқылы бағалаған.<ref>{{Cite journal|last=Sullivan|first=S|date=1999|title=The changing nature of careers: a review and research agenda|journal=Journal of Management|volume=25|issue=3|pages=457–484|doi=10.1177/014920639902500308|s2cid=220595315|issn=0149-2063}}</ref> Мұндай дәстүрлі мансап үлгісі Дональд Сьюпердің мансап кезеңдері моделінде көрініс тапқан.<ref>{{Cite journal|last=Super|first=Donald E.|date=1953|title=A theory of vocational development.|journal=American Psychologist|volume=8|issue=5|pages=185–190|doi=10.1037/h0056046|issn=0003-066X}}</ref> Сьюпердің мансап кезеңдерінің сызықтық моделі мансаптың тұрақты ұйымдық құрылымдар аясында дамитынын болжайды. Бұл модельге сәйкес, адамдар жоғарырақ материалдық және өзге де сыртқы сыйақыларға қол жеткізу мақсатында ұйымның иерархиялық сатыларымен жоғары көтерілген.<ref>{{Cite journal|last=Rosenbaum|first=James E.|date=June 1979|title=Tournament Mobility: Career Patterns in a Corporation|journal=Administrative Science Quarterly|volume=24|issue=2|pages=220–241|doi=10.2307/2392495|issn=0001-8392|jstor=2392495}}</ref>
Мансаптың бастапқы кезеңіндегі жетістіктер кейінірек көңіл қалуға әкелуі мүмкін, әсіресе адам өзінің қадір-қасиетін мансабымен немесе жетістіктерімен тығыз байланыстырса.<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2019/07/work-peak-professional-decline/590650/|title=Your Professional Decline Is Coming (Much) Sooner Than You Think|last=Brooks|first=Arthur C.|date=July 2019|work=The Atlantic|access-date=2019-07-05|issn=1072-7825|archive-date=2019-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20190704181743/https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2019/07/work-peak-professional-decline/590650/|url-status=live}}</ref> Кейбір салаларда, мысалы, ғылыми зерттеулерде кәсіби жетістікке мансаптың бастапқы кезеңінде қол жеткізу жиі кездессе, басқа салаларда, атап айтқанда, [[мұғалім]]дік қызметте жетістікке кейінірек қол жеткізу тән.<ref name=":0" />
Табысты абсолютті мәнде (мысалы, адамның табыс мөлшері) немесе салыстырмалы мәнде (мысалы, бастапқы жалақысымен салыстырғандағы табысы) көрсетуге болады. Табыс мөлшері мен мәртебе мансаптық жетістіктің объективті өлшемдеріне жатады. Мұндағы «объективті» дегеніміз — бұл өлшемдердің тек субъективті пікірге негізделмей, нақты деректер арқылы тексеріле алатынын білдіреді.
Көптеген зерттеушілердің пікірінше, экономикалық және технологиялық өзгерістердің қарқынды жүруіне байланысты мансап жолын болжау бұрынғыға қарағанда қиындай түскен.<ref>{{Cite book|title=Understanding Careers, 2nd edition|last=Inkson, Dries and Arnold|publisher=Sage|year=2014|isbn=978-1-44628-291-5|location=London}}</ref> Бұл [[мансапты басқару]] жауапкершілігі жұмыс беруші ұйымнан гөрі адамның өзіне көбірек жүктелетінін білдіреді, өйткені бір жұмыс орнында өмір бойы еңбек ету тәжірибесі өткеннің еншісінде қалып барады. Соның нәтижесінде мансаптық жетістіктің субъективті өлшемдеріне көбірек мән беріле бастады.<ref>{{Cite journal|last=Hall and Chandler|year=2005|title=Psychological success: When the career is a calling.|journal=Journal of Organizational Behavior|volume=26|issue=2|pages=155–176|doi=10.1002/job.301}}</ref> Оларға жұмысқа қанағаттану, мансаптық жолына көңілі толу, жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдік, жеке жетістікке жету сезімі және адамның жеке құндылықтарына сәйкес келетін жұмыспен айналысу жатады. Адамның өз мансаптық жетістігін бағалауына [[әлеуметтік салыстыру теориясы|әлеуметтік салыстырулар]], мысалы, отбасы мүшелерінің, достарының немесе мектеп пен колледжде бірге оқыған құрдастарының қаншалықты табысқа жеткені әсер етуі мүмкін.<ref>{{Cite journal|last=Heslin|first=Peter|year=2003|title=Self and other referent criteria of career success|journal=Journal of Career Assessment|volume=11|issue=3|pages=262–286|doi=10.1177/1069072703254500|s2cid=145210515 }}</ref>
Адамның мансапта қол жеткізетін жетістіктерінің деңгейі мен сипатына мансаптық капиталдың бірнеше түрі әсер етеді.<ref>{{Cite book|title=Work Psychology, 6th edition|last=Arnold |first=Randall|display-authors=et al |publisher=Pearson|year=2016|location=Harlow|pages=555–558}}</ref> Оларға [[әлеуметтік капитал]] (адамның қажет кезінде сүйене алатын жеке байланыстарының ауқымы мен беріктігі), [[адами капитал]] (нақты көрсете алатын қабілеттері, тәжірибесі мен біліктілігі), экономикалық капитал (мансапқа қажетті ресурстарға қол жеткізуге мүмкіндік беретін ақша мен басқа да материалдық ресурстар) және мәдени капитал (белгілі бір әлеуметтік ортада тиімді әрекет етуге қажетті дағдылар, ұстанымдар мен жалпы тәжірибелік білім) жатады.<ref>{{Cite journal|last=Ng and Feldman|year=2014|title=Subjective career success: A meta-analytic review|journal=Journal of Vocational Behavior|volume=85|issue=2|pages=169–179|doi=10.1016/j.jvb.2014.06.001}}</ref>
== Мансаптық қолдау ==
Адамдарға мансабын дамытуға және басқаруға көмектесетін білім беру, кеңес беру және [[адам ресурстарын басқару]] саласындағы әртүрлі шаралар бар. Мансаптық қолдау әдетте адамдардың білім алу кезеңінде, еңбек нарығына шығуы кезінде, кәсібін ауыстырғанда, жұмыссыздық кезеңінде және зейнетке шығуға дайындалу барысында көрсетіледі. Мұндай көмекті мансап мәселелері жөніндегі мамандар, басқа сала мамандары, сондай-ақ кәсіби маман болып саналмайтын отбасы мүшелері мен достар да көрсете алады. Кәсіби мансаптық қолдау кейде «кәсіби бағдар беру» деп аталады. Бұл ұғым Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының кәсіби бағдар беруге қатысты анықтамасында да қолданылады:
<blockquote>
Бұл қызметтер жеке адамға немесе топқа арналып, бетпе-бет не қашықтан (соның ішінде телефон арқылы көмек көрсету желілері мен веб-қызметтер арқылы) жүзеге асырылуы мүмкін. Оларға мансап туралы ақпарат беру (баспа түрінде, ақпараттық-коммуникациялық технологиялар арқылы және басқа нысандарда), бағалау және өзін-өзі бағалау құралдары, кеңес беру сұхбаттары, мансаптық білім беру бағдарламалары (адамдардың өзін-өзі тануына, қолжетімді мүмкіндіктер туралы хабардар болуына және мансапты басқару дағдыларын дамытуына көмектесетін), таныстыру бағдарламалары (таңдау жасамас бұрын әртүрлі мүмкіндіктерді байқап көруге арналған), жұмыс іздеу бағдарламалары және өтпелі кезеңдерде қолдау көрсету қызметтері жатады.<ref>Organisation for Economic Co-operation and Development & European Commission (OECD & EC) (2004). [http://www.oecd.org/education/innovation-education/34060761.pdf Career Guidance: A Handbook for Policy Makers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111084739/http://www.oecd.org/education/innovation-education/34060761.pdf |date=2014-01-11 }}. Paris: OECD. {{ISBN|9264015191}}.</ref>
</blockquote>
Алайда «кәсіби бағдар беру» терминін мұндай кең мағынада қолдану түсінбеушілік тудыруы мүмкін, өйткені бұл термин [[мансап жөніндегі кеңесші]]лердің қызметін сипаттау үшін де жиі қолданылады.
===Мансаптық қолдау көрсету===
Мансаптық қолдау әртүрлі жолдармен көрсетіледі. Мұндай көмектің едәуір бөлігі бейресми сипатта болып, жеке таныстықтар немесе бұрыннан қалыптасқан қарым-қатынастар, соның ішінде басшылықпен байланыстар арқылы жүзеге асырылады. Жекеменшік мансаптық қолдау қызметтерінің нарығы да бар. Алайда кәсіби қызмет ретінде көрсетілетін мансаптық қолдаудың басым бөлігін мемлекеттік сектор қамтамасыз етеді.{{citation needed|date=June 2013}}
=== Мансаптық қолдау түрлері ===
Мансаптық қолдаудың негізгі түрлеріне мыналар жатады:
* '''Мансап туралы ақпарат''' — кәсіп пен білім алу бағытын таңдауға көмектесетін мәліметтер. Мұндай ақпараттың маңызды бөлігін еңбек нарығы туралы ақпарат құрайды. Оған әртүрлі мамандықтар бойынша жалақы мөлшері мен жұмыспен қамтылу деңгейі, қолжетімді оқу бағдарламалары және бос жұмыс орындары туралы мәліметтер жатады.
* '''[[Мансаптық бағалау]]''' — сандық және сапалық зерттеу әдістеріне негізделген әртүрлі іс-шаралар, әдістемелер, құралдар, тесттер мен сауалнамалар жиынтығы. Мансаптық бағалау адамның жеке қызығушылықтарын, тұлғалық ерекшеліктерін, құндылықтары мен дағдыларын анықтап, оларды нақты сипаттауына және белгілі бір кәсіпке қаншалықты сәйкес келетінін бағалауына көмектеседі. Мұндай бағалау арқылы анықталатын дағдыларға белгілі бір жұмысқа тән кәсіби дағдылар, әртүрлі қызмет салаларында қолдануға болатын әмбебап дағдылар және өзін-өзі басқару дағдылары жатады.<ref>UCDavis Human Resources. 2010. Retrieved 2012-02-10.</ref> Сонымен қатар мансаптық бағалау адамға өзі таңдаған кәсіппен айналысу үшін қандай міндеттерді орындау, қандай тәжірибе жинақтау, білім алу және даярлықтан өту қажет екенін түсінуге көмектесіп, ықтимал мүмкіндіктерді анықтауға жол ашады.<ref>[https://www.successfactors.com/en_us/lp/articles/career-assessment.html "Why is a Career Assessment Important?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501231417/https://www.successfactors.com/en_us/lp/articles/career-assessment.html |date=2013-05-01 }} Success Factors. 2012. Retrieved 2012-02-10.</ref> [[Мансап жөніндегі кеңесші]]лер, [[бизнес-коучинг|басшыларға арналған коучтер]], білім беру мекемелері, мансаптық даму орталықтары және [[аутплейсмент]] қызметін көрсететін компаниялар адамдарға жеке ерекшеліктеріне барынша сәйкес келетін кәсіптерді іздеуге көмектесу үшін мансаптық бағалауды жиі жүргізеді.
* '''[[Мансаптық кеңес беру]]''' — адамдарға қызығушылықтары, тұлғалық ерекшеліктері, құндылықтары мен дағдылары негізінде шешім қабылдауға және жоспар құруға, сондай-ақ мансаптық мүмкіндіктер мен өздеріне қолайлы бағыттарды зерттеуге көмектесетін қызмет. Мансаптық кеңес беру мамандық немесе оқу бағытын таңдау, еңбек нарығына шығу, кәсіби қызмет бағытын өзгерту және қосымша кәсіби даярлықтан өту сияқты әртүрлі мақсаттарға байланысты мүмкіндіктерді қарастыру мен шешім қабылдау барысында жеке немесе топтық кәсіби көмек көрсетуді қамтиды.
* '''Мансаптық білім беру''' — адамның өзін, өзінің мансаптық мүмкіндіктерін және еңбек әлемін танып-білу үдерісі. Мектептерде мансаптық білім берудің қалыптасқан дәстүрі бар.<ref>Hooley, T., Marriott, J., Watts, A.G. and Coiffait, L. (2012). [http://thepearsonthinktank.com/2012/careers-2020-options-for-future-careers-work-in-english-schools/ Careers 2020: Options for Future Careers Work in English Schools] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140111092049/http://thepearsonthinktank.com/2012/careers-2020-options-for-future-careers-work-in-english-schools/ |date=January 11, 2014 }}. London: Pearson.</ref> Дегенмен ол басқа да орталарда, соның ішінде қосымша және жоғары білім беру мекемелерінде, сондай-ақ жұмыс орындарында жүзеге асырылуы мүмкін. Мансаптық білім беруде жиі қолданылатын үлгілердің бірі — DOTS моделі. Бұл атау шешім қабылдауды үйрену (D — ''decision learning''), мүмкіндіктер туралы хабардар болу (O — ''opportunity awareness''), өтпелі кезеңдерге бейімделуді үйрену (T — ''transition learning'') және өзін-өзі тану (S — ''self-awareness'') ұғымдарының ағылшын тіліндегі бас әріптерінен құралған.<ref>Law, B. & Watts, A.G. (1977). Schools, Careers and Community: a Study of Some Approaches to Careers Education in Schools. London: Church Information Office. {{ISBN|0715190296}}.</ref> Жоғары білім беру жүйесі кейде тым тар бағытталған немесе ғылыми зерттеулерге шамадан тыс бағдарланған деп бағаланады. Сонымен қатар оның белгілі бір кәсіпке қажетті дағдыларды қалыптастыру үшін оқу материалын терең түсінуге жеткілікті көңіл бөлмейтіні де атап көрсетіледі.<ref>{{cite journal|author1=Grubb, W.N. |author2=Lazerson, M. |doi=10.1353/jhe.2005.0007|title=Vocationalism in Higher Education: The Triumph of the Education Gospel|year=2005|journal=The Journal of Higher Education|volume=76|pages=1–25|s2cid=143174864 }}</ref>
Кейбір зерттеулер орта мектептен кейін қосымша бір жыл білім алу қызметкердің жалақысын 17,8%-ға арттыратынын көрсетеді. Алайда 9 немесе 10 жылдан кейінгі қосымша оқу жылдарының қызметкерлердің жалақысына әсері шамалы. 2010 жылы АҚШ-тағы жұмыс күшінің 90%-ының орта мектепті бітіргені туралы аттестаты болған, 64%-ы колледжде белгілі бір уақыт оқыған, ал 34%-ының кемінде бакалавр дәрежесі болған.<ref>DeVol, R., Shen, I., Bedroussian, A., Zhang, N. (2013). [http://www.milkeninstitute.org/publications/publications.taf?function=detail&ID=38801395&cat=resrep A Matter of Degrees: The Effect of Educational Attainment on Regional Economic Prosperity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111084926/http://www.milkeninstitute.org/publications/publications.taf?function=detail&ID=38801395&cat=resrep |date=2014-01-11 }}. Milken Institute</ref>
Мансапқа қажетті білім алуға ұмтылған адамдар жиі кездесетін мәселелердің бірі — оқу құны. Алған білімінің негізінде таңдаған кәсібі оқу шығындарын өтеуге жеткілікті табыс әкелуі қажет. Білім алудың пайдасы алынған академиялық дәрежеге (немесе сертификатқа), оқу орны ұсынатын бағдарламаларға және оның рейтингтегі орнына байланысты айтарлықтай ерекшеленуі мүмкін. Кейде колледждер студенттерді болашақ мансабына даярлауда тек білім берумен шектелмейді. Колледждердің студенттерге өздері қалаған салада [[еңбек нарығы]]на тікелей шығу мүмкіндіктерін ұсынып, қолдау көрсетуі де жиі кездеседі.<ref>Brennan, Susan. (2013-02-13) [https://finance.yahoo.com/news/colleges-prepare-students-current-economy-220700259.html How Colleges Should Prepare Students For The Current Economy – Yahoo Finance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305213012/http://finance.yahoo.com/news/colleges-prepare-students-current-economy-220700259.html |date=2016-03-05 }}. Finance.yahoo.com. Retrieved on 2014-01-11.</ref>
Мансаптық қолдаудың басым бөлігі бетпе-бет көрсетілгенімен, онлайн форматта көрсетілетін мұндай қызметтердің үлесі артып келеді.<ref name="derby.openrepository.com"/>
== Тағы қараңыз ==
* [[Түйіндеме]]
* [[Жұмыспен қамтылу]]
* [[Кәсіп]]
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://unesdoc.unesco.org/images/0012/001257/125740e.pdf Біріккен Ұлттар Ұйымы (2002). «Мансап мәселелері бойынша кеңес беру жөніндегі нұсқаулық»]
[[Санат:Мансаптық даму| ]]
00jyphgbxhhawyd1mmv8oj1xngab3gp
Ұлы Колумбия
0
789838
3692973
3692749
2026-11-07T13:26:50Z
Aldogarov
95591
3692973
wikitext
text/x-wiki
{{Тарихи мемлекеттер
|атауы = Ұлы Колумбия
|өз атауы = {{lang-es|República de Colombia}}
|статусы = Тарихи мемлекет
|әнұраны =
|байрақ = Flag of Gran Colombia.svg
|байрақ_сипаттамасы =
|елтаңбасы = Coat of arms of Gran Colombia (1821).svg
|елтаңба_сипаттамасы =
|символ =
|карта = Great Colombia (orthographic projection).svg
|size = 280px
|сипаттамасы =
|p1 =
|flag_p1 =
|image_p1 =
|p2 =
|flag_p2 =
|image_p2 =
|p3 =
|flag_p3 =
|image_p3 =
|p4 =
|flag_p4 =
|image_p4 =
|құрылуы =
|ыдырауы =
<!-- |type_after = егер бұл параметр үлгіде кездесетін болса,
онда келесіні жазу керек: «Ыдырағаннан кейінгі мемлекеттер…»,
әйтпесе, оны өшіріңіз. Онда былай шығады: «Кейінгісі».-->
|s1 =
|flag_s1 =
|image_s1 =
|s2 =
|flag_s2 =
|image_s2 =
|s3 =
|flag_s3 =
|image_s3 =
|s4 =
|flag_s4 =
|image_s4 =
|ұраны =
|астана = [[Богота]]
|қалалары = [[Богота]], [[Каракас]], [[Кито]]
|тілі = [[Испан тілі]]
|валютасы = Пиастр
|қосымша_параметр =
|параметр_мазмұны =
|аумағы = 3 064 800 км²
|халқы =
|басқару_формасы = Президенттік республикасы
|династиясы =
|басқарушылар_титулы =
|басқарушы1 =
|басқарушы_жылы1 =
|басқарушылар_титулы2 = <!--келесі басқарушының титулы өзгеріп кеткен жағдайда қолданылады-->
|басқарушы2 =
|басқарушы_жылы2 =
|басқарушылар_титулы3 =
|басқарушы3 =
|басқарушы_жылы3 =
|басқарушылар_титулы4 =
|басқарушы4 =
|басқарушы_жылы4 =
|басқарушылар_титулы5 =
|басқарушы5 =
|басқарушы_жылы5 =
|басқарушылар_титулы6 =
|басқарушы6 =
|басқарушы_жылы6 =
|діні = [[Католицизм]]
|қосымша_параметр1 =
|параметр_мазмұны1 =
|Кезең1 =
|Уақыт1 =
|Жыл1 =
|Кезең2 =
|Уақыт2 =
|Жыл2 =
|Кезең3 =
|Уақыт3 =
|Жыл3 =
|Кезең4 =
|Уақыт4 =
|Жыл4 =
|Кезең5 =
|Уақыт5 =
|Жыл5 =
|Кезең6 =
|Уақыт6 =
|Жыл6 =
|Кезең7 =
|Уақыт7 =
|Жыл7 =
|Кезең8 =
|Уақыт8 =
|Жыл8 =
|Кезең9 =
|Уақыт9 =
|Жыл9 =
|Кезең10 =
|Уақыт10 =
|Жыл10 =
|Кезең11 =
|Уақыт11 =
|Жыл11 =
|қосымша_параметр2 =
|параметр_мазмұны2 =
|дейін =
|д1 =
|д2 =
|д3 =
|д4 =
|д5 =
|д6 =
|д7 =
|кейін =
|к1 =
|к2 =
|к3 =
|к4 =
|к5 =
|к6 =
|к7 =
|ескерту =
}}
'''Ұлы Колумбия''' ({{lang-es|República de Colombia}}) — 1819–1831 жылдары өмір сүрген Колумбия Республикасының тарихнамада қолданылатын атауы. Оның құрамына қазіргі [[Колумбия]], [[Венесуэла]], [[Эквадор]] және [[Панама]] аумақтары, сондай-ақ [[Бразилия]], [[Гайана]] мен [[Перу|Перудің]] кейбір бөліктері кірді. <ref>{{Citeweb|url=https://web.archive.org/web/20160918125618/http://www.bicentenarioindependencia.gov.co/Es/Contexto/Especiales/Paginas/NombredeColombia.aspx|title=Los nombres de Colombia}}</ref>
Бұл аумақтар бұрын Жаңа Гранада вице-корольдігіне, Венесуэла генерал-капитандығына және кейіннен Кито корольдік аудиенсиясына қараған жерлерді қамтыды.
== Атауы ==
Ұлы Колумбия атауы қазіргі Колумбия Республикасын 1831 жылға дейін өмір сүрген мемлекеттен ажырату үшін қолданылады. Мемлекет өмір сүрген кезеңде бұл атау қолданылмаған. Оны кейін тарихшылар енгізген.
Колумбия атауы [[Христофор Колумб|Христофор Колумбтың]] (исп. Cristóbal Colón, итал. Cristoforo Colombo) есімімен байланысты. Бұл атауды революционер [[Франсиско Миранда]] [[Испан империясы|Испания]] мен Португалияның отарлық билігіндегі Жаңа Дүние аумақтарын атау үшін ұсынған.
== Тәуелсіздік ==
Оңтүстік Америкадағы испан отарларын азат еткен Симон Боливар және Бірінші Венесуэла Республикасының басқа да революционерлері 1819 жылға дейін бүкіл Испан Америкасын «Колумбия» деп атаған. Кейін бұл атау 1819 жылы Ангостура конгресінде жаңа мемлекеттің ресми атауы ретінде қабылданды.
Алғашында конгресте үш департаменттен тұратын федеративтік республика құру ұсынылды. Оның құрамына астаналары Богота (Кундинамарка департаменті), Каракас (Венесуэла департаменті) және Кито (Кито департаменті) қалаларында орналасқан үш аймақ кіруге тиіс болды. Алайда 1819 жылы бұрынғы вице-корольдіктердің барлығы әлі де Испанияның отарлық билігінен азат етілмеген еді.
Жаңа республиканың конституциясы Кукута конгресінде ұсынылды. Конституцияға сәйкес, астана [[Богота]] қаласына көшірілді. Құжатта мемлекетті орталықтандырылған басқару жүйесі қарастырылды. Бұл жас мемлекетті қорғау және әскери әрекеттерді үйлестіру үшін қажет болды. Сондықтан конституцияны федерализмді жақтаған кейбір саясаткерлер де қолдады.
Сондай-ақ жаңа әкімшілік-аумақтық бөлініс бекітілді. Венесуэла, Кундинамарка және Кито департаменттері шағын әкімшілік бірліктерге бөлінді. [[Симон Боливар]] президент, ал Франсиско де Паула Сантандер вице-президент болып сайланды.
Ұлы Колумбия құрылған алғашқы жылдары Испанияның бақылауында қалған басқа аумақтардың тәуелсіздік алуына көмектесті. 1821 жылы Панама, сондай-ақ Кито мен Венесуэланың бірқатар провинциялары федерация құрамына қосылды. Ал 1822 жылы Гуаякиль еркін провинциясы қосылды.
1824 жылы Ұлы Колумбияның көмегімен [[Перу]] тәуелсіздік алды. 1826 жылы [[Симон Боливар]] мен Франсиско де Паула Сантандер екінші мерзімге қайта сайланды.
== Ыдырауы ==
Испаниямен соғыс аяқталғаннан кейін біртұтас мемлекетті жақтаушылар мен бөлінуді қолдаушылар арасындағы қайшылықтар күшейе түсті. Аймақтық биліктің ықпалын арттыру туралы талаптар, соның ішінде қаржы және сауда мәселелеріне байланысты келіспеушіліктер, аймақтар арасындағы қақтығыстарға себеп болды. Сондықтан үнемі өзара келісімге келуге тура келді.
Қабылданған шешімдер барлық тараптардың мүдделеріне сай келмеді. Соның салдарынан мемлекеттік билік тұрақсыз жағдайда болды.
[[Симон Боливар]] Латын Америкасын біртұтас мемлекетке біріктіруді көздеді. Ұлы Колумбия Республикасы осы мақсаттағы алғашқы әрекет болды. Алайда Латын Америкасындағы саясаткерлердің көпшілігі біртұтас мемлекет құру идеясын қолдамады. Көңілі қалған Боливар бұл жобаны жүзеге асыру жұмыстарын тоқтатып, 1830 жылы президенттік қызметінен кетті.
Боливар отставкаға кеткеннен кейін ел ішіндегі қайшылықтар одан әрі күшейді. Генерал Рафаэль Урданета Боготада билікті уақытша басып алып, өзінің беделін пайдалана отырып, Боливарды президенттік қызметке қайта оралтуға тырысты.
1830 жылдың соңына қарай федерация түпкілікті ыдырады. Ал 1831 жылы [[Венесуэла]], [[Эквадор]] және [[Жаңа Гранада|Жаңа Гранада Республикасы]] өз тәуелсіздіктерін ресми түрде жариялады.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Испанияның бұрынғы отарлары]]
[[Санат:Колумбия тарихы]]
[[Санат:Эквадор тарихы]]
[[Санат:Панама тарихы]]
neuw06zi5n64mg9jk2amzwgyf0jmxr4
3692977
3692973
2026-11-07T13:31:52Z
Aldogarov
95591
3692977
wikitext
text/x-wiki
{{Тарихи мемлекеттер
|атауы = Ұлы Колумбия
|өз атауы = {{lang-es|República de Colombia}}
|статусы = Тарихи мемлекет
|әнұраны =
|байрақ = Flag of Gran Colombia.svg
|байрақ_сипаттамасы =
|елтаңбасы = Coat of arms of Gran Colombia (1821).svg
|елтаңба_сипаттамасы =
|символ =
|карта = Great Colombia (orthographic projection).svg
|size = 280px
|сипаттамасы =
|p1 =
|flag_p1 =
|image_p1 =
|p2 =
|flag_p2 =
|image_p2 =
|p3 =
|flag_p3 =
|image_p3 =
|p4 =
|flag_p4 =
|image_p4 =
|құрылуы =
|ыдырауы =
<!-- |type_after = егер бұл параметр үлгіде кездесетін болса,
онда келесіні жазу керек: «Ыдырағаннан кейінгі мемлекеттер…»,
әйтпесе, оны өшіріңіз. Онда былай шығады: «Кейінгісі».-->
|s1 =
|flag_s1 =
|image_s1 =
|s2 =
|flag_s2 =
|image_s2 =
|s3 =
|flag_s3 =
|image_s3 =
|s4 =
|flag_s4 =
|image_s4 =
|ұраны =
|астана = [[Богота]]
|қалалары = [[Богота]], [[Каракас]], [[Кито]]
|тілі = [[Испан тілі]]
|валютасы = Пиастр
|қосымша_параметр =
|параметр_мазмұны =
|аумағы = 3 064 800 км²
|халқы =
|басқару_формасы = Президенттік республикасы
|династиясы =
|басқарушылар_титулы =
|басқарушы1 =
|басқарушы_жылы1 =
|басқарушылар_титулы2 = <!--келесі басқарушының титулы өзгеріп кеткен жағдайда қолданылады-->
|басқарушы2 =
|басқарушы_жылы2 =
|басқарушылар_титулы3 =
|басқарушы3 =
|басқарушы_жылы3 =
|басқарушылар_титулы4 =
|басқарушы4 =
|басқарушы_жылы4 =
|басқарушылар_титулы5 =
|басқарушы5 =
|басқарушы_жылы5 =
|басқарушылар_титулы6 =
|басқарушы6 =
|басқарушы_жылы6 =
|діні = [[Католицизм]]
|қосымша_параметр1 =
|параметр_мазмұны1 =
|Кезең1 =
|Уақыт1 =
|Жыл1 =
|Кезең2 =
|Уақыт2 =
|Жыл2 =
|Кезең3 =
|Уақыт3 =
|Жыл3 =
|Кезең4 =
|Уақыт4 =
|Жыл4 =
|Кезең5 =
|Уақыт5 =
|Жыл5 =
|Кезең6 =
|Уақыт6 =
|Жыл6 =
|Кезең7 =
|Уақыт7 =
|Жыл7 =
|Кезең8 =
|Уақыт8 =
|Жыл8 =
|Кезең9 =
|Уақыт9 =
|Жыл9 =
|Кезең10 =
|Уақыт10 =
|Жыл10 =
|Кезең11 =
|Уақыт11 =
|Жыл11 =
|қосымша_параметр2 =
|параметр_мазмұны2 =
|дейін =
|д1 =
|д2 =
|д3 =
|д4 =
|д5 =
|д6 =
|д7 =
|кейін =
|к1 =
|к2 =
|к3 =
|к4 =
|к5 =
|к6 =
|к7 =
|ескерту =
}}
'''Ұлы Колумбия''' немесе '''Колумбия Республикасы''' ({{lang-es|República de Colombia}}) — 1819–1831 жылдары өмір сүрген [[Колумбия|Колумбия Республикасының]] тарихнамада қолданылатын атауы. Оның құрамына қазіргі [[Колумбия]], [[Венесуэла]], [[Эквадор]] және [[Панама]] аумақтары, сондай-ақ [[Бразилия]], [[Гайана]] мен [[Перу|Перудің]] кейбір бөліктері кірді. <ref>{{Citeweb|url=https://web.archive.org/web/20160918125618/http://www.bicentenarioindependencia.gov.co/Es/Contexto/Especiales/Paginas/NombredeColombia.aspx|title=Los nombres de Colombia}}</ref>
Бұл аумақтар бұрын Жаңа Гранада вице-корольдігіне, Венесуэла генерал-капитандығына және кейіннен Кито корольдік аудиенсиясына қараған жерлерді қамтыды.
== Атауы ==
Ұлы Колумбия атауы қазіргі Колумбия Республикасын 1831 жылға дейін өмір сүрген мемлекеттен ажырату үшін қолданылады. Мемлекет өмір сүрген кезеңде бұл атау қолданылмаған. Оны кейін тарихшылар енгізген.
Колумбия атауы [[Христофор Колумб|Христофор Колумбтың]] (исп. Cristóbal Colón, итал. Cristoforo Colombo) есімімен байланысты. Бұл атауды революционер [[Франсиско Миранда]] [[Испан империясы|Испания]] мен Португалияның отарлық билігіндегі Жаңа Дүние аумақтарын атау үшін ұсынған.
== Тәуелсіздік ==
Оңтүстік Америкадағы испан отарларын азат еткен [[Симон Боливар]] және Бірінші Венесуэла Республикасының басқа да революционерлері 1819 жылға дейін бүкіл Испан Америкасын «Колумбия» деп атаған. Кейін бұл атау 1819 жылы Ангостура конгресінде жаңа мемлекеттің ресми атауы ретінде қабылданды.
Алғашында конгресте үш департаменттен тұратын федеративтік республика құру ұсынылды. Оның құрамына астаналары Богота (Кундинамарка департаменті), Каракас (Венесуэла департаменті) және Кито (Кито департаменті) қалаларында орналасқан үш аймақ кіруге тиіс болды. Алайда 1819 жылы бұрынғы вице-корольдіктердің барлығы әлі де Испанияның отарлық билігінен азат етілмеген еді.
Жаңа республиканың конституциясы Кукута конгресінде ұсынылды. Конституцияға сәйкес, астана [[Богота]] қаласына көшірілді. Құжатта мемлекетті орталықтандырылған басқару жүйесі қарастырылды. Бұл жас мемлекетті қорғау және әскери әрекеттерді үйлестіру үшін қажет болды. Сондықтан конституцияны федерализмді жақтаған кейбір саясаткерлер де қолдады.
Сондай-ақ жаңа әкімшілік-аумақтық бөлініс бекітілді. Венесуэла, Кундинамарка және Кито департаменттері шағын әкімшілік бірліктерге бөлінді. [[Симон Боливар]] президент, ал Франсиско де Паула Сантандер вице-президент болып сайланды.
Ұлы Колумбия құрылған алғашқы жылдары Испанияның бақылауында қалған басқа аумақтардың тәуелсіздік алуына көмектесті. 1821 жылы Панама, сондай-ақ Кито мен Венесуэланың бірқатар провинциялары федерация құрамына қосылды. Ал 1822 жылы Гуаякиль еркін провинциясы қосылды.
1824 жылы Ұлы Колумбияның көмегімен [[Перу]] тәуелсіздік алды. 1826 жылы [[Симон Боливар]] мен Франсиско де Паула Сантандер екінші мерзімге қайта сайланды.
== Ыдырауы ==
Испаниямен соғыс аяқталғаннан кейін біртұтас мемлекетті жақтаушылар мен бөлінуді қолдаушылар арасындағы қайшылықтар күшейе түсті. Аймақтық биліктің ықпалын арттыру туралы талаптар, соның ішінде қаржы және сауда мәселелеріне байланысты келіспеушіліктер, аймақтар арасындағы қақтығыстарға себеп болды. Сондықтан үнемі өзара келісімге келуге тура келді.
Қабылданған шешімдер барлық тараптардың мүдделеріне сай келмеді. Соның салдарынан мемлекеттік билік тұрақсыз жағдайда болды.
[[Симон Боливар]] Латын Америкасын біртұтас мемлекетке біріктіруді көздеді. Ұлы Колумбия Республикасы осы мақсаттағы алғашқы әрекет болды. Алайда Латын Америкасындағы саясаткерлердің көпшілігі біртұтас мемлекет құру идеясын қолдамады. Көңілі қалған Боливар бұл жобаны жүзеге асыру жұмыстарын тоқтатып, 1830 жылы президенттік қызметінен кетті.
Боливар отставкаға кеткеннен кейін ел ішіндегі қайшылықтар одан әрі күшейді. Генерал Рафаэль Урданета Боготада билікті уақытша басып алып, өзінің беделін пайдалана отырып, Боливарды президенттік қызметке қайта оралтуға тырысты.
1830 жылдың соңына қарай федерация түпкілікті ыдырады. Ал 1831 жылы [[Венесуэла]], [[Эквадор]] және [[Жаңа Гранада|Жаңа Гранада Республикасы]] өз тәуелсіздіктерін ресми түрде жариялады.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Испанияның бұрынғы отарлары]]
[[Санат:Колумбия тарихы]]
[[Санат:Эквадор тарихы]]
[[Санат:Панама тарихы]]
8xs3ocjqbud79qa50qmxvzzs37cz98x
КСРО әскери және теңіз істері халық комиссариаты
0
789858
3693187
3692098
2026-11-08T06:07:47Z
Орел Карл
81620
/* Кіріспе бөлімін өңдеді */
3693187
wikitext
text/x-wiki
{{Мемлекеттік орган
|атауы = КСРО әскери және теңіз істері халық комиссариаты
|қысқартылған атауы = КСРО ӘжТІ ХК
|шынайы атауы = {{lang-ru|Народный комиссариат по военным и морским делам СССР}}
|шынайы атауы1 =
|шынайы атауы2 =
|мемлекет = {{USSR}}
|құзыреті =
|құзерет_тақырып_мәтіні =
|эмблема = Coat of arms of the Soviet Union (1923–1936).svg
|эмблеманың ені =
|эмблеманың тақырыбы =
|мөрі =
|мөрдің ені =
|мөрдің тақырыбы =
|сурет =
|сурет ені =
|сурет тақырыбы =
|құрылған жылы = 12 қараша 1923 жылы
|ізашары1 = [[РКФСР әскери істері халық комиссариаты]]
|ізашары2 = [[РКФСР теңіз істері халық комиссариаты]]
|таратылған жылы = 15 наурыз 1934 жылы
|ізбасары = [[КСРО қорғаныс халық комиссариаты]]
|бағынады = [[КСРО халық комиссарлар кеңесі]]
|тағайындайды =
|штаб-пәтері = [[Мәскеу]]
|lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec =
|lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec =
|region_code =
|қызметкерлер =
|бюджет =
|министрдің есімі1 =
|министрдің міндеті1 =
|министрдің есімі2 =
|министрдің міндеті2 =
|басшылықтың есімі1 =
|басшылықтың лауазымы1 =
|басшылықтың есімі2 =
|басшылықтың лауазымы2 =
|жоғарыда тұрған мекеме =
|бір мекемеге қарасты орган1 =
|бір мекемеге қарасты орган2 =
|құжат1 =
|сайты =
|түсініктемелер =
|карта =
|карта ені =
|картаның тақырыбы =
}}
'''КСРО әскери және теңіз істері халық комиссариаты''' ({{lang-ru|Народный комиссариат по военным и морским делам СССР}}) — 1923 жылдың 12 қарашасынан 1934 жылдың 15 наурызына дейін [[КСРО Қарулы Күштері|КСРО Қарулы Күштеріне]] басшылық жасаған орталық әскери басқару органы.
Әдебиеттерде бұл халық комиссариатының атауы қысқартылып, '''Әскери және теңіз істері жөніндегі халық комиссариаты''' (қысқаша ''КСРО ӘжТІ ХК'') деп те беріледі<ref>Постановление Центрального Исполнительного Комитета и Совета Народных Комиссаров Союза ССР «Положение о Народном комиссариате по военным и морским делам», от 30 января 1929 года. — СЗ, 1929, № 13, ст. 104</ref>.
== Тарихы ==
Бұл халық комиссариаты РКФСР-дің екі дербес халық комиссариатының – [[РКФСР әскери істері халық комиссариаты|әскери істер]] және [[РКФСР теңіз істері халық комиссариаты|теңіз істері]] жөніндегі комиссариаттардың бірігуі нәтижесінде құрылды. [[КСРО қорғаныс халық комиссариаты|КСРО Қорғаныс халық комиссариатының]] құрылуына байланысты таратылды<ref>[[s:Постановление ЦИК и СНК СССР от 22.11.1934 об утверждении: Положения о НКО СССР и Положения о Военном совете при НКО СССР|Постановление ЦИК и СНК СССР «Об утверждении: а) Положения о Народном комиссариате обороны Союза ССР и б) Положения о Военном совете при Народном комиссаре обороны Союза ССР», от 22 ноября 1934 года.]]</ref>.
== Әдебиет ==
* Постановление Центрального Исполнительного Комитета и Совета Народных Комиссаров Союза ССР «Положение о Народном комиссариате по военным и морским делам», от 30 января 1929 года. — СЗ, 1929, № 13, ст. 104 {{ref-ru}}
* [[s:Постановление ЦИК и СНК СССР от 29.08.1924 о флагах и вымпелах Союза Советских Социалистических Республик|Постановление ЦИК и СНК Союза ССР «О флагах и вымпелах Союза Советских Социалистических Республик», от 29 августа 1924 года.]] {{ref-ru}}
* [[s:Постановление ЦИК и СНК СССР от 22.11.1934 об утверждении: Положения о НКО СССР и Положения о Военном совете при НКО СССР|Постановление ЦИК и СНК СССР «Об утверждении: а) Положения о Народном комиссариате обороны Союза ССР и б) Положения о Военном совете при Народном комиссаре обороны Союза ССР», от 22 ноября 1934 года.]] {{ref-ru}}
* {{кітап|авторы = |бөлімі = Народный комиссариат по военным и морским делам |тақырыбы = Военно-морской словарь|жауапты = Чернавин В. Н |орны = М. |баспасы = Воениздат |жылы = 1990|беттері = 269|барлық беті = 511|isbn=5-203-00174-X}} {{ref-ru}}
== Сілтеме ==
* [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/11206-alfavitno-predmetnyy-ukazatel-deystvuyuschih-rukovodyaschih-nesekretnyh-prikazov-nkvoen-rvsr-rvs-sssr-i-tsirkulyarov-narkomvoenmor-po-sostoyaniyu-na-1-iyulya-1926-g-l-1926 Алфавитно-предметный указатель действующих руководящих несекретных приказов НКВоен, РВСР, РВС СССР и циркуляров Наркомвоенмор по состоянию на 1 июля 1926 г.] {{Л.}}: Изд. Управделами НКВМ и РВС СССР, 1926. [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/10774-ch-2-l-1926 Ч. 2: Личный состав РККА и военнообязанные. Конский состав. Обучение, служба и быт РККА. Обслуживание РККА. Довольствие. Делопроизводство, учет, отчетность и контроль] {{ref-ru}}
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:КСРО әскери және теңіз істері халық комиссариаты]]
[[Санат:КСРО халық комиссариаттары]]
qmz3lq3uf5wt3v8170t9ifvm4kum78i
КСРО қорғаныс халық комиссариаты
0
789863
3693179
3692219
2026-11-08T05:56:41Z
Орел Карл
81620
3693179
wikitext
text/x-wiki
'''КСРО қорғаныс халық комиссариаты''' ({{lang-ru|Народный комиссариат обороны СССР}}) — 1934 жылдан бастап 1946 жылға дейін КСРО-ның жоғары әскери мекемесі болды.
== Тарихы ==
1920–1930 жылдары РКФСР/КСРО-ның жоғары әскери органы Әскери және теңіз істері жөніндегі халық комиссариаты (Әстеісхалком) деп аталды.
1934 жылы 20 маусымда КСРО әскери-теңіз істері халық комиссариаты бүкілодақтық КСРО қорғаныс халық комиссариаты (КСРО ҚХК) болып қайта құрылды. 1937 жылы 30 желтоқсанда оның құрамынан [[КСРО әскери-теңіз флоты халық комиссариаты]] (КСРО ӘТФХК) бөлініп шықты.
1944 жылы 1 ақпанда одақтас республикалардың өз әскери құрамаларын құруы туралы КСРО Заңының қабылдануына байланысты КСРО ҚХК бүкілодақтық комиссариаттан одақтық-республикалық комиссариатқа айналды. РКФСР өз Қорғаныс халық комиссариатын құрды.
1946 жылы 25 ақпанда КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығына сәйкес КСРО ҚХК мен КСРО ӘТФХК біріктіріліп, бірыңғай одақтық-республикалық [[КСРО Қарулы Күштері|КСРО Қарулы Күштерінің]] халық комиссариаты (КСРО ҚКХК) құрылды. Құжаттарда орталық орган бір айға жетпейтін уақыт осы атаумен аталды. Өйткені 1946 жылғы 15 наурыздағы КСРО және одақтас республикалардың Халық Комиссарлары Кеңестерін Министрлер Кеңестеріне айналдыру туралы заңға сәйкес, ол [[КСРО қорғаныс министрлігі|КСРО Қарулы Күштері министрлігі]] (КСРО ҚКМ) болып қайта аталды. 1947 жылы 25 ақпанда осы шешімдерге сәйкес КСРО Конституциясына тиісті өзгерістер енгізілді.
Әскери және теңіз істері жөніндегі халық комиссариатының (Әстеісхалком) Бас штаб қызметіне қатысты ресми басылымы [[Әскери іс (журнал)|«Әскери іс»]] журналы болды.
Қызыл Әскердің басшы құрамы мен қатардағы жауынгерлерін тәрбиелеу, жауынгерлік даярлық міндеттерін насихаттау және озық әскери ойды дамыту жөніндегі КСРО Қорғаныс халық комиссариатының негізгі басылымы [[Қызыл жұлдыз (газет)|«Қызыл Жұлдыз»]] газеті болды.
== Халық комиссарлары ==
* {{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Климент Ефремович Ворошилов|Ворошилов Климент Ефремович]] (20 маусым 1934 — 7 мамыр 1940)
* {{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Алтын Жұлдыз медалі}} [[Семен Константинович Тимошенко|Тимошенко Семен Константинович]] (7 мамыр 1940 — 19 шілде 1941)
* {{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталин Иосиф Виссарионович]] (19 шілде 1941 — 25 ақпан 1946)
== Тағы қараңыз ==
* [[КСРО қорғаныс министрлігі]]
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
i1gn1fpp883yk14r0ud5s8y9xtpurjq
3693180
3693179
2026-11-08T05:59:45Z
Орел Карл
81620
/* Тағы қараңыз */
3693180
wikitext
text/x-wiki
'''КСРО қорғаныс халық комиссариаты''' ({{lang-ru|Народный комиссариат обороны СССР}}) — 1934 жылдан бастап 1946 жылға дейін КСРО-ның жоғары әскери мекемесі болды.
== Тарихы ==
1920–1930 жылдары РКФСР/КСРО-ның жоғары әскери органы Әскери және теңіз істері жөніндегі халық комиссариаты (Әстеісхалком) деп аталды.
1934 жылы 20 маусымда КСРО әскери-теңіз істері халық комиссариаты бүкілодақтық КСРО қорғаныс халық комиссариаты (КСРО ҚХК) болып қайта құрылды. 1937 жылы 30 желтоқсанда оның құрамынан [[КСРО әскери-теңіз флоты халық комиссариаты]] (КСРО ӘТФХК) бөлініп шықты.
1944 жылы 1 ақпанда одақтас республикалардың өз әскери құрамаларын құруы туралы КСРО Заңының қабылдануына байланысты КСРО ҚХК бүкілодақтық комиссариаттан одақтық-республикалық комиссариатқа айналды. РКФСР өз Қорғаныс халық комиссариатын құрды.
1946 жылы 25 ақпанда КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығына сәйкес КСРО ҚХК мен КСРО ӘТФХК біріктіріліп, бірыңғай одақтық-республикалық [[КСРО Қарулы Күштері|КСРО Қарулы Күштерінің]] халық комиссариаты (КСРО ҚКХК) құрылды. Құжаттарда орталық орган бір айға жетпейтін уақыт осы атаумен аталды. Өйткені 1946 жылғы 15 наурыздағы КСРО және одақтас республикалардың Халық Комиссарлары Кеңестерін Министрлер Кеңестеріне айналдыру туралы заңға сәйкес, ол [[КСРО қорғаныс министрлігі|КСРО Қарулы Күштері министрлігі]] (КСРО ҚКМ) болып қайта аталды. 1947 жылы 25 ақпанда осы шешімдерге сәйкес КСРО Конституциясына тиісті өзгерістер енгізілді.
Әскери және теңіз істері жөніндегі халық комиссариатының (Әстеісхалком) Бас штаб қызметіне қатысты ресми басылымы [[Әскери іс (журнал)|«Әскери іс»]] журналы болды.
Қызыл Әскердің басшы құрамы мен қатардағы жауынгерлерін тәрбиелеу, жауынгерлік даярлық міндеттерін насихаттау және озық әскери ойды дамыту жөніндегі КСРО Қорғаныс халық комиссариатының негізгі басылымы [[Қызыл жұлдыз (газет)|«Қызыл Жұлдыз»]] газеті болды.
== Халық комиссарлары ==
* {{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Климент Ефремович Ворошилов|Ворошилов Климент Ефремович]] (20 маусым 1934 — 7 мамыр 1940)
* {{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Алтын Жұлдыз медалі}} [[Семен Константинович Тимошенко|Тимошенко Семен Константинович]] (7 мамыр 1940 — 19 шілде 1941)
* {{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталин Иосиф Виссарионович]] (19 шілде 1941 — 25 ақпан 1946)
== Тағы қараңыз ==
* [[КСРО қорғаныс министрлігі]]
== Әдебиет ==
* {{кітап
| авторы =
| тақырыбы = Командный и начальствующий состав Красной Армии в 1940−1941 гг.: Структура и кадры центрального аппарата HКО СССР, военных округов и общевойсковых армий.
| жауапты = Под редакцией В. Н. Кузеленкова; Составители: к.и.н. Н. С. Тархова (ответственный), В. А. Арцыбашев, С. С. Войтиков, Д. Г. Узенков; В подготовке сборника принимали участие: К. А. Абрамян, Д. И. Борисов, А. Р. Ефименко, М. И. Мельтюхов, Л. А. Роговая, А. Д. Силаев
| басылым = Документы и материалы. Российский государственный военный архив
| орны = {{М.}}—{{СПб.}}
| баспасы = Летний сад
| жылы = 2005
| барлық беті = 272
| isbn = 5-94381-137-0
| тиражы = 1000
}}
* ''Печёнкин А. А.'' Нарком обороны И. В. Сталин и его заместители // Военно-исторический журнал. — 2005. — № 6. — С. 3—10; № 7.
* {{Кітап |авторы=Калюжный Р. Г. |тақырыбы=Красная армия 1934–1945: структура и организация. Справочник |жылы=2020 |lang=ru |орны=М. |томы=1 |isbn=978-5-907245-09-9}}
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
qsmlvpafsy4wwzzbn9d9fkxh2qoofrp
3693181
3693180
2026-11-08T06:00:24Z
Орел Карл
81620
«[[Санат:КСРО Қарулы күштері|КСРО Қарулы күштері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)
3693181
wikitext
text/x-wiki
'''КСРО қорғаныс халық комиссариаты''' ({{lang-ru|Народный комиссариат обороны СССР}}) — 1934 жылдан бастап 1946 жылға дейін КСРО-ның жоғары әскери мекемесі болды.
== Тарихы ==
1920–1930 жылдары РКФСР/КСРО-ның жоғары әскери органы Әскери және теңіз істері жөніндегі халық комиссариаты (Әстеісхалком) деп аталды.
1934 жылы 20 маусымда КСРО әскери-теңіз істері халық комиссариаты бүкілодақтық КСРО қорғаныс халық комиссариаты (КСРО ҚХК) болып қайта құрылды. 1937 жылы 30 желтоқсанда оның құрамынан [[КСРО әскери-теңіз флоты халық комиссариаты]] (КСРО ӘТФХК) бөлініп шықты.
1944 жылы 1 ақпанда одақтас республикалардың өз әскери құрамаларын құруы туралы КСРО Заңының қабылдануына байланысты КСРО ҚХК бүкілодақтық комиссариаттан одақтық-республикалық комиссариатқа айналды. РКФСР өз Қорғаныс халық комиссариатын құрды.
1946 жылы 25 ақпанда КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығына сәйкес КСРО ҚХК мен КСРО ӘТФХК біріктіріліп, бірыңғай одақтық-республикалық [[КСРО Қарулы Күштері|КСРО Қарулы Күштерінің]] халық комиссариаты (КСРО ҚКХК) құрылды. Құжаттарда орталық орган бір айға жетпейтін уақыт осы атаумен аталды. Өйткені 1946 жылғы 15 наурыздағы КСРО және одақтас республикалардың Халық Комиссарлары Кеңестерін Министрлер Кеңестеріне айналдыру туралы заңға сәйкес, ол [[КСРО қорғаныс министрлігі|КСРО Қарулы Күштері министрлігі]] (КСРО ҚКМ) болып қайта аталды. 1947 жылы 25 ақпанда осы шешімдерге сәйкес КСРО Конституциясына тиісті өзгерістер енгізілді.
Әскери және теңіз істері жөніндегі халық комиссариатының (Әстеісхалком) Бас штаб қызметіне қатысты ресми басылымы [[Әскери іс (журнал)|«Әскери іс»]] журналы болды.
Қызыл Әскердің басшы құрамы мен қатардағы жауынгерлерін тәрбиелеу, жауынгерлік даярлық міндеттерін насихаттау және озық әскери ойды дамыту жөніндегі КСРО Қорғаныс халық комиссариатының негізгі басылымы [[Қызыл жұлдыз (газет)|«Қызыл Жұлдыз»]] газеті болды.
== Халық комиссарлары ==
* {{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Климент Ефремович Ворошилов|Ворошилов Климент Ефремович]] (20 маусым 1934 — 7 мамыр 1940)
* {{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Алтын Жұлдыз медалі}} [[Семен Константинович Тимошенко|Тимошенко Семен Константинович]] (7 мамыр 1940 — 19 шілде 1941)
* {{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталин Иосиф Виссарионович]] (19 шілде 1941 — 25 ақпан 1946)
== Тағы қараңыз ==
* [[КСРО қорғаныс министрлігі]]
== Әдебиет ==
* {{кітап
| авторы =
| тақырыбы = Командный и начальствующий состав Красной Армии в 1940−1941 гг.: Структура и кадры центрального аппарата HКО СССР, военных округов и общевойсковых армий.
| жауапты = Под редакцией В. Н. Кузеленкова; Составители: к.и.н. Н. С. Тархова (ответственный), В. А. Арцыбашев, С. С. Войтиков, Д. Г. Узенков; В подготовке сборника принимали участие: К. А. Абрамян, Д. И. Борисов, А. Р. Ефименко, М. И. Мельтюхов, Л. А. Роговая, А. Д. Силаев
| басылым = Документы и материалы. Российский государственный военный архив
| орны = {{М.}}—{{СПб.}}
| баспасы = Летний сад
| жылы = 2005
| барлық беті = 272
| isbn = 5-94381-137-0
| тиражы = 1000
}}
* ''Печёнкин А. А.'' Нарком обороны И. В. Сталин и его заместители // Военно-исторический журнал. — 2005. — № 6. — С. 3—10; № 7.
* {{Кітап |авторы=Калюжный Р. Г. |тақырыбы=Красная армия 1934–1945: структура и организация. Справочник |жылы=2020 |lang=ru |орны=М. |томы=1 |isbn=978-5-907245-09-9}}
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:КСРО Қарулы күштері]]
fvtz1jjitdaj7nqj81c7miabs386tc6
3693182
3693181
2026-11-08T06:00:49Z
Орел Карл
81620
«[[Санат:Әскери басқару|Әскери басқару]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)
3693182
wikitext
text/x-wiki
'''КСРО қорғаныс халық комиссариаты''' ({{lang-ru|Народный комиссариат обороны СССР}}) — 1934 жылдан бастап 1946 жылға дейін КСРО-ның жоғары әскери мекемесі болды.
== Тарихы ==
1920–1930 жылдары РКФСР/КСРО-ның жоғары әскери органы Әскери және теңіз істері жөніндегі халық комиссариаты (Әстеісхалком) деп аталды.
1934 жылы 20 маусымда КСРО әскери-теңіз істері халық комиссариаты бүкілодақтық КСРО қорғаныс халық комиссариаты (КСРО ҚХК) болып қайта құрылды. 1937 жылы 30 желтоқсанда оның құрамынан [[КСРО әскери-теңіз флоты халық комиссариаты]] (КСРО ӘТФХК) бөлініп шықты.
1944 жылы 1 ақпанда одақтас республикалардың өз әскери құрамаларын құруы туралы КСРО Заңының қабылдануына байланысты КСРО ҚХК бүкілодақтық комиссариаттан одақтық-республикалық комиссариатқа айналды. РКФСР өз Қорғаныс халық комиссариатын құрды.
1946 жылы 25 ақпанда КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығына сәйкес КСРО ҚХК мен КСРО ӘТФХК біріктіріліп, бірыңғай одақтық-республикалық [[КСРО Қарулы Күштері|КСРО Қарулы Күштерінің]] халық комиссариаты (КСРО ҚКХК) құрылды. Құжаттарда орталық орган бір айға жетпейтін уақыт осы атаумен аталды. Өйткені 1946 жылғы 15 наурыздағы КСРО және одақтас республикалардың Халық Комиссарлары Кеңестерін Министрлер Кеңестеріне айналдыру туралы заңға сәйкес, ол [[КСРО қорғаныс министрлігі|КСРО Қарулы Күштері министрлігі]] (КСРО ҚКМ) болып қайта аталды. 1947 жылы 25 ақпанда осы шешімдерге сәйкес КСРО Конституциясына тиісті өзгерістер енгізілді.
Әскери және теңіз істері жөніндегі халық комиссариатының (Әстеісхалком) Бас штаб қызметіне қатысты ресми басылымы [[Әскери іс (журнал)|«Әскери іс»]] журналы болды.
Қызыл Әскердің басшы құрамы мен қатардағы жауынгерлерін тәрбиелеу, жауынгерлік даярлық міндеттерін насихаттау және озық әскери ойды дамыту жөніндегі КСРО Қорғаныс халық комиссариатының негізгі басылымы [[Қызыл жұлдыз (газет)|«Қызыл Жұлдыз»]] газеті болды.
== Халық комиссарлары ==
* {{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Климент Ефремович Ворошилов|Ворошилов Климент Ефремович]] (20 маусым 1934 — 7 мамыр 1940)
* {{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Алтын Жұлдыз медалі}} [[Семен Константинович Тимошенко|Тимошенко Семен Константинович]] (7 мамыр 1940 — 19 шілде 1941)
* {{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталин Иосиф Виссарионович]] (19 шілде 1941 — 25 ақпан 1946)
== Тағы қараңыз ==
* [[КСРО қорғаныс министрлігі]]
== Әдебиет ==
* {{кітап
| авторы =
| тақырыбы = Командный и начальствующий состав Красной Армии в 1940−1941 гг.: Структура и кадры центрального аппарата HКО СССР, военных округов и общевойсковых армий.
| жауапты = Под редакцией В. Н. Кузеленкова; Составители: к.и.н. Н. С. Тархова (ответственный), В. А. Арцыбашев, С. С. Войтиков, Д. Г. Узенков; В подготовке сборника принимали участие: К. А. Абрамян, Д. И. Борисов, А. Р. Ефименко, М. И. Мельтюхов, Л. А. Роговая, А. Д. Силаев
| басылым = Документы и материалы. Российский государственный военный архив
| орны = {{М.}}—{{СПб.}}
| баспасы = Летний сад
| жылы = 2005
| барлық беті = 272
| isbn = 5-94381-137-0
| тиражы = 1000
}}
* ''Печёнкин А. А.'' Нарком обороны И. В. Сталин и его заместители // Военно-исторический журнал. — 2005. — № 6. — С. 3—10; № 7.
* {{Кітап |авторы=Калюжный Р. Г. |тақырыбы=Красная армия 1934–1945: структура и организация. Справочник |жылы=2020 |lang=ru |орны=М. |томы=1 |isbn=978-5-907245-09-9}}
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:КСРО Қарулы күштері]]
[[Санат:Әскери басқару]]
l4yre0z89q3oif9obwcmrf0ssjqj478
3693183
3693182
2026-11-08T06:00:59Z
Орел Карл
81620
«[[Санат:КСРО қорғаныс халық комиссариаты|КСРО қорғаныс халық комиссариаты]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)
3693183
wikitext
text/x-wiki
'''КСРО қорғаныс халық комиссариаты''' ({{lang-ru|Народный комиссариат обороны СССР}}) — 1934 жылдан бастап 1946 жылға дейін КСРО-ның жоғары әскери мекемесі болды.
== Тарихы ==
1920–1930 жылдары РКФСР/КСРО-ның жоғары әскери органы Әскери және теңіз істері жөніндегі халық комиссариаты (Әстеісхалком) деп аталды.
1934 жылы 20 маусымда КСРО әскери-теңіз істері халық комиссариаты бүкілодақтық КСРО қорғаныс халық комиссариаты (КСРО ҚХК) болып қайта құрылды. 1937 жылы 30 желтоқсанда оның құрамынан [[КСРО әскери-теңіз флоты халық комиссариаты]] (КСРО ӘТФХК) бөлініп шықты.
1944 жылы 1 ақпанда одақтас республикалардың өз әскери құрамаларын құруы туралы КСРО Заңының қабылдануына байланысты КСРО ҚХК бүкілодақтық комиссариаттан одақтық-республикалық комиссариатқа айналды. РКФСР өз Қорғаныс халық комиссариатын құрды.
1946 жылы 25 ақпанда КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығына сәйкес КСРО ҚХК мен КСРО ӘТФХК біріктіріліп, бірыңғай одақтық-республикалық [[КСРО Қарулы Күштері|КСРО Қарулы Күштерінің]] халық комиссариаты (КСРО ҚКХК) құрылды. Құжаттарда орталық орган бір айға жетпейтін уақыт осы атаумен аталды. Өйткені 1946 жылғы 15 наурыздағы КСРО және одақтас республикалардың Халық Комиссарлары Кеңестерін Министрлер Кеңестеріне айналдыру туралы заңға сәйкес, ол [[КСРО қорғаныс министрлігі|КСРО Қарулы Күштері министрлігі]] (КСРО ҚКМ) болып қайта аталды. 1947 жылы 25 ақпанда осы шешімдерге сәйкес КСРО Конституциясына тиісті өзгерістер енгізілді.
Әскери және теңіз істері жөніндегі халық комиссариатының (Әстеісхалком) Бас штаб қызметіне қатысты ресми басылымы [[Әскери іс (журнал)|«Әскери іс»]] журналы болды.
Қызыл Әскердің басшы құрамы мен қатардағы жауынгерлерін тәрбиелеу, жауынгерлік даярлық міндеттерін насихаттау және озық әскери ойды дамыту жөніндегі КСРО Қорғаныс халық комиссариатының негізгі басылымы [[Қызыл жұлдыз (газет)|«Қызыл Жұлдыз»]] газеті болды.
== Халық комиссарлары ==
* {{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Климент Ефремович Ворошилов|Ворошилов Климент Ефремович]] (20 маусым 1934 — 7 мамыр 1940)
* {{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Алтын Жұлдыз медалі}} [[Семен Константинович Тимошенко|Тимошенко Семен Константинович]] (7 мамыр 1940 — 19 шілде 1941)
* {{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталин Иосиф Виссарионович]] (19 шілде 1941 — 25 ақпан 1946)
== Тағы қараңыз ==
* [[КСРО қорғаныс министрлігі]]
== Әдебиет ==
* {{кітап
| авторы =
| тақырыбы = Командный и начальствующий состав Красной Армии в 1940−1941 гг.: Структура и кадры центрального аппарата HКО СССР, военных округов и общевойсковых армий.
| жауапты = Под редакцией В. Н. Кузеленкова; Составители: к.и.н. Н. С. Тархова (ответственный), В. А. Арцыбашев, С. С. Войтиков, Д. Г. Узенков; В подготовке сборника принимали участие: К. А. Абрамян, Д. И. Борисов, А. Р. Ефименко, М. И. Мельтюхов, Л. А. Роговая, А. Д. Силаев
| басылым = Документы и материалы. Российский государственный военный архив
| орны = {{М.}}—{{СПб.}}
| баспасы = Летний сад
| жылы = 2005
| барлық беті = 272
| isbn = 5-94381-137-0
| тиражы = 1000
}}
* ''Печёнкин А. А.'' Нарком обороны И. В. Сталин и его заместители // Военно-исторический журнал. — 2005. — № 6. — С. 3—10; № 7.
* {{Кітап |авторы=Калюжный Р. Г. |тақырыбы=Красная армия 1934–1945: структура и организация. Справочник |жылы=2020 |lang=ru |орны=М. |томы=1 |isbn=978-5-907245-09-9}}
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:КСРО Қарулы күштері]]
[[Санат:Әскери басқару]]
[[Санат:КСРО қорғаныс халық комиссариаты]]
akv1rtappsr979j96un2pa6isfwbxf0
3693186
3693183
2026-11-08T06:07:22Z
Орел Карл
81620
/* Кіріспе бөлімін өңдеді */
3693186
wikitext
text/x-wiki
{{Мемлекеттік орган
|атауы = КСРО қорғаныс халық комиссариаты
|қысқартылған атауы = КСРО ҚХК
|шынайы атауы = {{lang-ru|Народный комиссариат обороны СССР}}
|шынайы атауы1 =
|шынайы атауы2 =
|мемлекет = {{USSR}}
|құзыреті =
|құзерет_тақырып_мәтіні =
|эмблема = Coat of arms of the Soviet Union (1956–1991).svg
|эмблеманың ені =
|эмблеманың тақырыбы =
|мөрі =
|мөрдің ені =
|мөрдің тақырыбы =
|сурет = Wiki Genshtab Kolymazhnaya.jpg
|сурет ені =
|сурет тақырыбы =
|құрылған жылы = 20 маусым 1934 жылы
|ізашары1 = [[КСРО әскери және теңіз істері халық комиссариаты]]
|ізашары2 =
|таратылған жылы = 25 ақпан 1946 жылы
|ізбасары = [[КСРО қорғаныс министрлігі|КСРО қорғаныс халық комиссариаты]]
|бағынады = [[КСРО халық комиссарлар кеңесі]]
|тағайындайды =
|штаб-пәтері = [[Мәскеу]]
|lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec =
|lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec =
|region_code =
|қызметкерлер =
|бюджет =
|министрдің есімі1 =
|министрдің міндеті1 =
|министрдің есімі2 =
|министрдің міндеті2 =
|басшылықтың есімі1 = [[Климент Ефремович Ворошилов|К. Е. Ворошилов]]<br /> [[Семен Константинович Тимошенко|С. К. Тимошенко]]<br /> [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталин]]
|басшылықтың лауазымы1 = Халық комиссары
|басшылықтың есімі2 =
|басшылықтың лауазымы2 =
|жоғарыда тұрған мекеме =
|бір мекемеге қарасты орган1 =
|бір мекемеге қарасты орган2 =
|құжат1 =
|сайты =
|түсініктемелер =
|карта =
|карта ені =
|картаның тақырыбы =
}}
'''КСРО қорғаныс халық комиссариаты''' ({{lang-ru|Народный комиссариат обороны СССР}}) — 1934 жылдан бастап 1946 жылға дейін КСРО-ның жоғары әскери мекемесі болды.
== Тарихы ==
1920–1930 жылдары РКФСР/КСРО-ның жоғары әскери органы Әскери және теңіз істері жөніндегі халық комиссариаты (Әстеісхалком) деп аталды.
1934 жылы 20 маусымда КСРО әскери-теңіз істері халық комиссариаты бүкілодақтық КСРО қорғаныс халық комиссариаты (КСРО ҚХК) болып қайта құрылды. 1937 жылы 30 желтоқсанда оның құрамынан [[КСРО әскери-теңіз флоты халық комиссариаты]] (КСРО ӘТФХК) бөлініп шықты.
1944 жылы 1 ақпанда одақтас республикалардың өз әскери құрамаларын құруы туралы КСРО Заңының қабылдануына байланысты КСРО ҚХК бүкілодақтық комиссариаттан одақтық-республикалық комиссариатқа айналды. РКФСР өз Қорғаныс халық комиссариатын құрды.
1946 жылы 25 ақпанда КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығына сәйкес КСРО ҚХК мен КСРО ӘТФХК біріктіріліп, бірыңғай одақтық-республикалық [[КСРО Қарулы Күштері|КСРО Қарулы Күштерінің]] халық комиссариаты (КСРО ҚКХК) құрылды. Құжаттарда орталық орган бір айға жетпейтін уақыт осы атаумен аталды. Өйткені 1946 жылғы 15 наурыздағы КСРО және одақтас республикалардың Халық Комиссарлары Кеңестерін Министрлер Кеңестеріне айналдыру туралы заңға сәйкес, ол [[КСРО қорғаныс министрлігі|КСРО Қарулы Күштері министрлігі]] (КСРО ҚКМ) болып қайта аталды. 1947 жылы 25 ақпанда осы шешімдерге сәйкес КСРО Конституциясына тиісті өзгерістер енгізілді.
Әскери және теңіз істері жөніндегі халық комиссариатының (Әстеісхалком) Бас штаб қызметіне қатысты ресми басылымы [[Әскери іс (журнал)|«Әскери іс»]] журналы болды.
Қызыл Әскердің басшы құрамы мен қатардағы жауынгерлерін тәрбиелеу, жауынгерлік даярлық міндеттерін насихаттау және озық әскери ойды дамыту жөніндегі КСРО Қорғаныс халық комиссариатының негізгі басылымы [[Қызыл жұлдыз (газет)|«Қызыл Жұлдыз»]] газеті болды.
== Халық комиссарлары ==
* {{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Климент Ефремович Ворошилов|Ворошилов Климент Ефремович]] (20 маусым 1934 — 7 мамыр 1940)
* {{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Алтын Жұлдыз медалі}} [[Семен Константинович Тимошенко|Тимошенко Семен Константинович]] (7 мамыр 1940 — 19 шілде 1941)
* {{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталин Иосиф Виссарионович]] (19 шілде 1941 — 25 ақпан 1946)
== Тағы қараңыз ==
* [[КСРО қорғаныс министрлігі]]
== Әдебиет ==
* {{кітап
| авторы =
| тақырыбы = Командный и начальствующий состав Красной Армии в 1940−1941 гг.: Структура и кадры центрального аппарата HКО СССР, военных округов и общевойсковых армий.
| жауапты = Под редакцией В. Н. Кузеленкова; Составители: к.и.н. Н. С. Тархова (ответственный), В. А. Арцыбашев, С. С. Войтиков, Д. Г. Узенков; В подготовке сборника принимали участие: К. А. Абрамян, Д. И. Борисов, А. Р. Ефименко, М. И. Мельтюхов, Л. А. Роговая, А. Д. Силаев
| басылым = Документы и материалы. Российский государственный военный архив
| орны = {{М.}}—{{СПб.}}
| баспасы = Летний сад
| жылы = 2005
| барлық беті = 272
| isbn = 5-94381-137-0
| тиражы = 1000
}}
* ''Печёнкин А. А.'' Нарком обороны И. В. Сталин и его заместители // Военно-исторический журнал. — 2005. — № 6. — С. 3—10; № 7.
* {{Кітап |авторы=Калюжный Р. Г. |тақырыбы=Красная армия 1934–1945: структура и организация. Справочник |жылы=2020 |lang=ru |орны=М. |томы=1 |isbn=978-5-907245-09-9}}
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:КСРО Қарулы күштері]]
[[Санат:Әскери басқару]]
[[Санат:КСРО қорғаныс халық комиссариаты]]
c3xjbs2gfzwnyip2ypn8tshjezqmaz1
3693188
3693186
2026-11-08T06:08:28Z
Орел Карл
81620
/* Дереккөздер */
3693188
wikitext
text/x-wiki
{{Мемлекеттік орган
|атауы = КСРО қорғаныс халық комиссариаты
|қысқартылған атауы = КСРО ҚХК
|шынайы атауы = {{lang-ru|Народный комиссариат обороны СССР}}
|шынайы атауы1 =
|шынайы атауы2 =
|мемлекет = {{USSR}}
|құзыреті =
|құзерет_тақырып_мәтіні =
|эмблема = Coat of arms of the Soviet Union (1956–1991).svg
|эмблеманың ені =
|эмблеманың тақырыбы =
|мөрі =
|мөрдің ені =
|мөрдің тақырыбы =
|сурет = Wiki Genshtab Kolymazhnaya.jpg
|сурет ені =
|сурет тақырыбы =
|құрылған жылы = 20 маусым 1934 жылы
|ізашары1 = [[КСРО әскери және теңіз істері халық комиссариаты]]
|ізашары2 =
|таратылған жылы = 25 ақпан 1946 жылы
|ізбасары = [[КСРО қорғаныс министрлігі|КСРО қорғаныс халық комиссариаты]]
|бағынады = [[КСРО халық комиссарлар кеңесі]]
|тағайындайды =
|штаб-пәтері = [[Мәскеу]]
|lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec =
|lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec =
|region_code =
|қызметкерлер =
|бюджет =
|министрдің есімі1 =
|министрдің міндеті1 =
|министрдің есімі2 =
|министрдің міндеті2 =
|басшылықтың есімі1 = [[Климент Ефремович Ворошилов|К. Е. Ворошилов]]<br /> [[Семен Константинович Тимошенко|С. К. Тимошенко]]<br /> [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталин]]
|басшылықтың лауазымы1 = Халық комиссары
|басшылықтың есімі2 =
|басшылықтың лауазымы2 =
|жоғарыда тұрған мекеме =
|бір мекемеге қарасты орган1 =
|бір мекемеге қарасты орган2 =
|құжат1 =
|сайты =
|түсініктемелер =
|карта =
|карта ені =
|картаның тақырыбы =
}}
'''КСРО қорғаныс халық комиссариаты''' ({{lang-ru|Народный комиссариат обороны СССР}}) — 1934 жылдан бастап 1946 жылға дейін КСРО-ның жоғары әскери мекемесі болды.
== Тарихы ==
1920–1930 жылдары РКФСР/КСРО-ның жоғары әскери органы Әскери және теңіз істері жөніндегі халық комиссариаты (Әстеісхалком) деп аталды.
1934 жылы 20 маусымда КСРО әскери-теңіз істері халық комиссариаты бүкілодақтық КСРО қорғаныс халық комиссариаты (КСРО ҚХК) болып қайта құрылды. 1937 жылы 30 желтоқсанда оның құрамынан [[КСРО әскери-теңіз флоты халық комиссариаты]] (КСРО ӘТФХК) бөлініп шықты.
1944 жылы 1 ақпанда одақтас республикалардың өз әскери құрамаларын құруы туралы КСРО Заңының қабылдануына байланысты КСРО ҚХК бүкілодақтық комиссариаттан одақтық-республикалық комиссариатқа айналды. РКФСР өз Қорғаныс халық комиссариатын құрды.
1946 жылы 25 ақпанда КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығына сәйкес КСРО ҚХК мен КСРО ӘТФХК біріктіріліп, бірыңғай одақтық-республикалық [[КСРО Қарулы Күштері|КСРО Қарулы Күштерінің]] халық комиссариаты (КСРО ҚКХК) құрылды. Құжаттарда орталық орган бір айға жетпейтін уақыт осы атаумен аталды. Өйткені 1946 жылғы 15 наурыздағы КСРО және одақтас республикалардың Халық Комиссарлары Кеңестерін Министрлер Кеңестеріне айналдыру туралы заңға сәйкес, ол [[КСРО қорғаныс министрлігі|КСРО Қарулы Күштері министрлігі]] (КСРО ҚКМ) болып қайта аталды. 1947 жылы 25 ақпанда осы шешімдерге сәйкес КСРО Конституциясына тиісті өзгерістер енгізілді.
Әскери және теңіз істері жөніндегі халық комиссариатының (Әстеісхалком) Бас штаб қызметіне қатысты ресми басылымы [[Әскери іс (журнал)|«Әскери іс»]] журналы болды.
Қызыл Әскердің басшы құрамы мен қатардағы жауынгерлерін тәрбиелеу, жауынгерлік даярлық міндеттерін насихаттау және озық әскери ойды дамыту жөніндегі КСРО Қорғаныс халық комиссариатының негізгі басылымы [[Қызыл жұлдыз (газет)|«Қызыл Жұлдыз»]] газеті болды.
== Халық комиссарлары ==
* {{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Климент Ефремович Ворошилов|Ворошилов Климент Ефремович]] (20 маусым 1934 — 7 мамыр 1940)
* {{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Алтын Жұлдыз медалі}} [[Семен Константинович Тимошенко|Тимошенко Семен Константинович]] (7 мамыр 1940 — 19 шілде 1941)
* {{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталин Иосиф Виссарионович]] (19 шілде 1941 — 25 ақпан 1946)
== Тағы қараңыз ==
* [[КСРО қорғаныс министрлігі]]
== Әдебиет ==
* {{кітап
| авторы =
| тақырыбы = Командный и начальствующий состав Красной Армии в 1940−1941 гг.: Структура и кадры центрального аппарата HКО СССР, военных округов и общевойсковых армий.
| жауапты = Под редакцией В. Н. Кузеленкова; Составители: к.и.н. Н. С. Тархова (ответственный), В. А. Арцыбашев, С. С. Войтиков, Д. Г. Узенков; В подготовке сборника принимали участие: К. А. Абрамян, Д. И. Борисов, А. Р. Ефименко, М. И. Мельтюхов, Л. А. Роговая, А. Д. Силаев
| басылым = Документы и материалы. Российский государственный военный архив
| орны = {{М.}}—{{СПб.}}
| баспасы = Летний сад
| жылы = 2005
| барлық беті = 272
| isbn = 5-94381-137-0
| тиражы = 1000
}}
* ''Печёнкин А. А.'' Нарком обороны И. В. Сталин и его заместители // Военно-исторический журнал. — 2005. — № 6. — С. 3—10; № 7.
* {{Кітап |авторы=Калюжный Р. Г. |тақырыбы=Красная армия 1934–1945: структура и организация. Справочник |жылы=2020 |lang=ru |орны=М. |томы=1 |isbn=978-5-907245-09-9}}
[[Санат:КСРО Қарулы күштері]]
[[Санат:Әскери басқару]]
[[Санат:КСРО қорғаныс халық комиссариаты]]
9ix9w0w875qkh3sriubf9usfxnec8j5
3693189
3693188
2026-11-08T06:09:13Z
Орел Карл
81620
/* Тағы қараңыз */
3693189
wikitext
text/x-wiki
{{Мемлекеттік орган
|атауы = КСРО қорғаныс халық комиссариаты
|қысқартылған атауы = КСРО ҚХК
|шынайы атауы = {{lang-ru|Народный комиссариат обороны СССР}}
|шынайы атауы1 =
|шынайы атауы2 =
|мемлекет = {{USSR}}
|құзыреті =
|құзерет_тақырып_мәтіні =
|эмблема = Coat of arms of the Soviet Union (1956–1991).svg
|эмблеманың ені =
|эмблеманың тақырыбы =
|мөрі =
|мөрдің ені =
|мөрдің тақырыбы =
|сурет = Wiki Genshtab Kolymazhnaya.jpg
|сурет ені =
|сурет тақырыбы =
|құрылған жылы = 20 маусым 1934 жылы
|ізашары1 = [[КСРО әскери және теңіз істері халық комиссариаты]]
|ізашары2 =
|таратылған жылы = 25 ақпан 1946 жылы
|ізбасары = [[КСРО қорғаныс министрлігі|КСРО қорғаныс халық комиссариаты]]
|бағынады = [[КСРО халық комиссарлар кеңесі]]
|тағайындайды =
|штаб-пәтері = [[Мәскеу]]
|lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec =
|lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec =
|region_code =
|қызметкерлер =
|бюджет =
|министрдің есімі1 =
|министрдің міндеті1 =
|министрдің есімі2 =
|министрдің міндеті2 =
|басшылықтың есімі1 = [[Климент Ефремович Ворошилов|К. Е. Ворошилов]]<br /> [[Семен Константинович Тимошенко|С. К. Тимошенко]]<br /> [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталин]]
|басшылықтың лауазымы1 = Халық комиссары
|басшылықтың есімі2 =
|басшылықтың лауазымы2 =
|жоғарыда тұрған мекеме =
|бір мекемеге қарасты орган1 =
|бір мекемеге қарасты орган2 =
|құжат1 =
|сайты =
|түсініктемелер =
|карта =
|карта ені =
|картаның тақырыбы =
}}
'''КСРО қорғаныс халық комиссариаты''' ({{lang-ru|Народный комиссариат обороны СССР}}) — 1934 жылдан бастап 1946 жылға дейін КСРО-ның жоғары әскери мекемесі болды.
== Тарихы ==
1920–1930 жылдары РКФСР/КСРО-ның жоғары әскери органы Әскери және теңіз істері жөніндегі халық комиссариаты (Әстеісхалком) деп аталды.
1934 жылы 20 маусымда КСРО әскери-теңіз істері халық комиссариаты бүкілодақтық КСРО қорғаныс халық комиссариаты (КСРО ҚХК) болып қайта құрылды. 1937 жылы 30 желтоқсанда оның құрамынан [[КСРО әскери-теңіз флоты халық комиссариаты]] (КСРО ӘТФХК) бөлініп шықты.
1944 жылы 1 ақпанда одақтас республикалардың өз әскери құрамаларын құруы туралы КСРО Заңының қабылдануына байланысты КСРО ҚХК бүкілодақтық комиссариаттан одақтық-республикалық комиссариатқа айналды. РКФСР өз Қорғаныс халық комиссариатын құрды.
1946 жылы 25 ақпанда КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығына сәйкес КСРО ҚХК мен КСРО ӘТФХК біріктіріліп, бірыңғай одақтық-республикалық [[КСРО Қарулы Күштері|КСРО Қарулы Күштерінің]] халық комиссариаты (КСРО ҚКХК) құрылды. Құжаттарда орталық орган бір айға жетпейтін уақыт осы атаумен аталды. Өйткені 1946 жылғы 15 наурыздағы КСРО және одақтас республикалардың Халық Комиссарлары Кеңестерін Министрлер Кеңестеріне айналдыру туралы заңға сәйкес, ол [[КСРО қорғаныс министрлігі|КСРО Қарулы Күштері министрлігі]] (КСРО ҚКМ) болып қайта аталды. 1947 жылы 25 ақпанда осы шешімдерге сәйкес КСРО Конституциясына тиісті өзгерістер енгізілді.
Әскери және теңіз істері жөніндегі халық комиссариатының (Әстеісхалком) Бас штаб қызметіне қатысты ресми басылымы [[Әскери іс (журнал)|«Әскери іс»]] журналы болды.
Қызыл Әскердің басшы құрамы мен қатардағы жауынгерлерін тәрбиелеу, жауынгерлік даярлық міндеттерін насихаттау және озық әскери ойды дамыту жөніндегі КСРО Қорғаныс халық комиссариатының негізгі басылымы [[Қызыл жұлдыз (газет)|«Қызыл Жұлдыз»]] газеті болды.
== Халық комиссарлары ==
* {{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Климент Ефремович Ворошилов|Ворошилов Климент Ефремович]] (20 маусым 1934 — 7 мамыр 1940)
* {{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Алтын Жұлдыз медалі}} [[Семен Константинович Тимошенко|Тимошенко Семен Константинович]] (7 мамыр 1940 — 19 шілде 1941)
* {{Алтын Жұлдыз медалі}}{{Орақ пен Балға медалі}} [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталин Иосиф Виссарионович]] (19 шілде 1941 — 25 ақпан 1946)
== Құрылымы ==
{{Жасырын блоктың басы|тақырыбы=КСРО Қорғаныс халық комиссариатының 1935 жылғы құрылымы:}}
* ЖШҚӘ штабы;
* ЖШҚӘ барлау басқармасы;
* ЖШҚӘ әкімшілік-жұмылдыру басқармасы;
* ЖШҚӘ инженерлік басқармасы;
* ЖШҚӘ саяси басқармасы;
* ЖШҚӘ артиллерия басқармасы;
* ЖШҚӘ химия басқармасы;
* ЖШҚӘ байланыс басқармасы;
* ЖШҚӘ телемеханика басқармасы;
* ЖШҚӘ әуе күштері басқармасы;
* ЖШҚӘ әуе шабуылына қарсы қорғаныс басқармасы;
* ЖШҚӘ теңіз күштері басқармасы;
* ЖШҚӘ авто құрышты танк басқармасы;
* ЖШҚӘ әскери-шаруашылық басқармасы;
* ЖШҚӘ санитарлық басқармасы;
* ЖШҚӘ ветеринарлық басқармасы;
* ЖШҚӘ құрылыс және пәтермен қамтамасыз ету басқармасы;
* ЖШҚӘ басшы құрам жөніндегі басқармасы;
* ЖШҚӘ әскери оқу орындары басқармасы;
* ҚХК Іс басқармасы;
* Қаржы бөлімі;
* Стандарттау бөлімі;
* Өнертабыстар бөлімі;
* Жылқы құрамын жөндеу бөлімі;
* Баспалар бөлімі;
* Инспекциялар (жаяу әскер, артиллерия, әуе күштері, автоброньды танк әскерлері, атты әскер, әскери оқу орындары, теңіз күштері, дене шынықтыру және спорт инспекциялары).
{{Жасырын блоктың соңы}}
{{Жасырын блоктың басы|тақырыбы=КСРО Қорғаныс халық комиссариатының 1938 жылғы құрылымы:}}
* Бас әскери кеңес;
* Қорғаныс халық комиссариатының Іс басқармасы;
* ЖШҚӘ Бас штабы;
* ЖШҚӘ Барлау басқармасы;
* ЖШҚӘ Әкімшілік-жұмылдыру басқармасы;
* ЖШҚӘ Жауынгерлік даярлық басқармасы;
* Қызыл Армия артиллериясының басшысы басқармасы;
* ЖШҚӘ Артиллерия басқармасы;
* ЖШҚӘ Әуе шабуылына қарсы қорғаныс басқармасы;
* ЖШҚӘ Авто құрышты танк басқармасы;
* ЖШҚӘ Саяси басқармасы:
** «Қызыл Жұлдыз» газетінің редакциясы;
* ЖШҚӘ Химия басқармасы;
* ЖШҚӘ Байланыс басқармасы;
* ЖШҚӘ Әскери-әуе күштері басқармасы;
* ЖШҚӘ Инженерлік басқармасы;
* ЖШҚӘ Командалық және басшы құрам жөніндегі басқармасы;
* ЖШҚӘ Санитарлық басқармасы;
* ЖШҚӘ Ветеринарлық басқармасы;
* Әскери көлік және киім-кешекпен қамтамасыз ету басқармасы;
* Азық-түлікпен жабдықтау басқармасы;
* Жанар-жағармаймен жабдықтау басқармасы;
* Тұрғын үй-пайдалану басқармасы;
* ЖШҚӘ Жоғары әскери оқу орындары басқармасы;
* Мемлекеттік әскери баспа басқармасы;
* Әскери жылқы зауыттары басқармасы;
* Жылқы құрамын жөндеу бөлімі;
* ҚХК Өнертабыстар бөлімі;
* ҚХК Шаруашылық бөлімі;
* Қаржы бөлімі;
* Бақылау тобы;
* Инспекциялар (жаяу әскер, атты әскер, әскери оқу орындары, дене шынықтыру және спорт, Осоавиахим ұйымының жұмысы, әскери оркестрлер инспекциялары).
{{Жасырын блоктың соңы}}
{{Жасырын блоктың басы|тақырыбы=КСРО Қорғаныс халық комиссариатының 1940 жылғы құрылымы:}}
* Қызыл Әскердің Бас штабы;
* Қызыл Әскердің Бас саяси үгіт басқармасы;
* Қызыл Әскердің Әскери-әуе күштерінің Бас басқармасы;
* Қызыл Әскердің Бас артиллерия басқармасы;
* Қызыл Әскердің Бас автоброньды танк басқармасы;
* Қызыл Әскердің Бас әскери-инженерлік басқармасы;
* Қызыл Әскердің Бас интенданттық басқармасы;
* Қызыл Әскердің Жауынгерлік даярлық басқармасы;
* Қызыл Әскердің Әуе шабуылына қарсы қорғаныс басқармасы;
* Қызыл Әскердің Байланыс басқармасы;
* Қызыл Әскердің Әскери-химиялық қорғаныс басқармасы;
* Қызыл Әскердің Жанар-жағармаймен жабдықтау басқармасы;
* Қызыл Әскердің Жоғары әскери оқу орындары басқармасы;
* Қызыл Әскердің Әскери оқу орындары басқармасы;
* Қызыл Әскердің Кадрлар басқармасы;
* Қызыл Әскердің Санитарлық басқармасы;
* Қызыл Әскердің Ветеринарлық басқармасы;
* Қорғаныс халық комиссары жанындағы Іс басқармасы;
* Қорғаныс халық комиссары жанындағы Қаржы бөлімі.
{{Жасырын блоктың соңы}}
== Тағы қараңыз ==
* [[КСРО қорғаныс министрлігі]]
== Әдебиет ==
* {{кітап
| авторы =
| тақырыбы = Командный и начальствующий состав Красной Армии в 1940−1941 гг.: Структура и кадры центрального аппарата HКО СССР, военных округов и общевойсковых армий.
| жауапты = Под редакцией В. Н. Кузеленкова; Составители: к.и.н. Н. С. Тархова (ответственный), В. А. Арцыбашев, С. С. Войтиков, Д. Г. Узенков; В подготовке сборника принимали участие: К. А. Абрамян, Д. И. Борисов, А. Р. Ефименко, М. И. Мельтюхов, Л. А. Роговая, А. Д. Силаев
| басылым = Документы и материалы. Российский государственный военный архив
| орны = {{М.}}—{{СПб.}}
| баспасы = Летний сад
| жылы = 2005
| барлық беті = 272
| isbn = 5-94381-137-0
| тиражы = 1000
}}
* ''Печёнкин А. А.'' Нарком обороны И. В. Сталин и его заместители // Военно-исторический журнал. — 2005. — № 6. — С. 3—10; № 7.
* {{Кітап |авторы=Калюжный Р. Г. |тақырыбы=Красная армия 1934–1945: структура и организация. Справочник |жылы=2020 |lang=ru |орны=М. |томы=1 |isbn=978-5-907245-09-9}}
[[Санат:КСРО Қарулы күштері]]
[[Санат:Әскери басқару]]
[[Санат:КСРО қорғаныс халық комиссариаты]]
1ysp5ji43x77btihh2flx3xbvgh56nu
Үлгі:Жасырын блоктың басы/doc
10
789890
3693192
3692187
2026-11-08T06:28:17Z
Орел Карл
81620
3693192
wikitext
text/x-wiki
{{Құжаттама беті}}
== Сипаттамасы ==
{{tl|Жасырын блоктың басы}} және {{tl|Жасырын блоктың соңы}} үлгілерінің жұбы мәтін блоктарын экранда жасыруға арналған. {{tl|Жасырылатын}} үлгісінен айырмашылығы, бұл екі үлгіні бірге қолдану арқылы күрделі мәтін бөліктерін ешқандай қосымша тәсілдерсіз жасыруға болады. Үлгілердің параметрлері {{tl|Жасырылатын}} үлгісінің параметрлеріне ұқсас.
== Көшіруге арналған үлгілер ==
=== Қысқаша үлгіcі ===
<pre>
{{Жасырын блоктың басы|тақырыбы=}}
Жасырылған мәтін.
{{Жасырын блоктың соңы}}
</pre>
=== Толық үлгісі ===
<pre>
{{Жасырын блоктың басы
|күйі =
|түрі =
|жақтау =
|мазмұн класы =
|мазмұн стилі =
|сілтеме =
|тақырыбы =
|тақырып қарпі =
|тақырып көлбеулігі =
|тақырып фоны =
|тақырыпты туралау =
|тақырып класы =
|тақырып стилі =
|мәтін қарпі =
|мәтін көлбеулігі =
|мәтін фоны =
|мәтінді туралау =
|мәтін класы =
|мәтін стилі =
}}
{{Жасырын блоктың соңы}}
</pre>
== Параметрлері ==
{| class="wikitable"
|-
| '''түрі''' || <code>transparent</code> мәнін ғана қабылдайды және мөлдір жиырылмалы блок жасайды. Басқа үлгілердің ішіне кірістіру үшін қолданылады. Мақалаларда қолданбаңыз.
|-
| '''жақтау''' || Блоктың айналасындағы жақтаудың стилі. Егер параметр көрсетілмесе, жақтау болмайды. Егер параметр көрсетіліп, бірақ мәні берілмесе, жақтау қою сұр түсті болады.
|-
| '''мазмұн стилі''' || Бүкіл мазмұн блогының стилі. Кейде <code>padding:0</code> мәнін қолдану қажет болады.
|-
| '''сілтеме''' || <code>left</code> мәні «көрсету» сілтемесін сол жақта орналастырады. Басқа жағдайларда сілтеме оң жақта көрсетіледі. Параметр көрсетілмесе, сілтеме оң жақта орналасады.
|-
| '''тақырыбы''' || Әрдайым көрсетіліп тұратын тақырып мәтіні.
|-
| '''тақырып қарпі''' ||rowspan="2"| <code>normal</code> — қалыпты қаріп, <code>bold</code> — қалың қаріп. Әдепкі бойынша тақырып қалың, ал мәтін қалыпты қаріппен көрсетіледі.
|-
| '''мәтін қарпі'''
|-
| '''тақырып көлбеулігі''' ||rowspan="2"| <code>italic</code> — көлбеу қаріп, <code>normal</code> — қалыпты қаріп. Әдепкі мәні — <code>normal</code>.
|-
| '''мәтін көлбеулігі'''
|-
| '''тақырып фоны''' ||rowspan="2"| Фон түсі. Әдепкі бойынша сұр түсті.
|-
| '''мәтін фоны'''
|-
| '''тақырыпты туралау''' ||rowspan="2"| <code>center</code>, <code>justify</code>, <code>left</code>, <code>right</code> мәндерін қабылдайды. Әдепкі бойынша тақырып ортаға, ал мәтін сол жаққа тураланады.
|-
| '''мәтінді туралау'''
|-
| '''тақырып стилі''' ||rowspan="2"| Қосымша CSS стильдері.
|-
| '''мәтін стилі'''
|}
== Мысалдар ==
<pre>
{{Жасырын блоктың басы|тақырыбы=Ішінде жасырылған мәтін бар}}
Жасырылған мәтін.
{{Жасырын блоктың соңы}}
</pre>
{{Жасырын блоктың басы|тақырыбы=Ішінде жасырылған мәтін бар}}
Жасырылған мәтін.
{{Жасырын блоктың соңы}}
Мазмұн ішіндегі жолдарды бөлуге жол берілмейді. Олардың орнына <syntaxhighlight lang="wikitext" inline><br></syntaxhighlight>, <code>{{tl|pb}}</code>, <code>{{tl|^}}</code> үлгілерін қолдануға болады.
== Ескерту ==
* Әрбір {{tl|Жасырын блоктың басы}} үлгісінен кейін міндетті түрде {{tl|Жасырын блоктың соңы}} үлгісін қолданыңыз.
* Жасырылатын мәтінді екі үлгінің арасына орналастырыңыз.
* Блоктың тақырыбы ортаға тураланады.
* Егер блоктың ені көрсетілмесе, ол әдепкі бойынша 100% болады.
* Бұл үлгіні жиырылмалы кестелерді жасау үшін пайдаланбаңыз.
<noinclude>[[Санат:Үлгілер:Жиырылмалы блоктар]]</noinclude>
7n1ws16w8tr52iwxbpo6ihhqpotl5t2
Маршфилдтегі Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт
0
790065
3693026
3692821
2026-11-07T16:03:51Z
InternetArchiveBot
105421
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7)
3693026
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Маршфилдтағы Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы =
|Сурет = [[Сурет:UW-Stevens Point at Marshfield.jpg|200px]]
|Шынайы аты =
|Халықаралық атауы = University of Wisconsin–Stevens Point at Marshfield
|Бұрынғы атауы =
|Ұраны =
|Құрылған жылы = [[1963 жыл|1963]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет]]
|Бюджет =
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті =
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры =
|Студенттер =
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат = 650
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура =
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар =
|Орналасқан жері = [[Маршфилд (Висконсин)|Маршфилд]], [[Висконсин]], [[АҚШ]]
|Метро бекеті =
|Кампус = ауылдық
|Мекенжайы =
|Сайты = https://www.uwsp.edu/marshfield
|Марапаттары =
|lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 39 |lat_sec = 56
|lon_dir = W |lon_deg = 90 |lon_min = 12 |lon_sec = 18
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Маршфилдтегі Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт''' ('''UWSP at Marshfield''', бұрынғы атауы — '''Висконсин университеті – Маршфилд/Вуд округі''') — [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың [[Висконсин]] штатындағы [[Маршфилд (Висконсин)|Маршфилд]] қаласында орналасқан [[Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт]]тың аймақтық кампусы.
== Тарихы ==
Кампус 1963 жылы [[Мадисондағы Висконсин университеті]]нің бөлімшесі ретінде құрылды. Бастапқыда кампус үш ғимараттан тұрды, ал 1971 жылы олардың саны алтыға дейін көбейді.<ref name=history>[https://marshfield.uwc.edu/about/overview/history History at official website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190209180105/https://marshfield.uwc.edu/about/overview/history |date=2019-02-09 }}, Retrieved February 8, 2019.</ref> 1973 жылы қазіргі [[Висконсин университеттері жүйесі]] құрылып, Висконсин университеті – Маршфилд/Вуд округі оның құрамындағы екі жылдық білім беретін 14 орталық кампустың бірі болды.<ref name=history /> Кампус 2018 жылғы 1 шілдеге дейін [[Висконсин университетінің колледждері]] құрамында болды. Сол күні Висконсин университеті – Маршфилд/Вуд округі мен [[Уосодағы Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт|Висконсин университеті – Марафон округі]] [[Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт]]тың аймақтық кампустарына айналды.<ref>{{cite news |last1=Meyerhofer |first1=Kelly |title=UW System merger approved. Here's when the official transfer takes place |url=https://madison.com/wsj/news/local/education/university/uw-system-merger-approved-here-s-when-the-official-transfer/article_aa4d164b-4983-5306-ab53-b1e766bd465c.html |access-date=December 27, 2018 |work=[[Wisconsin State Journal]] |date=June 30, 2018}}</ref> 2018 жылғы 24 тамызда Висконсин университеттері жүйесінің Қамқоршылар кеңесі кампустың атауын «Маршфилдтегі Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт» деп өзгерту туралы шешімді мақұлдады.<ref>{{cite news |last1=West |first1=Samantha |title=UW System Board of Regents approves name changes for 2-year campuses |url=https://www.jsonline.com/story/news/education/2018/08/24/uw-system-board-regents-approves-name-changes-2-year-campuses/1085075002/ |access-date=December 27, 2018 |work=[[Milwaukee Journal Sentinel]] |date=August 24, 2018}}</ref>
== Білім беру ==
Маршфилдтегі Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт жалпы білім беру бойынша қауымдастырылған дәреже және қолданбалы өнер мен ғылымдар саласында бакалавр дәрежесін (BAAS) ұсынады. Студенттер Маршфилд кампусында оқуын бастағаннан кейін [[Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт]]тың негізгі кампусына, Висконсин университеттері жүйесінің басқа оқу орындарына немесе елдегі өзге колледждер мен университеттерге ауысып, [[бакалавр дәрежесі]]н ала алады. Сондай-ақ BAAS бағдарламасын Маршфилд кампусының өзінде аяқтауға мүмкіндік бар.
2025 жылғы күзгі семестрде кампуста күндізгі оқу нысанына баламаланған студенттер саны 91 болды. Бұл көрсеткіш 2012 жылы 446 болған.<ref>{{cite web |url=https://www.wisconsin.edu/education-reports-statistics/enrollments/ |title=Enrollments |date=16 April 2026 }}</ref> 2026 жылғы жағдай бойынша кампустың атқарушы басшысы — Энтони Эндрюс.
== Кампус ==
Висконсин штатының Маршфилд қаласының орталығынан батысқа қарай орналасқан кампустың құрамына аумағы 114 акр (шамамен 46 гектар) болатын [[дендрарий]], 340 орындық театр, өнер орталығы және жаратылыстану ғылымдарына арналған мамандандырылған оқу ғимараттары кіреді. 1998 жылы кампуста құны 5,1 миллион [[АҚШ доллары]] болатын кеңейту және қайта жаңғырту жобасы жүзеге асырылды.<ref name=history />
Кампус аумағындағы жер мен ғимараттардың иелері — Вуд округі мен Маршфилд қаласы — 2018 жылы ашылған Роэл атындағы STEM орталығының құрылысына әрқайсысы 1 миллион доллардан бөлді.<ref>{{cite web |url=https://www.marshfieldnewsherald.com/story/news/2018/04/14/streetwise-roundup-everett-roehl-stem-center-earns-statewide-recognition/512285002/ |title=Streetwise roundup: Everett Roehl STEM Center earns statewide recognition |website=Marshfield News-Herald |date=April 14, 2018}}</ref>
== Спорт ==
Студенттер [[Висконсин колледжаралық конференциясы]] (WCC) аясында спорттың алты бағыты бойынша жарыстарға қатыса алады: әйелдер волейболы, ерлер мен әйелдер баскетболы, ерлер мен әйелдер теннисі және ерлер гольфі.
2012 жылғы маусымда әйелдер волейбол командасы 9 жеңіс пен 2 жеңіліс (дивизион ішінде 3 жеңіс пен 1 жеңіліс) көрсеткішімен WCC Батыс дивизионының бірлескен чемпионы атанды. 2012–2013 жылғы маусымда ерлер баскетбол командасы 19 жеңіс пен 5 жеңіліс (конференция ішінде 9 жеңіс пен 1 жеңіліс) көрсеткішімен WCC Батыс дивизионының чемпионы атанып, конференцияның штаттық турнирінде үздік төрт команда қатарына енді. Сол жылы әйелдер баскетбол командасы 24 жеңіс пен 2 жеңіліс (конференция ішінде 19 жеңіс пен 1 жеңіліс) көрсеткішімен WCC тұрақты маусымының жеңімпазы және конференцияның штаттық чемпионы атанды.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://www.uwsp.edu/marshfield/ Маршфилдтегі Висконсин университеті – Стивенс-Пойнттың ресми сайты]
[[Санат:Висконсин штатындағы мемлекеттік университеттер мен колледждер]]
[[Санат:Вуд округіндегі (Висконсин) білім беру]]
[[Санат:1963 жылы құрылған университеттер мен колледждер]]
[[Санат:1963 жылы АҚШ-та құрылған білім беру мекемелері]]
[[Санат:Вуд округіндегі (Висконсин) ғимараттар мен құрылыстар]]
[[Санат:1963 жылы Висконсин штатында құрылған мекемелер]]
[[Санат:АҚШ-тағы екі жылдық колледждер]]
[[Санат:Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт]]
[[Санат:Висконсин университеттері жүйесінің кампустары]]
peg1kgdd2967mov3bkmke5dm5m7ix9x
Үлгі:Израиль университеттері
10
790086
3693227
3692894
2026-11-08T07:43:57Z
1nter pares
146705
3693227
wikitext
text/x-wiki
{{Навигациялық жол
|state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly>
|аты = Израиль университеттері
|тақырыбы = [[Израильдің университеттерінің тізімі|Израиль университеттері]]
|мазмұны = [[Ариэль университеті]]{{•}} [[Бар-Илан атындағы университет]]{{•}} [[Негевтегі Бен-Гурион университеті]]{{•}} [[Иерусалимдегі Еврей университеті]]{{•}} [[Израиль ашық университеті]]{{•}} [[Райхман университеті]]{{•}} [[Технион]]{{•}} [[Тель-Авив университеті]]{{•}} [[Хайфа университеті]]{{•}} [[Вейцман атындағы ғылым институты]]
}}<noinclude>
[[Санат:Навигациялық үлгілер]]
</noinclude>
e0x5xw0g0jok3tir34sci48615y65ke
Франция қазақтары
0
790091
3692942
2026-11-07T12:48:00Z
Мағыпар
100137
Жаңа бетте: '''Франция қазақтары''' — [[Франция]]да тұратын қазақ диаспорасы. Еуропадағы қазақ қауымдастығының мәліметі бойынша, бүгінгі күні қазақтар ең көп шоғырланған елдердің бірі. Қазіргі таңда Францияда шамамен 2 мыңға жуық қазақтар өмір сүреді. Олар Париж қаласы жә...
3692942
wikitext
text/x-wiki
'''Франция қазақтары''' — [[Франция]]да тұратын қазақ диаспорасы. Еуропадағы қазақ қауымдастығының мәліметі бойынша, бүгінгі күні қазақтар ең көп шоғырланған елдердің бірі. Қазіргі таңда Францияда шамамен 2 мыңға жуық қазақтар өмір сүреді. Олар Париж қаласы және оның маңындағы аудандарда шоғырланған.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақтар диаспорасы]]
3phnkjyk0k4xgt9rmpwt53u26ay2xjl
3692943
3692942
2026-11-07T12:48:18Z
Мағыпар
100137
«[[Санат:Қазақтар|Қазақтар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)
3692943
wikitext
text/x-wiki
'''Франция қазақтары''' — [[Франция]]да тұратын қазақ диаспорасы. Еуропадағы қазақ қауымдастығының мәліметі бойынша, бүгінгі күні қазақтар ең көп шоғырланған елдердің бірі. Қазіргі таңда Францияда шамамен 2 мыңға жуық қазақтар өмір сүреді. Олар Париж қаласы және оның маңындағы аудандарда шоғырланған.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақтар диаспорасы]]
[[Санат:Қазақтар]]
bjz9jokquh6uxs5ex5hk45neocrc9ko
3692944
3692943
2026-11-07T12:51:52Z
Мағыпар
100137
толықтыру
3692944
wikitext
text/x-wiki
'''Франция қазақтары''' — [[Франция]]да тұратын қазақ диаспорасы. Еуропадағы қазақ қауымдастығының мәліметі бойынша, бүгінгі күні қазақтар ең көп шоғырланған елдердің бірі. Қазіргі таңда Францияда шамамен 2 мыңға жуық қазақтар өмір сүреді. Олар [[Париж]] қаласы және оның маңындағы аудандарда шоғырланған.
Францияда Қазақ диаспорасын қалыптастырған төрт көші-қон кезеңі болды. Оның біріншісі, 1974 жылдан 1982 жылға дейін келген қазақтар Франция аумағына келген кезде ешқандай
қиындықтарға тап болған жоқ, еш қиындықсыз жұмыс тапты.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақтар диаспорасы]]
[[Санат:Қазақтар]]
7qgs5vppokkb91ywygl6omr581e7w8m
3692945
3692944
2026-11-07T12:52:18Z
Мағыпар
100137
толықтыру
3692945
wikitext
text/x-wiki
'''Франция қазақтары''' — [[Франция]]да тұратын қазақ диаспорасы. Еуропадағы қазақ қауымдастығының мәліметі бойынша, бүгінгі күні қазақтар ең көп шоғырланған елдердің бірі. Қазіргі таңда Францияда шамамен 2 мыңға жуық қазақтар өмір сүреді. Олар [[Париж]] қаласы және оның маңындағы аудандарда шоғырланған.
Францияда Қазақ диаспорасын қалыптастырған төрт көші-қон кезеңі болды. Оның біріншісі, 1974 жылдан 1982 жылға дейін келген қазақтар Франция аумағына келген кезде ешқандай
қиындықтарға тап болған жоқ, еш қиындықсыз жұмыс тапты. Қазақ көші-қонының екінші кезеңі — 1982-1984 жылдар. Олардың барлығы шекарадан өту кезінде туристік визаға ие болды.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақтар диаспорасы]]
[[Санат:Қазақтар]]
cfwnw7i1yec1z933cc9ka53viduwpof
3692946
3692945
2026-11-07T12:52:36Z
Мағыпар
100137
толықтыру
3692946
wikitext
text/x-wiki
'''Франция қазақтары''' — [[Франция]]да тұратын қазақ диаспорасы. Еуропадағы қазақ қауымдастығының мәліметі бойынша, бүгінгі күні қазақтар ең көп шоғырланған елдердің бірі. Қазіргі таңда Францияда шамамен 2 мыңға жуық қазақтар өмір сүреді. Олар [[Париж]] қаласы және оның маңындағы аудандарда шоғырланған.
Францияда Қазақ диаспорасын қалыптастырған төрт көші-қон кезеңі болды. Оның біріншісі, 1974 жылдан 1982 жылға дейін келген қазақтар Франция аумағына келген кезде ешқандай
қиындықтарға тап болған жоқ, еш қиындықсыз жұмыс тапты. Қазақ көші-қонының екінші кезеңі — 1982-1984 жылдар. Олардың барлығы шекарадан өту кезінде туристік визаға ие болды.
Үшінші кезең — 1985 жылдан 1987 жылға дейінгі кезең, заңсыз көші-қон кезінде қазақтар Франция аумағына қоныс аударған. 1988 жылдан кейін келген қазақтар шақыру құжаттары бойынша ресми келгендер болып табылады.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақтар диаспорасы]]
[[Санат:Қазақтар]]
anfxfnitwkz986v3qlqwmj9pors1ys3
3692947
3692946
2026-11-07T12:54:59Z
Мағыпар
100137
толықтыру
3692947
wikitext
text/x-wiki
'''Франция қазақтары''' — [[Франция]]да тұратын қазақ диаспорасы. Еуропадағы қазақ қауымдастығының мәліметі бойынша, бүгінгі күні қазақтар ең көп шоғырланған елдердің бірі. Қазіргі таңда Францияда шамамен 2 мыңға жуық қазақтар өмір сүреді. Олар [[Париж]] қаласы және оның маңындағы аудандарда шоғырланған.
Францияда Қазақ диаспорасын қалыптастырған төрт көші-қон кезеңі болды. Оның біріншісі, 1974 жылдан 1982 жылға дейін келген қазақтар Франция аумағына келген кезде ешқандай
қиындықтарға тап болған жоқ, еш қиындықсыз жұмыс тапты. Қазақ көші-қонының екінші кезеңі — 1982-1984 жылдар. Олардың барлығы шекарадан өту кезінде туристік визаға ие болды.
Үшінші кезең — 1985 жылдан 1987 жылға дейінгі кезең, заңсыз көші-қон кезінде қазақтар Франция аумағына қоныс аударған. 1988 жылдан кейін келген қазақтар шақыру құжаттары бойынша ресми келгендер болып табылады.
Франция қазақтарының 90%-ы Керей руынан шыққан қазақтар. Олардың барлығы Қытай аумағында тұратын қазақтардың туысқан-ағайындастары. Өз кезегінде олар 18 топқа бөлінеді. Олардың арасында Секел, Тасбике, Шеруши, Базарқұл, Қыстаубай, Сарбас, Шұбарайғыр, Молқы, Жадық, Шоқабай, Қарақас, Есағасықазбек, Меркіт, Есдәулет, Ител, Барқы, сондай-ақ Уақ пен Наймандар кездеседі.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақтар диаспорасы]]
[[Санат:Қазақтар]]
5djstj7gfr8m808y8bkqc452zxgp476
3692948
3692947
2026-11-07T13:00:20Z
Мағыпар
100137
толықтыру
3692948
wikitext
text/x-wiki
'''Франция қазақтары''' — [[Франция]]да тұратын қазақ диаспорасы. Еуропадағы қазақ қауымдастығының мәліметі бойынша, бүгінгі күні қазақтар ең көп шоғырланған елдердің бірі. Қазіргі таңда Францияда шамамен 2 мыңға жуық қазақтар өмір сүреді. Олар [[Париж]] қаласы және оның маңындағы аудандарда шоғырланған.
Францияда Қазақ диаспорасын қалыптастырған төрт көші-қон кезеңі болды. Оның біріншісі, 1974 жылдан 1982 жылға дейін келген қазақтар Франция аумағына келген кезде ешқандай
қиындықтарға тап болған жоқ, еш қиындықсыз жұмыс тапты. Қазақ көші-қонының екінші кезеңі — 1982-1984 жылдар. Олардың барлығы шекарадан өту кезінде туристік визаға ие болды.
Үшінші кезең — 1985 жылдан 1987 жылға дейінгі кезең, заңсыз көші-қон кезінде қазақтар Франция аумағына қоныс аударған. 1988 жылдан кейін келген қазақтар шақыру құжаттары бойынша ресми келгендер болып табылады.
Франция қазақтарының 90%-ы [[Керей (тайпа)|Керей]] руынан шыққан қазақтар. Олардың барлығы Қытай аумағында тұратын қазақтардың туысқан-ағайындастары. Өз кезегінде олар 18 топқа бөлінеді. Олардың арасында Секел, Тасбике, Шеруши, Базарқұл, Қыстаубай, Сарбас, Шұбарайғыр, Молқы, Жадық, Шоқабай, Қарақас, Есағасықазбек, Меркіт, Есдәулет, Ител, Барқы, сондай-ақ Уақ пен Наймандар кездеседі.
Франциядағы қазақ диаспорасының діндарлық деңгейлері жоғары. Париждегі қазақтар діни құлшылықтарды орындау үшін әуелі Араб мешіттеріне барып тұрды, бірақ уақыт өте келе оларға баруын тоқтатады. Бұл жерде әр түрлі араб елдерінен шыққан мұсылмандардың саны көп болғандықтан, олардың басқа мазхабтарды ұстанатыны себеп болды.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақтар диаспорасы]]
[[Санат:Қазақтар]]
getjcxk9dobcwpbx8g47gi418985ukx
3692952
3692948
2026-11-07T13:01:23Z
Мағыпар
100137
толықтыру
3692952
wikitext
text/x-wiki
'''Франция қазақтары''' — [[Франция]]да тұратын қазақ диаспорасы. Еуропадағы қазақ қауымдастығының мәліметі бойынша, бүгінгі күні қазақтар ең көп шоғырланған елдердің бірі. Қазіргі таңда Францияда шамамен 2 мыңға жуық қазақтар өмір сүреді. Олар [[Париж]] қаласы және оның маңындағы аудандарда шоғырланған.
Францияда Қазақ диаспорасын қалыптастырған төрт көші-қон кезеңі болды. Оның біріншісі, 1974 жылдан 1982 жылға дейін келген қазақтар Франция аумағына келген кезде ешқандай
қиындықтарға тап болған жоқ, еш қиындықсыз жұмыс тапты. Қазақ көші-қонының екінші кезеңі — 1982-1984 жылдар. Олардың барлығы шекарадан өту кезінде туристік визаға ие болды.
Үшінші кезең — 1985 жылдан 1987 жылға дейінгі кезең, заңсыз көші-қон кезінде қазақтар Франция аумағына қоныс аударған. 1988 жылдан кейін келген қазақтар шақыру құжаттары бойынша ресми келгендер болып табылады.
Франция қазақтарының 90%-ы [[Керей (тайпа)|Керей]] руынан шыққан қазақтар. Олардың барлығы Қытай аумағында тұратын қазақтардың туысқан-ағайындастары. Өз кезегінде олар 18 топқа бөлінеді. Олардың арасында Секел, Тасбике, Шеруши, Базарқұл, Қыстаубай, Сарбас, Шұбарайғыр, Молқы, Жадық, Шоқабай, Қарақас, Есағасықазбек, Меркіт, Есдәулет, Ител, Барқы, сондай-ақ Уақ пен Наймандар кездеседі.
Франциядағы қазақ диаспорасының діндарлық деңгейлері жоғары. Париждегі қазақтар діни құлшылықтарды орындау үшін әуелі Араб мешіттеріне барып тұрды, бірақ уақыт өте келе оларға баруын тоқтатады. Бұл жерде әр түрлі араб елдерінен шыққан мұсылмандардың саны көп болғандықтан, олардың басқа мазхабтарды ұстанатыны себеп болды.
Түрік мешіттерін тауып (яғни, ханафи мәзһабын ұстанатындардың), қазақтар сонда ғана бара бастады. Негізгі себебі уағыздар оларға түсінікті тілде жүргізілді. Сондай-ақ, мешіт түріктер арқылы француз қоғамындағы мәселелер туралы білуге болатын орта ретінде қарастырылады.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақтар диаспорасы]]
[[Санат:Қазақтар]]
4pv3cux2pq3mw179xpob47qcwhs4lx0
3692962
3692952
2026-11-07T13:09:11Z
Мағыпар
100137
толықтыру
3692962
wikitext
text/x-wiki
'''Франция қазақтары''' — [[Франция]]да тұратын қазақ диаспорасы. Еуропадағы қазақ қауымдастығының мәліметі бойынша, бүгінгі күні қазақтар ең көп шоғырланған елдердің бірі. Қазіргі таңда Францияда шамамен 2 мыңға жуық қазақтар өмір сүреді. Олар [[Париж]] қаласы және оның маңындағы аудандарда шоғырланған.
Францияда Қазақ диаспорасын қалыптастырған төрт көші-қон кезеңі болды. Оның біріншісі, 1974 жылдан 1982 жылға дейін келген қазақтар Франция аумағына келген кезде ешқандай
қиындықтарға тап болған жоқ, еш қиындықсыз жұмыс тапты. Қазақ көші-қонының екінші кезеңі — 1982-1984 жылдар. Олардың барлығы шекарадан өту кезінде туристік визаға ие болды.
Үшінші кезең — 1985 жылдан 1987 жылға дейінгі кезең, заңсыз көші-қон кезінде қазақтар Франция аумағына қоныс аударған. 1988 жылдан кейін келген қазақтар шақыру құжаттары бойынша ресми келгендер болып табылады.
Франция қазақтарының 90%-ы [[Керей (тайпа)|Керей]] руынан шыққан қазақтар. Олардың барлығы Қытай аумағында тұратын қазақтардың туысқан-ағайындастары. Өз кезегінде олар 18 топқа бөлінеді. Олардың арасында Секел, Тасбике, Шеруши, Базарқұл, Қыстаубай, Сарбас, Шұбарайғыр, Молқы, Жадық, Шоқабай, Қарақас, Есағасықазбек, Меркіт, Есдәулет, Ител, Барқы, сондай-ақ Уақ пен Наймандар кездеседі.
Франциядағы қазақ диаспорасының діндарлық деңгейлері жоғары. Париждегі қазақтар діни құлшылықтарды орындау үшін әуелі Араб мешіттеріне барып тұрды, бірақ уақыт өте келе оларға баруын тоқтатады. Бұл жерде әр түрлі араб елдерінен шыққан мұсылмандардың саны көп болғандықтан, олардың басқа мазхабтарды ұстанатыны себеп болды.
Түрік мешіттерін тауып (яғни, ханафи мәзһабын ұстанатындардың), қазақтар сонда ғана бара бастады. Негізгі себебі уағыздар оларға түсінікті тілде жүргізілді. Сондай-ақ, мешіт түріктер арқылы француз қоғамындағы мәселелер туралы білуге болатын орта ретінде қарастырылады.
Қазақтардың бір-бірімен қарым-қатынасы көбінесе діни мерекелермен байланысты болды. Айт мерекесін тойлау кезінде бір-біріне қонаққа барды. Әйелдер ер адамдарға қарағанда, жиі сөйлесіп, бір-бірімен діни сауаттарымен алмасты.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақтар диаспорасы]]
[[Санат:Қазақтар]]
s8aszk233lhyo3wyq8ujyx5jp1h5427
3692966
3692962
2026-11-07T13:14:33Z
Мағыпар
100137
толықтыру
3692966
wikitext
text/x-wiki
'''Франция қазақтары''' — [[Франция]]да тұратын қазақ диаспорасы. Еуропадағы қазақ қауымдастығының мәліметі бойынша, бүгінгі күні қазақтар ең көп шоғырланған елдердің бірі. Қазіргі таңда Францияда шамамен 2 мыңға жуық қазақтар өмір сүреді. Олар [[Париж]] қаласы және оның маңындағы аудандарда шоғырланған.
== Тарихы ==
Францияда Қазақ диаспорасын қалыптастырған төрт көші-қон кезеңі болды. Оның біріншісі, 1974 жылдан 1982 жылға дейін келген қазақтар Франция аумағына келген кезде ешқандай
қиындықтарға тап болған жоқ, еш қиындықсыз жұмыс тапты. Қазақ көші-қонының екінші кезеңі — 1982-1984 жылдар. Олардың барлығы шекарадан өту кезінде туристік визаға ие болды.
Үшінші кезең — 1985 жылдан 1987 жылға дейінгі кезең, заңсыз көші-қон кезінде қазақтар Франция аумағына қоныс аударған. 1988 жылдан кейін келген қазақтар шақыру құжаттары бойынша ресми келгендер болып табылады.
Франция қазақтарының 90%-ы [[Керей (тайпа)|Керей]] руынан шыққан қазақтар. Олардың барлығы Қытай аумағында тұратын қазақтардың туысқан-ағайындастары. Өз кезегінде олар 18 топқа бөлінеді. Олардың арасында Секел, Тасбике, Шеруши, Базарқұл, Қыстаубай, Сарбас, Шұбарайғыр, Молқы, Жадық, Шоқабай, Қарақас, Есағасықазбек, Меркіт, Есдәулет, Ител, Барқы, сондай-ақ Уақ пен Наймандар кездеседі.
Франциядағы қазақ диаспорасының діндарлық деңгейлері жоғары. Париждегі қазақтар діни құлшылықтарды орындау үшін әуелі Араб мешіттеріне барып тұрды, бірақ уақыт өте келе оларға баруын тоқтатады. Бұл жерде әр түрлі араб елдерінен шыққан мұсылмандардың саны көп болғандықтан, олардың басқа мазхабтарды ұстанатыны себеп болды.
Түрік мешіттерін тауып (яғни, ханафи мәзһабын ұстанатындардың), қазақтар сонда ғана бара бастады. Негізгі себебі уағыздар оларға түсінікті тілде жүргізілді. Сондай-ақ, мешіт түріктер арқылы француз қоғамындағы мәселелер туралы білуге болатын орта ретінде қарастырылады.
Қазақтардың бір-бірімен қарым-қатынасы көбінесе діни мерекелермен байланысты болды. Айт мерекесін тойлау кезінде бір-біріне қонаққа барды. Әйелдер ер адамдарға қарағанда, жиі сөйлесіп, бір-бірімен діни сауаттарымен алмасты.
Францияға келген қазақтар оқуға ұмтылмады, колледжге немесе университетке түсуге тырыспаған. Оның негізгі себептерінің бірі — Түркияда алған білім мен тәрбие. Түркияға
келген барлық қазақтар мектепті аяқтамаған. Олардың айтуынша, бесінші сыныпты бітіргеннен кейін ата-аналар өз ұлдарын "имамхатиф" сыныбына беріп, діни білім алып, құран оқып, ал бесінші сыныптан кейін қыздар оқуын тастап, үй шаруашылығын жүргізуге тартылған. Қыздар уақытылы тұрмысқа шығуға тырысқан. Сондықтан олар үшін Францияға
келгеннен кейін білім алу негізгі құндылық болып табылмады.
== Қазіргі жағдайы ==
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақтар диаспорасы]]
[[Санат:Қазақтар]]
44n1it4ykqwe0xgijnq1anq95hsnmti
3692969
3692966
2026-11-07T13:20:00Z
Мағыпар
100137
/* Қазіргі жағдайы */ толықтыру
3692969
wikitext
text/x-wiki
'''Франция қазақтары''' — [[Франция]]да тұратын қазақ диаспорасы. Еуропадағы қазақ қауымдастығының мәліметі бойынша, бүгінгі күні қазақтар ең көп шоғырланған елдердің бірі. Қазіргі таңда Францияда шамамен 2 мыңға жуық қазақтар өмір сүреді. Олар [[Париж]] қаласы және оның маңындағы аудандарда шоғырланған.
== Тарихы ==
Францияда Қазақ диаспорасын қалыптастырған төрт көші-қон кезеңі болды. Оның біріншісі, 1974 жылдан 1982 жылға дейін келген қазақтар Франция аумағына келген кезде ешқандай
қиындықтарға тап болған жоқ, еш қиындықсыз жұмыс тапты. Қазақ көші-қонының екінші кезеңі — 1982-1984 жылдар. Олардың барлығы шекарадан өту кезінде туристік визаға ие болды.
Үшінші кезең — 1985 жылдан 1987 жылға дейінгі кезең, заңсыз көші-қон кезінде қазақтар Франция аумағына қоныс аударған. 1988 жылдан кейін келген қазақтар шақыру құжаттары бойынша ресми келгендер болып табылады.
Франция қазақтарының 90%-ы [[Керей (тайпа)|Керей]] руынан шыққан қазақтар. Олардың барлығы Қытай аумағында тұратын қазақтардың туысқан-ағайындастары. Өз кезегінде олар 18 топқа бөлінеді. Олардың арасында Секел, Тасбике, Шеруши, Базарқұл, Қыстаубай, Сарбас, Шұбарайғыр, Молқы, Жадық, Шоқабай, Қарақас, Есағасықазбек, Меркіт, Есдәулет, Ител, Барқы, сондай-ақ Уақ пен Наймандар кездеседі.
Франциядағы қазақ диаспорасының діндарлық деңгейлері жоғары. Париждегі қазақтар діни құлшылықтарды орындау үшін әуелі Араб мешіттеріне барып тұрды, бірақ уақыт өте келе оларға баруын тоқтатады. Бұл жерде әр түрлі араб елдерінен шыққан мұсылмандардың саны көп болғандықтан, олардың басқа мазхабтарды ұстанатыны себеп болды.
Түрік мешіттерін тауып (яғни, ханафи мәзһабын ұстанатындардың), қазақтар сонда ғана бара бастады. Негізгі себебі уағыздар оларға түсінікті тілде жүргізілді. Сондай-ақ, мешіт түріктер арқылы француз қоғамындағы мәселелер туралы білуге болатын орта ретінде қарастырылады.
Қазақтардың бір-бірімен қарым-қатынасы көбінесе діни мерекелермен байланысты болды. Айт мерекесін тойлау кезінде бір-біріне қонаққа барды. Әйелдер ер адамдарға қарағанда, жиі сөйлесіп, бір-бірімен діни сауаттарымен алмасты.
Францияға келген қазақтар оқуға ұмтылмады, колледжге немесе университетке түсуге тырыспаған. Оның негізгі себептерінің бірі — Түркияда алған білім мен тәрбие. Түркияға
келген барлық қазақтар мектепті аяқтамаған. Олардың айтуынша, бесінші сыныпты бітіргеннен кейін ата-аналар өз ұлдарын "имамхатиф" сыныбына беріп, діни білім алып, құран оқып, ал бесінші сыныптан кейін қыздар оқуын тастап, үй шаруашылығын жүргізуге тартылған. Қыздар уақытылы тұрмысқа шығуға тырысқан. Сондықтан олар үшін Францияға
келгеннен кейін білім алу негізгі құндылық болып табылмады.
== Қазіргі жағдайы ==
Жалпы Түркиядан Францияға келген қазақтарды 3 топқа бөлуге болады.
1-топ. 45 жастан асқан қазақтар, алғаш рет Францияға қоныс аударған. Олардың көпшілігі өзара қазақ немесе түрік тілдерінде араласады, негізінен қазақ тілі басым. Олар өздерін толық қазақ деп санайды. Егер олар басқа қазақтарды кездестірсе, олардың қай тектен, қайдан келгені міндетті түрде қызықтырады. Бұл топтағы қазақтар өз ата- бабаларының шежіресін біледі.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақтар диаспорасы]]
[[Санат:Қазақтар]]
kxu7pqlh56hc9mj91p7kycwio16gjhq
3692975
3692969
2026-11-07T13:31:09Z
Мағыпар
100137
/* Қазіргі жағдайы */ толықтыру
3692975
wikitext
text/x-wiki
'''Франция қазақтары''' — [[Франция]]да тұратын қазақ диаспорасы. Еуропадағы қазақ қауымдастығының мәліметі бойынша, бүгінгі күні қазақтар ең көп шоғырланған елдердің бірі. Қазіргі таңда Францияда шамамен 2 мыңға жуық қазақтар өмір сүреді. Олар [[Париж]] қаласы және оның маңындағы аудандарда шоғырланған.
== Тарихы ==
Францияда Қазақ диаспорасын қалыптастырған төрт көші-қон кезеңі болды. Оның біріншісі, 1974 жылдан 1982 жылға дейін келген қазақтар Франция аумағына келген кезде ешқандай
қиындықтарға тап болған жоқ, еш қиындықсыз жұмыс тапты. Қазақ көші-қонының екінші кезеңі — 1982-1984 жылдар. Олардың барлығы шекарадан өту кезінде туристік визаға ие болды.
Үшінші кезең — 1985 жылдан 1987 жылға дейінгі кезең, заңсыз көші-қон кезінде қазақтар Франция аумағына қоныс аударған. 1988 жылдан кейін келген қазақтар шақыру құжаттары бойынша ресми келгендер болып табылады.
Франция қазақтарының 90%-ы [[Керей (тайпа)|Керей]] руынан шыққан қазақтар. Олардың барлығы Қытай аумағында тұратын қазақтардың туысқан-ағайындастары. Өз кезегінде олар 18 топқа бөлінеді. Олардың арасында Секел, Тасбике, Шеруши, Базарқұл, Қыстаубай, Сарбас, Шұбарайғыр, Молқы, Жадық, Шоқабай, Қарақас, Есағасықазбек, Меркіт, Есдәулет, Ител, Барқы, сондай-ақ Уақ пен Наймандар кездеседі.
Франциядағы қазақ диаспорасының діндарлық деңгейлері жоғары. Париждегі қазақтар діни құлшылықтарды орындау үшін әуелі Араб мешіттеріне барып тұрды, бірақ уақыт өте келе оларға баруын тоқтатады. Бұл жерде әр түрлі араб елдерінен шыққан мұсылмандардың саны көп болғандықтан, олардың басқа мазхабтарды ұстанатыны себеп болды.
Түрік мешіттерін тауып (яғни, ханафи мәзһабын ұстанатындардың), қазақтар сонда ғана бара бастады. Негізгі себебі уағыздар оларға түсінікті тілде жүргізілді. Сондай-ақ, мешіт түріктер арқылы француз қоғамындағы мәселелер туралы білуге болатын орта ретінде қарастырылады.
Қазақтардың бір-бірімен қарым-қатынасы көбінесе діни мерекелермен байланысты болды. Айт мерекесін тойлау кезінде бір-біріне қонаққа барды. Әйелдер ер адамдарға қарағанда, жиі сөйлесіп, бір-бірімен діни сауаттарымен алмасты.
Францияға келген қазақтар оқуға ұмтылмады, колледжге немесе университетке түсуге тырыспаған. Оның негізгі себептерінің бірі — Түркияда алған білім мен тәрбие. Түркияға
келген барлық қазақтар мектепті аяқтамаған. Олардың айтуынша, бесінші сыныпты бітіргеннен кейін ата-аналар өз ұлдарын "имамхатиф" сыныбына беріп, діни білім алып, құран оқып, ал бесінші сыныптан кейін қыздар оқуын тастап, үй шаруашылығын жүргізуге тартылған. Қыздар уақытылы тұрмысқа шығуға тырысқан. Сондықтан олар үшін Францияға
келгеннен кейін білім алу негізгі құндылық болып табылмады.
== Қазіргі жағдайы ==
Жалпы Түркиядан Францияға келген қазақтарды 3 топқа бөлуге болады.
1-топ. 45 жастан асқан қазақтар, алғаш рет Францияға қоныс аударған. Олардың көпшілігі өзара қазақ немесе түрік тілдерінде араласады, негізінен қазақ тілі басым. Олар өздерін толық қазақ деп санайды. Егер олар басқа қазақтарды кездестірсе, олардың қай тектен, қайдан келгені міндетті түрде қызықтырады. Бұл топтағы қазақтар өз ата- бабаларының шежіресін біледі. Қазақстан туралы әрдайым сөйлесуге дайын, Қазақстанды мақтан тұтады. Мерекелік іс-шараларда ескі әндер шырқалып, "Қаражорға"ұлттық биін билейді. Олар ешқандай жағдайда Франциямен байланыспайды, француз тілін меңгеру деңгейі төмен деңгейде. Олардың барлығы дерлік қазақ қауымдастықтарына баруды қалайды.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақтар диаспорасы]]
[[Санат:Қазақтар]]
lu5isb434oux1291319pksz8czanu56
3692976
3692975
2026-11-07T13:31:47Z
Мағыпар
100137
/* Қазіргі жағдайы */ толықтыру
3692976
wikitext
text/x-wiki
'''Франция қазақтары''' — [[Франция]]да тұратын қазақ диаспорасы. Еуропадағы қазақ қауымдастығының мәліметі бойынша, бүгінгі күні қазақтар ең көп шоғырланған елдердің бірі. Қазіргі таңда Францияда шамамен 2 мыңға жуық қазақтар өмір сүреді. Олар [[Париж]] қаласы және оның маңындағы аудандарда шоғырланған.
== Тарихы ==
Францияда Қазақ диаспорасын қалыптастырған төрт көші-қон кезеңі болды. Оның біріншісі, 1974 жылдан 1982 жылға дейін келген қазақтар Франция аумағына келген кезде ешқандай
қиындықтарға тап болған жоқ, еш қиындықсыз жұмыс тапты. Қазақ көші-қонының екінші кезеңі — 1982-1984 жылдар. Олардың барлығы шекарадан өту кезінде туристік визаға ие болды.
Үшінші кезең — 1985 жылдан 1987 жылға дейінгі кезең, заңсыз көші-қон кезінде қазақтар Франция аумағына қоныс аударған. 1988 жылдан кейін келген қазақтар шақыру құжаттары бойынша ресми келгендер болып табылады.
Франция қазақтарының 90%-ы [[Керей (тайпа)|Керей]] руынан шыққан қазақтар. Олардың барлығы Қытай аумағында тұратын қазақтардың туысқан-ағайындастары. Өз кезегінде олар 18 топқа бөлінеді. Олардың арасында Секел, Тасбике, Шеруши, Базарқұл, Қыстаубай, Сарбас, Шұбарайғыр, Молқы, Жадық, Шоқабай, Қарақас, Есағасықазбек, Меркіт, Есдәулет, Ител, Барқы, сондай-ақ Уақ пен Наймандар кездеседі.
Франциядағы қазақ диаспорасының діндарлық деңгейлері жоғары. Париждегі қазақтар діни құлшылықтарды орындау үшін әуелі Араб мешіттеріне барып тұрды, бірақ уақыт өте келе оларға баруын тоқтатады. Бұл жерде әр түрлі араб елдерінен шыққан мұсылмандардың саны көп болғандықтан, олардың басқа мазхабтарды ұстанатыны себеп болды.
Түрік мешіттерін тауып (яғни, ханафи мәзһабын ұстанатындардың), қазақтар сонда ғана бара бастады. Негізгі себебі уағыздар оларға түсінікті тілде жүргізілді. Сондай-ақ, мешіт түріктер арқылы француз қоғамындағы мәселелер туралы білуге болатын орта ретінде қарастырылады.
Қазақтардың бір-бірімен қарым-қатынасы көбінесе діни мерекелермен байланысты болды. Айт мерекесін тойлау кезінде бір-біріне қонаққа барды. Әйелдер ер адамдарға қарағанда, жиі сөйлесіп, бір-бірімен діни сауаттарымен алмасты.
Францияға келген қазақтар оқуға ұмтылмады, колледжге немесе университетке түсуге тырыспаған. Оның негізгі себептерінің бірі — Түркияда алған білім мен тәрбие. Түркияға
келген барлық қазақтар мектепті аяқтамаған. Олардың айтуынша, бесінші сыныпты бітіргеннен кейін ата-аналар өз ұлдарын "имамхатиф" сыныбына беріп, діни білім алып, құран оқып, ал бесінші сыныптан кейін қыздар оқуын тастап, үй шаруашылығын жүргізуге тартылған. Қыздар уақытылы тұрмысқа шығуға тырысқан. Сондықтан олар үшін Францияға
келгеннен кейін білім алу негізгі құндылық болып табылмады.
== Қазіргі жағдайы ==
Жалпы Түркиядан Францияға келген қазақтарды 3 топқа бөлуге болады.
1-топ. 45 жастан асқан қазақтар, алғаш рет Францияға қоныс аударған. Олардың көпшілігі өзара қазақ немесе түрік тілдерінде араласады, негізінен қазақ тілі басым. Олар өздерін толық қазақ деп санайды. Егер олар басқа қазақтарды кездестірсе, олардың қай тектен, қайдан келгені міндетті түрде қызықтырады. Бұл топтағы қазақтар өз ата- бабаларының шежіресін біледі. Қазақстан туралы әрдайым сөйлесуге дайын, Қазақстанды мақтан тұтады. Мерекелік іс-шараларда ескі әндер шырқалып, "Қаражорға"ұлттық биін билейді. Олар ешқандай жағдайда Франциямен байланыспайды, француз тілін меңгеру деңгейі төмен деңгейде. Олардың барлығы дерлік қазақ қауымдастықтарына баруды қалайды.
Үйлену тойларында, мерекелік іс-шараларда қазақ салт-дәстүрлерін орындауға ерекше көңіл бөлінеді. Олар өте діни, қажылық жасау олар үшін қасиетті міндет болып табылады. Олар Францияның саяси өміріне араласпайды.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақтар диаспорасы]]
[[Санат:Қазақтар]]
ggoa03eswj34ziy338bkl94y0xjpjtw
3692982
3692976
2026-11-07T13:35:17Z
Мағыпар
100137
/* Қазіргі жағдайы */ толықтыру
3692982
wikitext
text/x-wiki
'''Франция қазақтары''' — [[Франция]]да тұратын қазақ диаспорасы. Еуропадағы қазақ қауымдастығының мәліметі бойынша, бүгінгі күні қазақтар ең көп шоғырланған елдердің бірі. Қазіргі таңда Францияда шамамен 2 мыңға жуық қазақтар өмір сүреді. Олар [[Париж]] қаласы және оның маңындағы аудандарда шоғырланған.
== Тарихы ==
Францияда Қазақ диаспорасын қалыптастырған төрт көші-қон кезеңі болды. Оның біріншісі, 1974 жылдан 1982 жылға дейін келген қазақтар Франция аумағына келген кезде ешқандай
қиындықтарға тап болған жоқ, еш қиындықсыз жұмыс тапты. Қазақ көші-қонының екінші кезеңі — 1982-1984 жылдар. Олардың барлығы шекарадан өту кезінде туристік визаға ие болды.
Үшінші кезең — 1985 жылдан 1987 жылға дейінгі кезең, заңсыз көші-қон кезінде қазақтар Франция аумағына қоныс аударған. 1988 жылдан кейін келген қазақтар шақыру құжаттары бойынша ресми келгендер болып табылады.
Франция қазақтарының 90%-ы [[Керей (тайпа)|Керей]] руынан шыққан қазақтар. Олардың барлығы Қытай аумағында тұратын қазақтардың туысқан-ағайындастары. Өз кезегінде олар 18 топқа бөлінеді. Олардың арасында Секел, Тасбике, Шеруши, Базарқұл, Қыстаубай, Сарбас, Шұбарайғыр, Молқы, Жадық, Шоқабай, Қарақас, Есағасықазбек, Меркіт, Есдәулет, Ител, Барқы, сондай-ақ Уақ пен Наймандар кездеседі.
Франциядағы қазақ диаспорасының діндарлық деңгейлері жоғары. Париждегі қазақтар діни құлшылықтарды орындау үшін әуелі Араб мешіттеріне барып тұрды, бірақ уақыт өте келе оларға баруын тоқтатады. Бұл жерде әр түрлі араб елдерінен шыққан мұсылмандардың саны көп болғандықтан, олардың басқа мазхабтарды ұстанатыны себеп болды.
Түрік мешіттерін тауып (яғни, ханафи мәзһабын ұстанатындардың), қазақтар сонда ғана бара бастады. Негізгі себебі уағыздар оларға түсінікті тілде жүргізілді. Сондай-ақ, мешіт түріктер арқылы француз қоғамындағы мәселелер туралы білуге болатын орта ретінде қарастырылады.
Қазақтардың бір-бірімен қарым-қатынасы көбінесе діни мерекелермен байланысты болды. Айт мерекесін тойлау кезінде бір-біріне қонаққа барды. Әйелдер ер адамдарға қарағанда, жиі сөйлесіп, бір-бірімен діни сауаттарымен алмасты.
Францияға келген қазақтар оқуға ұмтылмады, колледжге немесе университетке түсуге тырыспаған. Оның негізгі себептерінің бірі — Түркияда алған білім мен тәрбие. Түркияға
келген барлық қазақтар мектепті аяқтамаған. Олардың айтуынша, бесінші сыныпты бітіргеннен кейін ата-аналар өз ұлдарын "имамхатиф" сыныбына беріп, діни білім алып, құран оқып, ал бесінші сыныптан кейін қыздар оқуын тастап, үй шаруашылығын жүргізуге тартылған. Қыздар уақытылы тұрмысқа шығуға тырысқан. Сондықтан олар үшін Францияға
келгеннен кейін білім алу негізгі құндылық болып табылмады.
== Қазіргі жағдайы ==
Жалпы Түркиядан Францияға келген қазақтарды 3 топқа бөлуге болады.<br />
1-топ. 45 жастан асқан қазақтар, алғаш рет Францияға қоныс аударған. Олардың көпшілігі өзара қазақ немесе түрік тілдерінде араласады, негізінен қазақ тілі басым. Олар өздерін толық қазақ деп санайды. Егер олар басқа қазақтарды кездестірсе, олардың қай тектен, қайдан келгені міндетті түрде қызықтырады. Бұл топтағы қазақтар өз ата- бабаларының шежіресін біледі. Қазақстан туралы әрдайым сөйлесуге дайын, Қазақстанды мақтан тұтады. Мерекелік іс-шараларда ескі әндер шырқалып, "Қаражорға"ұлттық биін билейді. Олар ешқандай жағдайда Франциямен байланыспайды, француз тілін меңгеру деңгейі төмен деңгейде. Олардың барлығы дерлік қазақ қауымдастықтарына баруды қалайды.
Үйлену тойларында, мерекелік іс-шараларда қазақ салт-дәстүрлерін орындауға ерекше көңіл бөлінеді. Олар өте діни, қажылық жасау олар үшін қасиетті міндет болып табылады. Олар Францияның саяси өміріне араласпайды.
2 топ. Бұл орта жастағы адамдар Түркияда оқуды бастап, содан кейін Францияда мектепті бітіргендер. Олардың жасы шамамен 35-44 жас аралығы. Олардың барлығы өзара тек
түрік тілінде сөйлеседі. Тұрмыстық әдет-ғұрып түрік тіліне жақын, алдыңғы ұрпақпен салыстырғанда, олардың арасында түріктермен аралас некелер жиі кездеседі.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақтар диаспорасы]]
[[Санат:Қазақтар]]
1chs517ebeouo926tvmylnrac1q9nsm
3692983
3692982
2026-11-07T13:36:17Z
Мағыпар
100137
/* Қазіргі жағдайы */ толықтыру
3692983
wikitext
text/x-wiki
'''Франция қазақтары''' — [[Франция]]да тұратын қазақ диаспорасы. Еуропадағы қазақ қауымдастығының мәліметі бойынша, бүгінгі күні қазақтар ең көп шоғырланған елдердің бірі. Қазіргі таңда Францияда шамамен 2 мыңға жуық қазақтар өмір сүреді. Олар [[Париж]] қаласы және оның маңындағы аудандарда шоғырланған.
== Тарихы ==
Францияда Қазақ диаспорасын қалыптастырған төрт көші-қон кезеңі болды. Оның біріншісі, 1974 жылдан 1982 жылға дейін келген қазақтар Франция аумағына келген кезде ешқандай
қиындықтарға тап болған жоқ, еш қиындықсыз жұмыс тапты. Қазақ көші-қонының екінші кезеңі — 1982-1984 жылдар. Олардың барлығы шекарадан өту кезінде туристік визаға ие болды.
Үшінші кезең — 1985 жылдан 1987 жылға дейінгі кезең, заңсыз көші-қон кезінде қазақтар Франция аумағына қоныс аударған. 1988 жылдан кейін келген қазақтар шақыру құжаттары бойынша ресми келгендер болып табылады.
Франция қазақтарының 90%-ы [[Керей (тайпа)|Керей]] руынан шыққан қазақтар. Олардың барлығы Қытай аумағында тұратын қазақтардың туысқан-ағайындастары. Өз кезегінде олар 18 топқа бөлінеді. Олардың арасында Секел, Тасбике, Шеруши, Базарқұл, Қыстаубай, Сарбас, Шұбарайғыр, Молқы, Жадық, Шоқабай, Қарақас, Есағасықазбек, Меркіт, Есдәулет, Ител, Барқы, сондай-ақ Уақ пен Наймандар кездеседі.
Франциядағы қазақ диаспорасының діндарлық деңгейлері жоғары. Париждегі қазақтар діни құлшылықтарды орындау үшін әуелі Араб мешіттеріне барып тұрды, бірақ уақыт өте келе оларға баруын тоқтатады. Бұл жерде әр түрлі араб елдерінен шыққан мұсылмандардың саны көп болғандықтан, олардың басқа мазхабтарды ұстанатыны себеп болды.
Түрік мешіттерін тауып (яғни, ханафи мәзһабын ұстанатындардың), қазақтар сонда ғана бара бастады. Негізгі себебі уағыздар оларға түсінікті тілде жүргізілді. Сондай-ақ, мешіт түріктер арқылы француз қоғамындағы мәселелер туралы білуге болатын орта ретінде қарастырылады.
Қазақтардың бір-бірімен қарым-қатынасы көбінесе діни мерекелермен байланысты болды. Айт мерекесін тойлау кезінде бір-біріне қонаққа барды. Әйелдер ер адамдарға қарағанда, жиі сөйлесіп, бір-бірімен діни сауаттарымен алмасты.
Францияға келген қазақтар оқуға ұмтылмады, колледжге немесе университетке түсуге тырыспаған. Оның негізгі себептерінің бірі — Түркияда алған білім мен тәрбие. Түркияға
келген барлық қазақтар мектепті аяқтамаған. Олардың айтуынша, бесінші сыныпты бітіргеннен кейін ата-аналар өз ұлдарын "имамхатиф" сыныбына беріп, діни білім алып, құран оқып, ал бесінші сыныптан кейін қыздар оқуын тастап, үй шаруашылығын жүргізуге тартылған. Қыздар уақытылы тұрмысқа шығуға тырысқан. Сондықтан олар үшін Францияға
келгеннен кейін білім алу негізгі құндылық болып табылмады.
== Қазіргі жағдайы ==
Жалпы Түркиядан Францияға келген қазақтарды 3 топқа бөлуге болады.<br />
1-топ. 45 жастан асқан қазақтар, алғаш рет Францияға қоныс аударған. Олардың көпшілігі өзара қазақ немесе түрік тілдерінде араласады, негізінен қазақ тілі басым. Олар өздерін толық қазақ деп санайды. Егер олар басқа қазақтарды кездестірсе, олардың қай тектен, қайдан келгені міндетті түрде қызықтырады. Бұл топтағы қазақтар өз ата- бабаларының шежіресін біледі. Қазақстан туралы әрдайым сөйлесуге дайын, Қазақстанды мақтан тұтады. Мерекелік іс-шараларда ескі әндер шырқалып, "Қаражорға"ұлттық биін билейді. Олар ешқандай жағдайда Франциямен байланыспайды, француз тілін меңгеру деңгейі төмен деңгейде. Олардың барлығы дерлік қазақ қауымдастықтарына баруды қалайды.
Үйлену тойларында, мерекелік іс-шараларда қазақ салт-дәстүрлерін орындауға ерекше көңіл бөлінеді. Олар өте діни, қажылық жасау олар үшін қасиетті міндет болып табылады. Олар Францияның саяси өміріне араласпайды.
2 топ. Бұл орта жастағы адамдар Түркияда оқуды бастап, содан кейін Францияда мектепті бітіргендер. Олардың жасы шамамен 35-44 жас аралығы. Олардың барлығы өзара тек
түрік тілінде сөйлеседі. Тұрмыстық әдет-ғұрып түрік тіліне жақын, алдыңғы ұрпақпен салыстырғанда, олардың арасында түріктермен аралас некелер жиі кездеседі.
Екі тілді меңгерген маман Түркияда құнды қызметкер бола алады, жоғары жалақы алады немесе өз бизнесін тез дамытуға мүмкіндік алады. Олар Түркияда болып жатқан саяси оқиғаларға алаңдаулы, сондай-ақ Францияның күнделікті саяси өмірінде болып жатқан оқиғалар туралы хабардар.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақтар диаспорасы]]
[[Санат:Қазақтар]]
spuvlavee0uzgioe67hlfne60fn4cqz
3692984
3692983
2026-11-07T13:36:42Z
Мағыпар
100137
/* Қазіргі жағдайы */ толықтыру
3692984
wikitext
text/x-wiki
'''Франция қазақтары''' — [[Франция]]да тұратын қазақ диаспорасы. Еуропадағы қазақ қауымдастығының мәліметі бойынша, бүгінгі күні қазақтар ең көп шоғырланған елдердің бірі. Қазіргі таңда Францияда шамамен 2 мыңға жуық қазақтар өмір сүреді. Олар [[Париж]] қаласы және оның маңындағы аудандарда шоғырланған.
== Тарихы ==
Францияда Қазақ диаспорасын қалыптастырған төрт көші-қон кезеңі болды. Оның біріншісі, 1974 жылдан 1982 жылға дейін келген қазақтар Франция аумағына келген кезде ешқандай
қиындықтарға тап болған жоқ, еш қиындықсыз жұмыс тапты. Қазақ көші-қонының екінші кезеңі — 1982-1984 жылдар. Олардың барлығы шекарадан өту кезінде туристік визаға ие болды.
Үшінші кезең — 1985 жылдан 1987 жылға дейінгі кезең, заңсыз көші-қон кезінде қазақтар Франция аумағына қоныс аударған. 1988 жылдан кейін келген қазақтар шақыру құжаттары бойынша ресми келгендер болып табылады.
Франция қазақтарының 90%-ы [[Керей (тайпа)|Керей]] руынан шыққан қазақтар. Олардың барлығы Қытай аумағында тұратын қазақтардың туысқан-ағайындастары. Өз кезегінде олар 18 топқа бөлінеді. Олардың арасында Секел, Тасбике, Шеруши, Базарқұл, Қыстаубай, Сарбас, Шұбарайғыр, Молқы, Жадық, Шоқабай, Қарақас, Есағасықазбек, Меркіт, Есдәулет, Ител, Барқы, сондай-ақ Уақ пен Наймандар кездеседі.
Франциядағы қазақ диаспорасының діндарлық деңгейлері жоғары. Париждегі қазақтар діни құлшылықтарды орындау үшін әуелі Араб мешіттеріне барып тұрды, бірақ уақыт өте келе оларға баруын тоқтатады. Бұл жерде әр түрлі араб елдерінен шыққан мұсылмандардың саны көп болғандықтан, олардың басқа мазхабтарды ұстанатыны себеп болды.
Түрік мешіттерін тауып (яғни, ханафи мәзһабын ұстанатындардың), қазақтар сонда ғана бара бастады. Негізгі себебі уағыздар оларға түсінікті тілде жүргізілді. Сондай-ақ, мешіт түріктер арқылы француз қоғамындағы мәселелер туралы білуге болатын орта ретінде қарастырылады.
Қазақтардың бір-бірімен қарым-қатынасы көбінесе діни мерекелермен байланысты болды. Айт мерекесін тойлау кезінде бір-біріне қонаққа барды. Әйелдер ер адамдарға қарағанда, жиі сөйлесіп, бір-бірімен діни сауаттарымен алмасты.
Францияға келген қазақтар оқуға ұмтылмады, колледжге немесе университетке түсуге тырыспаған. Оның негізгі себептерінің бірі — Түркияда алған білім мен тәрбие. Түркияға
келген барлық қазақтар мектепті аяқтамаған. Олардың айтуынша, бесінші сыныпты бітіргеннен кейін ата-аналар өз ұлдарын "имамхатиф" сыныбына беріп, діни білім алып, құран оқып, ал бесінші сыныптан кейін қыздар оқуын тастап, үй шаруашылығын жүргізуге тартылған. Қыздар уақытылы тұрмысқа шығуға тырысқан. Сондықтан олар үшін Францияға
келгеннен кейін білім алу негізгі құндылық болып табылмады.
== Қазіргі жағдайы ==
Жалпы Түркиядан Францияға келген қазақтарды 3 топқа бөлуге болады.<br />
1-топ. 45 жастан асқан қазақтар, алғаш рет Францияға қоныс аударған. Олардың көпшілігі өзара қазақ немесе түрік тілдерінде араласады, негізінен қазақ тілі басым. Олар өздерін толық қазақ деп санайды. Егер олар басқа қазақтарды кездестірсе, олардың қай тектен, қайдан келгені міндетті түрде қызықтырады. Бұл топтағы қазақтар өз ата- бабаларының шежіресін біледі. Қазақстан туралы әрдайым сөйлесуге дайын, Қазақстанды мақтан тұтады. Мерекелік іс-шараларда ескі әндер шырқалып, "Қаражорға"ұлттық биін билейді. Олар ешқандай жағдайда Франциямен байланыспайды, француз тілін меңгеру деңгейі төмен деңгейде. Олардың барлығы дерлік қазақ қауымдастықтарына баруды қалайды.
Үйлену тойларында, мерекелік іс-шараларда қазақ салт-дәстүрлерін орындауға ерекше көңіл бөлінеді. Олар өте діни, қажылық жасау олар үшін қасиетті міндет болып табылады. Олар Францияның саяси өміріне араласпайды.
2 топ. Бұл орта жастағы адамдар Түркияда оқуды бастап, содан кейін Францияда мектепті бітіргендер. Олардың жасы шамамен 35-44 жас аралығы. Олардың барлығы өзара тек
түрік тілінде сөйлеседі. Тұрмыстық әдет-ғұрып түрік тіліне жақын, алдыңғы ұрпақпен салыстырғанда, олардың арасында түріктермен аралас некелер жиі кездеседі.
Екі тілді меңгерген маман Түркияда құнды қызметкер бола алады, жоғары жалақы алады немесе өз бизнесін тез дамытуға мүмкіндік алады. Олар Түркияда болып жатқан саяси оқиғаларға алаңдаулы, сондай-ақ Францияның күнделікті саяси өмірінде болып жатқан оқиғалар туралы хабардар.
Олар Қазақстан туралы аз біледі, жұмыста және басқа ортада тек түріктер ретінде ұсынылады. Барлық ерлер түрік командаларының жанкүйерлері.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақтар диаспорасы]]
[[Санат:Қазақтар]]
f8f18medljbocgwaovc1x9g1y3lvwpz
3692985
3692984
2026-11-07T13:38:08Z
Мағыпар
100137
/* Қазіргі жағдайы */ толықтыру
3692985
wikitext
text/x-wiki
'''Франция қазақтары''' — [[Франция]]да тұратын қазақ диаспорасы. Еуропадағы қазақ қауымдастығының мәліметі бойынша, бүгінгі күні қазақтар ең көп шоғырланған елдердің бірі. Қазіргі таңда Францияда шамамен 2 мыңға жуық қазақтар өмір сүреді. Олар [[Париж]] қаласы және оның маңындағы аудандарда шоғырланған.
== Тарихы ==
Францияда Қазақ диаспорасын қалыптастырған төрт көші-қон кезеңі болды. Оның біріншісі, 1974 жылдан 1982 жылға дейін келген қазақтар Франция аумағына келген кезде ешқандай
қиындықтарға тап болған жоқ, еш қиындықсыз жұмыс тапты. Қазақ көші-қонының екінші кезеңі — 1982-1984 жылдар. Олардың барлығы шекарадан өту кезінде туристік визаға ие болды.
Үшінші кезең — 1985 жылдан 1987 жылға дейінгі кезең, заңсыз көші-қон кезінде қазақтар Франция аумағына қоныс аударған. 1988 жылдан кейін келген қазақтар шақыру құжаттары бойынша ресми келгендер болып табылады.
Франция қазақтарының 90%-ы [[Керей (тайпа)|Керей]] руынан шыққан қазақтар. Олардың барлығы Қытай аумағында тұратын қазақтардың туысқан-ағайындастары. Өз кезегінде олар 18 топқа бөлінеді. Олардың арасында Секел, Тасбике, Шеруши, Базарқұл, Қыстаубай, Сарбас, Шұбарайғыр, Молқы, Жадық, Шоқабай, Қарақас, Есағасықазбек, Меркіт, Есдәулет, Ител, Барқы, сондай-ақ Уақ пен Наймандар кездеседі.
Франциядағы қазақ диаспорасының діндарлық деңгейлері жоғары. Париждегі қазақтар діни құлшылықтарды орындау үшін әуелі Араб мешіттеріне барып тұрды, бірақ уақыт өте келе оларға баруын тоқтатады. Бұл жерде әр түрлі араб елдерінен шыққан мұсылмандардың саны көп болғандықтан, олардың басқа мазхабтарды ұстанатыны себеп болды.
Түрік мешіттерін тауып (яғни, ханафи мәзһабын ұстанатындардың), қазақтар сонда ғана бара бастады. Негізгі себебі уағыздар оларға түсінікті тілде жүргізілді. Сондай-ақ, мешіт түріктер арқылы француз қоғамындағы мәселелер туралы білуге болатын орта ретінде қарастырылады.
Қазақтардың бір-бірімен қарым-қатынасы көбінесе діни мерекелермен байланысты болды. Айт мерекесін тойлау кезінде бір-біріне қонаққа барды. Әйелдер ер адамдарға қарағанда, жиі сөйлесіп, бір-бірімен діни сауаттарымен алмасты.
Францияға келген қазақтар оқуға ұмтылмады, колледжге немесе университетке түсуге тырыспаған. Оның негізгі себептерінің бірі — Түркияда алған білім мен тәрбие. Түркияға
келген барлық қазақтар мектепті аяқтамаған. Олардың айтуынша, бесінші сыныпты бітіргеннен кейін ата-аналар өз ұлдарын "имамхатиф" сыныбына беріп, діни білім алып, құран оқып, ал бесінші сыныптан кейін қыздар оқуын тастап, үй шаруашылығын жүргізуге тартылған. Қыздар уақытылы тұрмысқа шығуға тырысқан. Сондықтан олар үшін Францияға
келгеннен кейін білім алу негізгі құндылық болып табылмады.
== Қазіргі жағдайы ==
Жалпы Түркиядан Францияға келген қазақтарды 3 топқа бөлуге болады.<br />
1-топ. 45 жастан асқан қазақтар, алғаш рет Францияға қоныс аударған. Олардың көпшілігі өзара қазақ немесе түрік тілдерінде араласады, негізінен қазақ тілі басым. Олар өздерін толық қазақ деп санайды. Егер олар басқа қазақтарды кездестірсе, олардың қай тектен, қайдан келгені міндетті түрде қызықтырады. Бұл топтағы қазақтар өз ата- бабаларының шежіресін біледі. Қазақстан туралы әрдайым сөйлесуге дайын, Қазақстанды мақтан тұтады. Мерекелік іс-шараларда ескі әндер шырқалып, "Қаражорға"ұлттық биін билейді. Олар ешқандай жағдайда Франциямен байланыспайды, француз тілін меңгеру деңгейі төмен деңгейде. Олардың барлығы дерлік қазақ қауымдастықтарына баруды қалайды.
Үйлену тойларында, мерекелік іс-шараларда қазақ салт-дәстүрлерін орындауға ерекше көңіл бөлінеді. Олар өте діни, қажылық жасау олар үшін қасиетті міндет болып табылады. Олар Францияның саяси өміріне араласпайды.
2-топ. Бұл орта жастағы адамдар Түркияда оқуды бастап, содан кейін Францияда мектепті бітіргендер. Олардың жасы шамамен 35-44 жас аралығы. Олардың барлығы өзара тек
түрік тілінде сөйлеседі. Тұрмыстық әдет-ғұрып түрік тіліне жақын, алдыңғы ұрпақпен салыстырғанда, олардың арасында түріктермен аралас некелер жиі кездеседі.
Екі тілді меңгерген маман Түркияда құнды қызметкер бола алады, жоғары жалақы алады немесе өз бизнесін тез дамытуға мүмкіндік алады. Олар Түркияда болып жатқан саяси оқиғаларға алаңдаулы, сондай-ақ Францияның күнделікті саяси өмірінде болып жатқан оқиғалар туралы хабардар.
Олар Қазақстан туралы аз біледі, жұмыста және басқа ортада тек түріктер ретінде ұсынылады. Барлық ерлер түрік командаларының жанкүйерлері.
3-топ. Бұл Францияда туған және өздерін осы мемлекеттің азаматтары деп санайтын адамдар. Олардың жасы 1-ден 34 жасқа дейін. Бұл топтың өкілдері тек француз тілінде сөйлеседі. Түрік тілін жақсы біледі, бірақ түрік тілінде жаза алмайды, сондай-ақ түрік әдеби немесе ғылыми тілін түсінбейді.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақтар диаспорасы]]
[[Санат:Қазақтар]]
hgdcv68kgr24v5jkck2imyka9yi99o2
3692988
3692985
2026-11-07T13:39:31Z
Мағыпар
100137
/* Қазіргі жағдайы */ толықтыру
3692988
wikitext
text/x-wiki
'''Франция қазақтары''' — [[Франция]]да тұратын қазақ диаспорасы. Еуропадағы қазақ қауымдастығының мәліметі бойынша, бүгінгі күні қазақтар ең көп шоғырланған елдердің бірі. Қазіргі таңда Францияда шамамен 2 мыңға жуық қазақтар өмір сүреді. Олар [[Париж]] қаласы және оның маңындағы аудандарда шоғырланған.
== Тарихы ==
Францияда Қазақ диаспорасын қалыптастырған төрт көші-қон кезеңі болды. Оның біріншісі, 1974 жылдан 1982 жылға дейін келген қазақтар Франция аумағына келген кезде ешқандай
қиындықтарға тап болған жоқ, еш қиындықсыз жұмыс тапты. Қазақ көші-қонының екінші кезеңі — 1982-1984 жылдар. Олардың барлығы шекарадан өту кезінде туристік визаға ие болды.
Үшінші кезең — 1985 жылдан 1987 жылға дейінгі кезең, заңсыз көші-қон кезінде қазақтар Франция аумағына қоныс аударған. 1988 жылдан кейін келген қазақтар шақыру құжаттары бойынша ресми келгендер болып табылады.
Франция қазақтарының 90%-ы [[Керей (тайпа)|Керей]] руынан шыққан қазақтар. Олардың барлығы Қытай аумағында тұратын қазақтардың туысқан-ағайындастары. Өз кезегінде олар 18 топқа бөлінеді. Олардың арасында Секел, Тасбике, Шеруши, Базарқұл, Қыстаубай, Сарбас, Шұбарайғыр, Молқы, Жадық, Шоқабай, Қарақас, Есағасықазбек, Меркіт, Есдәулет, Ител, Барқы, сондай-ақ Уақ пен Наймандар кездеседі.
Франциядағы қазақ диаспорасының діндарлық деңгейлері жоғары. Париждегі қазақтар діни құлшылықтарды орындау үшін әуелі Араб мешіттеріне барып тұрды, бірақ уақыт өте келе оларға баруын тоқтатады. Бұл жерде әр түрлі араб елдерінен шыққан мұсылмандардың саны көп болғандықтан, олардың басқа мазхабтарды ұстанатыны себеп болды.
Түрік мешіттерін тауып (яғни, ханафи мәзһабын ұстанатындардың), қазақтар сонда ғана бара бастады. Негізгі себебі уағыздар оларға түсінікті тілде жүргізілді. Сондай-ақ, мешіт түріктер арқылы француз қоғамындағы мәселелер туралы білуге болатын орта ретінде қарастырылады.
Қазақтардың бір-бірімен қарым-қатынасы көбінесе діни мерекелермен байланысты болды. Айт мерекесін тойлау кезінде бір-біріне қонаққа барды. Әйелдер ер адамдарға қарағанда, жиі сөйлесіп, бір-бірімен діни сауаттарымен алмасты.
Францияға келген қазақтар оқуға ұмтылмады, колледжге немесе университетке түсуге тырыспаған. Оның негізгі себептерінің бірі — Түркияда алған білім мен тәрбие. Түркияға
келген барлық қазақтар мектепті аяқтамаған. Олардың айтуынша, бесінші сыныпты бітіргеннен кейін ата-аналар өз ұлдарын "имамхатиф" сыныбына беріп, діни білім алып, құран оқып, ал бесінші сыныптан кейін қыздар оқуын тастап, үй шаруашылығын жүргізуге тартылған. Қыздар уақытылы тұрмысқа шығуға тырысқан. Сондықтан олар үшін Францияға
келгеннен кейін білім алу негізгі құндылық болып табылмады.
== Қазіргі жағдайы ==
Жалпы Түркиядан Францияға келген қазақтарды 3 топқа бөлуге болады.<br />
1-топ. 45 жастан асқан қазақтар, алғаш рет Францияға қоныс аударған. Олардың көпшілігі өзара қазақ немесе түрік тілдерінде араласады, негізінен қазақ тілі басым. Олар өздерін толық қазақ деп санайды. Егер олар басқа қазақтарды кездестірсе, олардың қай тектен, қайдан келгені міндетті түрде қызықтырады. Бұл топтағы қазақтар өз ата- бабаларының шежіресін біледі. Қазақстан туралы әрдайым сөйлесуге дайын, Қазақстанды мақтан тұтады. Мерекелік іс-шараларда ескі әндер шырқалып, "Қаражорға"ұлттық биін билейді. Олар ешқандай жағдайда Франциямен байланыспайды, француз тілін меңгеру деңгейі төмен деңгейде. Олардың барлығы дерлік қазақ қауымдастықтарына баруды қалайды.
Үйлену тойларында, мерекелік іс-шараларда қазақ салт-дәстүрлерін орындауға ерекше көңіл бөлінеді. Олар өте діни, қажылық жасау олар үшін қасиетті міндет болып табылады. Олар Францияның саяси өміріне араласпайды.
2-топ. Бұл орта жастағы адамдар Түркияда оқуды бастап, содан кейін Францияда мектепті бітіргендер. Олардың жасы шамамен 35-44 жас аралығы. Олардың барлығы өзара тек
түрік тілінде сөйлеседі. Тұрмыстық әдет-ғұрып түрік тіліне жақын, алдыңғы ұрпақпен салыстырғанда, олардың арасында түріктермен аралас некелер жиі кездеседі.
Екі тілді меңгерген маман Түркияда құнды қызметкер бола алады, жоғары жалақы алады немесе өз бизнесін тез дамытуға мүмкіндік алады. Олар Түркияда болып жатқан саяси оқиғаларға алаңдаулы, сондай-ақ Францияның күнделікті саяси өмірінде болып жатқан оқиғалар туралы хабардар.
Олар Қазақстан туралы аз біледі, жұмыста және басқа ортада тек түріктер ретінде ұсынылады. Барлық ерлер түрік командаларының жанкүйерлері.
3-топ. Бұл Францияда туған және өздерін осы мемлекеттің азаматтары деп санайтын адамдар. Олардың жасы 1-ден 34 жасқа дейін. Бұл топтың өкілдері тек француз тілінде сөйлеседі. Түрік тілін жақсы біледі, бірақ түрік тілінде жаза алмайды, сондай-ақ түрік әдеби немесе ғылыми тілін түсінбейді.
Оларды түрік газеттері мен журналдарын оқу, Түркияда болып жатқан саяси оқиғалар қызықтырмайды. Түрік тілі оларға тек ата-аналармен қарым-қатынас жасау үшін қажет, яғни отбасылық байланыстарды қолдау құралы. Көп жағдайда олар француздар мерекелерін жақсы біледі, бірақ түрік дәстүрлері оларға жақын.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақтар диаспорасы]]
[[Санат:Қазақтар]]
nw53f2mlhlvqy7c8j08kxjrahghhhhw
3692999
3692988
2026-11-07T14:08:59Z
Мағыпар
100137
/* Қазіргі жағдайы */ толықтыру
3692999
wikitext
text/x-wiki
'''Франция қазақтары''' — [[Франция]]да тұратын қазақ диаспорасы. Еуропадағы қазақ қауымдастығының мәліметі бойынша, бүгінгі күні қазақтар ең көп шоғырланған елдердің бірі. Қазіргі таңда Францияда шамамен 2 мыңға жуық қазақтар өмір сүреді. Олар [[Париж]] қаласы және оның маңындағы аудандарда шоғырланған.
== Тарихы ==
Францияда Қазақ диаспорасын қалыптастырған төрт көші-қон кезеңі болды. Оның біріншісі, 1974 жылдан 1982 жылға дейін келген қазақтар Франция аумағына келген кезде ешқандай
қиындықтарға тап болған жоқ, еш қиындықсыз жұмыс тапты. Қазақ көші-қонының екінші кезеңі — 1982-1984 жылдар. Олардың барлығы шекарадан өту кезінде туристік визаға ие болды.
Үшінші кезең — 1985 жылдан 1987 жылға дейінгі кезең, заңсыз көші-қон кезінде қазақтар Франция аумағына қоныс аударған. 1988 жылдан кейін келген қазақтар шақыру құжаттары бойынша ресми келгендер болып табылады.
Франция қазақтарының 90%-ы [[Керей (тайпа)|Керей]] руынан шыққан қазақтар. Олардың барлығы Қытай аумағында тұратын қазақтардың туысқан-ағайындастары. Өз кезегінде олар 18 топқа бөлінеді. Олардың арасында Секел, Тасбике, Шеруши, Базарқұл, Қыстаубай, Сарбас, Шұбарайғыр, Молқы, Жадық, Шоқабай, Қарақас, Есағасықазбек, Меркіт, Есдәулет, Ител, Барқы, сондай-ақ Уақ пен Наймандар кездеседі.
Франциядағы қазақ диаспорасының діндарлық деңгейлері жоғары. Париждегі қазақтар діни құлшылықтарды орындау үшін әуелі Араб мешіттеріне барып тұрды, бірақ уақыт өте келе оларға баруын тоқтатады. Бұл жерде әр түрлі араб елдерінен шыққан мұсылмандардың саны көп болғандықтан, олардың басқа мазхабтарды ұстанатыны себеп болды.
Түрік мешіттерін тауып (яғни, ханафи мәзһабын ұстанатындардың), қазақтар сонда ғана бара бастады. Негізгі себебі уағыздар оларға түсінікті тілде жүргізілді. Сондай-ақ, мешіт түріктер арқылы француз қоғамындағы мәселелер туралы білуге болатын орта ретінде қарастырылады.
Қазақтардың бір-бірімен қарым-қатынасы көбінесе діни мерекелермен байланысты болды. Айт мерекесін тойлау кезінде бір-біріне қонаққа барды. Әйелдер ер адамдарға қарағанда, жиі сөйлесіп, бір-бірімен діни сауаттарымен алмасты.
Францияға келген қазақтар оқуға ұмтылмады, колледжге немесе университетке түсуге тырыспаған. Оның негізгі себептерінің бірі — Түркияда алған білім мен тәрбие. Түркияға
келген барлық қазақтар мектепті аяқтамаған. Олардың айтуынша, бесінші сыныпты бітіргеннен кейін ата-аналар өз ұлдарын "имамхатиф" сыныбына беріп, діни білім алып, құран оқып, ал бесінші сыныптан кейін қыздар оқуын тастап, үй шаруашылығын жүргізуге тартылған. Қыздар уақытылы тұрмысқа шығуға тырысқан. Сондықтан олар үшін Францияға
келгеннен кейін білім алу негізгі құндылық болып табылмады.
== Қазіргі жағдайы ==
Жалпы Түркиядан Францияға келген қазақтарды 3 топқа бөлуге болады.<br />
1-топ. 45 жастан асқан қазақтар, алғаш рет Францияға қоныс аударған. Олардың көпшілігі өзара қазақ немесе түрік тілдерінде араласады, негізінен қазақ тілі басым. Олар өздерін толық қазақ деп санайды. Егер олар басқа қазақтарды кездестірсе, олардың қай тектен, қайдан келгені міндетті түрде қызықтырады. Бұл топтағы қазақтар өз ата- бабаларының шежіресін біледі. Қазақстан туралы әрдайым сөйлесуге дайын, Қазақстанды мақтан тұтады. Мерекелік іс-шараларда ескі әндер шырқалып, "Қаражорға"ұлттық биін билейді. Олар ешқандай жағдайда Франциямен байланыспайды, француз тілін меңгеру деңгейі төмен деңгейде. Олардың барлығы дерлік қазақ қауымдастықтарына баруды қалайды.
Үйлену тойларында, мерекелік іс-шараларда қазақ салт-дәстүрлерін орындауға ерекше көңіл бөлінеді. Олар өте діни, қажылық жасау олар үшін қасиетті міндет болып табылады. Олар Францияның саяси өміріне араласпайды.
2-топ. Бұл орта жастағы адамдар Түркияда оқуды бастап, содан кейін Францияда мектепті бітіргендер. Олардың жасы шамамен 35-44 жас аралығы. Олардың барлығы өзара тек
түрік тілінде сөйлеседі. Тұрмыстық әдет-ғұрып түрік тіліне жақын, алдыңғы ұрпақпен салыстырғанда, олардың арасында түріктермен аралас некелер жиі кездеседі.
Екі тілді меңгерген маман Түркияда құнды қызметкер бола алады, жоғары жалақы алады немесе өз бизнесін тез дамытуға мүмкіндік алады. Олар Түркияда болып жатқан саяси оқиғаларға алаңдаулы, сондай-ақ Францияның күнделікті саяси өмірінде болып жатқан оқиғалар туралы хабардар.
Олар Қазақстан туралы аз біледі, жұмыста және басқа ортада тек түріктер ретінде ұсынылады. Барлық ерлер түрік командаларының жанкүйерлері.
3-топ. Бұл Францияда туған және өздерін осы мемлекеттің азаматтары деп санайтын адамдар. Олардың жасы 1-ден 34 жасқа дейін. Бұл топтың өкілдері тек француз тілінде сөйлеседі. Түрік тілін жақсы біледі, бірақ түрік тілінде жаза алмайды, сондай-ақ түрік әдеби немесе ғылыми тілін түсінбейді.
Оларды түрік газеттері мен журналдарын оқу, Түркияда болып жатқан саяси оқиғалар қызықтырмайды. Түрік тілі оларға тек ата-аналармен қарым-қатынас жасау үшін қажет, яғни отбасылық байланыстарды қолдау құралы. Көп жағдайда олар француздар мерекелерін жақсы біледі, бірақ түрік дәстүрлері оларға жақын.
Қазіргі таңда Францияда Қазақ мәдени орталығы тұрақты түрде жұмыс жасап келеді. Алғаш құрылған кезден 2004 жылға дейін орталықтың төрағасы қызметін Баки Бодай есімді азамат атқарған. Көпшіліктің қалауы бойынша 2004 жылдың мамыр айынан бастап Франциядағы қазақ мәдени орталығына қандастарына үнемі қолдау көрсетіп, қол ұшын беріп жүрген Мехмет Зенгин деген азамат төрағалық етуде. Францияны мекен еткен 200-ге тарта отбасы толығымен осы орталықтың мүшесі болып табылады.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақтар диаспорасы]]
[[Санат:Қазақтар]]
l4z6vp8qs04sxucwaxtizo32598znd6
3693003
3692999
2026-11-07T14:13:23Z
Мағыпар
100137
/* Қазіргі жағдайы */ дереккөз
3693003
wikitext
text/x-wiki
'''Франция қазақтары''' — [[Франция]]да тұратын қазақ диаспорасы. Еуропадағы қазақ қауымдастығының мәліметі бойынша, бүгінгі күні қазақтар ең көп шоғырланған елдердің бірі. Қазіргі таңда Францияда шамамен 2 мыңға жуық қазақтар өмір сүреді. Олар [[Париж]] қаласы және оның маңындағы аудандарда шоғырланған.
== Тарихы ==
Францияда Қазақ диаспорасын қалыптастырған төрт көші-қон кезеңі болды. Оның біріншісі, 1974 жылдан 1982 жылға дейін келген қазақтар Франция аумағына келген кезде ешқандай
қиындықтарға тап болған жоқ, еш қиындықсыз жұмыс тапты. Қазақ көші-қонының екінші кезеңі — 1982-1984 жылдар. Олардың барлығы шекарадан өту кезінде туристік визаға ие болды.
Үшінші кезең — 1985 жылдан 1987 жылға дейінгі кезең, заңсыз көші-қон кезінде қазақтар Франция аумағына қоныс аударған. 1988 жылдан кейін келген қазақтар шақыру құжаттары бойынша ресми келгендер болып табылады.
Франция қазақтарының 90%-ы [[Керей (тайпа)|Керей]] руынан шыққан қазақтар. Олардың барлығы Қытай аумағында тұратын қазақтардың туысқан-ағайындастары. Өз кезегінде олар 18 топқа бөлінеді. Олардың арасында Секел, Тасбике, Шеруши, Базарқұл, Қыстаубай, Сарбас, Шұбарайғыр, Молқы, Жадық, Шоқабай, Қарақас, Есағасықазбек, Меркіт, Есдәулет, Ител, Барқы, сондай-ақ Уақ пен Наймандар кездеседі.
Франциядағы қазақ диаспорасының діндарлық деңгейлері жоғары. Париждегі қазақтар діни құлшылықтарды орындау үшін әуелі Араб мешіттеріне барып тұрды, бірақ уақыт өте келе оларға баруын тоқтатады. Бұл жерде әр түрлі араб елдерінен шыққан мұсылмандардың саны көп болғандықтан, олардың басқа мазхабтарды ұстанатыны себеп болды.
Түрік мешіттерін тауып (яғни, ханафи мәзһабын ұстанатындардың), қазақтар сонда ғана бара бастады. Негізгі себебі уағыздар оларға түсінікті тілде жүргізілді. Сондай-ақ, мешіт түріктер арқылы француз қоғамындағы мәселелер туралы білуге болатын орта ретінде қарастырылады.
Қазақтардың бір-бірімен қарым-қатынасы көбінесе діни мерекелермен байланысты болды. Айт мерекесін тойлау кезінде бір-біріне қонаққа барды. Әйелдер ер адамдарға қарағанда, жиі сөйлесіп, бір-бірімен діни сауаттарымен алмасты.
Францияға келген қазақтар оқуға ұмтылмады, колледжге немесе университетке түсуге тырыспаған. Оның негізгі себептерінің бірі — Түркияда алған білім мен тәрбие. Түркияға
келген барлық қазақтар мектепті аяқтамаған. Олардың айтуынша, бесінші сыныпты бітіргеннен кейін ата-аналар өз ұлдарын "имамхатиф" сыныбына беріп, діни білім алып, құран оқып, ал бесінші сыныптан кейін қыздар оқуын тастап, үй шаруашылығын жүргізуге тартылған. Қыздар уақытылы тұрмысқа шығуға тырысқан. Сондықтан олар үшін Францияға
келгеннен кейін білім алу негізгі құндылық болып табылмады.
== Қазіргі жағдайы ==
Жалпы Түркиядан Францияға келген қазақтарды 3 топқа бөлуге болады.<br />
1-топ. 45 жастан асқан қазақтар, алғаш рет Францияға қоныс аударған. Олардың көпшілігі өзара қазақ немесе түрік тілдерінде араласады, негізінен қазақ тілі басым. Олар өздерін толық қазақ деп санайды. Егер олар басқа қазақтарды кездестірсе, олардың қай тектен, қайдан келгені міндетті түрде қызықтырады. Бұл топтағы қазақтар өз ата- бабаларының шежіресін біледі. Қазақстан туралы әрдайым сөйлесуге дайын, Қазақстанды мақтан тұтады. Мерекелік іс-шараларда ескі әндер шырқалып, "Қаражорға"ұлттық биін билейді. Олар ешқандай жағдайда Франциямен байланыспайды, француз тілін меңгеру деңгейі төмен деңгейде. Олардың барлығы дерлік қазақ қауымдастықтарына баруды қалайды.
Үйлену тойларында, мерекелік іс-шараларда қазақ салт-дәстүрлерін орындауға ерекше көңіл бөлінеді. Олар өте діни, қажылық жасау олар үшін қасиетті міндет болып табылады. Олар Францияның саяси өміріне араласпайды.
2-топ. Бұл орта жастағы адамдар Түркияда оқуды бастап, содан кейін Францияда мектепті бітіргендер. Олардың жасы шамамен 35-44 жас аралығы. Олардың барлығы өзара тек
түрік тілінде сөйлеседі. Тұрмыстық әдет-ғұрып түрік тіліне жақын, алдыңғы ұрпақпен салыстырғанда, олардың арасында түріктермен аралас некелер жиі кездеседі.
Екі тілді меңгерген маман Түркияда құнды қызметкер бола алады, жоғары жалақы алады немесе өз бизнесін тез дамытуға мүмкіндік алады. Олар Түркияда болып жатқан саяси оқиғаларға алаңдаулы, сондай-ақ Францияның күнделікті саяси өмірінде болып жатқан оқиғалар туралы хабардар.
Олар Қазақстан туралы аз біледі, жұмыста және басқа ортада тек түріктер ретінде ұсынылады. Барлық ерлер түрік командаларының жанкүйерлері.
3-топ. Бұл Францияда туған және өздерін осы мемлекеттің азаматтары деп санайтын адамдар. Олардың жасы 1-ден 34 жасқа дейін. Бұл топтың өкілдері тек француз тілінде сөйлеседі. Түрік тілін жақсы біледі, бірақ түрік тілінде жаза алмайды, сондай-ақ түрік әдеби немесе ғылыми тілін түсінбейді.
Оларды түрік газеттері мен журналдарын оқу, Түркияда болып жатқан саяси оқиғалар қызықтырмайды. Түрік тілі оларға тек ата-аналармен қарым-қатынас жасау үшін қажет, яғни отбасылық байланыстарды қолдау құралы. Көп жағдайда олар француздар мерекелерін жақсы біледі, бірақ түрік дәстүрлері оларға жақын.<ref>{{citeweb|url=https://docviewer.yandex.kz/view/0/?page=1&*=HNGV3noAaRYq6PdJfck6qTIjCIx7InVybCI6Imh0dHBzOi8vcmVwb3NpdG9yeS5lbnUua3ovYml0c3RyZWFtL2hhbmRsZS9lbnUvMTAxMDMvJUQwJUE0JUQwJUEwJUQwJTkwJUQwJTlEJUQwJUE2JUQwJTk4JUQwJUFGJTIwJUQyJTlBJUQwJTkwJUQwJTk3JUQwJTkwJUQyJTlBJUQwJUEyJUQwJTkwJUQwJUEwJUQwJUFCJUQwJTlEJUQwJUFCJUQyJUEyJTIwJUQwJTk0JUQwJTg2JUQwJTlEJUQwJTk4JTIwJUQwJUEyJUQwJTkwJUQwJTlEJUQwJUFCJUQwJTlDJUQwJUFCJTIwJUQwJTlDJUQwJTk1JUQwJTlEJTIwJUQwJTk0JUQzJTk4JUQwJUExJUQwJUEyJUQyJUFFJUQwJUEwJUQwJUE4JUQwJTg2JUQwJTlCJUQwJTk0JUQwJTg2JUQwJTlBJTIwJUQyJTlBJUQyJUIwJUQwJTlEJUQwJTk0JUQwJUFCJUQwJTlCJUQwJUFCJUQyJTlBJUQwJUEyJUQwJTkwJUQwJUEwJUQwJUFCLnBkZj9zZXF1ZW5jZT0xJmlzQWxsb3dlZD15IiwidGl0bGUiOiLQpNCg0JDQndCm0JjQryDSmtCQ0JfQkNKa0KLQkNCg0KvQndCr0qIg0JTQhtCd0Jgg0KLQkNCd0KvQnNCrINCc0JXQnSDQlNOY0KHQotKu0KDQqNCG0JvQlNCG0Jog0prSsNCd0JTQq9Cb0KvSmtCi0JDQoNCrLnBkZj9zZXF1ZW5jZT0xIiwibm9pZnJhbWUiOnRydWUsInVpZCI6IjAiLCJ0cyI6MTc5NDA1NDg1NDEwMCwieXUiOiI5NTYyNzAxMzcxNjQ1MjU3NTEzIiwic2VycFBhcmFtcyI6InRtPTE3OTQwNTQ3OTQmdGxkPWt6Jmxhbmc9a2smbmFtZT0lRDAlQTQlRDAlQTAlRDAlOTAlRDAlOUQlRDAlQTYlRDAlOTglRDAlQUYlMjAlRDIlOUElRDAlOTAlRDAlOTclRDAlOTAlRDIlOUElRDAlQTIlRDAlOTAlRDAlQTAlRDAlQUIlRDAlOUQlRDAlQUIlRDIlQTIlMjAlRDAlOTQlRDAlODYlRDAlOUQlRDAlOTglMjAlRDAlQTIlRDAlOTAlRDAlOUQlRDAlQUIlRDAlOUMlRDAlQUIlMjAlRDAlOUMlRDAlOTUlRDAlOUQlMjAlRDAlOTQlRDMlOTglRDAlQTElRDAlQTIlRDIlQUUlRDAlQTAlRDAlQTglRDAlODYlRDAlOUIlRDAlOTQlRDAlODYlRDAlOUElMjAlRDIlOUElRDIlQjAlRDAlOUQlRDAlOTQlRDAlQUIlRDAlOUIlRDAlQUIlRDIlOUElRDAlQTIlRDAlOTAlRDAlQTAlRDAlQUIucGRmP3NlcXVlbmNlPTEmaXNBbGxvd2VkPXkmdGV4dD0lRDAlQTQlRDElODAlRDAlQjAlRDAlQkQlRDElODYlRDAlQjglRDElOEYrJUQyJTlCJUQwJUIwJUQwJUI3JUQwJUIwJUQyJTlCJUQxJTgyJUQwJUIwJUQxJTgwJUQxJThCJnVybD1odHRwcyUzQS8vcmVwb3NpdG9yeS5lbnUua3ovYml0c3RyZWFtL2hhbmRsZS9lbnUvMTAxMDMvJTI1RDAlMjVBNCUyNUQwJTI1QTAlMjVEMCUyNTkwJTI1RDAlMjU5RCUyNUQwJTI1QTYlMjVEMCUyNTk4JTI1RDAlMjVBRiUyNTIwJTI1RDIlMjU5QSUyNUQwJTI1OTAlMjVEMCUyNTk3JTI1RDAlMjU5MCUyNUQyJTI1OUElMjVEMCUyNUEyJTI1RDAlMjU5MCUyNUQwJTI1QTAlMjVEMCUyNUFCJTI1RDAlMjU5RCUyNUQwJTI1QUIlMjVEMiUyNUEyJTI1MjAlMjVEMCUyNTk0JTI1RDAlMjU4NiUyNUQwJTI1OUQlMjVEMCUyNTk4JTI1MjAlMjVEMCUyNUEyJTI1RDAlMjU5MCUyNUQwJTI1OUQlMjVEMCUyNUFCJTI1RDAlMjU5QyUyNUQwJTI1QUIlMjUyMCUyNUQwJTI1OUMlMjVEMCUyNTk1JTI1RDAlMjU5RCUyNTIwJTI1RDAlMjU5NCUyNUQzJTI1OTglMjVEMCUyNUExJTI1RDAlMjVBMiUyNUQyJTI1QUUlMjVEMCUyNUEwJTI1RDAlMjVBOCUyNUQwJTI1ODYlMjVEMCUyNTlCJTI1RDAlMjU5NCUyNUQwJTI1ODYlMjVEMCUyNTlBJTI1MjAlMjVEMiUyNTlBJTI1RDIlMjVCMCUyNUQwJTI1OUQlMjVEMCUyNTk0JTI1RDAlMjVBQiUyNUQwJTI1OUIlMjVEMCUyNUFCJTI1RDIlMjU5QSUyNUQwJTI1QTIlMjVEMCUyNTkwJTI1RDAlMjVBMCUyNUQwJTI1QUIucGRmJTNGc2VxdWVuY2UlM0QxJTI2aXNBbGxvd2VkJTNEeSZscj0xMDI5MSZtaW1lPXBkZiZsMTBuPXJ1JnNpZ249NmU0NGY1OWFhYzc0NjdiOGU2ODg3MjY1ODc1MDEyODcma2V5bm89MCJ9&lang=kk|title=ФРАНЦИЯ ҚАЗАҚТАРЫНЫҢ ДІНИ ТАНЫМЫ МЕН ДӘСТҮРШІЛДІК
ҚҰНДЫЛЫҚТАРЫ|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-7|lang=}}</ref>
Қазіргі таңда Францияда Қазақ мәдени орталығы тұрақты түрде жұмыс жасап келеді. Алғаш құрылған кезден 2004 жылға дейін орталықтың төрағасы қызметін Баки Бодай есімді азамат атқарған. Көпшіліктің қалауы бойынша 2004 жылдың мамыр айынан бастап Франциядағы қазақ мәдени орталығына қандастарына үнемі қолдау көрсетіп, қол ұшын беріп жүрген Мехмет Зенгин деген азамат төрағалық етуде. Францияны мекен еткен 200-ге тарта отбасы толығымен осы орталықтың мүшесі болып табылады.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақтар диаспорасы]]
[[Санат:Қазақтар]]
r2sfs0c6ur5z4zlogu93mc2cf06mpwi
3693012
3693003
2026-11-07T14:28:06Z
Мағыпар
100137
/* Қазіргі жағдайы */
3693012
wikitext
text/x-wiki
'''Франция қазақтары''' — [[Франция]]да тұратын қазақ диаспорасы. Еуропадағы қазақ қауымдастығының мәліметі бойынша, бүгінгі күні қазақтар ең көп шоғырланған елдердің бірі. Қазіргі таңда Францияда шамамен 2 мыңға жуық қазақтар өмір сүреді. Олар [[Париж]] қаласы және оның маңындағы аудандарда шоғырланған.
== Тарихы ==
Францияда Қазақ диаспорасын қалыптастырған төрт көші-қон кезеңі болды. Оның біріншісі, 1974 жылдан 1982 жылға дейін келген қазақтар Франция аумағына келген кезде ешқандай
қиындықтарға тап болған жоқ, еш қиындықсыз жұмыс тапты. Қазақ көші-қонының екінші кезеңі — 1982-1984 жылдар. Олардың барлығы шекарадан өту кезінде туристік визаға ие болды.
Үшінші кезең — 1985 жылдан 1987 жылға дейінгі кезең, заңсыз көші-қон кезінде қазақтар Франция аумағына қоныс аударған. 1988 жылдан кейін келген қазақтар шақыру құжаттары бойынша ресми келгендер болып табылады.
Франция қазақтарының 90%-ы [[Керей (тайпа)|Керей]] руынан шыққан қазақтар. Олардың барлығы Қытай аумағында тұратын қазақтардың туысқан-ағайындастары. Өз кезегінде олар 18 топқа бөлінеді. Олардың арасында Секел, Тасбике, Шеруши, Базарқұл, Қыстаубай, Сарбас, Шұбарайғыр, Молқы, Жадық, Шоқабай, Қарақас, Есағасықазбек, Меркіт, Есдәулет, Ител, Барқы, сондай-ақ Уақ пен Наймандар кездеседі.
Франциядағы қазақ диаспорасының діндарлық деңгейлері жоғары. Париждегі қазақтар діни құлшылықтарды орындау үшін әуелі Араб мешіттеріне барып тұрды, бірақ уақыт өте келе оларға баруын тоқтатады. Бұл жерде әр түрлі араб елдерінен шыққан мұсылмандардың саны көп болғандықтан, олардың басқа мазхабтарды ұстанатыны себеп болды.
Түрік мешіттерін тауып (яғни, ханафи мәзһабын ұстанатындардың), қазақтар сонда ғана бара бастады. Негізгі себебі уағыздар оларға түсінікті тілде жүргізілді. Сондай-ақ, мешіт түріктер арқылы француз қоғамындағы мәселелер туралы білуге болатын орта ретінде қарастырылады.
Қазақтардың бір-бірімен қарым-қатынасы көбінесе діни мерекелермен байланысты болды. Айт мерекесін тойлау кезінде бір-біріне қонаққа барды. Әйелдер ер адамдарға қарағанда, жиі сөйлесіп, бір-бірімен діни сауаттарымен алмасты.
Францияға келген қазақтар оқуға ұмтылмады, колледжге немесе университетке түсуге тырыспаған. Оның негізгі себептерінің бірі — Түркияда алған білім мен тәрбие. Түркияға
келген барлық қазақтар мектепті аяқтамаған. Олардың айтуынша, бесінші сыныпты бітіргеннен кейін ата-аналар өз ұлдарын "имамхатиф" сыныбына беріп, діни білім алып, құран оқып, ал бесінші сыныптан кейін қыздар оқуын тастап, үй шаруашылығын жүргізуге тартылған. Қыздар уақытылы тұрмысқа шығуға тырысқан. Сондықтан олар үшін Францияға
келгеннен кейін білім алу негізгі құндылық болып табылмады.
== Қазіргі жағдайы ==
Жалпы Түркиядан Францияға келген қазақтарды 3 топқа бөлуге болады.<br />
1-топ. 45 жастан асқан қазақтар, алғаш рет Францияға қоныс аударған. Олардың көпшілігі өзара қазақ немесе түрік тілдерінде араласады, негізінен қазақ тілі басым. Олар өздерін толық қазақ деп санайды. Егер олар басқа қазақтарды кездестірсе, олардың қай тектен, қайдан келгені міндетті түрде қызықтырады. Бұл топтағы қазақтар өз ата- бабаларының шежіресін біледі. Қазақстан туралы әрдайым сөйлесуге дайын, Қазақстанды мақтан тұтады. Мерекелік іс-шараларда ескі әндер шырқалып, "Қаражорға"ұлттық биін билейді. Олар ешқандай жағдайда Франциямен байланыспайды, француз тілін меңгеру деңгейі төмен деңгейде. Олардың барлығы дерлік қазақ қауымдастықтарына баруды қалайды.
Үйлену тойларында, мерекелік іс-шараларда қазақ салт-дәстүрлерін орындауға ерекше көңіл бөлінеді. Олар өте діни, қажылық жасау олар үшін қасиетті міндет болып табылады. Олар Францияның саяси өміріне араласпайды.
2-топ. Бұл орта жастағы адамдар Түркияда оқуды бастап, содан кейін Францияда мектепті бітіргендер. Олардың жасы шамамен 35-44 жас аралығы. Олардың барлығы өзара тек
түрік тілінде сөйлеседі. Тұрмыстық әдет-ғұрып түрік тіліне жақын, алдыңғы ұрпақпен салыстырғанда, олардың арасында түріктермен аралас некелер жиі кездеседі.
Екі тілді меңгерген маман Түркияда құнды қызметкер бола алады, жоғары жалақы алады немесе өз бизнесін тез дамытуға мүмкіндік алады. Олар Түркияда болып жатқан саяси оқиғаларға алаңдаулы, сондай-ақ Францияның күнделікті саяси өмірінде болып жатқан оқиғалар туралы хабардар.
Олар Қазақстан туралы аз біледі, жұмыста және басқа ортада тек түріктер ретінде ұсынылады. Барлық ерлер түрік командаларының жанкүйерлері.
3-топ. Бұл Францияда туған және өздерін осы мемлекеттің азаматтары деп санайтын адамдар. Олардың жасы 1-ден 34 жасқа дейін. Бұл топтың өкілдері тек француз тілінде сөйлеседі. Түрік тілін жақсы біледі, бірақ түрік тілінде жаза алмайды, сондай-ақ түрік әдеби немесе ғылыми тілін түсінбейді.
Оларды түрік газеттері мен журналдарын оқу, Түркияда болып жатқан саяси оқиғалар қызықтырмайды. Түрік тілі оларға тек ата-аналармен қарым-қатынас жасау үшін қажет, яғни отбасылық байланыстарды қолдау құралы. Көп жағдайда олар француздар мерекелерін жақсы біледі, бірақ түрік дәстүрлері оларға жақын.<ref>Мантаева Аяулым Ерлановна. ФРАНЦИЯ ҚАЗАҚТАРЫНЫҢ ДІНИ ТАНЫМЫ МЕН ДӘСТҮРШІЛДІК ҚҰНДЫЛЫҚТАРЫ</ref>
Қазіргі таңда Францияда Қазақ мәдени орталығы тұрақты түрде жұмыс жасап келеді. Алғаш құрылған кезден 2004 жылға дейін орталықтың төрағасы қызметін Баки Бодай есімді азамат атқарған. Көпшіліктің қалауы бойынша 2004 жылдың мамыр айынан бастап Франциядағы қазақ мәдени орталығына қандастарына үнемі қолдау көрсетіп, қол ұшын беріп жүрген Мехмет Зенгин деген азамат төрағалық етуде. Францияны мекен еткен 200-ге тарта отбасы толығымен осы орталықтың мүшесі болып табылады.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақтар диаспорасы]]
[[Санат:Қазақтар]]
porv7tvs8lkjv36ilk3njq923804c2h
3693014
3693012
2026-11-07T14:33:49Z
Мағыпар
100137
/* Қазіргі жағдайы */ дереккөз
3693014
wikitext
text/x-wiki
'''Франция қазақтары''' — [[Франция]]да тұратын қазақ диаспорасы. Еуропадағы қазақ қауымдастығының мәліметі бойынша, бүгінгі күні қазақтар ең көп шоғырланған елдердің бірі. Қазіргі таңда Францияда шамамен 2 мыңға жуық қазақтар өмір сүреді. Олар [[Париж]] қаласы және оның маңындағы аудандарда шоғырланған.
== Тарихы ==
Францияда Қазақ диаспорасын қалыптастырған төрт көші-қон кезеңі болды. Оның біріншісі, 1974 жылдан 1982 жылға дейін келген қазақтар Франция аумағына келген кезде ешқандай
қиындықтарға тап болған жоқ, еш қиындықсыз жұмыс тапты. Қазақ көші-қонының екінші кезеңі — 1982-1984 жылдар. Олардың барлығы шекарадан өту кезінде туристік визаға ие болды.
Үшінші кезең — 1985 жылдан 1987 жылға дейінгі кезең, заңсыз көші-қон кезінде қазақтар Франция аумағына қоныс аударған. 1988 жылдан кейін келген қазақтар шақыру құжаттары бойынша ресми келгендер болып табылады.
Франция қазақтарының 90%-ы [[Керей (тайпа)|Керей]] руынан шыққан қазақтар. Олардың барлығы Қытай аумағында тұратын қазақтардың туысқан-ағайындастары. Өз кезегінде олар 18 топқа бөлінеді. Олардың арасында Секел, Тасбике, Шеруши, Базарқұл, Қыстаубай, Сарбас, Шұбарайғыр, Молқы, Жадық, Шоқабай, Қарақас, Есағасықазбек, Меркіт, Есдәулет, Ител, Барқы, сондай-ақ Уақ пен Наймандар кездеседі.
Франциядағы қазақ диаспорасының діндарлық деңгейлері жоғары. Париждегі қазақтар діни құлшылықтарды орындау үшін әуелі Араб мешіттеріне барып тұрды, бірақ уақыт өте келе оларға баруын тоқтатады. Бұл жерде әр түрлі араб елдерінен шыққан мұсылмандардың саны көп болғандықтан, олардың басқа мазхабтарды ұстанатыны себеп болды.
Түрік мешіттерін тауып (яғни, ханафи мәзһабын ұстанатындардың), қазақтар сонда ғана бара бастады. Негізгі себебі уағыздар оларға түсінікті тілде жүргізілді. Сондай-ақ, мешіт түріктер арқылы француз қоғамындағы мәселелер туралы білуге болатын орта ретінде қарастырылады.
Қазақтардың бір-бірімен қарым-қатынасы көбінесе діни мерекелермен байланысты болды. Айт мерекесін тойлау кезінде бір-біріне қонаққа барды. Әйелдер ер адамдарға қарағанда, жиі сөйлесіп, бір-бірімен діни сауаттарымен алмасты.
Францияға келген қазақтар оқуға ұмтылмады, колледжге немесе университетке түсуге тырыспаған. Оның негізгі себептерінің бірі — Түркияда алған білім мен тәрбие. Түркияға
келген барлық қазақтар мектепті аяқтамаған. Олардың айтуынша, бесінші сыныпты бітіргеннен кейін ата-аналар өз ұлдарын "имамхатиф" сыныбына беріп, діни білім алып, құран оқып, ал бесінші сыныптан кейін қыздар оқуын тастап, үй шаруашылығын жүргізуге тартылған. Қыздар уақытылы тұрмысқа шығуға тырысқан. Сондықтан олар үшін Францияға
келгеннен кейін білім алу негізгі құндылық болып табылмады.
== Қазіргі жағдайы ==
Жалпы Түркиядан Францияға келген қазақтарды 3 топқа бөлуге болады.<br />
1-топ. 45 жастан асқан қазақтар, алғаш рет Францияға қоныс аударған. Олардың көпшілігі өзара қазақ немесе түрік тілдерінде араласады, негізінен қазақ тілі басым. Олар өздерін толық қазақ деп санайды. Егер олар басқа қазақтарды кездестірсе, олардың қай тектен, қайдан келгені міндетті түрде қызықтырады. Бұл топтағы қазақтар өз ата- бабаларының шежіресін біледі. Қазақстан туралы әрдайым сөйлесуге дайын, Қазақстанды мақтан тұтады. Мерекелік іс-шараларда ескі әндер шырқалып, "Қаражорға"ұлттық биін билейді. Олар ешқандай жағдайда Франциямен байланыспайды, француз тілін меңгеру деңгейі төмен деңгейде. Олардың барлығы дерлік қазақ қауымдастықтарына баруды қалайды.
Үйлену тойларында, мерекелік іс-шараларда қазақ салт-дәстүрлерін орындауға ерекше көңіл бөлінеді. Олар өте діни, қажылық жасау олар үшін қасиетті міндет болып табылады. Олар Францияның саяси өміріне араласпайды.
2-топ. Бұл орта жастағы адамдар Түркияда оқуды бастап, содан кейін Францияда мектепті бітіргендер. Олардың жасы шамамен 35-44 жас аралығы. Олардың барлығы өзара тек
түрік тілінде сөйлеседі. Тұрмыстық әдет-ғұрып түрік тіліне жақын, алдыңғы ұрпақпен салыстырғанда, олардың арасында түріктермен аралас некелер жиі кездеседі.
Екі тілді меңгерген маман Түркияда құнды қызметкер бола алады, жоғары жалақы алады немесе өз бизнесін тез дамытуға мүмкіндік алады. Олар Түркияда болып жатқан саяси оқиғаларға алаңдаулы, сондай-ақ Францияның күнделікті саяси өмірінде болып жатқан оқиғалар туралы хабардар.
Олар Қазақстан туралы аз біледі, жұмыста және басқа ортада тек түріктер ретінде ұсынылады. Барлық ерлер түрік командаларының жанкүйерлері.
3-топ. Бұл Францияда туған және өздерін осы мемлекеттің азаматтары деп санайтын адамдар. Олардың жасы 1-ден 34 жасқа дейін. Бұл топтың өкілдері тек француз тілінде сөйлеседі. Түрік тілін жақсы біледі, бірақ түрік тілінде жаза алмайды, сондай-ақ түрік әдеби немесе ғылыми тілін түсінбейді.
Оларды түрік газеттері мен журналдарын оқу, Түркияда болып жатқан саяси оқиғалар қызықтырмайды. Түрік тілі оларға тек ата-аналармен қарым-қатынас жасау үшін қажет, яғни отбасылық байланыстарды қолдау құралы. Көп жағдайда олар француздар мерекелерін жақсы біледі, бірақ түрік дәстүрлері оларға жақын.<ref>Мантаева Аяулым Ерлановна. ФРАНЦИЯ ҚАЗАҚТАРЫНЫҢ ДІНИ ТАНЫМЫ МЕН ДӘСТҮРШІЛДІК ҚҰНДЫЛЫҚТАРЫ</ref>
Қазіргі таңда Францияда Қазақ мәдени орталығы тұрақты түрде жұмыс жасап келеді. Алғаш құрылған кезден 2004 жылға дейін орталықтың төрағасы қызметін Баки Бодай есімді азамат атқарған. Көпшіліктің қалауы бойынша 2004 жылдың мамыр айынан бастап Франциядағы қазақ мәдени орталығына қандастарына үнемі қолдау көрсетіп, қол ұшын беріп жүрген Мехмет Зенгин деген азамат төрағалық етуде. Францияны мекен еткен 200-ге тарта отбасы толығымен осы орталықтың мүшесі болып табылады.<ref>{{кітап|авторы=Алтын бесік | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Франция қазақтары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Хай Технолоджи |жыл=2005|томы=№2 |беттері=40|барлық беті=|сериясы= |isbn=|тиражы= }}</ref>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақтар диаспорасы]]
[[Санат:Қазақтар]]
jwxx9b11wlr0pnyu5kd28d3kbm6ie64
Командалық жұмыс
0
790092
3692950
2026-11-07T13:00:49Z
1nter pares
146705
Жаңа бетте: [[Сурет:Pushing van together (cropped).jpg|thumb|Автокөлікті итеріп жатқан алты адам]] [[Сурет:Defense.gov News Photo 100930-N-2855B-251 - U.S. Navy sailors aboard the guided missile destroyer USS Bainbridge DDG 96 haul in a mooring line while mooring the ship in Faslane Scotland on.jpg|thumb|Кемені байлау арқанын тартып жатқан [[АҚШ Әскери-теңіз күштері]]нің теңізшіл...
3692950
wikitext
text/x-wiki
[[Сурет:Pushing van together (cropped).jpg|thumb|Автокөлікті итеріп жатқан алты адам]]
[[Сурет:Defense.gov News Photo 100930-N-2855B-251 - U.S. Navy sailors aboard the guided missile destroyer USS Bainbridge DDG 96 haul in a mooring line while mooring the ship in Faslane Scotland on.jpg|thumb|Кемені байлау арқанын тартып жатқан [[АҚШ Әскери-теңіз күштері]]нің теңізшілері]]
[[Сурет:US Navy 070425-N-4198C-002 Personnel Specialist 1st Class Omar Saliba and Hospital Corpsman 1st Class Ryan De La Cruz lead the men's Navy rowing team.jpg|thumb|АҚШ Әскери-теңіз күштерінің ескек есу командасы]]
[[Сурет:Hemlock Overlook - Peanut Butter Pit - 01.jpg|thumb|Стратегия әзірлеп жатқан адамдар тобы]]
[[Сурет:Hemlock Overlook - Peanut Butter Pit - 04.jpg|thumb|Бірлесіп жұмыс істеп жатқан адамдар тобы]]
'''Командалық жұмыс''' — ортақ мақсатқа жету немесе [[Тапсырма (жобаларды басқару)|тапсырманы]] нәтижелі әрі тиімді орындау үшін [[әлеуметтік топ|топ]] мүшелерінің бірлескен күш-жігері.<ref name=":12">{{Cite journal|url=https://www.questia.com/magazine/1G1-13770774/work-teams-that-work|url-status=dead|title=Work Teams That Work|journal=Training & Development|volume=47|issue=3|last1=Montebello|first1=Anthony R.|last2=Buzzotta|first2=Victor R.|date=March 1993|via=[[Questia]]|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20180226092201/https://www.questia.com/magazine/1G1-13770774/work-teams-that-work|archive-date=2018-02-26}}</ref><ref name="SalasCookeRosen20083">{{cite journal|last1=Salas|first1=Eduardo|first2=Nancy J.|last2=Cooke|first3=Michael A.|last3=Rosen|year=2008|title=On Teams, Teamwork, as well as Team Performance: Discoveries and Developments|journal=Human Factors: The Journal of the Human Factors and Ergonomics Society|volume=50|issue=3|pages=540–547|doi=10.1518/001872008X288457|pmid=18689065|s2cid=17017793}}</ref> Командалық жұмыс ортақ [[мақсат]]қа жету үшін бірлесіп әрекет ететін, өзара [[өзара тәуелділік|тәуелді]] адамдар тобынан құралған [[команда]] қызметінің аясында қарастырылады.<ref name=":22">{{Cite book|title=Team Players and Teamwork: New Strategies for Developing Successful Collaboration|last=Parker|first=Glenn|publisher=Jossey-Bass|year=2008|isbn=978-0-787-99811-0|location=San Francisco|pages=[https://archive.org/details/teamplayersteamw00park_1/page/1 1]–68|url=https://archive.org/details/teamplayersteamw00park_1|url-access=subscription}}</ref><ref name=":12" />
Команданың төрт негізгі сипаттамасына ортақ мақсаттың болуы, өзара тәуелділік, нақты шекаралардың болуы, тұрақтылық, өз жұмысын және ішкі үдерістерін дербес басқару қабілеті, сондай-ақ ауқымды [[әлеуметтік жүйе]]нің құрамында әрекет ету жатады.<ref>{{cite book |last1=Thompson |first1=Leigh |url=https://archive.org/details/makingteamguidef00thom |url-access=registration|title=Making the Team: A Guide for Managers |year=2011 |publisher=Prentice Hall |isbn=978-0-13-014363-1 |edition=4th |location=Upper Saddle River, New Jersey}}</ref>
pvf1d8lp824aaveuw0dam80w51ixyuq
3692951
3692950
2026-11-07T13:01:10Z
1nter pares
146705
3692951
wikitext
text/x-wiki
[[Сурет:Pushing van together (cropped).jpg|thumb|Автокөлікті итеріп жатқан алты адам]]
[[Сурет:Defense.gov News Photo 100930-N-2855B-251 - U.S. Navy sailors aboard the guided missile destroyer USS Bainbridge DDG 96 haul in a mooring line while mooring the ship in Faslane Scotland on.jpg|thumb|Кемені байлау арқанын тартып жатқан [[АҚШ Әскери-теңіз күштері]]нің теңізшілері]]
[[Сурет:US Navy 070425-N-4198C-002 Personnel Specialist 1st Class Omar Saliba and Hospital Corpsman 1st Class Ryan De La Cruz lead the men's Navy rowing team.jpg|thumb|АҚШ Әскери-теңіз күштерінің ескек есу командасы]]
[[Сурет:Hemlock Overlook - Peanut Butter Pit - 01.jpg|thumb|Стратегия әзірлеп жатқан адамдар тобы]]
[[Сурет:Hemlock Overlook - Peanut Butter Pit - 04.jpg|thumb|Бірлесіп жұмыс істеп жатқан адамдар тобы]]
'''Командалық жұмыс''' — ортақ мақсатқа жету немесе [[Тапсырма (жобаларды басқару)|тапсырманы]] нәтижелі әрі тиімді орындау үшін [[әлеуметтік топ|топ]] мүшелерінің бірлескен күш-жігері.<ref name=":12">{{Cite journal|url=https://www.questia.com/magazine/1G1-13770774/work-teams-that-work|url-status=dead|title=Work Teams That Work|journal=Training & Development|volume=47|issue=3|last1=Montebello|first1=Anthony R.|last2=Buzzotta|first2=Victor R.|date=March 1993|via=[[Questia]]|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20180226092201/https://www.questia.com/magazine/1G1-13770774/work-teams-that-work|archive-date=2018-02-26}}</ref><ref name="SalasCookeRosen20083">{{cite journal|last1=Salas|first1=Eduardo|first2=Nancy J.|last2=Cooke|first3=Michael A.|last3=Rosen|year=2008|title=On Teams, Teamwork, as well as Team Performance: Discoveries and Developments|journal=Human Factors: The Journal of the Human Factors and Ergonomics Society|volume=50|issue=3|pages=540–547|doi=10.1518/001872008X288457|pmid=18689065|s2cid=17017793}}</ref> Командалық жұмыс ортақ [[мақсат]]қа жету үшін бірлесіп әрекет ететін, өзара [[өзара тәуелділік|тәуелді]] адамдар тобынан құралған [[команда]] қызметінің аясында қарастырылады.<ref name=":22">{{Cite book|title=Team Players and Teamwork: New Strategies for Developing Successful Collaboration|last=Parker|first=Glenn|publisher=Jossey-Bass|year=2008|isbn=978-0-787-99811-0|location=San Francisco|pages=[https://archive.org/details/teamplayersteamw00park_1/page/1 1]–68|url=https://archive.org/details/teamplayersteamw00park_1|url-access=subscription}}</ref><ref name=":12" />
Команданың төрт негізгі сипаттамасына ортақ мақсаттың болуы, өзара тәуелділік, нақты шекаралардың болуы, тұрақтылық, өз жұмысын және ішкі үдерістерін дербес басқару қабілеті, сондай-ақ ауқымды [[әлеуметтік жүйе]]нің құрамында әрекет ету жатады.<ref>{{cite book |last1=Thompson |first1=Leigh |url=https://archive.org/details/makingteamguidef00thom |url-access=registration|title=Making the Team: A Guide for Managers |year=2011 |publisher=Prentice Hall |isbn=978-0-13-014363-1 |edition=4th |location=Upper Saddle River, New Jersey}}</ref>
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
hfzhnefaw8npsimty4ta0zgwp6la2d6
3692953
3692951
2026-11-07T13:01:42Z
1nter pares
146705
3692953
wikitext
text/x-wiki
[[Сурет:Pushing van together (cropped).jpg|thumb|Автокөлікті итеріп жатқан алты адам]]
[[Сурет:Defense.gov News Photo 100930-N-2855B-251 - U.S. Navy sailors aboard the guided missile destroyer USS Bainbridge DDG 96 haul in a mooring line while mooring the ship in Faslane Scotland on.jpg|thumb|Кемені байлау арқанын тартып жатқан [[АҚШ Әскери-теңіз күштері]]нің теңізшілері]]
[[Сурет:US Navy 070425-N-4198C-002 Personnel Specialist 1st Class Omar Saliba and Hospital Corpsman 1st Class Ryan De La Cruz lead the men's Navy rowing team.jpg|thumb|АҚШ Әскери-теңіз күштерінің ескек есу командасы]]
[[Сурет:Hemlock Overlook - Peanut Butter Pit - 01.jpg|thumb|Стратегия әзірлеп жатқан адамдар тобы]]
[[Сурет:Hemlock Overlook - Peanut Butter Pit - 04.jpg|thumb|Бірлесіп жұмыс істеп жатқан адамдар тобы]]
'''Командалық жұмыс''' — ортақ мақсатқа жету немесе [[Тапсырма (жобаларды басқару)|тапсырманы]] нәтижелі әрі тиімді орындау үшін [[әлеуметтік топ|топ]] мүшелерінің бірлескен күш-жігері.<ref name=":12">{{Cite journal|url=https://www.questia.com/magazine/1G1-13770774/work-teams-that-work|url-status=dead|title=Work Teams That Work|journal=Training & Development|volume=47|issue=3|last1=Montebello|first1=Anthony R.|last2=Buzzotta|first2=Victor R.|date=March 1993|via=[[Questia]]|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20180226092201/https://www.questia.com/magazine/1G1-13770774/work-teams-that-work|archive-date=2018-02-26}}</ref><ref name="SalasCookeRosen20083">{{cite journal|last1=Salas|first1=Eduardo|first2=Nancy J.|last2=Cooke|first3=Michael A.|last3=Rosen|year=2008|title=On Teams, Teamwork, as well as Team Performance: Discoveries and Developments|journal=Human Factors: The Journal of the Human Factors and Ergonomics Society|volume=50|issue=3|pages=540–547|doi=10.1518/001872008X288457|pmid=18689065|s2cid=17017793}}</ref> Командалық жұмыс ортақ [[мақсат]]қа жету үшін бірлесіп әрекет ететін, өзара [[өзара тәуелділік|тәуелді]] адамдар тобынан құралған [[команда]] қызметінің аясында қарастырылады.<ref name=":22">{{Cite book|title=Team Players and Teamwork: New Strategies for Developing Successful Collaboration|last=Parker|first=Glenn|publisher=Jossey-Bass|year=2008|isbn=978-0-787-99811-0|location=San Francisco|pages=[https://archive.org/details/teamplayersteamw00park_1/page/1 1]–68|url=https://archive.org/details/teamplayersteamw00park_1|url-access=subscription}}</ref><ref name=":12" />
Команданың төрт негізгі сипаттамасына ортақ мақсаттың болуы, өзара тәуелділік, нақты шекаралардың болуы, тұрақтылық, өз жұмысын және ішкі үдерістерін дербес басқару қабілеті, сондай-ақ ауқымды [[әлеуметтік жүйе]]нің құрамында әрекет ету жатады.<ref>{{cite book |last1=Thompson |first1=Leigh |url=https://archive.org/details/makingteamguidef00thom |url-access=registration|title=Making the Team: A Guide for Managers |year=2011 |publisher=Prentice Hall |isbn=978-0-13-014363-1 |edition=4th |location=Upper Saddle River, New Jersey}}</ref>
== Тарихы ==
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
i88xysgxp8r5bdy187ac4duwq767ruo
3692954
3692953
2026-11-07T13:02:53Z
1nter pares
146705
/* */
3692954
wikitext
text/x-wiki
[[Сурет:Pushing van together (cropped).jpg|thumb|Автокөлікті итеріп жатқан алты адам]]
[[Сурет:Defense.gov News Photo 100930-N-2855B-251 - U.S. Navy sailors aboard the guided missile destroyer USS Bainbridge DDG 96 haul in a mooring line while mooring the ship in Faslane Scotland on.jpg|thumb|Кемені байлау арқанын тартып жатқан [[АҚШ Әскери-теңіз күштері]]нің теңізшілері]]
[[Сурет:US Navy 070425-N-4198C-002 Personnel Specialist 1st Class Omar Saliba and Hospital Corpsman 1st Class Ryan De La Cruz lead the men's Navy rowing team.jpg|thumb|АҚШ Әскери-теңіз күштерінің ескек есу командасы]]
[[Сурет:Hemlock Overlook - Peanut Butter Pit - 01.jpg|thumb|Стратегия әзірлеп жатқан адамдар тобы]]
[[Сурет:Hemlock Overlook - Peanut Butter Pit - 04.jpg|thumb|Бірлесіп жұмыс істеп жатқан адамдар тобы]]
'''Командалық жұмыс''' — ортақ мақсатқа жету немесе [[Тапсырма (жобаларды басқару)|тапсырманы]] нәтижелі әрі тиімді орындау үшін [[әлеуметтік топ|топ]] мүшелерінің бірлескен күш-жігері.<ref name=":12">{{Cite journal|url=https://www.questia.com/magazine/1G1-13770774/work-teams-that-work|url-status=dead|title=Work Teams That Work|journal=Training & Development|volume=47|issue=3|last1=Montebello|first1=Anthony R.|last2=Buzzotta|first2=Victor R.|date=March 1993|via=[[Questia]]|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20180226092201/https://www.questia.com/magazine/1G1-13770774/work-teams-that-work|archive-date=2018-02-26}}</ref><ref name="SalasCookeRosen20083">{{cite journal|last1=Salas|first1=Eduardo|first2=Nancy J.|last2=Cooke|first3=Michael A.|last3=Rosen|year=2008|title=On Teams, Teamwork, as well as Team Performance: Discoveries and Developments|journal=Human Factors: The Journal of the Human Factors and Ergonomics Society|volume=50|issue=3|pages=540–547|doi=10.1518/001872008X288457|pmid=18689065|s2cid=17017793}}</ref> Командалық жұмыс ортақ [[мақсат]]қа жету үшін бірлесіп әрекет ететін, өзара [[өзара тәуелділік|тәуелді]] адамдар тобынан құралған [[команда]] қызметінің аясында қарастырылады.<ref name=":22">{{Cite book|title=Team Players and Teamwork: New Strategies for Developing Successful Collaboration|last=Parker|first=Glenn|publisher=Jossey-Bass|year=2008|isbn=978-0-787-99811-0|location=San Francisco|pages=[https://archive.org/details/teamplayersteamw00park_1/page/1 1]–68|url=https://archive.org/details/teamplayersteamw00park_1|url-access=subscription}}</ref><ref name=":12" />
Команданың төрт негізгі сипаттамасына ортақ мақсаттың болуы, өзара тәуелділік, нақты шекаралардың болуы, тұрақтылық, өз жұмысын және ішкі үдерістерін дербес басқару қабілеті, сондай-ақ ауқымды [[әлеуметтік жүйе]]нің құрамында әрекет ету жатады.<ref>{{cite book |last1=Thompson |first1=Leigh |url=https://archive.org/details/makingteamguidef00thom |url-access=registration|title=Making the Team: A Guide for Managers |year=2011 |publisher=Prentice Hall |isbn=978-0-13-014363-1 |edition=4th |location=Upper Saddle River, New Jersey}}</ref>
== Тарихы ==
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
afvxpft8zo8a40syt49hvlqcartujvf
3692955
3692954
2026-11-07T13:03:11Z
1nter pares
146705
/* */
3692955
wikitext
text/x-wiki
[[Сурет:Pushing van together (cropped).jpg|thumb|Автокөлікті итеріп жатқан алты адам]]
[[Сурет:Defense.gov News Photo 100930-N-2855B-251 - U.S. Navy sailors aboard the guided missile destroyer USS Bainbridge DDG 96 haul in a mooring line while mooring the ship in Faslane Scotland on.jpg|thumb|Кемені байлау арқанын тартып жатқан [[АҚШ Әскери-теңіз күштері]]нің теңізшілері]]
[[Сурет:US Navy 070425-N-4198C-002 Personnel Specialist 1st Class Omar Saliba and Hospital Corpsman 1st Class Ryan De La Cruz lead the men's Navy rowing team.jpg|thumb|АҚШ Әскери-теңіз күштерінің ескек есу командасы]]
[[Сурет:Hemlock Overlook - Peanut Butter Pit - 01.jpg|thumb|Стратегия әзірлеп жатқан адамдар тобы]]
[[Сурет:Hemlock Overlook - Peanut Butter Pit - 04.jpg|thumb|Бірлесіп жұмыс істеп жатқан адамдар тобы]]
'''Командалық жұмыс''' — ортақ мақсатқа жету немесе [[Тапсырма (жобаларды басқару)|тапсырманы]] нәтижелі әрі тиімді орындау үшін [[әлеуметтік топ|топ]] мүшелерінің бірлескен күш-жігері.<ref name=":12">{{Cite journal|url=https://www.questia.com/magazine/1G1-13770774/work-teams-that-work|url-status=dead|title=Work Teams That Work|journal=Training & Development|volume=47|issue=3|last1=Montebello|first1=Anthony R.|last2=Buzzotta|first2=Victor R.|date=March 1993|via=[[Questia]]|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20180226092201/https://www.questia.com/magazine/1G1-13770774/work-teams-that-work|archive-date=2018-02-26}}</ref><ref name="SalasCookeRosen20083">{{cite journal|last1=Salas|first1=Eduardo|first2=Nancy J.|last2=Cooke|first3=Michael A.|last3=Rosen|year=2008|title=On Teams, Teamwork, as well as Team Performance: Discoveries and Developments|journal=Human Factors: The Journal of the Human Factors and Ergonomics Society|volume=50|issue=3|pages=540–547|doi=10.1518/001872008X288457|pmid=18689065|s2cid=17017793}}</ref> Командалық жұмыс ортақ [[мақсат]]қа жету үшін бірлесіп әрекет ететін, өзара [[өзара тәуелділік|тәуелді]] адамдар тобынан құралған [[команда]] қызметінің аясында қарастырылады.<ref name=":22">{{Cite book|title=Team Players and Teamwork: New Strategies for Developing Successful Collaboration|last=Parker|first=Glenn|publisher=Jossey-Bass|year=2008|isbn=978-0-787-99811-0|location=San Francisco|pages=[https://archive.org/details/teamplayersteamw00park_1/page/1 1]–68|url=https://archive.org/details/teamplayersteamw00park_1|url-access=subscription}}</ref><ref name=":12" />
Команданың төрт негізгі сипаттамасына ортақ мақсаттың болуы, өзара тәуелділік, нақты шекаралардың болуы, тұрақтылық, өз жұмысын және ішкі үдерістерін дербес басқару қабілеті, сондай-ақ ауқымды [[әлеуметтік жүйе]]нің құрамында әрекет ету жатады.<ref>{{cite book |last1=Thompson |first1=Leigh |url=https://archive.org/details/makingteamguidef00thom |url-access=registration|title=Making the Team: A Guide for Managers |year=2011 |publisher=Prentice Hall |isbn=978-0-13-014363-1 |edition=4th |location=Upper Saddle River, New Jersey}}</ref>
Командалар нәтижелі жұмыс істеу үшін қажетті [[Ресурстар (жобаларды басқару)|ресурстарды]] (мысалы, спорт алаңдары немесе жиналыс өткізетін орындар, [[жоспарлау]]ға бөлінген уақыт, жаттықтырушылар мен жетекшілердің нұсқаулары, ұйым тарапынан қолдау және т.б.) тиімді пайдалана алуы керек. Сонымен қатар әрбір мүшенің міндеті айқын болуы үшін команда ішіндегі [[рөл]]дер нақты белгіленуге тиіс.<ref>{{multiref2
|1={{Cite journal|last1=Chang|first1=Artemis|last2=Bordia|first2=Prashanti|last3=Duck|first3=Julie|year=2003|title=Punctuated Equilibrium and Linear Progression: Toward a New Understanding of Group Development|journal=Academy of Management Journal|volume=46|issue=1|pages=106–117|jstor=30040680}}|2={{Cite journal|last=Gersick|first=Connie|year=1991|title=Revolutionary Change Theories: A Multilevel Exploration of the Punctuated Equilibrium Paradigm|journal=Academy of Management Review|volume=16|pages=10–16|doi=10.5465/amr.1991.4278988|s2cid=13960681}}
|3={{Cite book|title=Effective Teamwork: Practical Lessons from Organizational Research|last=West|first=Michael|publisher=Wiley-Blackwell|year=2012|isbn=978-0-470-97498-8}}
|4={{Cite book|title=The Psychology of Work and Organizations|last1=Woods|first1=Stephen|last2=West|first2=Michael|publisher=Cengage Learning EMEA|year=2014|isbn=9781408072455|location=Andover}} }}</ref> Командалық жұмыс өнеркәсіптік ұйымдарда (ресми жұмыс командалары), [[Спорт|спортта]] (спорт командалары), мектептерде ([[жоба]] бойынша бірлесіп жұмыс істейтін сыныптастар) және денсаулық сақтау жүйесінде (операциялық бөлме командалары) кездеседі. Осы салалардың әрқайсысында командалық жұмыс пен өзара тәуелділік деңгейі команда мүшелерінің арасындағы [[Қарым-қатынас|қарым-қатынас]], [[Әлеуметтік өзара әрекеттесу|өзара әрекеттесу]] және ынтымақтастық дәрежесіне байланысты төмен ([[гольф]], [[жеңіл атлетика]]), орташа ([[бейсбол]], [[америкалық футбол]]) немесе жоғары ([[баскетбол]], [[футбол]]) болуы мүмкін.
== Тарихы ==
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
mbq8fc3cmgn1vemkbcf3h2xdimcnc4r
3692957
3692955
2026-11-07T13:04:27Z
1nter pares
146705
/* */
3692957
wikitext
text/x-wiki
[[Сурет:Pushing van together (cropped).jpg|thumb|Автокөлікті итеріп жатқан алты адам]]
[[Сурет:Defense.gov News Photo 100930-N-2855B-251 - U.S. Navy sailors aboard the guided missile destroyer USS Bainbridge DDG 96 haul in a mooring line while mooring the ship in Faslane Scotland on.jpg|thumb|Кемені байлау арқанын тартып жатқан [[АҚШ Әскери-теңіз күштері]]нің теңізшілері]]
[[Сурет:US Navy 070425-N-4198C-002 Personnel Specialist 1st Class Omar Saliba and Hospital Corpsman 1st Class Ryan De La Cruz lead the men's Navy rowing team.jpg|thumb|АҚШ Әскери-теңіз күштерінің ескек есу командасы]]
[[Сурет:Hemlock Overlook - Peanut Butter Pit - 01.jpg|thumb|Стратегия әзірлеп жатқан адамдар тобы]]
[[Сурет:Hemlock Overlook - Peanut Butter Pit - 04.jpg|thumb|Бірлесіп жұмыс істеп жатқан адамдар тобы]]
'''Командалық жұмыс''' — ортақ мақсатқа жету немесе [[Тапсырма (жобаларды басқару)|тапсырманы]] нәтижелі әрі тиімді орындау үшін [[әлеуметтік топ|топ]] мүшелерінің бірлескен күш-жігері.<ref name=":12">{{Cite journal|url=https://www.questia.com/magazine/1G1-13770774/work-teams-that-work|url-status=dead|title=Work Teams That Work|journal=Training & Development|volume=47|issue=3|last1=Montebello|first1=Anthony R.|last2=Buzzotta|first2=Victor R.|date=March 1993|via=[[Questia]]|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20180226092201/https://www.questia.com/magazine/1G1-13770774/work-teams-that-work|archive-date=2018-02-26}}</ref><ref name="SalasCookeRosen20083">{{cite journal|last1=Salas|first1=Eduardo|first2=Nancy J.|last2=Cooke|first3=Michael A.|last3=Rosen|year=2008|title=On Teams, Teamwork, as well as Team Performance: Discoveries and Developments|journal=Human Factors: The Journal of the Human Factors and Ergonomics Society|volume=50|issue=3|pages=540–547|doi=10.1518/001872008X288457|pmid=18689065|s2cid=17017793}}</ref> Командалық жұмыс ортақ [[мақсат]]қа жету үшін бірлесіп әрекет ететін, өзара [[өзара тәуелділік|тәуелді]] адамдар тобынан құралған [[команда]] қызметінің аясында қарастырылады.<ref name=":22">{{Cite book|title=Team Players and Teamwork: New Strategies for Developing Successful Collaboration|last=Parker|first=Glenn|publisher=Jossey-Bass|year=2008|isbn=978-0-787-99811-0|location=San Francisco|pages=[https://archive.org/details/teamplayersteamw00park_1/page/1 1]–68|url=https://archive.org/details/teamplayersteamw00park_1|url-access=subscription}}</ref><ref name=":12" />
Команданың төрт негізгі сипаттамасына ортақ мақсаттың болуы, өзара тәуелділік, нақты шекаралардың болуы, тұрақтылық, өз жұмысын және ішкі үдерістерін дербес басқару қабілеті, сондай-ақ ауқымды [[әлеуметтік жүйе]]нің құрамында әрекет ету жатады.<ref>{{cite book |last1=Thompson |first1=Leigh |url=https://archive.org/details/makingteamguidef00thom |url-access=registration|title=Making the Team: A Guide for Managers |year=2011 |publisher=Prentice Hall |isbn=978-0-13-014363-1 |edition=4th |location=Upper Saddle River, New Jersey}}</ref>
Командалар нәтижелі жұмыс істеу үшін қажетті [[Ресурстар (жобаларды басқару)|ресурстарды]] (мысалы, спорт алаңдары немесе жиналыс өткізетін орындар, [[жоспарлау]]ға бөлінген уақыт, жаттықтырушылар мен жетекшілердің нұсқаулары, ұйым тарапынан қолдау және т.б.) тиімді пайдалана алуы керек. Сонымен қатар әрбір мүшенің міндеті айқын болуы үшін команда ішіндегі [[рөл]]дер нақты белгіленуге тиіс.<ref>{{multiref2
|1={{Cite journal|last1=Chang|first1=Artemis|last2=Bordia|first2=Prashanti|last3=Duck|first3=Julie|year=2003|title=Punctuated Equilibrium and Linear Progression: Toward a New Understanding of Group Development|journal=Academy of Management Journal|volume=46|issue=1|pages=106–117|jstor=30040680}}|2={{Cite journal|last=Gersick|first=Connie|year=1991|title=Revolutionary Change Theories: A Multilevel Exploration of the Punctuated Equilibrium Paradigm|journal=Academy of Management Review|volume=16|pages=10–16|doi=10.5465/amr.1991.4278988|s2cid=13960681}}
|3={{Cite book|title=Effective Teamwork: Practical Lessons from Organizational Research|last=West|first=Michael|publisher=Wiley-Blackwell|year=2012|isbn=978-0-470-97498-8}}
|4={{Cite book|title=The Psychology of Work and Organizations|last1=Woods|first1=Stephen|last2=West|first2=Michael|publisher=Cengage Learning EMEA|year=2014|isbn=9781408072455|location=Andover}} }}</ref> Командалық жұмыс өнеркәсіптік ұйымдарда (ресми жұмыс командалары), [[Спорт|спортта]] (спорт командалары), мектептерде ([[жоба]] бойынша бірлесіп жұмыс істейтін сыныптастар) және денсаулық сақтау жүйесінде (операциялық бөлме командалары) кездеседі. Осы салалардың әрқайсысында командалық жұмыс пен өзара тәуелділік деңгейі команда мүшелерінің арасындағы [[Қарым-қатынас|қарым-қатынас]], [[Әлеуметтік байланыс|өзара әрекеттесу]] және ынтымақтастық дәрежесіне байланысты төмен ([[гольф]], [[жеңіл атлетика]]), орташа ([[бейсбол]], [[америкалық футбол]]) немесе жоғары ([[баскетбол]], [[футбол]]) болуы мүмкін.
== Тарихы ==
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
f5dwbkwi4eq4r7e0fdxd9bdks317pif
3692958
3692957
2026-11-07T13:04:57Z
1nter pares
146705
/* */
3692958
wikitext
text/x-wiki
[[Сурет:Pushing van together (cropped).jpg|thumb|Автокөлікті итеріп жатқан алты адам]]
[[Сурет:Defense.gov News Photo 100930-N-2855B-251 - U.S. Navy sailors aboard the guided missile destroyer USS Bainbridge DDG 96 haul in a mooring line while mooring the ship in Faslane Scotland on.jpg|thumb|Кемені байлау арқанын тартып жатқан [[АҚШ Әскери-теңіз күштері]]нің теңізшілері]]
[[Сурет:US Navy 070425-N-4198C-002 Personnel Specialist 1st Class Omar Saliba and Hospital Corpsman 1st Class Ryan De La Cruz lead the men's Navy rowing team.jpg|thumb|АҚШ Әскери-теңіз күштерінің ескек есу командасы]]
[[Сурет:Hemlock Overlook - Peanut Butter Pit - 01.jpg|thumb|Стратегия әзірлеп жатқан адамдар тобы]]
[[Сурет:Hemlock Overlook - Peanut Butter Pit - 04.jpg|thumb|Бірлесіп жұмыс істеп жатқан адамдар тобы]]
'''Командалық жұмыс''' — ортақ мақсатқа жету немесе [[Тапсырма (жобаларды басқару)|тапсырманы]] нәтижелі әрі тиімді орындау үшін [[әлеуметтік топ|топ]] мүшелерінің бірлескен күш-жігері.<ref name=":12">{{Cite journal|url=https://www.questia.com/magazine/1G1-13770774/work-teams-that-work|url-status=dead|title=Work Teams That Work|journal=Training & Development|volume=47|issue=3|last1=Montebello|first1=Anthony R.|last2=Buzzotta|first2=Victor R.|date=March 1993|via=[[Questia]]|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20180226092201/https://www.questia.com/magazine/1G1-13770774/work-teams-that-work|archive-date=2018-02-26}}</ref><ref name="SalasCookeRosen20083">{{cite journal|last1=Salas|first1=Eduardo|first2=Nancy J.|last2=Cooke|first3=Michael A.|last3=Rosen|year=2008|title=On Teams, Teamwork, as well as Team Performance: Discoveries and Developments|journal=Human Factors: The Journal of the Human Factors and Ergonomics Society|volume=50|issue=3|pages=540–547|doi=10.1518/001872008X288457|pmid=18689065|s2cid=17017793}}</ref> Командалық жұмыс ортақ [[мақсат]]қа жету үшін бірлесіп әрекет ететін, өзара [[өзара тәуелділік|тәуелді]] адамдар тобынан құралған [[команда]] қызметінің аясында қарастырылады.<ref name=":22">{{Cite book|title=Team Players and Teamwork: New Strategies for Developing Successful Collaboration|last=Parker|first=Glenn|publisher=Jossey-Bass|year=2008|isbn=978-0-787-99811-0|location=San Francisco|pages=[https://archive.org/details/teamplayersteamw00park_1/page/1 1]–68|url=https://archive.org/details/teamplayersteamw00park_1|url-access=subscription}}</ref><ref name=":12" />
Команданың төрт негізгі сипаттамасына ортақ мақсаттың болуы, өзара тәуелділік, нақты шекаралардың болуы, тұрақтылық, өз жұмысын және ішкі үдерістерін дербес басқару қабілеті, сондай-ақ ауқымды [[әлеуметтік жүйе]]нің құрамында әрекет ету жатады.<ref>{{cite book |last1=Thompson |first1=Leigh |url=https://archive.org/details/makingteamguidef00thom |url-access=registration|title=Making the Team: A Guide for Managers |year=2011 |publisher=Prentice Hall |isbn=978-0-13-014363-1 |edition=4th |location=Upper Saddle River, New Jersey}}</ref>
Командалар нәтижелі жұмыс істеу үшін қажетті [[Ресурстар (жобаларды басқару)|ресурстарды]] (мысалы, спорт алаңдары немесе жиналыс өткізетін орындар, [[жоспарлау]]ға бөлінген уақыт, жаттықтырушылар мен жетекшілердің нұсқаулары, ұйым тарапынан қолдау және т.б.) тиімді пайдалана алуы керек. Сонымен қатар әрбір мүшенің міндеті айқын болуы үшін команда ішіндегі [[рөл]]дер нақты белгіленуге тиіс.<ref>{{multiref2
|1={{Cite journal|last1=Chang|first1=Artemis|last2=Bordia|first2=Prashanti|last3=Duck|first3=Julie|year=2003|title=Punctuated Equilibrium and Linear Progression: Toward a New Understanding of Group Development|journal=Academy of Management Journal|volume=46|issue=1|pages=106–117|jstor=30040680}}|2={{Cite journal|last=Gersick|first=Connie|year=1991|title=Revolutionary Change Theories: A Multilevel Exploration of the Punctuated Equilibrium Paradigm|journal=Academy of Management Review|volume=16|pages=10–16|doi=10.5465/amr.1991.4278988|s2cid=13960681}}
|3={{Cite book|title=Effective Teamwork: Practical Lessons from Organizational Research|last=West|first=Michael|publisher=Wiley-Blackwell|year=2012|isbn=978-0-470-97498-8}}
|4={{Cite book|title=The Psychology of Work and Organizations|last1=Woods|first1=Stephen|last2=West|first2=Michael|publisher=Cengage Learning EMEA|year=2014|isbn=9781408072455|location=Andover}} }}</ref> Командалық жұмыс өнеркәсіптік ұйымдарда (ресми жұмыс командалары), [[спорт]]та (спорт командалары), мектептерде ([[жоба]] бойынша бірлесіп жұмыс істейтін сыныптастар) және денсаулық сақтау жүйесінде (операциялық бөлме командалары) кездеседі. Осы салалардың әрқайсысында командалық жұмыс пен өзара тәуелділік деңгейі команда мүшелерінің арасындағы [[қарым-қатынас]], [[Әлеуметтік байланыс|өзара әрекеттесу]] және ынтымақтастық дәрежесіне байланысты төмен ([[гольф]], [[жеңіл атлетика]]), орташа ([[бейсбол]], [[америкалық футбол]]) немесе жоғары ([[баскетбол]], [[футбол]]) болуы мүмкін.
== Тарихы ==
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
rwsgecqcoo3emi5v3bi3z4gn52aqg0c
3692963
3692958
2026-11-07T13:09:41Z
1nter pares
146705
/* */
3692963
wikitext
text/x-wiki
[[Сурет:Pushing van together (cropped).jpg|thumb|Автокөлікті итеріп жатқан алты адам]]
[[Сурет:Defense.gov News Photo 100930-N-2855B-251 - U.S. Navy sailors aboard the guided missile destroyer USS Bainbridge DDG 96 haul in a mooring line while mooring the ship in Faslane Scotland on.jpg|thumb|Кемені байлау арқанын тартып жатқан [[АҚШ Әскери-теңіз күштері]]нің теңізшілері]]
[[Сурет:US Navy 070425-N-4198C-002 Personnel Specialist 1st Class Omar Saliba and Hospital Corpsman 1st Class Ryan De La Cruz lead the men's Navy rowing team.jpg|thumb|АҚШ Әскери-теңіз күштерінің ескек есу командасы]]
[[Сурет:Hemlock Overlook - Peanut Butter Pit - 01.jpg|thumb|Стратегия әзірлеп жатқан адамдар тобы]]
[[Сурет:Hemlock Overlook - Peanut Butter Pit - 04.jpg|thumb|Бірлесіп жұмыс істеп жатқан адамдар тобы]]
'''Командалық жұмыс''' — ортақ мақсатқа жету немесе [[Тапсырма (жобаларды басқару)|тапсырманы]] нәтижелі әрі тиімді орындау үшін [[әлеуметтік топ|топ]] мүшелерінің бірлескен күш-жігері.<ref name=":12">{{Cite journal|url=https://www.questia.com/magazine/1G1-13770774/work-teams-that-work|url-status=dead|title=Work Teams That Work|journal=Training & Development|volume=47|issue=3|last1=Montebello|first1=Anthony R.|last2=Buzzotta|first2=Victor R.|date=March 1993|via=[[Questia]]|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20180226092201/https://www.questia.com/magazine/1G1-13770774/work-teams-that-work|archive-date=2018-02-26}}</ref><ref name="SalasCookeRosen20083">{{cite journal|last1=Salas|first1=Eduardo|first2=Nancy J.|last2=Cooke|first3=Michael A.|last3=Rosen|year=2008|title=On Teams, Teamwork, as well as Team Performance: Discoveries and Developments|journal=Human Factors: The Journal of the Human Factors and Ergonomics Society|volume=50|issue=3|pages=540–547|doi=10.1518/001872008X288457|pmid=18689065|s2cid=17017793}}</ref> Командалық жұмыс ортақ [[мақсат]]қа жету үшін бірлесіп әрекет ететін, өзара [[өзара тәуелділік|тәуелді]] адамдар тобынан құралған [[команда]] қызметінің аясында қарастырылады.<ref name=":22">{{Cite book|title=Team Players and Teamwork: New Strategies for Developing Successful Collaboration|last=Parker|first=Glenn|publisher=Jossey-Bass|year=2008|isbn=978-0-787-99811-0|location=San Francisco|pages=[https://archive.org/details/teamplayersteamw00park_1/page/1 1]–68|url=https://archive.org/details/teamplayersteamw00park_1|url-access=subscription}}</ref><ref name=":12" />
Команданың төрт негізгі сипаттамасына ортақ мақсаттың болуы, өзара тәуелділік, нақты шекаралардың болуы, тұрақтылық, өз жұмысын және ішкі үдерістерін дербес басқару қабілеті, сондай-ақ ауқымды [[әлеуметтік жүйе]]нің құрамында әрекет ету жатады.<ref>{{cite book |last1=Thompson |first1=Leigh |url=https://archive.org/details/makingteamguidef00thom |url-access=registration|title=Making the Team: A Guide for Managers |year=2011 |publisher=Prentice Hall |isbn=978-0-13-014363-1 |edition=4th |location=Upper Saddle River, New Jersey}}</ref>
Командалар нәтижелі жұмыс істеу үшін қажетті [[Ресурстар (жобаларды басқару)|ресурстарды]] (мысалы, спорт алаңдары немесе жиналыс өткізетін орындар, [[жоспарлау]]ға бөлінген уақыт, жаттықтырушылар мен жетекшілердің нұсқаулары, ұйым тарапынан қолдау және т.б.) тиімді пайдалана алуы керек. Сонымен қатар әрбір мүшенің міндеті айқын болуы үшін команда ішіндегі [[рөл]]дер нақты белгіленуге тиіс.<ref>{{multiref2
|1={{Cite journal|last1=Chang|first1=Artemis|last2=Bordia|first2=Prashanti|last3=Duck|first3=Julie|year=2003|title=Punctuated Equilibrium and Linear Progression: Toward a New Understanding of Group Development|journal=Academy of Management Journal|volume=46|issue=1|pages=106–117|jstor=30040680}}|2={{Cite journal|last=Gersick|first=Connie|year=1991|title=Revolutionary Change Theories: A Multilevel Exploration of the Punctuated Equilibrium Paradigm|journal=Academy of Management Review|volume=16|pages=10–16|doi=10.5465/amr.1991.4278988|s2cid=13960681}}
|3={{Cite book|title=Effective Teamwork: Practical Lessons from Organizational Research|last=West|first=Michael|publisher=Wiley-Blackwell|year=2012|isbn=978-0-470-97498-8}}
|4={{Cite book|title=The Psychology of Work and Organizations|last1=Woods|first1=Stephen|last2=West|first2=Michael|publisher=Cengage Learning EMEA|year=2014|isbn=9781408072455|location=Andover}} }}</ref> Командалық жұмыс өнеркәсіптік ұйымдарда (ресми жұмыс командалары), [[спорт]]та (спорт командалары), мектептерде ([[жоба]] бойынша бірлесіп жұмыс істейтін сыныптастар) және денсаулық сақтау жүйесінде (операциялық бөлме командалары) кездеседі. Осы салалардың әрқайсысында командалық жұмыс пен өзара тәуелділік деңгейі команда мүшелерінің арасындағы [[қарым-қатынас]], [[Әлеуметтік байланыс|өзара әрекеттесу]] және ынтымақтастық дәрежесіне байланысты төмен ([[гольф]], [[жеңіл атлетика]]), орташа ([[бейсбол]], [[америкалық футбол]]) немесе жоғары ([[баскетбол]], [[футбол]]) болуы мүмкін.
Тиімді командалық жұмыстың маңызды шарттарының бірі — команда мүшелері санының оңтайлы болуы. Бұл ретте жұмыстың мән-жайы маңызды, өйткені команда құрамы көзделген мақсатқа байланысты өзгеруі мүмкін. Команда кемінде екі адамнан тұруы керек, ал командалардың көпшілігінде 2-ден 100-ге дейін мүше болады. [[Спорт командасы|Спорт командалары]]ның құрамы әдетте белгіленген ережелерге сәйкес нақты анықталады, ал жұмыс командаларының мүшелер саны мақсатқа жету кезеңі мен оның [[Жобаның күрделілігі|күрделілігіне]] байланысты өзгеруі мүмкін.
== Тарихы ==
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
sxllkudreauakvjtgfqdc41inqnxeny
3692964
3692963
2026-11-07T13:09:51Z
1nter pares
146705
/* Тарихы */
3692964
wikitext
text/x-wiki
[[Сурет:Pushing van together (cropped).jpg|thumb|Автокөлікті итеріп жатқан алты адам]]
[[Сурет:Defense.gov News Photo 100930-N-2855B-251 - U.S. Navy sailors aboard the guided missile destroyer USS Bainbridge DDG 96 haul in a mooring line while mooring the ship in Faslane Scotland on.jpg|thumb|Кемені байлау арқанын тартып жатқан [[АҚШ Әскери-теңіз күштері]]нің теңізшілері]]
[[Сурет:US Navy 070425-N-4198C-002 Personnel Specialist 1st Class Omar Saliba and Hospital Corpsman 1st Class Ryan De La Cruz lead the men's Navy rowing team.jpg|thumb|АҚШ Әскери-теңіз күштерінің ескек есу командасы]]
[[Сурет:Hemlock Overlook - Peanut Butter Pit - 01.jpg|thumb|Стратегия әзірлеп жатқан адамдар тобы]]
[[Сурет:Hemlock Overlook - Peanut Butter Pit - 04.jpg|thumb|Бірлесіп жұмыс істеп жатқан адамдар тобы]]
'''Командалық жұмыс''' — ортақ мақсатқа жету немесе [[Тапсырма (жобаларды басқару)|тапсырманы]] нәтижелі әрі тиімді орындау үшін [[әлеуметтік топ|топ]] мүшелерінің бірлескен күш-жігері.<ref name=":12">{{Cite journal|url=https://www.questia.com/magazine/1G1-13770774/work-teams-that-work|url-status=dead|title=Work Teams That Work|journal=Training & Development|volume=47|issue=3|last1=Montebello|first1=Anthony R.|last2=Buzzotta|first2=Victor R.|date=March 1993|via=[[Questia]]|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20180226092201/https://www.questia.com/magazine/1G1-13770774/work-teams-that-work|archive-date=2018-02-26}}</ref><ref name="SalasCookeRosen20083">{{cite journal|last1=Salas|first1=Eduardo|first2=Nancy J.|last2=Cooke|first3=Michael A.|last3=Rosen|year=2008|title=On Teams, Teamwork, as well as Team Performance: Discoveries and Developments|journal=Human Factors: The Journal of the Human Factors and Ergonomics Society|volume=50|issue=3|pages=540–547|doi=10.1518/001872008X288457|pmid=18689065|s2cid=17017793}}</ref> Командалық жұмыс ортақ [[мақсат]]қа жету үшін бірлесіп әрекет ететін, өзара [[өзара тәуелділік|тәуелді]] адамдар тобынан құралған [[команда]] қызметінің аясында қарастырылады.<ref name=":22">{{Cite book|title=Team Players and Teamwork: New Strategies for Developing Successful Collaboration|last=Parker|first=Glenn|publisher=Jossey-Bass|year=2008|isbn=978-0-787-99811-0|location=San Francisco|pages=[https://archive.org/details/teamplayersteamw00park_1/page/1 1]–68|url=https://archive.org/details/teamplayersteamw00park_1|url-access=subscription}}</ref><ref name=":12" />
Команданың төрт негізгі сипаттамасына ортақ мақсаттың болуы, өзара тәуелділік, нақты шекаралардың болуы, тұрақтылық, өз жұмысын және ішкі үдерістерін дербес басқару қабілеті, сондай-ақ ауқымды [[әлеуметтік жүйе]]нің құрамында әрекет ету жатады.<ref>{{cite book |last1=Thompson |first1=Leigh |url=https://archive.org/details/makingteamguidef00thom |url-access=registration|title=Making the Team: A Guide for Managers |year=2011 |publisher=Prentice Hall |isbn=978-0-13-014363-1 |edition=4th |location=Upper Saddle River, New Jersey}}</ref>
Командалар нәтижелі жұмыс істеу үшін қажетті [[Ресурстар (жобаларды басқару)|ресурстарды]] (мысалы, спорт алаңдары немесе жиналыс өткізетін орындар, [[жоспарлау]]ға бөлінген уақыт, жаттықтырушылар мен жетекшілердің нұсқаулары, ұйым тарапынан қолдау және т.б.) тиімді пайдалана алуы керек. Сонымен қатар әрбір мүшенің міндеті айқын болуы үшін команда ішіндегі [[рөл]]дер нақты белгіленуге тиіс.<ref>{{multiref2
|1={{Cite journal|last1=Chang|first1=Artemis|last2=Bordia|first2=Prashanti|last3=Duck|first3=Julie|year=2003|title=Punctuated Equilibrium and Linear Progression: Toward a New Understanding of Group Development|journal=Academy of Management Journal|volume=46|issue=1|pages=106–117|jstor=30040680}}|2={{Cite journal|last=Gersick|first=Connie|year=1991|title=Revolutionary Change Theories: A Multilevel Exploration of the Punctuated Equilibrium Paradigm|journal=Academy of Management Review|volume=16|pages=10–16|doi=10.5465/amr.1991.4278988|s2cid=13960681}}
|3={{Cite book|title=Effective Teamwork: Practical Lessons from Organizational Research|last=West|first=Michael|publisher=Wiley-Blackwell|year=2012|isbn=978-0-470-97498-8}}
|4={{Cite book|title=The Psychology of Work and Organizations|last1=Woods|first1=Stephen|last2=West|first2=Michael|publisher=Cengage Learning EMEA|year=2014|isbn=9781408072455|location=Andover}} }}</ref> Командалық жұмыс өнеркәсіптік ұйымдарда (ресми жұмыс командалары), [[спорт]]та (спорт командалары), мектептерде ([[жоба]] бойынша бірлесіп жұмыс істейтін сыныптастар) және денсаулық сақтау жүйесінде (операциялық бөлме командалары) кездеседі. Осы салалардың әрқайсысында командалық жұмыс пен өзара тәуелділік деңгейі команда мүшелерінің арасындағы [[қарым-қатынас]], [[Әлеуметтік байланыс|өзара әрекеттесу]] және ынтымақтастық дәрежесіне байланысты төмен ([[гольф]], [[жеңіл атлетика]]), орташа ([[бейсбол]], [[америкалық футбол]]) немесе жоғары ([[баскетбол]], [[футбол]]) болуы мүмкін.
Тиімді командалық жұмыстың маңызды шарттарының бірі — команда мүшелері санының оңтайлы болуы. Бұл ретте жұмыстың мән-жайы маңызды, өйткені команда құрамы көзделген мақсатқа байланысты өзгеруі мүмкін. Команда кемінде екі адамнан тұруы керек, ал командалардың көпшілігінде 2-ден 100-ге дейін мүше болады. [[Спорт командасы|Спорт командалары]]ның құрамы әдетте белгіленген ережелерге сәйкес нақты анықталады, ал жұмыс командаларының мүшелер саны мақсатқа жету кезеңі мен оның [[Жобаның күрделілігі|күрделілігіне]] байланысты өзгеруі мүмкін.
== Тарихы ==
''[[Oxford English Dictionary]]'' сөздігінде «team-work» терминінің жүк тартатын жануарлар тобының бірлескен жұмысына қатысты қолданылуы 1800 жылдың өзінде тіркелген.<ref>{{oed | teamwork}} – "How is the ploughing, the drawing, and all kind of team-work to be performed without horses?"</ref>
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
jdk62w230ujhp1ft5gwfnfclupmlewq
3692965
3692964
2026-11-07T13:10:06Z
1nter pares
146705
3692965
wikitext
text/x-wiki
[[Сурет:Pushing van together (cropped).jpg|thumb|Автокөлікті итеріп жатқан алты адам]]
[[Сурет:Defense.gov News Photo 100930-N-2855B-251 - U.S. Navy sailors aboard the guided missile destroyer USS Bainbridge DDG 96 haul in a mooring line while mooring the ship in Faslane Scotland on.jpg|thumb|Кемені байлау арқанын тартып жатқан [[АҚШ Әскери-теңіз күштері]]нің теңізшілері]]
[[Сурет:US Navy 070425-N-4198C-002 Personnel Specialist 1st Class Omar Saliba and Hospital Corpsman 1st Class Ryan De La Cruz lead the men's Navy rowing team.jpg|thumb|АҚШ Әскери-теңіз күштерінің ескек есу командасы]]
[[Сурет:Hemlock Overlook - Peanut Butter Pit - 01.jpg|thumb|Стратегия әзірлеп жатқан адамдар тобы]]
[[Сурет:Hemlock Overlook - Peanut Butter Pit - 04.jpg|thumb|Бірлесіп жұмыс істеп жатқан адамдар тобы]]
'''Командалық жұмыс''' — ортақ мақсатқа жету немесе [[Тапсырма (жобаларды басқару)|тапсырманы]] нәтижелі әрі тиімді орындау үшін [[әлеуметтік топ|топ]] мүшелерінің бірлескен күш-жігері.<ref name=":12">{{Cite journal|url=https://www.questia.com/magazine/1G1-13770774/work-teams-that-work|url-status=dead|title=Work Teams That Work|journal=Training & Development|volume=47|issue=3|last1=Montebello|first1=Anthony R.|last2=Buzzotta|first2=Victor R.|date=March 1993|via=[[Questia]]|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20180226092201/https://www.questia.com/magazine/1G1-13770774/work-teams-that-work|archive-date=2018-02-26}}</ref><ref name="SalasCookeRosen20083">{{cite journal|last1=Salas|first1=Eduardo|first2=Nancy J.|last2=Cooke|first3=Michael A.|last3=Rosen|year=2008|title=On Teams, Teamwork, as well as Team Performance: Discoveries and Developments|journal=Human Factors: The Journal of the Human Factors and Ergonomics Society|volume=50|issue=3|pages=540–547|doi=10.1518/001872008X288457|pmid=18689065|s2cid=17017793}}</ref> Командалық жұмыс ортақ [[мақсат]]қа жету үшін бірлесіп әрекет ететін, өзара [[өзара тәуелділік|тәуелді]] адамдар тобынан құралған [[команда]] қызметінің аясында қарастырылады.<ref name=":22">{{Cite book|title=Team Players and Teamwork: New Strategies for Developing Successful Collaboration|last=Parker|first=Glenn|publisher=Jossey-Bass|year=2008|isbn=978-0-787-99811-0|location=San Francisco|pages=[https://archive.org/details/teamplayersteamw00park_1/page/1 1]–68|url=https://archive.org/details/teamplayersteamw00park_1|url-access=subscription}}</ref><ref name=":12" />
Команданың төрт негізгі сипаттамасына ортақ мақсаттың болуы, өзара тәуелділік, нақты шекаралардың болуы, тұрақтылық, өз жұмысын және ішкі үдерістерін дербес басқару қабілеті, сондай-ақ ауқымды [[әлеуметтік жүйе]]нің құрамында әрекет ету жатады.<ref>{{cite book |last1=Thompson |first1=Leigh |url=https://archive.org/details/makingteamguidef00thom |url-access=registration|title=Making the Team: A Guide for Managers |year=2011 |publisher=Prentice Hall |isbn=978-0-13-014363-1 |edition=4th |location=Upper Saddle River, New Jersey}}</ref>
Командалар нәтижелі жұмыс істеу үшін қажетті [[Ресурстар (жобаларды басқару)|ресурстарды]] (мысалы, спорт алаңдары немесе жиналыс өткізетін орындар, [[жоспарлау]]ға бөлінген уақыт, жаттықтырушылар мен жетекшілердің нұсқаулары, ұйым тарапынан қолдау және т.б.) тиімді пайдалана алуы керек. Сонымен қатар әрбір мүшенің міндеті айқын болуы үшін команда ішіндегі [[рөл]]дер нақты белгіленуге тиіс.<ref>{{multiref2
|1={{Cite journal|last1=Chang|first1=Artemis|last2=Bordia|first2=Prashanti|last3=Duck|first3=Julie|year=2003|title=Punctuated Equilibrium and Linear Progression: Toward a New Understanding of Group Development|journal=Academy of Management Journal|volume=46|issue=1|pages=106–117|jstor=30040680}}|2={{Cite journal|last=Gersick|first=Connie|year=1991|title=Revolutionary Change Theories: A Multilevel Exploration of the Punctuated Equilibrium Paradigm|journal=Academy of Management Review|volume=16|pages=10–16|doi=10.5465/amr.1991.4278988|s2cid=13960681}}
|3={{Cite book|title=Effective Teamwork: Practical Lessons from Organizational Research|last=West|first=Michael|publisher=Wiley-Blackwell|year=2012|isbn=978-0-470-97498-8}}
|4={{Cite book|title=The Psychology of Work and Organizations|last1=Woods|first1=Stephen|last2=West|first2=Michael|publisher=Cengage Learning EMEA|year=2014|isbn=9781408072455|location=Andover}} }}</ref> Командалық жұмыс өнеркәсіптік ұйымдарда (ресми жұмыс командалары), [[спорт]]та (спорт командалары), мектептерде ([[жоба]] бойынша бірлесіп жұмыс істейтін сыныптастар) және денсаулық сақтау жүйесінде (операциялық бөлме командалары) кездеседі. Осы салалардың әрқайсысында командалық жұмыс пен өзара тәуелділік деңгейі команда мүшелерінің арасындағы [[қарым-қатынас]], [[Әлеуметтік байланыс|өзара әрекеттесу]] және ынтымақтастық дәрежесіне байланысты төмен ([[гольф]], [[жеңіл атлетика]]), орташа ([[бейсбол]], [[америкалық футбол]]) немесе жоғары ([[баскетбол]], [[футбол]]) болуы мүмкін.
Тиімді командалық жұмыстың маңызды шарттарының бірі — команда мүшелері санының оңтайлы болуы. Бұл ретте жұмыстың мән-жайы маңызды, өйткені команда құрамы көзделген мақсатқа байланысты өзгеруі мүмкін. Команда кемінде екі адамнан тұруы керек, ал командалардың көпшілігінде 2-ден 100-ге дейін мүше болады. [[Спорт командасы|Спорт командалары]]ның құрамы әдетте белгіленген ережелерге сәйкес нақты анықталады, ал жұмыс командаларының мүшелер саны мақсатқа жету кезеңі мен оның [[Жобаның күрделілігі|күрделілігіне]] байланысты өзгеруі мүмкін.
== Тарихы ==
''[[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі|Oxford English Dictionary]]'' сөздігінде «team-work» терминінің жүк тартатын жануарлар тобының бірлескен жұмысына қатысты қолданылуы 1800 жылдың өзінде тіркелген.<ref>{{oed | teamwork}} – "How is the ploughing, the drawing, and all kind of team-work to be performed without horses?"</ref>
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
mv6edbkq14osaa2hhut3ctctktufoly
3692967
3692965
2026-11-07T13:18:01Z
1nter pares
146705
/* Тарихы */
3692967
wikitext
text/x-wiki
[[Сурет:Pushing van together (cropped).jpg|thumb|Автокөлікті итеріп жатқан алты адам]]
[[Сурет:Defense.gov News Photo 100930-N-2855B-251 - U.S. Navy sailors aboard the guided missile destroyer USS Bainbridge DDG 96 haul in a mooring line while mooring the ship in Faslane Scotland on.jpg|thumb|Кемені байлау арқанын тартып жатқан [[АҚШ Әскери-теңіз күштері]]нің теңізшілері]]
[[Сурет:US Navy 070425-N-4198C-002 Personnel Specialist 1st Class Omar Saliba and Hospital Corpsman 1st Class Ryan De La Cruz lead the men's Navy rowing team.jpg|thumb|АҚШ Әскери-теңіз күштерінің ескек есу командасы]]
[[Сурет:Hemlock Overlook - Peanut Butter Pit - 01.jpg|thumb|Стратегия әзірлеп жатқан адамдар тобы]]
[[Сурет:Hemlock Overlook - Peanut Butter Pit - 04.jpg|thumb|Бірлесіп жұмыс істеп жатқан адамдар тобы]]
'''Командалық жұмыс''' — ортақ мақсатқа жету немесе [[Тапсырма (жобаларды басқару)|тапсырманы]] нәтижелі әрі тиімді орындау үшін [[әлеуметтік топ|топ]] мүшелерінің бірлескен күш-жігері.<ref name=":12">{{Cite journal|url=https://www.questia.com/magazine/1G1-13770774/work-teams-that-work|url-status=dead|title=Work Teams That Work|journal=Training & Development|volume=47|issue=3|last1=Montebello|first1=Anthony R.|last2=Buzzotta|first2=Victor R.|date=March 1993|via=[[Questia]]|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20180226092201/https://www.questia.com/magazine/1G1-13770774/work-teams-that-work|archive-date=2018-02-26}}</ref><ref name="SalasCookeRosen20083">{{cite journal|last1=Salas|first1=Eduardo|first2=Nancy J.|last2=Cooke|first3=Michael A.|last3=Rosen|year=2008|title=On Teams, Teamwork, as well as Team Performance: Discoveries and Developments|journal=Human Factors: The Journal of the Human Factors and Ergonomics Society|volume=50|issue=3|pages=540–547|doi=10.1518/001872008X288457|pmid=18689065|s2cid=17017793}}</ref> Командалық жұмыс ортақ [[мақсат]]қа жету үшін бірлесіп әрекет ететін, өзара [[өзара тәуелділік|тәуелді]] адамдар тобынан құралған [[команда]] қызметінің аясында қарастырылады.<ref name=":22">{{Cite book|title=Team Players and Teamwork: New Strategies for Developing Successful Collaboration|last=Parker|first=Glenn|publisher=Jossey-Bass|year=2008|isbn=978-0-787-99811-0|location=San Francisco|pages=[https://archive.org/details/teamplayersteamw00park_1/page/1 1]–68|url=https://archive.org/details/teamplayersteamw00park_1|url-access=subscription}}</ref><ref name=":12" />
Команданың төрт негізгі сипаттамасына ортақ мақсаттың болуы, өзара тәуелділік, нақты шекаралардың болуы, тұрақтылық, өз жұмысын және ішкі үдерістерін дербес басқару қабілеті, сондай-ақ ауқымды [[әлеуметтік жүйе]]нің құрамында әрекет ету жатады.<ref>{{cite book |last1=Thompson |first1=Leigh |url=https://archive.org/details/makingteamguidef00thom |url-access=registration|title=Making the Team: A Guide for Managers |year=2011 |publisher=Prentice Hall |isbn=978-0-13-014363-1 |edition=4th |location=Upper Saddle River, New Jersey}}</ref>
Командалар нәтижелі жұмыс істеу үшін қажетті [[Ресурстар (жобаларды басқару)|ресурстарды]] (мысалы, спорт алаңдары немесе жиналыс өткізетін орындар, [[жоспарлау]]ға бөлінген уақыт, жаттықтырушылар мен жетекшілердің нұсқаулары, ұйым тарапынан қолдау және т.б.) тиімді пайдалана алуы керек. Сонымен қатар әрбір мүшенің міндеті айқын болуы үшін команда ішіндегі [[рөл]]дер нақты белгіленуге тиіс.<ref>{{multiref2
|1={{Cite journal|last1=Chang|first1=Artemis|last2=Bordia|first2=Prashanti|last3=Duck|first3=Julie|year=2003|title=Punctuated Equilibrium and Linear Progression: Toward a New Understanding of Group Development|journal=Academy of Management Journal|volume=46|issue=1|pages=106–117|jstor=30040680}}|2={{Cite journal|last=Gersick|first=Connie|year=1991|title=Revolutionary Change Theories: A Multilevel Exploration of the Punctuated Equilibrium Paradigm|journal=Academy of Management Review|volume=16|pages=10–16|doi=10.5465/amr.1991.4278988|s2cid=13960681}}
|3={{Cite book|title=Effective Teamwork: Practical Lessons from Organizational Research|last=West|first=Michael|publisher=Wiley-Blackwell|year=2012|isbn=978-0-470-97498-8}}
|4={{Cite book|title=The Psychology of Work and Organizations|last1=Woods|first1=Stephen|last2=West|first2=Michael|publisher=Cengage Learning EMEA|year=2014|isbn=9781408072455|location=Andover}} }}</ref> Командалық жұмыс өнеркәсіптік ұйымдарда (ресми жұмыс командалары), [[спорт]]та (спорт командалары), мектептерде ([[жоба]] бойынша бірлесіп жұмыс істейтін сыныптастар) және денсаулық сақтау жүйесінде (операциялық бөлме командалары) кездеседі. Осы салалардың әрқайсысында командалық жұмыс пен өзара тәуелділік деңгейі команда мүшелерінің арасындағы [[қарым-қатынас]], [[Әлеуметтік байланыс|өзара әрекеттесу]] және ынтымақтастық дәрежесіне байланысты төмен ([[гольф]], [[жеңіл атлетика]]), орташа ([[бейсбол]], [[америкалық футбол]]) немесе жоғары ([[баскетбол]], [[футбол]]) болуы мүмкін.
Тиімді командалық жұмыстың маңызды шарттарының бірі — команда мүшелері санының оңтайлы болуы. Бұл ретте жұмыстың мән-жайы маңызды, өйткені команда құрамы көзделген мақсатқа байланысты өзгеруі мүмкін. Команда кемінде екі адамнан тұруы керек, ал командалардың көпшілігінде 2-ден 100-ге дейін мүше болады. [[Спорт командасы|Спорт командалары]]ның құрамы әдетте белгіленген ережелерге сәйкес нақты анықталады, ал жұмыс командаларының мүшелер саны мақсатқа жету кезеңі мен оның [[Жобаның күрделілігі|күрделілігіне]] байланысты өзгеруі мүмкін.
== Тарихы ==
''[[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі|Oxford English Dictionary]]'' сөздігінде «team-work» терминінің жүк тартатын жануарлар тобының бірлескен жұмысына қатысты қолданылуы 1800 жылдың өзінде тіркелген.<ref>{{oed | teamwork}} – "How is the ploughing, the drawing, and all kind of team-work to be performed without horses?"</ref>
Қазіргі уақытта адамдар топтарының бірлескен жұмысы кең таралғанымен, жарты ғасырдан астам уақыт бұрын жағдай басқаша болатын.<!-- {{Clarify timeframe|date=June 2021}} --> Дәстүрлі [[конвейерлік өндіріс]] жүйесінен командалық жұмысты көбірек пайдаланатын ұйымдастырушылық модельдерге көшу алғаш рет [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] пен [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде, елдердің өз халқын біріктіруге ұмтылуы нәтижесінде басталды.<!-- {{by whom|date=June 2021}} --><ref>{{cite journal |last=Kozlowski |first=Steve W.J. |last2=Ilgen |first2=Daniel R. |title=Enhancing the effectiveness of work groups and teams |journal=Psychological Science in the Public Interest |year=2006 |volume=7 |issue=3 |pages=77–124 |doi=10.1111/j.1529-1006.2006.00030.x}}</ref> Командалық жұмысқа бетбұрыс негізінен 1920–1930 жылдары жүргізілген [[Хоторн тәжірибелері]]мен байланысты болды. Бұл зерттеулер ұйымдардағы командалық жұмыстың оң әсерін көрсетті. Ұйымдар командалық жұмыстың маңызын және оның компаниялар қызметіне тигізетін оң ықпалын мойындағаннан кейін, көптеген жұмыс салалары дәстүрлі конвейерлік өндіріс жүйесінен заманауи [[Жоғары нәтижелі ұйым|жоғары нәтижелі ұйым моделіне]] көше бастады.<ref name="Hoegl20012">{{cite journal|last1= Hoegl|first1= Martin|first2= Hans Georg |last2=Gemuenden|year=2001|title= Teamwork Quality and the Success of Innovative Projects: a Theoretical Concept and Empirical Evidence|journal=Organization Science|volume=12|issue= 4|pages= 435–449|doi=10.1287/orsc.12.4.435.10635|jstor=3085981}}</ref><!-- {{request quotation|date=June 2021}} -->
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
muhc3tq5j1czmnuk1jbzsznxq5mwj9y
3692968
3692967
2026-11-07T13:18:19Z
1nter pares
146705
3692968
wikitext
text/x-wiki
[[Сурет:Pushing van together (cropped).jpg|thumb|Автокөлікті итеріп жатқан алты адам]]
[[Сурет:Defense.gov News Photo 100930-N-2855B-251 - U.S. Navy sailors aboard the guided missile destroyer USS Bainbridge DDG 96 haul in a mooring line while mooring the ship in Faslane Scotland on.jpg|thumb|Кемені байлау арқанын тартып жатқан [[АҚШ Әскери-теңіз күштері]]нің теңізшілері]]
[[Сурет:US Navy 070425-N-4198C-002 Personnel Specialist 1st Class Omar Saliba and Hospital Corpsman 1st Class Ryan De La Cruz lead the men's Navy rowing team.jpg|thumb|АҚШ Әскери-теңіз күштерінің ескек есу командасы]]
[[Сурет:Hemlock Overlook - Peanut Butter Pit - 01.jpg|thumb|Стратегия әзірлеп жатқан адамдар тобы]]
[[Сурет:Hemlock Overlook - Peanut Butter Pit - 04.jpg|thumb|Бірлесіп жұмыс істеп жатқан адамдар тобы]]
'''Командалық жұмыс''' — ортақ мақсатқа жету немесе [[Тапсырма (жобаларды басқару)|тапсырманы]] нәтижелі әрі тиімді орындау үшін [[әлеуметтік топ|топ]] мүшелерінің бірлескен күш-жігері.<ref name=":12">{{Cite journal|url=https://www.questia.com/magazine/1G1-13770774/work-teams-that-work|url-status=dead|title=Work Teams That Work|journal=Training & Development|volume=47|issue=3|last1=Montebello|first1=Anthony R.|last2=Buzzotta|first2=Victor R.|date=March 1993|via=[[Questia]]|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20180226092201/https://www.questia.com/magazine/1G1-13770774/work-teams-that-work|archive-date=2018-02-26}}</ref><ref name="SalasCookeRosen20083">{{cite journal|last1=Salas|first1=Eduardo|first2=Nancy J.|last2=Cooke|first3=Michael A.|last3=Rosen|year=2008|title=On Teams, Teamwork, as well as Team Performance: Discoveries and Developments|journal=Human Factors: The Journal of the Human Factors and Ergonomics Society|volume=50|issue=3|pages=540–547|doi=10.1518/001872008X288457|pmid=18689065|s2cid=17017793}}</ref> Командалық жұмыс ортақ [[мақсат]]қа жету үшін бірлесіп әрекет ететін, өзара [[өзара тәуелділік|тәуелді]] адамдар тобынан құралған [[команда]] қызметінің аясында қарастырылады.<ref name=":22">{{Cite book|title=Team Players and Teamwork: New Strategies for Developing Successful Collaboration|last=Parker|first=Glenn|publisher=Jossey-Bass|year=2008|isbn=978-0-787-99811-0|location=San Francisco|pages=[https://archive.org/details/teamplayersteamw00park_1/page/1 1]–68|url=https://archive.org/details/teamplayersteamw00park_1|url-access=subscription}}</ref><ref name=":12" />
Команданың төрт негізгі сипаттамасына ортақ мақсаттың болуы, өзара тәуелділік, нақты шекаралардың болуы, тұрақтылық, өз жұмысын және ішкі үдерістерін дербес басқару қабілеті, сондай-ақ ауқымды [[әлеуметтік жүйе]]нің құрамында әрекет ету жатады.<ref>{{cite book |last1=Thompson |first1=Leigh |url=https://archive.org/details/makingteamguidef00thom |url-access=registration|title=Making the Team: A Guide for Managers |year=2011 |publisher=Prentice Hall |isbn=978-0-13-014363-1 |edition=4th |location=Upper Saddle River, New Jersey}}</ref>
Командалар нәтижелі жұмыс істеу үшін қажетті [[Ресурстар (жобаларды басқару)|ресурстарды]] (мысалы, спорт алаңдары немесе жиналыс өткізетін орындар, [[жоспарлау]]ға бөлінген уақыт, жаттықтырушылар мен жетекшілердің нұсқаулары, ұйым тарапынан қолдау және т.б.) тиімді пайдалана алуы керек. Сонымен қатар әрбір мүшенің міндеті айқын болуы үшін команда ішіндегі [[рөл]]дер нақты белгіленуге тиіс.<ref>{{multiref2
|1={{Cite journal|last1=Chang|first1=Artemis|last2=Bordia|first2=Prashanti|last3=Duck|first3=Julie|year=2003|title=Punctuated Equilibrium and Linear Progression: Toward a New Understanding of Group Development|journal=Academy of Management Journal|volume=46|issue=1|pages=106–117|jstor=30040680}}|2={{Cite journal|last=Gersick|first=Connie|year=1991|title=Revolutionary Change Theories: A Multilevel Exploration of the Punctuated Equilibrium Paradigm|journal=Academy of Management Review|volume=16|pages=10–16|doi=10.5465/amr.1991.4278988|s2cid=13960681}}
|3={{Cite book|title=Effective Teamwork: Practical Lessons from Organizational Research|last=West|first=Michael|publisher=Wiley-Blackwell|year=2012|isbn=978-0-470-97498-8}}
|4={{Cite book|title=The Psychology of Work and Organizations|last1=Woods|first1=Stephen|last2=West|first2=Michael|publisher=Cengage Learning EMEA|year=2014|isbn=9781408072455|location=Andover}} }}</ref> Командалық жұмыс өнеркәсіптік ұйымдарда (ресми жұмыс командалары), [[спорт]]та (спорт командалары), мектептерде ([[жоба]] бойынша бірлесіп жұмыс істейтін сыныптастар) және денсаулық сақтау жүйесінде (операциялық бөлме командалары) кездеседі. Осы салалардың әрқайсысында командалық жұмыс пен өзара тәуелділік деңгейі команда мүшелерінің арасындағы [[қарым-қатынас]], [[Әлеуметтік байланыс|өзара әрекеттесу]] және ынтымақтастық дәрежесіне байланысты төмен ([[гольф]], [[жеңіл атлетика]]), орташа ([[бейсбол]], [[америкалық футбол]]) немесе жоғары ([[баскетбол]], [[футбол]]) болуы мүмкін.
Тиімді командалық жұмыстың маңызды шарттарының бірі — команда мүшелері санының оңтайлы болуы. Бұл ретте жұмыстың мән-жайы маңызды, өйткені команда құрамы көзделген мақсатқа байланысты өзгеруі мүмкін. Команда кемінде екі адамнан тұруы керек, ал командалардың көпшілігінде 2-ден 100-ге дейін мүше болады. [[Спорт командасы|Спорт командалары]]ның құрамы әдетте белгіленген ережелерге сәйкес нақты анықталады, ал жұмыс командаларының мүшелер саны мақсатқа жету кезеңі мен оның [[Жобаның күрделілігі|күрделілігіне]] байланысты өзгеруі мүмкін.
== Тарихы ==
''[[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі|Oxford English Dictionary]]'' сөздігінде «team-work» терминінің жүк тартатын жануарлар тобының бірлескен жұмысына қатысты қолданылуы 1800 жылдың өзінде тіркелген.<ref>{{oed | teamwork}} – "How is the ploughing, the drawing, and all kind of team-work to be performed without horses?"</ref>
Қазіргі уақытта адамдар топтарының бірлескен жұмысы кең таралғанымен, жарты ғасырдан астам уақыт бұрын жағдай басқаша болатын.<!-- {{Clarify timeframe|date=June 2021}} --> Дәстүрлі [[конвейерлік өндіріс]] жүйесінен командалық жұмысты көбірек пайдаланатын ұйымдастырушылық модельдерге көшу алғаш рет [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] пен [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде, елдердің өз халқын біріктіруге ұмтылуы нәтижесінде басталды.<!-- {{by whom|date=June 2021}} --><ref>{{cite journal |last=Kozlowski |first=Steve W.J. |last2=Ilgen |first2=Daniel R. |title=Enhancing the effectiveness of work groups and teams |journal=Psychological Science in the Public Interest |year=2006 |volume=7 |issue=3 |pages=77–124 |doi=10.1111/j.1529-1006.2006.00030.x}}</ref> Командалық жұмысқа бетбұрыс негізінен 1920–1930 жылдары жүргізілген [[Хоторн эффекті|Хоторн тәжірибелерімен]] байланысты болды. Бұл зерттеулер ұйымдардағы командалық жұмыстың оң әсерін көрсетті. Ұйымдар командалық жұмыстың маңызын және оның компаниялар қызметіне тигізетін оң ықпалын мойындағаннан кейін, көптеген жұмыс салалары дәстүрлі конвейерлік өндіріс жүйесінен заманауи [[Жоғары нәтижелі ұйым|жоғары нәтижелі ұйым моделіне]] көше бастады.<ref name="Hoegl20012">{{cite journal|last1= Hoegl|first1= Martin|first2= Hans Georg |last2=Gemuenden|year=2001|title= Teamwork Quality and the Success of Innovative Projects: a Theoretical Concept and Empirical Evidence|journal=Organization Science|volume=12|issue= 4|pages= 435–449|doi=10.1287/orsc.12.4.435.10635|jstor=3085981}}</ref><!-- {{request quotation|date=June 2021}} -->
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
7caz73y32jftn4xbg0hii3qbwknnbus
3692970
3692968
2026-11-07T13:20:11Z
1nter pares
146705
/* Тарихы */
3692970
wikitext
text/x-wiki
[[Сурет:Pushing van together (cropped).jpg|thumb|Автокөлікті итеріп жатқан алты адам]]
[[Сурет:Defense.gov News Photo 100930-N-2855B-251 - U.S. Navy sailors aboard the guided missile destroyer USS Bainbridge DDG 96 haul in a mooring line while mooring the ship in Faslane Scotland on.jpg|thumb|Кемені байлау арқанын тартып жатқан [[АҚШ Әскери-теңіз күштері]]нің теңізшілері]]
[[Сурет:US Navy 070425-N-4198C-002 Personnel Specialist 1st Class Omar Saliba and Hospital Corpsman 1st Class Ryan De La Cruz lead the men's Navy rowing team.jpg|thumb|АҚШ Әскери-теңіз күштерінің ескек есу командасы]]
[[Сурет:Hemlock Overlook - Peanut Butter Pit - 01.jpg|thumb|Стратегия әзірлеп жатқан адамдар тобы]]
[[Сурет:Hemlock Overlook - Peanut Butter Pit - 04.jpg|thumb|Бірлесіп жұмыс істеп жатқан адамдар тобы]]
'''Командалық жұмыс''' — ортақ мақсатқа жету немесе [[Тапсырма (жобаларды басқару)|тапсырманы]] нәтижелі әрі тиімді орындау үшін [[әлеуметтік топ|топ]] мүшелерінің бірлескен күш-жігері.<ref name=":12">{{Cite journal|url=https://www.questia.com/magazine/1G1-13770774/work-teams-that-work|url-status=dead|title=Work Teams That Work|journal=Training & Development|volume=47|issue=3|last1=Montebello|first1=Anthony R.|last2=Buzzotta|first2=Victor R.|date=March 1993|via=[[Questia]]|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20180226092201/https://www.questia.com/magazine/1G1-13770774/work-teams-that-work|archive-date=2018-02-26}}</ref><ref name="SalasCookeRosen20083">{{cite journal|last1=Salas|first1=Eduardo|first2=Nancy J.|last2=Cooke|first3=Michael A.|last3=Rosen|year=2008|title=On Teams, Teamwork, as well as Team Performance: Discoveries and Developments|journal=Human Factors: The Journal of the Human Factors and Ergonomics Society|volume=50|issue=3|pages=540–547|doi=10.1518/001872008X288457|pmid=18689065|s2cid=17017793}}</ref> Командалық жұмыс ортақ [[мақсат]]қа жету үшін бірлесіп әрекет ететін, өзара [[өзара тәуелділік|тәуелді]] адамдар тобынан құралған [[команда]] қызметінің аясында қарастырылады.<ref name=":22">{{Cite book|title=Team Players and Teamwork: New Strategies for Developing Successful Collaboration|last=Parker|first=Glenn|publisher=Jossey-Bass|year=2008|isbn=978-0-787-99811-0|location=San Francisco|pages=[https://archive.org/details/teamplayersteamw00park_1/page/1 1]–68|url=https://archive.org/details/teamplayersteamw00park_1|url-access=subscription}}</ref><ref name=":12" />
Команданың төрт негізгі сипаттамасына ортақ мақсаттың болуы, өзара тәуелділік, нақты шекаралардың болуы, тұрақтылық, өз жұмысын және ішкі үдерістерін дербес басқару қабілеті, сондай-ақ ауқымды [[әлеуметтік жүйе]]нің құрамында әрекет ету жатады.<ref>{{cite book |last1=Thompson |first1=Leigh |url=https://archive.org/details/makingteamguidef00thom |url-access=registration|title=Making the Team: A Guide for Managers |year=2011 |publisher=Prentice Hall |isbn=978-0-13-014363-1 |edition=4th |location=Upper Saddle River, New Jersey}}</ref>
Командалар нәтижелі жұмыс істеу үшін қажетті [[Ресурстар (жобаларды басқару)|ресурстарды]] (мысалы, спорт алаңдары немесе жиналыс өткізетін орындар, [[жоспарлау]]ға бөлінген уақыт, жаттықтырушылар мен жетекшілердің нұсқаулары, ұйым тарапынан қолдау және т.б.) тиімді пайдалана алуы керек. Сонымен қатар әрбір мүшенің міндеті айқын болуы үшін команда ішіндегі [[рөл]]дер нақты белгіленуге тиіс.<ref>{{multiref2
|1={{Cite journal|last1=Chang|first1=Artemis|last2=Bordia|first2=Prashanti|last3=Duck|first3=Julie|year=2003|title=Punctuated Equilibrium and Linear Progression: Toward a New Understanding of Group Development|journal=Academy of Management Journal|volume=46|issue=1|pages=106–117|jstor=30040680}}|2={{Cite journal|last=Gersick|first=Connie|year=1991|title=Revolutionary Change Theories: A Multilevel Exploration of the Punctuated Equilibrium Paradigm|journal=Academy of Management Review|volume=16|pages=10–16|doi=10.5465/amr.1991.4278988|s2cid=13960681}}
|3={{Cite book|title=Effective Teamwork: Practical Lessons from Organizational Research|last=West|first=Michael|publisher=Wiley-Blackwell|year=2012|isbn=978-0-470-97498-8}}
|4={{Cite book|title=The Psychology of Work and Organizations|last1=Woods|first1=Stephen|last2=West|first2=Michael|publisher=Cengage Learning EMEA|year=2014|isbn=9781408072455|location=Andover}} }}</ref> Командалық жұмыс өнеркәсіптік ұйымдарда (ресми жұмыс командалары), [[спорт]]та (спорт командалары), мектептерде ([[жоба]] бойынша бірлесіп жұмыс істейтін сыныптастар) және денсаулық сақтау жүйесінде (операциялық бөлме командалары) кездеседі. Осы салалардың әрқайсысында командалық жұмыс пен өзара тәуелділік деңгейі команда мүшелерінің арасындағы [[қарым-қатынас]], [[Әлеуметтік байланыс|өзара әрекеттесу]] және ынтымақтастық дәрежесіне байланысты төмен ([[гольф]], [[жеңіл атлетика]]), орташа ([[бейсбол]], [[америкалық футбол]]) немесе жоғары ([[баскетбол]], [[футбол]]) болуы мүмкін.
Тиімді командалық жұмыстың маңызды шарттарының бірі — команда мүшелері санының оңтайлы болуы. Бұл ретте жұмыстың мән-жайы маңызды, өйткені команда құрамы көзделген мақсатқа байланысты өзгеруі мүмкін. Команда кемінде екі адамнан тұруы керек, ал командалардың көпшілігінде 2-ден 100-ге дейін мүше болады. [[Спорт командасы|Спорт командалары]]ның құрамы әдетте белгіленген ережелерге сәйкес нақты анықталады, ал жұмыс командаларының мүшелер саны мақсатқа жету кезеңі мен оның [[Жобаның күрделілігі|күрделілігіне]] байланысты өзгеруі мүмкін.
== Тарихы ==
''[[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі|Oxford English Dictionary]]'' сөздігінде «team-work» терминінің жүк тартатын жануарлар тобының бірлескен жұмысына қатысты қолданылуы 1800 жылдың өзінде тіркелген.<ref>{{oed | teamwork}} – "How is the ploughing, the drawing, and all kind of team-work to be performed without horses?"</ref>
Қазіргі уақытта адамдар топтарының бірлескен жұмысы кең таралғанымен, жарты ғасырдан астам уақыт бұрын жағдай басқаша болатын.<!-- {{Clarify timeframe|date=June 2021}} --> Дәстүрлі [[конвейерлік өндіріс]] жүйесінен командалық жұмысты көбірек пайдаланатын ұйымдастырушылық модельдерге көшу алғаш рет [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] пен [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде, елдердің өз халқын біріктіруге ұмтылуы нәтижесінде басталды.<!-- {{by whom|date=June 2021}} --><ref>{{cite journal |last=Kozlowski |first=Steve W.J. |last2=Ilgen |first2=Daniel R. |title=Enhancing the effectiveness of work groups and teams |journal=Psychological Science in the Public Interest |year=2006 |volume=7 |issue=3 |pages=77–124 |doi=10.1111/j.1529-1006.2006.00030.x}}</ref> Командалық жұмысқа бетбұрыс негізінен 1920–1930 жылдары жүргізілген [[Хоторн эффекті|Хоторн тәжірибелерімен]] байланысты болды. Бұл зерттеулер ұйымдардағы командалық жұмыстың оң әсерін көрсетті. Ұйымдар командалық жұмыстың маңызын және оның компаниялар қызметіне тигізетін оң ықпалын мойындағаннан кейін, көптеген жұмыс салалары дәстүрлі конвейерлік өндіріс жүйесінен заманауи [[Жоғары нәтижелі ұйым|жоғары нәтижелі ұйым моделіне]] көше бастады.<ref name="Hoegl20012">{{cite journal|last1= Hoegl|first1= Martin|first2= Hans Georg |last2=Gemuenden|year=2001|title= Teamwork Quality and the Success of Innovative Projects: a Theoretical Concept and Empirical Evidence|journal=Organization Science|volume=12|issue= 4|pages= 435–449|doi=10.1287/orsc.12.4.435.10635|jstor=3085981}}</ref><!-- {{request quotation|date=June 2021}} -->
== Тиімді командалық жұмыстың сипаттамалары ==
Команда тиімді жұмыс істеуі үшін өзара байланысты белгілі бір сипаттамаларға ие болуы қажет.
Олардың бірі — жоғары деңгейдегі [[Топтық ұйымшылдық|''топтық ұйымшылдық'']]. Топтық ұйымшылдық пен жұмыс нәтижелілігі арасында оң байланыс бар.<ref>{{Cite journal |last1=Evans |first1=Charles R. |last2=Dion |first2=Kenneth L. |date=2012 |title=Group Cohesion and Performance: A Meta-Analysis |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1046496412468074 |journal=Small Group Research |language=en |volume=43 |issue=6 |pages=690–701 |doi=10.1177/1046496412468074 |issn=1046-4964|url-access=subscription }}</ref>
''Қарым-қатынас'' — тиімді командалық жұмыстың тағы бір маңызды сипаттамасы. Команда мүшелері кедергілерді еңсеру, [[Қақтығыстарды шешу|қақтығыстарды шешу]] және түсінбеушіліктердің алдын алу үшін бір-бірімен тиімді қарым-қатынас жасай білуі керек. Қарым-қатынас топтың ұйымшылдығын арттырады.<ref name=":1">{{Cite journal |last1=Troth |first1=Ashlea C. |last2=Jordan |first2=Peter J. |last3=Lawrence |first3=Sandra A. |date=2012 |title=Emotional Intelligence, Communication Competence, and Student Perceptions of Team Social Cohesion |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0734282912449447 |journal=Journal of Psychoeducational Assessment |language=en |volume=30 |issue=4 |pages=414–424 |doi=10.1177/0734282912449447 |hdl=10072/48513 |issn=0734-2829|hdl-access=free }}</ref>
Қарым-қатынас команданың міндетін нақты айқындап, ''ортақ мақсат'' қалыптастыруға көмектеседі. Ортақ мақсаттың болуы ұйымшылдықты күшейтеді, өйткені барлық мүшелер бір нәтижеге ұмтылып, оған жету жолында бір-біріне қолдау көрсетеді.<ref name=":1" />
''Ортақ мақсатқа адалдық'' команда мүшелерінің сол мақсатқа жетуге күш-жігерін жұмылдыруынан көрінеді.
''[[Жауапкершілік]]'' жұмыстың жоспарланған кезеңдерінің уақытында орындалуын және барлық мүшелердің оған қатысуын қамтамасыз ету үшін қажет. Команда мүшелерінің өз міндеттері үшін жауап беруі олардың өзара қарым-қатынасындағы ортақ іске берілгендігін арттырады.<ref>{{Cite journal |last1=Stewart |first1=Virginia R. |last2=Snyder |first2=Deirdre G. |last3=Kou |first3=Chia-Yu |date=2023 |title=We Hold Ourselves Accountable: A Relational View of Team Accountability |journal=Journal of Business Ethics |language=en |volume=183 |issue=3 |pages=691–712 |doi=10.1007/s10551-021-04969-z |issn=0167-4544 |pmc=8600914 |pmid=34812211 }}</ref>
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
qyisc307xlaplsj2z8dy1yeidgthqs6
3692971
3692970
2026-11-07T13:21:27Z
1nter pares
146705
3692971
wikitext
text/x-wiki
[[Сурет:Pushing van together (cropped).jpg|thumb|Автокөлікті итеріп жатқан алты адам]]
[[Сурет:Defense.gov News Photo 100930-N-2855B-251 - U.S. Navy sailors aboard the guided missile destroyer USS Bainbridge DDG 96 haul in a mooring line while mooring the ship in Faslane Scotland on.jpg|thumb|Кемені байлау арқанын тартып жатқан [[АҚШ Әскери-теңіз күштері]]нің теңізшілері]]
[[Сурет:US Navy 070425-N-4198C-002 Personnel Specialist 1st Class Omar Saliba and Hospital Corpsman 1st Class Ryan De La Cruz lead the men's Navy rowing team.jpg|thumb|АҚШ Әскери-теңіз күштерінің ескек есу командасы]]
[[Сурет:Hemlock Overlook - Peanut Butter Pit - 01.jpg|thumb|Стратегия әзірлеп жатқан адамдар тобы]]
[[Сурет:Hemlock Overlook - Peanut Butter Pit - 04.jpg|thumb|Бірлесіп жұмыс істеп жатқан адамдар тобы]]
'''Командалық жұмыс''' — ортақ мақсатқа жету немесе [[Тапсырма (жобаларды басқару)|тапсырманы]] нәтижелі әрі тиімді орындау үшін [[әлеуметтік топ|топ]] мүшелерінің бірлескен күш-жігері.<ref name=":12">{{Cite journal|url=https://www.questia.com/magazine/1G1-13770774/work-teams-that-work|url-status=dead|title=Work Teams That Work|journal=Training & Development|volume=47|issue=3|last1=Montebello|first1=Anthony R.|last2=Buzzotta|first2=Victor R.|date=March 1993|via=[[Questia]]|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20180226092201/https://www.questia.com/magazine/1G1-13770774/work-teams-that-work|archive-date=2018-02-26}}</ref><ref name="SalasCookeRosen20083">{{cite journal|last1=Salas|first1=Eduardo|first2=Nancy J.|last2=Cooke|first3=Michael A.|last3=Rosen|year=2008|title=On Teams, Teamwork, as well as Team Performance: Discoveries and Developments|journal=Human Factors: The Journal of the Human Factors and Ergonomics Society|volume=50|issue=3|pages=540–547|doi=10.1518/001872008X288457|pmid=18689065|s2cid=17017793}}</ref> Командалық жұмыс ортақ [[мақсат]]қа жету үшін бірлесіп әрекет ететін, өзара [[өзара тәуелділік|тәуелді]] адамдар тобынан құралған [[команда]] қызметінің аясында қарастырылады.<ref name=":22">{{Cite book|title=Team Players and Teamwork: New Strategies for Developing Successful Collaboration|last=Parker|first=Glenn|publisher=Jossey-Bass|year=2008|isbn=978-0-787-99811-0|location=San Francisco|pages=[https://archive.org/details/teamplayersteamw00park_1/page/1 1]–68|url=https://archive.org/details/teamplayersteamw00park_1|url-access=subscription}}</ref><ref name=":12" />
Команданың төрт негізгі сипаттамасына ортақ мақсаттың болуы, өзара тәуелділік, нақты шекаралардың болуы, тұрақтылық, өз жұмысын және ішкі үдерістерін дербес басқару қабілеті, сондай-ақ ауқымды [[әлеуметтік жүйе]]нің құрамында әрекет ету жатады.<ref>{{cite book |last1=Thompson |first1=Leigh |url=https://archive.org/details/makingteamguidef00thom |url-access=registration|title=Making the Team: A Guide for Managers |year=2011 |publisher=Prentice Hall |isbn=978-0-13-014363-1 |edition=4th |location=Upper Saddle River, New Jersey}}</ref>
Командалар нәтижелі жұмыс істеу үшін қажетті [[Ресурстар (жобаларды басқару)|ресурстарды]] (мысалы, спорт алаңдары немесе жиналыс өткізетін орындар, [[жоспарлау]]ға бөлінген уақыт, жаттықтырушылар мен жетекшілердің нұсқаулары, ұйым тарапынан қолдау және т.б.) тиімді пайдалана алуы керек. Сонымен қатар әрбір мүшенің міндеті айқын болуы үшін команда ішіндегі [[рөл]]дер нақты белгіленуге тиіс.<ref>{{multiref2
|1={{Cite journal|last1=Chang|first1=Artemis|last2=Bordia|first2=Prashanti|last3=Duck|first3=Julie|year=2003|title=Punctuated Equilibrium and Linear Progression: Toward a New Understanding of Group Development|journal=Academy of Management Journal|volume=46|issue=1|pages=106–117|jstor=30040680}}|2={{Cite journal|last=Gersick|first=Connie|year=1991|title=Revolutionary Change Theories: A Multilevel Exploration of the Punctuated Equilibrium Paradigm|journal=Academy of Management Review|volume=16|pages=10–16|doi=10.5465/amr.1991.4278988|s2cid=13960681}}
|3={{Cite book|title=Effective Teamwork: Practical Lessons from Organizational Research|last=West|first=Michael|publisher=Wiley-Blackwell|year=2012|isbn=978-0-470-97498-8}}
|4={{Cite book|title=The Psychology of Work and Organizations|last1=Woods|first1=Stephen|last2=West|first2=Michael|publisher=Cengage Learning EMEA|year=2014|isbn=9781408072455|location=Andover}} }}</ref> Командалық жұмыс өнеркәсіптік ұйымдарда (ресми жұмыс командалары), [[спорт]]та (спорт командалары), мектептерде ([[жоба]] бойынша бірлесіп жұмыс істейтін сыныптастар) және денсаулық сақтау жүйесінде (операциялық бөлме командалары) кездеседі. Осы салалардың әрқайсысында командалық жұмыс пен өзара тәуелділік деңгейі команда мүшелерінің арасындағы [[қарым-қатынас]], [[Әлеуметтік байланыс|өзара әрекеттесу]] және ынтымақтастық дәрежесіне байланысты төмен ([[гольф]], [[жеңіл атлетика]]), орташа ([[бейсбол]], [[америкалық футбол]]) немесе жоғары ([[баскетбол]], [[футбол]]) болуы мүмкін.
Тиімді командалық жұмыстың маңызды шарттарының бірі — команда мүшелері санының оңтайлы болуы. Бұл ретте жұмыстың мән-жайы маңызды, өйткені команда құрамы көзделген мақсатқа байланысты өзгеруі мүмкін. Команда кемінде екі адамнан тұруы керек, ал командалардың көпшілігінде 2-ден 100-ге дейін мүше болады. [[Спорт командасы|Спорт командалары]]ның құрамы әдетте белгіленген ережелерге сәйкес нақты анықталады, ал жұмыс командаларының мүшелер саны мақсатқа жету кезеңі мен оның [[Жобаның күрделілігі|күрделілігіне]] байланысты өзгеруі мүмкін.
== Тарихы ==
''[[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі|Oxford English Dictionary]]'' сөздігінде «team-work» терминінің жүк тартатын жануарлар тобының бірлескен жұмысына қатысты қолданылуы 1800 жылдың өзінде тіркелген.<ref>{{oed | teamwork}} – "How is the ploughing, the drawing, and all kind of team-work to be performed without horses?"</ref>
Қазіргі уақытта адамдар топтарының бірлескен жұмысы кең таралғанымен, жарты ғасырдан астам уақыт бұрын жағдай басқаша болатын.<!-- {{Clarify timeframe|date=June 2021}} --> Дәстүрлі [[конвейерлік өндіріс]] жүйесінен командалық жұмысты көбірек пайдаланатын ұйымдастырушылық модельдерге көшу алғаш рет [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] пен [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде, елдердің өз халқын біріктіруге ұмтылуы нәтижесінде басталды.<!-- {{by whom|date=June 2021}} --><ref>{{cite journal |last=Kozlowski |first=Steve W.J. |last2=Ilgen |first2=Daniel R. |title=Enhancing the effectiveness of work groups and teams |journal=Psychological Science in the Public Interest |year=2006 |volume=7 |issue=3 |pages=77–124 |doi=10.1111/j.1529-1006.2006.00030.x}}</ref> Командалық жұмысқа бетбұрыс негізінен 1920–1930 жылдары жүргізілген [[Хоторн эффекті|Хоторн тәжірибелерімен]] байланысты болды. Бұл зерттеулер ұйымдардағы командалық жұмыстың оң әсерін көрсетті. Ұйымдар командалық жұмыстың маңызын және оның компаниялар қызметіне тигізетін оң ықпалын мойындағаннан кейін, көптеген жұмыс салалары дәстүрлі конвейерлік өндіріс жүйесінен заманауи [[Жоғары нәтижелі ұйым|жоғары нәтижелі ұйым моделіне]] көше бастады.<ref name="Hoegl20012">{{cite journal|last1= Hoegl|first1= Martin|first2= Hans Georg |last2=Gemuenden|year=2001|title= Teamwork Quality and the Success of Innovative Projects: a Theoretical Concept and Empirical Evidence|journal=Organization Science|volume=12|issue= 4|pages= 435–449|doi=10.1287/orsc.12.4.435.10635|jstor=3085981}}</ref><!-- {{request quotation|date=June 2021}} -->
== Тиімді командалық жұмыстың сипаттамалары ==
Команда тиімді жұмыс істеуі үшін өзара байланысты белгілі бір сипаттамаларға ие болуы қажет.
Олардың бірі — жоғары деңгейдегі [[Топтық ұйымшылдық|''топтық ұйымшылдық'']]. Топтық ұйымшылдық пен жұмыс нәтижелілігі арасында оң байланыс бар.<ref>{{Cite journal |last1=Evans |first1=Charles R. |last2=Dion |first2=Kenneth L. |date=2012 |title=Group Cohesion and Performance: A Meta-Analysis |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1046496412468074 |journal=Small Group Research |language=en |volume=43 |issue=6 |pages=690–701 |doi=10.1177/1046496412468074 |issn=1046-4964|url-access=subscription }}</ref>
''Қарым-қатынас'' — тиімді командалық жұмыстың тағы бір маңызды сипаттамасы. Команда мүшелері кедергілерді еңсеру, [[Қақтығыстарды шешу|қақтығыстарды шешу]] және түсінбеушіліктердің алдын алу үшін бір-бірімен тиімді қарым-қатынас жасай білуі керек. Қарым-қатынас топтың ұйымшылдығын арттырады.<ref name=":1">{{Cite journal |last1=Troth |first1=Ashlea C. |last2=Jordan |first2=Peter J. |last3=Lawrence |first3=Sandra A. |date=2012 |title=Emotional Intelligence, Communication Competence, and Student Perceptions of Team Social Cohesion |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0734282912449447 |journal=Journal of Psychoeducational Assessment |language=en |volume=30 |issue=4 |pages=414–424 |doi=10.1177/0734282912449447 |hdl=10072/48513 |issn=0734-2829|hdl-access=free }}</ref>
Қарым-қатынас команданың міндетін нақты айқындап, ''ортақ мақсат'' қалыптастыруға көмектеседі. Ортақ мақсаттың болуы ұйымшылдықты күшейтеді, өйткені барлық мүшелер бір нәтижеге ұмтылып, оған жету жолында бір-біріне қолдау көрсетеді.<ref name=":1" />
''Ортақ мақсатқа адалдық'' команда мүшелерінің сол мақсатқа жетуге күш-жігерін жұмылдыруынан көрінеді.
''[[Жауапкершілік]]'' жұмыстың жоспарланған кезеңдерінің уақытында орындалуын және барлық мүшелердің оған қатысуын қамтамасыз ету үшін қажет. Команда мүшелерінің өз міндеттері үшін жауап беруі олардың өзара қарым-қатынасындағы ортақ іске берілгендігін арттырады.<ref>{{Cite journal |last1=Stewart |first1=Virginia R. |last2=Snyder |first2=Deirdre G. |last3=Kou |first3=Chia-Yu |date=2023 |title=We Hold Ourselves Accountable: A Relational View of Team Accountability |journal=Journal of Business Ethics |language=en |volume=183 |issue=3 |pages=691–712 |doi=10.1007/s10551-021-04969-z |issn=0167-4544 |pmc=8600914 |pmid=34812211 }}</ref>
== Команда ішіндегі өзара әрекеттесудің негіздері ==
Команда ішіндегі өзара әрекеттесудің негізгі құрамдастарына мыналар жатады:<ref>{{Cite book|title=Groups That Work (and Those That Don't): Creating Conditions for Effective Teamwork|last=Hackman|first=Richard|publisher=Jossey-Bass|year=1990|isbn=978-1555421878|pages=[https://archive.org/details/groupsthatworkan0000unse/page/1 1]–13; 479–504]|url=https://archive.org/details/groupsthatworkan0000unse|url-access=registration}}</ref>
* Қақтығыстардың алдын алу үшін ''ашық қарым-қатынас'' орнату.
* Түсінбеушіліктер мен өкілеттік шегінен шығудың алдын алу үшін әрекеттерді тиімді ''үйлестіру''.
* Тапсырмаларды уақытында орындап, қажетті нәтижелерге қол жеткізу үшін, әсіресе жұмыс жүктемесін бөлісу арқылы тиімді ''ынтымақтастық'' орнату.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Ilgen|first1=Daniel|last2=Hollenbeck|first2=John|date=October 5, 2004|title=Teams in Organizations: From Input-Process-Output Models to IMOI Models|journal=Annual Review of Psychology|volume=56|pages=517–543|doi=10.1146/annurev.psych.56.091103.070250|pmid=15709945|s2cid=15290229 }}</ref>
* Өзара сенімді, тәуекелге баруға дайындықты және жұмыс нәтижелілігін сақтау үшін жоғары деңгейдегі ''өзара тәуелділікті'' қамтамасыз ету.
Осы шарттардың орындалуы команданың жұмысты аяқтап, дайын нәтижені ұсынуына мүмкіндік береді. Командалық жұмыстың тиімділігін бағалау үшін ұйым алынған нәтиженің сапасын, жұмыс үдерісін және команда мүшелерінің тәжірибесін талдауы қажет. Егер алынған нәтиже ұйымның белгіленген стандарттарына сәйкес келсе немесе олардан асып түссе, команда таңдаған жұмыс тәсілі мақсаттарға жетуге көмектессе, ал мүшелер команданың басқа қатысушыларымен қарым-қатынасқа және бірлескен жұмыс үдерісіне жоғары деңгейде қанағаттанатынын білдірсе, командалық жұмысты тиімді деп есептеуге болады.{{citation needed|reason=|date=August 2023}}
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
3f90d49fyf0atlmx3wtg83nr50klpbz
3692974
3692971
2026-11-07T13:28:09Z
1nter pares
146705
/* Команда ішіндегі өзара әрекеттесудің негіздері */
3692974
wikitext
text/x-wiki
[[Сурет:Pushing van together (cropped).jpg|thumb|Автокөлікті итеріп жатқан алты адам]]
[[Сурет:Defense.gov News Photo 100930-N-2855B-251 - U.S. Navy sailors aboard the guided missile destroyer USS Bainbridge DDG 96 haul in a mooring line while mooring the ship in Faslane Scotland on.jpg|thumb|Кемені байлау арқанын тартып жатқан [[АҚШ Әскери-теңіз күштері]]нің теңізшілері]]
[[Сурет:US Navy 070425-N-4198C-002 Personnel Specialist 1st Class Omar Saliba and Hospital Corpsman 1st Class Ryan De La Cruz lead the men's Navy rowing team.jpg|thumb|АҚШ Әскери-теңіз күштерінің ескек есу командасы]]
[[Сурет:Hemlock Overlook - Peanut Butter Pit - 01.jpg|thumb|Стратегия әзірлеп жатқан адамдар тобы]]
[[Сурет:Hemlock Overlook - Peanut Butter Pit - 04.jpg|thumb|Бірлесіп жұмыс істеп жатқан адамдар тобы]]
'''Командалық жұмыс''' — ортақ мақсатқа жету немесе [[Тапсырма (жобаларды басқару)|тапсырманы]] нәтижелі әрі тиімді орындау үшін [[әлеуметтік топ|топ]] мүшелерінің бірлескен күш-жігері.<ref name=":12">{{Cite journal|url=https://www.questia.com/magazine/1G1-13770774/work-teams-that-work|url-status=dead|title=Work Teams That Work|journal=Training & Development|volume=47|issue=3|last1=Montebello|first1=Anthony R.|last2=Buzzotta|first2=Victor R.|date=March 1993|via=[[Questia]]|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20180226092201/https://www.questia.com/magazine/1G1-13770774/work-teams-that-work|archive-date=2018-02-26}}</ref><ref name="SalasCookeRosen20083">{{cite journal|last1=Salas|first1=Eduardo|first2=Nancy J.|last2=Cooke|first3=Michael A.|last3=Rosen|year=2008|title=On Teams, Teamwork, as well as Team Performance: Discoveries and Developments|journal=Human Factors: The Journal of the Human Factors and Ergonomics Society|volume=50|issue=3|pages=540–547|doi=10.1518/001872008X288457|pmid=18689065|s2cid=17017793}}</ref> Командалық жұмыс ортақ [[мақсат]]қа жету үшін бірлесіп әрекет ететін, өзара [[өзара тәуелділік|тәуелді]] адамдар тобынан құралған [[команда]] қызметінің аясында қарастырылады.<ref name=":22">{{Cite book|title=Team Players and Teamwork: New Strategies for Developing Successful Collaboration|last=Parker|first=Glenn|publisher=Jossey-Bass|year=2008|isbn=978-0-787-99811-0|location=San Francisco|pages=[https://archive.org/details/teamplayersteamw00park_1/page/1 1]–68|url=https://archive.org/details/teamplayersteamw00park_1|url-access=subscription}}</ref><ref name=":12" />
Команданың төрт негізгі сипаттамасына ортақ мақсаттың болуы, өзара тәуелділік, нақты шекаралардың болуы, тұрақтылық, өз жұмысын және ішкі үдерістерін дербес басқару қабілеті, сондай-ақ ауқымды [[әлеуметтік жүйе]]нің құрамында әрекет ету жатады.<ref>{{cite book |last1=Thompson |first1=Leigh |url=https://archive.org/details/makingteamguidef00thom |url-access=registration|title=Making the Team: A Guide for Managers |year=2011 |publisher=Prentice Hall |isbn=978-0-13-014363-1 |edition=4th |location=Upper Saddle River, New Jersey}}</ref>
Командалар нәтижелі жұмыс істеу үшін қажетті [[Ресурстар (жобаларды басқару)|ресурстарды]] (мысалы, спорт алаңдары немесе жиналыс өткізетін орындар, [[жоспарлау]]ға бөлінген уақыт, жаттықтырушылар мен жетекшілердің нұсқаулары, ұйым тарапынан қолдау және т.б.) тиімді пайдалана алуы керек. Сонымен қатар әрбір мүшенің міндеті айқын болуы үшін команда ішіндегі [[рөл]]дер нақты белгіленуге тиіс.<ref>{{multiref2
|1={{Cite journal|last1=Chang|first1=Artemis|last2=Bordia|first2=Prashanti|last3=Duck|first3=Julie|year=2003|title=Punctuated Equilibrium and Linear Progression: Toward a New Understanding of Group Development|journal=Academy of Management Journal|volume=46|issue=1|pages=106–117|jstor=30040680}}|2={{Cite journal|last=Gersick|first=Connie|year=1991|title=Revolutionary Change Theories: A Multilevel Exploration of the Punctuated Equilibrium Paradigm|journal=Academy of Management Review|volume=16|pages=10–16|doi=10.5465/amr.1991.4278988|s2cid=13960681}}
|3={{Cite book|title=Effective Teamwork: Practical Lessons from Organizational Research|last=West|first=Michael|publisher=Wiley-Blackwell|year=2012|isbn=978-0-470-97498-8}}
|4={{Cite book|title=The Psychology of Work and Organizations|last1=Woods|first1=Stephen|last2=West|first2=Michael|publisher=Cengage Learning EMEA|year=2014|isbn=9781408072455|location=Andover}} }}</ref> Командалық жұмыс өнеркәсіптік ұйымдарда (ресми жұмыс командалары), [[спорт]]та (спорт командалары), мектептерде ([[жоба]] бойынша бірлесіп жұмыс істейтін сыныптастар) және денсаулық сақтау жүйесінде (операциялық бөлме командалары) кездеседі. Осы салалардың әрқайсысында командалық жұмыс пен өзара тәуелділік деңгейі команда мүшелерінің арасындағы [[қарым-қатынас]], [[Әлеуметтік байланыс|өзара әрекеттесу]] және ынтымақтастық дәрежесіне байланысты төмен ([[гольф]], [[жеңіл атлетика]]), орташа ([[бейсбол]], [[америкалық футбол]]) немесе жоғары ([[баскетбол]], [[футбол]]) болуы мүмкін.
Тиімді командалық жұмыстың маңызды шарттарының бірі — команда мүшелері санының оңтайлы болуы. Бұл ретте жұмыстың мән-жайы маңызды, өйткені команда құрамы көзделген мақсатқа байланысты өзгеруі мүмкін. Команда кемінде екі адамнан тұруы керек, ал командалардың көпшілігінде 2-ден 100-ге дейін мүше болады. [[Спорт командасы|Спорт командалары]]ның құрамы әдетте белгіленген ережелерге сәйкес нақты анықталады, ал жұмыс командаларының мүшелер саны мақсатқа жету кезеңі мен оның [[Жобаның күрделілігі|күрделілігіне]] байланысты өзгеруі мүмкін.
== Тарихы ==
''[[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі|Oxford English Dictionary]]'' сөздігінде «team-work» терминінің жүк тартатын жануарлар тобының бірлескен жұмысына қатысты қолданылуы 1800 жылдың өзінде тіркелген.<ref>{{oed | teamwork}} – "How is the ploughing, the drawing, and all kind of team-work to be performed without horses?"</ref>
Қазіргі уақытта адамдар топтарының бірлескен жұмысы кең таралғанымен, жарты ғасырдан астам уақыт бұрын жағдай басқаша болатын.<!-- {{Clarify timeframe|date=June 2021}} --> Дәстүрлі [[конвейерлік өндіріс]] жүйесінен командалық жұмысты көбірек пайдаланатын ұйымдастырушылық модельдерге көшу алғаш рет [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] пен [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде, елдердің өз халқын біріктіруге ұмтылуы нәтижесінде басталды.<!-- {{by whom|date=June 2021}} --><ref>{{cite journal |last=Kozlowski |first=Steve W.J. |last2=Ilgen |first2=Daniel R. |title=Enhancing the effectiveness of work groups and teams |journal=Psychological Science in the Public Interest |year=2006 |volume=7 |issue=3 |pages=77–124 |doi=10.1111/j.1529-1006.2006.00030.x}}</ref> Командалық жұмысқа бетбұрыс негізінен 1920–1930 жылдары жүргізілген [[Хоторн эффекті|Хоторн тәжірибелерімен]] байланысты болды. Бұл зерттеулер ұйымдардағы командалық жұмыстың оң әсерін көрсетті. Ұйымдар командалық жұмыстың маңызын және оның компаниялар қызметіне тигізетін оң ықпалын мойындағаннан кейін, көптеген жұмыс салалары дәстүрлі конвейерлік өндіріс жүйесінен заманауи [[Жоғары нәтижелі ұйым|жоғары нәтижелі ұйым моделіне]] көше бастады.<ref name="Hoegl20012">{{cite journal|last1= Hoegl|first1= Martin|first2= Hans Georg |last2=Gemuenden|year=2001|title= Teamwork Quality and the Success of Innovative Projects: a Theoretical Concept and Empirical Evidence|journal=Organization Science|volume=12|issue= 4|pages= 435–449|doi=10.1287/orsc.12.4.435.10635|jstor=3085981}}</ref><!-- {{request quotation|date=June 2021}} -->
== Тиімді командалық жұмыстың сипаттамалары ==
Команда тиімді жұмыс істеуі үшін өзара байланысты белгілі бір сипаттамаларға ие болуы қажет.
Олардың бірі — жоғары деңгейдегі [[Топтық ұйымшылдық|''топтық ұйымшылдық'']]. Топтық ұйымшылдық пен жұмыс нәтижелілігі арасында оң байланыс бар.<ref>{{Cite journal |last1=Evans |first1=Charles R. |last2=Dion |first2=Kenneth L. |date=2012 |title=Group Cohesion and Performance: A Meta-Analysis |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1046496412468074 |journal=Small Group Research |language=en |volume=43 |issue=6 |pages=690–701 |doi=10.1177/1046496412468074 |issn=1046-4964|url-access=subscription }}</ref>
''Қарым-қатынас'' — тиімді командалық жұмыстың тағы бір маңызды сипаттамасы. Команда мүшелері кедергілерді еңсеру, [[Қақтығыстарды шешу|қақтығыстарды шешу]] және түсінбеушіліктердің алдын алу үшін бір-бірімен тиімді қарым-қатынас жасай білуі керек. Қарым-қатынас топтың ұйымшылдығын арттырады.<ref name=":1">{{Cite journal |last1=Troth |first1=Ashlea C. |last2=Jordan |first2=Peter J. |last3=Lawrence |first3=Sandra A. |date=2012 |title=Emotional Intelligence, Communication Competence, and Student Perceptions of Team Social Cohesion |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0734282912449447 |journal=Journal of Psychoeducational Assessment |language=en |volume=30 |issue=4 |pages=414–424 |doi=10.1177/0734282912449447 |hdl=10072/48513 |issn=0734-2829|hdl-access=free }}</ref>
Қарым-қатынас команданың міндетін нақты айқындап, ''ортақ мақсат'' қалыптастыруға көмектеседі. Ортақ мақсаттың болуы ұйымшылдықты күшейтеді, өйткені барлық мүшелер бір нәтижеге ұмтылып, оған жету жолында бір-біріне қолдау көрсетеді.<ref name=":1" />
''Ортақ мақсатқа адалдық'' команда мүшелерінің сол мақсатқа жетуге күш-жігерін жұмылдыруынан көрінеді.
''[[Жауапкершілік]]'' жұмыстың жоспарланған кезеңдерінің уақытында орындалуын және барлық мүшелердің оған қатысуын қамтамасыз ету үшін қажет. Команда мүшелерінің өз міндеттері үшін жауап беруі олардың өзара қарым-қатынасындағы ортақ іске берілгендігін арттырады.<ref>{{Cite journal |last1=Stewart |first1=Virginia R. |last2=Snyder |first2=Deirdre G. |last3=Kou |first3=Chia-Yu |date=2023 |title=We Hold Ourselves Accountable: A Relational View of Team Accountability |journal=Journal of Business Ethics |language=en |volume=183 |issue=3 |pages=691–712 |doi=10.1007/s10551-021-04969-z |issn=0167-4544 |pmc=8600914 |pmid=34812211 }}</ref>
== Команда ішіндегі өзара әрекеттесудің негіздері ==
Команда ішіндегі өзара әрекеттесудің негізгі құрамдастарына мыналар жатады:<ref>{{Cite book|title=Groups That Work (and Those That Don't): Creating Conditions for Effective Teamwork|last=Hackman|first=Richard|publisher=Jossey-Bass|year=1990|isbn=978-1555421878|pages=[https://archive.org/details/groupsthatworkan0000unse/page/1 1]–13; 479–504]|url=https://archive.org/details/groupsthatworkan0000unse|url-access=registration}}</ref>
* Қақтығыстардың алдын алу үшін ''ашық қарым-қатынас'' орнату.
* Түсінбеушіліктер мен өкілеттік шегінен шығудың алдын алу үшін әрекеттерді тиімді ''үйлестіру''.
* Тапсырмаларды уақытында орындап, қажетті нәтижелерге қол жеткізу үшін, әсіресе жұмыс жүктемесін бөлісу арқылы тиімді ''ынтымақтастық'' орнату.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Ilgen|first1=Daniel|last2=Hollenbeck|first2=John|date=October 5, 2004|title=Teams in Organizations: From Input-Process-Output Models to IMOI Models|journal=Annual Review of Psychology|volume=56|pages=517–543|doi=10.1146/annurev.psych.56.091103.070250|pmid=15709945|s2cid=15290229 }}</ref>
* Өзара сенімді, тәуекелге баруға дайындықты және жұмыс нәтижелілігін сақтау үшін жоғары деңгейдегі ''өзара тәуелділікті'' қамтамасыз ету.
Осы шарттардың орындалуы команданың жұмысты аяқтап, дайын нәтижені ұсынуына мүмкіндік береді. Командалық жұмыстың тиімділігін бағалау үшін ұйым алынған нәтиженің сапасын, жұмыс үдерісін және команда мүшелерінің тәжірибесін талдауы қажет. Егер алынған нәтиже ұйымның белгіленген стандарттарына сәйкес келсе немесе олардан асып түссе, команда таңдаған жұмыс тәсілі мақсаттарға жетуге көмектессе, ал мүшелер команданың басқа қатысушыларымен қарым-қатынасқа және бірлескен жұмыс үдерісіне жоғары деңгейде қанағаттанатынын білдірсе, командалық жұмысты тиімді деп есептеуге болады.{{citation needed|reason=|date=August 2023}}
== Үдерістер ==
{{Толық мақала|Команданы дамыту}}
Командалар әртүрлі кезеңдерде түрлі үдерістерді жүзеге асырады. Бұл үдерістер команда белгілі бір іс-әрекеттерді орындаған кезде, бір әрекеттен екіншісіне ауысқанда, сондай-ақ өзгерістер мен белсенді іс-әрекеттер кезеңдерінде команда мүшелерінің өзара қарым-қатынасын реттеу барысында жүзеге асырылуы мүмкін.<ref name="LePine2008" /> Командалық жұмыс үдерістері үш санатқа бөлінеді:<ref name="Marks2001">{{cite journal|last1=Marks|first1=Michelle A.|first2=John E.|last2=Mathieu|first3=Stephen J.|last3=Zaccaro|year=2001|title=A Temporally Based Framework and Taxonomy of Team Processes|journal=Academy of Management Review|volume=26|issue=3|pages=356–376|doi=10.2307/259182|jstor=259182}}</ref><ref name="LePine2008">{{cite journal|last1=LePine|first1=Jeffery A.|first2=Ronald F.|last2=Piccolo|first3=Christine L.|last3=Jackson|first4=John E.|last4=Mathieu|first5=Jessica R.|last5=Saul|year=2008|title=A Meta-Analysis of Teamwork Processes: Tests of a Multidimensional Model and Relationships with Team Effectiveness Criteria|journal=Personnel Psychology|volume=61|issue=2|pages=273–307|doi=10.1111/j.1744-6570.2008.00114.x|issn=0031-5826|citeseerx=10.1.1.468.6198}}</ref>
===Өтпелі үдерістер===
Бұл үдерістер белсенді іс-әрекет кезеңдерінің арасында жүзеге асады. Команда мүшелері жалпы команданың және әрбір мүшенің жеке жұмыс нәтижелерін бағалап, бір-біріне кері байланыс бере алады, алдағы міндеттерді нақтылап, бірлескен жұмыстың тиімділігін арттыру үшін қажетті өзгерістер енгізе алады.<!-- {{clarify|reason=explain what the following list is for|date=August 2023}} -->
* Міндеттерді талдау
* Мақсаттарды нақтылау
* Стратегияны әзірлеу
* Нәтижеге бағдарланған топ
===Іс-әрекет үдерістері===
Бұл үдерістер команда өз мақсаттары мен міндеттеріне жету үшін нақты әрекеттер жасаған кезде жүзеге асады. Команда мүшелері атқарылған жұмыс пен өз міндеттері туралы бір-бірін хабардар етіп, тапсырмаларды орындауда өзара көмек көрсетеді. Осы кезеңде кері байланыс пен бірлескен жұмыс жоғары деңгейде сақталады.<!-- {{clarify|reason=explain what the following list is for|date=August 2023}} -->
* Мақсаттарға жету барысын бақылау
* Жүйелердің жұмысын бақылау
* Команда қызметін бақылау және өзара көмек көрсету
* Іс-әрекеттерді үйлестіру
===Тұлғааралық үдерістер===
Бұл үдерістер белсенді іс-әрекет және өтпелі кезеңдердің екеуінде де кездеседі әрі команда мүшелерінің арасында жүзеге асады. Бұл — үздіксіз үдеріс, оның барысында команда мүшелері басқа қатысушыларға немесе тапсырмалардың орындалу тәсілдеріне қатысты өз ойлары мен сезімдерін білдіреді. Сонымен қатар олар жеке міндеттерін орындау кезінде бір-бірін ынталандырып, қолдау көрсетеді.<!-- {{clarify|reason=explain what the following list is for|date=August 2023}} -->
* Қақтығыстарды басқару
* Ынталандыру және сенімділікті арттыру
* Эмоцияларды басқару
Команда осы үдерістерден өткен сайын оның жұмыс нәтижелілігі әдетте артады. Өйткені мұндай үдерістер команда мүшелерінің іс-әрекеттерін үйлестіру мен өзара қарым-қатынасын жақсартып, командалық жұмыс пен ынтымақтастықтың тиімділігін арттырады.<ref name="Cattani2013">{{cite journal|last1=Cattani|first1=G.|last2=Ferriani|first2=S.|last3=Mariani|first3=M.|first4=S.|last4=Mengoli|year=2013|title=Tackling the 'Galácticos' Effect: Team Familiarity and the Performance of Star-Studded Projects|journal=Industrial and Corporate Change|volume=22|number=6|pages=1629–62|doi=10.1093/icc/dtt001 |url=https://drive.google.com/file/d/0ByE7rCUuloTlVEF2UFBjMURmX2s/edit?usp=sharing|url-access=}}</ref>
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
cuhnud6xv8kimyevz8gfflxtp04yd8h
3692980
3692974
2026-11-07T13:33:43Z
1nter pares
146705
/* Тұлғааралық үдерістер */
3692980
wikitext
text/x-wiki
[[Сурет:Pushing van together (cropped).jpg|thumb|Автокөлікті итеріп жатқан алты адам]]
[[Сурет:Defense.gov News Photo 100930-N-2855B-251 - U.S. Navy sailors aboard the guided missile destroyer USS Bainbridge DDG 96 haul in a mooring line while mooring the ship in Faslane Scotland on.jpg|thumb|Кемені байлау арқанын тартып жатқан [[АҚШ Әскери-теңіз күштері]]нің теңізшілері]]
[[Сурет:US Navy 070425-N-4198C-002 Personnel Specialist 1st Class Omar Saliba and Hospital Corpsman 1st Class Ryan De La Cruz lead the men's Navy rowing team.jpg|thumb|АҚШ Әскери-теңіз күштерінің ескек есу командасы]]
[[Сурет:Hemlock Overlook - Peanut Butter Pit - 01.jpg|thumb|Стратегия әзірлеп жатқан адамдар тобы]]
[[Сурет:Hemlock Overlook - Peanut Butter Pit - 04.jpg|thumb|Бірлесіп жұмыс істеп жатқан адамдар тобы]]
'''Командалық жұмыс''' — ортақ мақсатқа жету немесе [[Тапсырма (жобаларды басқару)|тапсырманы]] нәтижелі әрі тиімді орындау үшін [[әлеуметтік топ|топ]] мүшелерінің бірлескен күш-жігері.<ref name=":12">{{Cite journal|url=https://www.questia.com/magazine/1G1-13770774/work-teams-that-work|url-status=dead|title=Work Teams That Work|journal=Training & Development|volume=47|issue=3|last1=Montebello|first1=Anthony R.|last2=Buzzotta|first2=Victor R.|date=March 1993|via=[[Questia]]|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20180226092201/https://www.questia.com/magazine/1G1-13770774/work-teams-that-work|archive-date=2018-02-26}}</ref><ref name="SalasCookeRosen20083">{{cite journal|last1=Salas|first1=Eduardo|first2=Nancy J.|last2=Cooke|first3=Michael A.|last3=Rosen|year=2008|title=On Teams, Teamwork, as well as Team Performance: Discoveries and Developments|journal=Human Factors: The Journal of the Human Factors and Ergonomics Society|volume=50|issue=3|pages=540–547|doi=10.1518/001872008X288457|pmid=18689065|s2cid=17017793}}</ref> Командалық жұмыс ортақ [[мақсат]]қа жету үшін бірлесіп әрекет ететін, өзара [[өзара тәуелділік|тәуелді]] адамдар тобынан құралған [[команда]] қызметінің аясында қарастырылады.<ref name=":22">{{Cite book|title=Team Players and Teamwork: New Strategies for Developing Successful Collaboration|last=Parker|first=Glenn|publisher=Jossey-Bass|year=2008|isbn=978-0-787-99811-0|location=San Francisco|pages=[https://archive.org/details/teamplayersteamw00park_1/page/1 1]–68|url=https://archive.org/details/teamplayersteamw00park_1|url-access=subscription}}</ref><ref name=":12" />
Команданың төрт негізгі сипаттамасына ортақ мақсаттың болуы, өзара тәуелділік, нақты шекаралардың болуы, тұрақтылық, өз жұмысын және ішкі үдерістерін дербес басқару қабілеті, сондай-ақ ауқымды [[әлеуметтік жүйе]]нің құрамында әрекет ету жатады.<ref>{{cite book |last1=Thompson |first1=Leigh |url=https://archive.org/details/makingteamguidef00thom |url-access=registration|title=Making the Team: A Guide for Managers |year=2011 |publisher=Prentice Hall |isbn=978-0-13-014363-1 |edition=4th |location=Upper Saddle River, New Jersey}}</ref>
Командалар нәтижелі жұмыс істеу үшін қажетті [[Ресурстар (жобаларды басқару)|ресурстарды]] (мысалы, спорт алаңдары немесе жиналыс өткізетін орындар, [[жоспарлау]]ға бөлінген уақыт, жаттықтырушылар мен жетекшілердің нұсқаулары, ұйым тарапынан қолдау және т.б.) тиімді пайдалана алуы керек. Сонымен қатар әрбір мүшенің міндеті айқын болуы үшін команда ішіндегі [[рөл]]дер нақты белгіленуге тиіс.<ref>{{multiref2
|1={{Cite journal|last1=Chang|first1=Artemis|last2=Bordia|first2=Prashanti|last3=Duck|first3=Julie|year=2003|title=Punctuated Equilibrium and Linear Progression: Toward a New Understanding of Group Development|journal=Academy of Management Journal|volume=46|issue=1|pages=106–117|jstor=30040680}}|2={{Cite journal|last=Gersick|first=Connie|year=1991|title=Revolutionary Change Theories: A Multilevel Exploration of the Punctuated Equilibrium Paradigm|journal=Academy of Management Review|volume=16|pages=10–16|doi=10.5465/amr.1991.4278988|s2cid=13960681}}
|3={{Cite book|title=Effective Teamwork: Practical Lessons from Organizational Research|last=West|first=Michael|publisher=Wiley-Blackwell|year=2012|isbn=978-0-470-97498-8}}
|4={{Cite book|title=The Psychology of Work and Organizations|last1=Woods|first1=Stephen|last2=West|first2=Michael|publisher=Cengage Learning EMEA|year=2014|isbn=9781408072455|location=Andover}} }}</ref> Командалық жұмыс өнеркәсіптік ұйымдарда (ресми жұмыс командалары), [[спорт]]та (спорт командалары), мектептерде ([[жоба]] бойынша бірлесіп жұмыс істейтін сыныптастар) және денсаулық сақтау жүйесінде (операциялық бөлме командалары) кездеседі. Осы салалардың әрқайсысында командалық жұмыс пен өзара тәуелділік деңгейі команда мүшелерінің арасындағы [[қарым-қатынас]], [[Әлеуметтік байланыс|өзара әрекеттесу]] және ынтымақтастық дәрежесіне байланысты төмен ([[гольф]], [[жеңіл атлетика]]), орташа ([[бейсбол]], [[америкалық футбол]]) немесе жоғары ([[баскетбол]], [[футбол]]) болуы мүмкін.
Тиімді командалық жұмыстың маңызды шарттарының бірі — команда мүшелері санының оңтайлы болуы. Бұл ретте жұмыстың мән-жайы маңызды, өйткені команда құрамы көзделген мақсатқа байланысты өзгеруі мүмкін. Команда кемінде екі адамнан тұруы керек, ал командалардың көпшілігінде 2-ден 100-ге дейін мүше болады. [[Спорт командасы|Спорт командалары]]ның құрамы әдетте белгіленген ережелерге сәйкес нақты анықталады, ал жұмыс командаларының мүшелер саны мақсатқа жету кезеңі мен оның [[Жобаның күрделілігі|күрделілігіне]] байланысты өзгеруі мүмкін.
== Тарихы ==
''[[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі|Oxford English Dictionary]]'' сөздігінде «team-work» терминінің жүк тартатын жануарлар тобының бірлескен жұмысына қатысты қолданылуы 1800 жылдың өзінде тіркелген.<ref>{{oed | teamwork}} – "How is the ploughing, the drawing, and all kind of team-work to be performed without horses?"</ref>
Қазіргі уақытта адамдар топтарының бірлескен жұмысы кең таралғанымен, жарты ғасырдан астам уақыт бұрын жағдай басқаша болатын.<!-- {{Clarify timeframe|date=June 2021}} --> Дәстүрлі [[конвейерлік өндіріс]] жүйесінен командалық жұмысты көбірек пайдаланатын ұйымдастырушылық модельдерге көшу алғаш рет [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] пен [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде, елдердің өз халқын біріктіруге ұмтылуы нәтижесінде басталды.<!-- {{by whom|date=June 2021}} --><ref>{{cite journal |last=Kozlowski |first=Steve W.J. |last2=Ilgen |first2=Daniel R. |title=Enhancing the effectiveness of work groups and teams |journal=Psychological Science in the Public Interest |year=2006 |volume=7 |issue=3 |pages=77–124 |doi=10.1111/j.1529-1006.2006.00030.x}}</ref> Командалық жұмысқа бетбұрыс негізінен 1920–1930 жылдары жүргізілген [[Хоторн эффекті|Хоторн тәжірибелерімен]] байланысты болды. Бұл зерттеулер ұйымдардағы командалық жұмыстың оң әсерін көрсетті. Ұйымдар командалық жұмыстың маңызын және оның компаниялар қызметіне тигізетін оң ықпалын мойындағаннан кейін, көптеген жұмыс салалары дәстүрлі конвейерлік өндіріс жүйесінен заманауи [[Жоғары нәтижелі ұйым|жоғары нәтижелі ұйым моделіне]] көше бастады.<ref name="Hoegl20012">{{cite journal|last1= Hoegl|first1= Martin|first2= Hans Georg |last2=Gemuenden|year=2001|title= Teamwork Quality and the Success of Innovative Projects: a Theoretical Concept and Empirical Evidence|journal=Organization Science|volume=12|issue= 4|pages= 435–449|doi=10.1287/orsc.12.4.435.10635|jstor=3085981}}</ref><!-- {{request quotation|date=June 2021}} -->
== Тиімді командалық жұмыстың сипаттамалары ==
Команда тиімді жұмыс істеуі үшін өзара байланысты белгілі бір сипаттамаларға ие болуы қажет.
Олардың бірі — жоғары деңгейдегі [[Топтық ұйымшылдық|''топтық ұйымшылдық'']]. Топтық ұйымшылдық пен жұмыс нәтижелілігі арасында оң байланыс бар.<ref>{{Cite journal |last1=Evans |first1=Charles R. |last2=Dion |first2=Kenneth L. |date=2012 |title=Group Cohesion and Performance: A Meta-Analysis |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1046496412468074 |journal=Small Group Research |language=en |volume=43 |issue=6 |pages=690–701 |doi=10.1177/1046496412468074 |issn=1046-4964|url-access=subscription }}</ref>
''Қарым-қатынас'' — тиімді командалық жұмыстың тағы бір маңызды сипаттамасы. Команда мүшелері кедергілерді еңсеру, [[Қақтығыстарды шешу|қақтығыстарды шешу]] және түсінбеушіліктердің алдын алу үшін бір-бірімен тиімді қарым-қатынас жасай білуі керек. Қарым-қатынас топтың ұйымшылдығын арттырады.<ref name=":1">{{Cite journal |last1=Troth |first1=Ashlea C. |last2=Jordan |first2=Peter J. |last3=Lawrence |first3=Sandra A. |date=2012 |title=Emotional Intelligence, Communication Competence, and Student Perceptions of Team Social Cohesion |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0734282912449447 |journal=Journal of Psychoeducational Assessment |language=en |volume=30 |issue=4 |pages=414–424 |doi=10.1177/0734282912449447 |hdl=10072/48513 |issn=0734-2829|hdl-access=free }}</ref>
Қарым-қатынас команданың міндетін нақты айқындап, ''ортақ мақсат'' қалыптастыруға көмектеседі. Ортақ мақсаттың болуы ұйымшылдықты күшейтеді, өйткені барлық мүшелер бір нәтижеге ұмтылып, оған жету жолында бір-біріне қолдау көрсетеді.<ref name=":1" />
''Ортақ мақсатқа адалдық'' команда мүшелерінің сол мақсатқа жетуге күш-жігерін жұмылдыруынан көрінеді.
''[[Жауапкершілік]]'' жұмыстың жоспарланған кезеңдерінің уақытында орындалуын және барлық мүшелердің оған қатысуын қамтамасыз ету үшін қажет. Команда мүшелерінің өз міндеттері үшін жауап беруі олардың өзара қарым-қатынасындағы ортақ іске берілгендігін арттырады.<ref>{{Cite journal |last1=Stewart |first1=Virginia R. |last2=Snyder |first2=Deirdre G. |last3=Kou |first3=Chia-Yu |date=2023 |title=We Hold Ourselves Accountable: A Relational View of Team Accountability |journal=Journal of Business Ethics |language=en |volume=183 |issue=3 |pages=691–712 |doi=10.1007/s10551-021-04969-z |issn=0167-4544 |pmc=8600914 |pmid=34812211 }}</ref>
== Команда ішіндегі өзара әрекеттесудің негіздері ==
Команда ішіндегі өзара әрекеттесудің негізгі құрамдастарына мыналар жатады:<ref>{{Cite book|title=Groups That Work (and Those That Don't): Creating Conditions for Effective Teamwork|last=Hackman|first=Richard|publisher=Jossey-Bass|year=1990|isbn=978-1555421878|pages=[https://archive.org/details/groupsthatworkan0000unse/page/1 1]–13; 479–504]|url=https://archive.org/details/groupsthatworkan0000unse|url-access=registration}}</ref>
* Қақтығыстардың алдын алу үшін ''ашық қарым-қатынас'' орнату.
* Түсінбеушіліктер мен өкілеттік шегінен шығудың алдын алу үшін әрекеттерді тиімді ''үйлестіру''.
* Тапсырмаларды уақытында орындап, қажетті нәтижелерге қол жеткізу үшін, әсіресе жұмыс жүктемесін бөлісу арқылы тиімді ''ынтымақтастық'' орнату.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Ilgen|first1=Daniel|last2=Hollenbeck|first2=John|date=October 5, 2004|title=Teams in Organizations: From Input-Process-Output Models to IMOI Models|journal=Annual Review of Psychology|volume=56|pages=517–543|doi=10.1146/annurev.psych.56.091103.070250|pmid=15709945|s2cid=15290229 }}</ref>
* Өзара сенімді, тәуекелге баруға дайындықты және жұмыс нәтижелілігін сақтау үшін жоғары деңгейдегі ''өзара тәуелділікті'' қамтамасыз ету.
Осы шарттардың орындалуы команданың жұмысты аяқтап, дайын нәтижені ұсынуына мүмкіндік береді. Командалық жұмыстың тиімділігін бағалау үшін ұйым алынған нәтиженің сапасын, жұмыс үдерісін және команда мүшелерінің тәжірибесін талдауы қажет. Егер алынған нәтиже ұйымның белгіленген стандарттарына сәйкес келсе немесе олардан асып түссе, команда таңдаған жұмыс тәсілі мақсаттарға жетуге көмектессе, ал мүшелер команданың басқа қатысушыларымен қарым-қатынасқа және бірлескен жұмыс үдерісіне жоғары деңгейде қанағаттанатынын білдірсе, командалық жұмысты тиімді деп есептеуге болады.{{citation needed|reason=|date=August 2023}}
== Үдерістер ==
{{Толық мақала|Команданы дамыту}}
Командалар әртүрлі кезеңдерде түрлі үдерістерді жүзеге асырады. Бұл үдерістер команда белгілі бір іс-әрекеттерді орындаған кезде, бір әрекеттен екіншісіне ауысқанда, сондай-ақ өзгерістер мен белсенді іс-әрекеттер кезеңдерінде команда мүшелерінің өзара қарым-қатынасын реттеу барысында жүзеге асырылуы мүмкін.<ref name="LePine2008" /> Командалық жұмыс үдерістері үш санатқа бөлінеді:<ref name="Marks2001">{{cite journal|last1=Marks|first1=Michelle A.|first2=John E.|last2=Mathieu|first3=Stephen J.|last3=Zaccaro|year=2001|title=A Temporally Based Framework and Taxonomy of Team Processes|journal=Academy of Management Review|volume=26|issue=3|pages=356–376|doi=10.2307/259182|jstor=259182}}</ref><ref name="LePine2008">{{cite journal|last1=LePine|first1=Jeffery A.|first2=Ronald F.|last2=Piccolo|first3=Christine L.|last3=Jackson|first4=John E.|last4=Mathieu|first5=Jessica R.|last5=Saul|year=2008|title=A Meta-Analysis of Teamwork Processes: Tests of a Multidimensional Model and Relationships with Team Effectiveness Criteria|journal=Personnel Psychology|volume=61|issue=2|pages=273–307|doi=10.1111/j.1744-6570.2008.00114.x|issn=0031-5826|citeseerx=10.1.1.468.6198}}</ref>
===Өтпелі үдерістер===
Бұл үдерістер белсенді іс-әрекет кезеңдерінің арасында жүзеге асады. Команда мүшелері жалпы команданың және әрбір мүшенің жеке жұмыс нәтижелерін бағалап, бір-біріне кері байланыс бере алады, алдағы міндеттерді нақтылап, бірлескен жұмыстың тиімділігін арттыру үшін қажетті өзгерістер енгізе алады.<!-- {{clarify|reason=explain what the following list is for|date=August 2023}} -->
* Міндеттерді талдау
* Мақсаттарды нақтылау
* Стратегияны әзірлеу
* Нәтижеге бағдарланған топ
===Іс-әрекет үдерістері===
Бұл үдерістер команда өз мақсаттары мен міндеттеріне жету үшін нақты әрекеттер жасаған кезде жүзеге асады. Команда мүшелері атқарылған жұмыс пен өз міндеттері туралы бір-бірін хабардар етіп, тапсырмаларды орындауда өзара көмек көрсетеді. Осы кезеңде кері байланыс пен бірлескен жұмыс жоғары деңгейде сақталады.<!-- {{clarify|reason=explain what the following list is for|date=August 2023}} -->
* Мақсаттарға жету барысын бақылау
* Жүйелердің жұмысын бақылау
* Команда қызметін бақылау және өзара көмек көрсету
* Іс-әрекеттерді үйлестіру
===Тұлғааралық үдерістер===
Бұл үдерістер белсенді іс-әрекет және өтпелі кезеңдердің екеуінде де кездеседі әрі команда мүшелерінің арасында жүзеге асады. Бұл — үздіксіз үдеріс, оның барысында команда мүшелері басқа қатысушыларға немесе тапсырмалардың орындалу тәсілдеріне қатысты өз ойлары мен сезімдерін білдіреді. Сонымен қатар олар жеке міндеттерін орындау кезінде бір-бірін ынталандырып, қолдау көрсетеді.<!-- {{clarify|reason=explain what the following list is for|date=August 2023}} -->
* Қақтығыстарды басқару
* Ынталандыру және сенімділікті арттыру
* Эмоцияларды басқару
Команда осы үдерістерден өткен сайын оның жұмыс нәтижелілігі әдетте артады. Өйткені мұндай үдерістер команда мүшелерінің іс-әрекеттерін үйлестіру мен өзара қарым-қатынасын жақсартып, командалық жұмыс пен ынтымақтастықтың тиімділігін арттырады.<ref name="Cattani2013">{{cite journal|last1=Cattani|first1=G.|last2=Ferriani|first2=S.|last3=Mariani|first3=M.|first4=S.|last4=Mengoli|year=2013|title=Tackling the 'Galácticos' Effect: Team Familiarity and the Performance of Star-Studded Projects|journal=Industrial and Corporate Change|volume=22|number=6|pages=1629–62|doi=10.1093/icc/dtt001 |url=https://drive.google.com/file/d/0ByE7rCUuloTlVEF2UFBjMURmX2s/edit?usp=sharing|url-access=}}</ref>
== Командалық жұмысты жақсартуға арналған даярлық ==
Командалық жұмыс пен оның нәтижелілігін команданың жекелеген мүшелеріне және тұтас командаға бағытталған арнайы даярлық арқылы арттыруға болады.<ref name="SalasCookeRosen20083" /> Брюс Такман команданың даму кезеңдерін және әр кезеңдегі командалық жұмыс деңгейін ажырататын модель ұсынды:<ref>{{multiref2
|1={{Cite journal|last=Tuckman|first=Bruce|year=1965|title=Developmental Sequence in Small Groups|journal=Psychological Bulletin|volume=63|issue=6|pages=384–399|doi=10.1037/h0022100|pmid=14314073|s2cid=10356275 }}
|2={{Cite book|title=The High Performance Enterprise: Reinventing the People Side of Your Business|last1=Neusch|first1=Donna|last2=Siebenaler|first2=Alan|publisher=John Wiley & Sons|year=1998|isbn=978-0939246298|pages=[https://archive.org/details/highperformancee00neus/page/135 135]–177|url=https://archive.org/details/highperformancee00neus|url-access=registration}} }}</ref>
# '''Қалыптасу кезеңі'''
#* Бұл кезең командаға жақындасу немесе одан алшақтау мәселелерімен, сондай-ақ дербестікті сақтау мен команда мүшесі болуға ұмтылу арасындағы ішкі қайшылықтармен сипатталады.
#* Команда мүшелері әдетте сақтық танытып, күтпеген жағдайлар туындаған кезде қиындыққа ұшырамау үшін тәуекелге баруды барынша азайтуға тырысады.
#* Бұл кезеңде командалық жұмыс деңгейі ең төмен болады.
# '''Қақтығыстар кезеңі'''
#* Екінші кезең билік пен өкілеттік үшін бәсекелестікпен сипатталады. Бұл команда ішіндегі қақтығыстардың және оның табысты болуына қатысты күмәндердің негізгі себептерінің бірі саналады.
#* Егер осы кезеңде командалық жұмыс деңгейі төмен болса, команданың ішкі қақтығыстарды еңсеруі екіталай. Ал командалық жұмыс пен ынтымақтастыққа дайындық жоғары болса, команданың одан әрі табысты дамуына мүмкіндік туады.
# '''Нормаларды қалыптастыру кезеңі'''
#* Үшінші кезеңде команда мүшелері жаңа ортаға бейімделуге ұмтыла отырып, өзара [[ынтымақтастық]], тәуелділік және ұйымшылдық деңгейін арттырады.
#* Бұл кезеңде командалық жұмыс деңгейі едәуір жоғарылап, аталған сипаттамалардың қалыптасуын жеңілдетеді.
# '''Нәтижелі жұмыс кезеңі'''
#* Команда дамуының соңғы кезеңінде мүшелер өзара тәуелді әрі ұйымшыл түрде тапсырмаларды тиімді орындай алатын қолайлы орта қалыптасады.
#* Бұл кезең қолайлылықтың, табыстылықтың, өзара тәуелділік пен кемелдіктің ең жоғары деңгейімен сипатталады. Сондықтан командалық жұмыс та осы кезеңде ең жоғары деңгейіне жетеді.
===Командалық жұмысты жетілдіру===
Ұйымдастырушылық психология мамандары командалық жұмысты бағалау үшін қолданатын әдістердің бірі — білім, дағдылар және қабілеттерге негізделген командалық жұмыс тесті (KSA).<ref>{{Cite journal|last1=Stevens|first1=Michael|last2=Campion|first2=Michael|year=1994|title=The Knowledge, Skill, and Ability Requirements for Teamwork: Implications of Human Resource Management|journal=Journal of Management|volume=20|issue=2|pages=503–530|doi=10.1177/014920639402000210|s2cid=220584820}}</ref> Бұл тесті 1994 жылы Майкл Стивенс пен Майкл Кэмпион әзірледі. Ол командаға қосылғысы келетін адамдардың командалық жұмысқа қажетті 14 білім, дағды және қабілет талаптарына сәйкестігін, әсіресе ресми жұмыс командалары жағдайында, бағалауға арналған. Тест екі негізгі санаттан тұрады: қақтығыстарды шешу және қарым-қатынас жасау сияқты дағдыларды қамтитын тұлғааралық білім, дағдылар мен қабілеттер және мақсат қою мен тапсырмаларды үйлестіру сияқты дағдыларды қамтитын өзін-өзі басқаруға қатысты білім, дағдылар мен қабілеттер.
Командалық жұмысты көшбасшылыққа үйрету, командалық даярлық, атқарылған жұмысты бірлесіп талқылау және команда қалыптастыру сияқты команданы дамыту шаралары (TDI) арқылы жетілдіруге болады.<ref>{{Cite journal |last1=Lacerenza |first1=Christina N. |last2=Marlow |first2=Shannon L. |last3=Tannenbaum |first3=Scott I. |last4=Salas |first4=Eduardo |date=2018 |title=Team development interventions: Evidence-based approaches for improving teamwork. |journal=American Psychologist |language=en |volume=73 |issue=4 |pages=517–531 |doi=10.1037/amp0000295 |pmid=29792465 |issn=1935-990X|doi-access=free |bibcode=2018AmPsy..73..517L }}</ref> Мұндай шаралар команда ішіндегі қарым-қатынасты, іс-әрекеттерді үйлестіруді, ынтымақтастықты және қақтығыстарды басқаруды жақсартады.<ref>{{Cite journal |last1=Salas |first1=Eduardo |last2=Shuffler |first2=Marissa L. |last3=Thayer |first3=Amanda L. |last4=Bedwell |first4=Wendy L. |last5=Lazzara |first5=Elizabeth H. |date=2015 |title=Understanding and Improving Teamwork in Organizations: A Scientifically Based Practical Guide |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/hrm.21628 |journal=Human Resource Management |language=en |volume=54 |issue=4 |pages=599–622 |doi=10.1002/hrm.21628 |issn=0090-4848|url-access=subscription }}</ref> Топтық іс-шаралар өткізу арқылы команда мүшелерінің арасында ортақ қауымдастыққа тиесілік сезімін қалыптастыру да командалық жұмыстың тиімділігін арттыруға ықпал етеді.<ref name=":2">{{Cite journal |last1=Gratton |first1=Lynda |last2=Erickson |first2=Tamara J |date=2007-11-01 |title=8 ways to build collaborative teams |url=https://europepmc.org/article/med/18159790 |journal=Harvard Business Review |volume=85 |issue=11 |pages=100–9, 153 |issn=0017-8012 |pmid=18159790}}</ref>
===Көшбасшылық және командалық жұмыс===
Көшбасшылар команданың табысты болуына ықпал ету үшін оның мүшелерімен сенімді қарым-қатынас орнатып, өзара қолдау мен ынталандыруды қамтамасыз етуі қажет.<ref name=":5">{{Cite journal |last=Sohmen |first=Victor |date=2015 |title=Leadership and Teamwork: Two Sides of the Same Coin |url=http://rgdoi.net/10.13140/RG.2.1.4241.7766 |journal=Journal of IT and Economic Development. |language=en |doi=10.13140/RG.2.1.4241.7766}}</ref> Көшбасшылар бірлескен іс-әрекеттің үлгісін көрсету арқылы команда мүшелеріне тиімді командалық жұмыстың қалай жүзеге асатынын түсіндіре алады. Команда жетекшілері командалық жұмысты жақсартатын өзара қарым-қатынастарды дамыту үшін міндеттерді орындауға да, адамдар арасындағы қатынастарға да назар аударуы керек.<ref name=":2" /> Көшбасшылар әрбір команда мүшесінің өз рөлі мен міндеттерін анық түсінуін қамтамасыз етуге тиіс.<ref name=":5" /> Табысты команда өз мақсаттары мен міндеттерін ұйымның даму бағыты және мақсаттарымен сәйкестендіреді. Көшбасшылар команда мүшелерін жігерлендіріп, ынталандыру арқылы олардың мақсаттарын ұйымның мақсаттарымен үйлестіруге жауапты болады.<ref>{{Cite journal |last1=Wee |first1=Kian-Ping |last2=Wee |first2=Hui-Min |last3=Huang |first3=Wen Chang |date=2006 |title=Organizational leadership and its relative influences |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/02522667.2006.10699689 |journal=Journal of Information and Optimization Sciences |language=en |volume=27 |issue=1 |pages=241–248 |doi=10.1080/02522667.2006.10699689 |issn=0252-2667|url-access=subscription }}</ref>
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
sthlsstlhc6ij6aknxzt6n49a76krg0
3692981
3692980
2026-11-07T13:34:13Z
1nter pares
146705
3692981
wikitext
text/x-wiki
[[Сурет:Pushing van together (cropped).jpg|thumb|Автокөлікті итеріп жатқан алты адам]]
[[Сурет:Defense.gov News Photo 100930-N-2855B-251 - U.S. Navy sailors aboard the guided missile destroyer USS Bainbridge DDG 96 haul in a mooring line while mooring the ship in Faslane Scotland on.jpg|thumb|Кемені байлау арқанын тартып жатқан [[АҚШ Әскери-теңіз күштері]]нің теңізшілері]]
[[Сурет:US Navy 070425-N-4198C-002 Personnel Specialist 1st Class Omar Saliba and Hospital Corpsman 1st Class Ryan De La Cruz lead the men's Navy rowing team.jpg|thumb|АҚШ Әскери-теңіз күштерінің ескек есу командасы]]
[[Сурет:Hemlock Overlook - Peanut Butter Pit - 01.jpg|thumb|Стратегия әзірлеп жатқан адамдар тобы]]
[[Сурет:Hemlock Overlook - Peanut Butter Pit - 04.jpg|thumb|Бірлесіп жұмыс істеп жатқан адамдар тобы]]
'''Командалық жұмыс''' — ортақ мақсатқа жету немесе [[Тапсырма (жобаларды басқару)|тапсырманы]] нәтижелі әрі тиімді орындау үшін [[әлеуметтік топ|топ]] мүшелерінің бірлескен күш-жігері.<ref name=":12">{{Cite journal|url=https://www.questia.com/magazine/1G1-13770774/work-teams-that-work|url-status=dead|title=Work Teams That Work|journal=Training & Development|volume=47|issue=3|last1=Montebello|first1=Anthony R.|last2=Buzzotta|first2=Victor R.|date=March 1993|via=[[Questia]]|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20180226092201/https://www.questia.com/magazine/1G1-13770774/work-teams-that-work|archive-date=2018-02-26}}</ref><ref name="SalasCookeRosen20083">{{cite journal|last1=Salas|first1=Eduardo|first2=Nancy J.|last2=Cooke|first3=Michael A.|last3=Rosen|year=2008|title=On Teams, Teamwork, as well as Team Performance: Discoveries and Developments|journal=Human Factors: The Journal of the Human Factors and Ergonomics Society|volume=50|issue=3|pages=540–547|doi=10.1518/001872008X288457|pmid=18689065|s2cid=17017793}}</ref> Командалық жұмыс ортақ [[мақсат]]қа жету үшін бірлесіп әрекет ететін, өзара [[өзара тәуелділік|тәуелді]] адамдар тобынан құралған [[команда]] қызметінің аясында қарастырылады.<ref name=":22">{{Cite book|title=Team Players and Teamwork: New Strategies for Developing Successful Collaboration|last=Parker|first=Glenn|publisher=Jossey-Bass|year=2008|isbn=978-0-787-99811-0|location=San Francisco|pages=[https://archive.org/details/teamplayersteamw00park_1/page/1 1]–68|url=https://archive.org/details/teamplayersteamw00park_1|url-access=subscription}}</ref><ref name=":12" />
Команданың төрт негізгі сипаттамасына ортақ мақсаттың болуы, өзара тәуелділік, нақты шекаралардың болуы, тұрақтылық, өз жұмысын және ішкі үдерістерін дербес басқару қабілеті, сондай-ақ ауқымды [[әлеуметтік жүйе]]нің құрамында әрекет ету жатады.<ref>{{cite book |last1=Thompson |first1=Leigh |url=https://archive.org/details/makingteamguidef00thom |url-access=registration|title=Making the Team: A Guide for Managers |year=2011 |publisher=Prentice Hall |isbn=978-0-13-014363-1 |edition=4th |location=Upper Saddle River, New Jersey}}</ref>
Командалар нәтижелі жұмыс істеу үшін қажетті [[Ресурстар (жобаларды басқару)|ресурстарды]] (мысалы, спорт алаңдары немесе жиналыс өткізетін орындар, [[жоспарлау]]ға бөлінген уақыт, жаттықтырушылар мен жетекшілердің нұсқаулары, ұйым тарапынан қолдау және т.б.) тиімді пайдалана алуы керек. Сонымен қатар әрбір мүшенің міндеті айқын болуы үшін команда ішіндегі [[рөл]]дер нақты белгіленуге тиіс.<ref>{{multiref2
|1={{Cite journal|last1=Chang|first1=Artemis|last2=Bordia|first2=Prashanti|last3=Duck|first3=Julie|year=2003|title=Punctuated Equilibrium and Linear Progression: Toward a New Understanding of Group Development|journal=Academy of Management Journal|volume=46|issue=1|pages=106–117|jstor=30040680}}|2={{Cite journal|last=Gersick|first=Connie|year=1991|title=Revolutionary Change Theories: A Multilevel Exploration of the Punctuated Equilibrium Paradigm|journal=Academy of Management Review|volume=16|pages=10–16|doi=10.5465/amr.1991.4278988|s2cid=13960681}}
|3={{Cite book|title=Effective Teamwork: Practical Lessons from Organizational Research|last=West|first=Michael|publisher=Wiley-Blackwell|year=2012|isbn=978-0-470-97498-8}}
|4={{Cite book|title=The Psychology of Work and Organizations|last1=Woods|first1=Stephen|last2=West|first2=Michael|publisher=Cengage Learning EMEA|year=2014|isbn=9781408072455|location=Andover}} }}</ref> Командалық жұмыс өнеркәсіптік ұйымдарда (ресми жұмыс командалары), [[спорт]]та (спорт командалары), мектептерде ([[жоба]] бойынша бірлесіп жұмыс істейтін сыныптастар) және денсаулық сақтау жүйесінде (операциялық бөлме командалары) кездеседі. Осы салалардың әрқайсысында командалық жұмыс пен өзара тәуелділік деңгейі команда мүшелерінің арасындағы [[қарым-қатынас]], [[Әлеуметтік байланыс|өзара әрекеттесу]] және ынтымақтастық дәрежесіне байланысты төмен ([[гольф]], [[жеңіл атлетика]]), орташа ([[бейсбол]], [[америкалық футбол]]) немесе жоғары ([[баскетбол]], [[футбол]]) болуы мүмкін.
Тиімді командалық жұмыстың маңызды шарттарының бірі — команда мүшелері санының оңтайлы болуы. Бұл ретте жұмыстың мән-жайы маңызды, өйткені команда құрамы көзделген мақсатқа байланысты өзгеруі мүмкін. Команда кемінде екі адамнан тұруы керек, ал командалардың көпшілігінде 2-ден 100-ге дейін мүше болады. [[Спорт командасы|Спорт командалары]]ның құрамы әдетте белгіленген ережелерге сәйкес нақты анықталады, ал жұмыс командаларының мүшелер саны мақсатқа жету кезеңі мен оның [[Жобаның күрделілігі|күрделілігіне]] байланысты өзгеруі мүмкін.
== Тарихы ==
''[[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі|Oxford English Dictionary]]'' сөздігінде «team-work» терминінің жүк тартатын жануарлар тобының бірлескен жұмысына қатысты қолданылуы 1800 жылдың өзінде тіркелген.<ref>{{oed | teamwork}} – "How is the ploughing, the drawing, and all kind of team-work to be performed without horses?"</ref>
Қазіргі уақытта адамдар топтарының бірлескен жұмысы кең таралғанымен, жарты ғасырдан астам уақыт бұрын жағдай басқаша болатын.<!-- {{Clarify timeframe|date=June 2021}} --> Дәстүрлі [[конвейерлік өндіріс]] жүйесінен командалық жұмысты көбірек пайдаланатын ұйымдастырушылық модельдерге көшу алғаш рет [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] пен [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде, елдердің өз халқын біріктіруге ұмтылуы нәтижесінде басталды.<!-- {{by whom|date=June 2021}} --><ref>{{cite journal |last=Kozlowski |first=Steve W.J. |last2=Ilgen |first2=Daniel R. |title=Enhancing the effectiveness of work groups and teams |journal=Psychological Science in the Public Interest |year=2006 |volume=7 |issue=3 |pages=77–124 |doi=10.1111/j.1529-1006.2006.00030.x}}</ref> Командалық жұмысқа бетбұрыс негізінен 1920–1930 жылдары жүргізілген [[Хоторн эффекті|Хоторн тәжірибелерімен]] байланысты болды. Бұл зерттеулер ұйымдардағы командалық жұмыстың оң әсерін көрсетті. Ұйымдар командалық жұмыстың маңызын және оның компаниялар қызметіне тигізетін оң ықпалын мойындағаннан кейін, көптеген жұмыс салалары дәстүрлі конвейерлік өндіріс жүйесінен заманауи [[Жоғары нәтижелі ұйым|жоғары нәтижелі ұйым моделіне]] көше бастады.<ref name="Hoegl20012">{{cite journal|last1= Hoegl|first1= Martin|first2= Hans Georg |last2=Gemuenden|year=2001|title= Teamwork Quality and the Success of Innovative Projects: a Theoretical Concept and Empirical Evidence|journal=Organization Science|volume=12|issue= 4|pages= 435–449|doi=10.1287/orsc.12.4.435.10635|jstor=3085981}}</ref><!-- {{request quotation|date=June 2021}} -->
== Тиімді командалық жұмыстың сипаттамалары ==
Команда тиімді жұмыс істеуі үшін өзара байланысты белгілі бір сипаттамаларға ие болуы қажет.
Олардың бірі — жоғары деңгейдегі [[Топтық ұйымшылдық|''топтық ұйымшылдық'']]. Топтық ұйымшылдық пен жұмыс нәтижелілігі арасында оң байланыс бар.<ref>{{Cite journal |last1=Evans |first1=Charles R. |last2=Dion |first2=Kenneth L. |date=2012 |title=Group Cohesion and Performance: A Meta-Analysis |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1046496412468074 |journal=Small Group Research |language=en |volume=43 |issue=6 |pages=690–701 |doi=10.1177/1046496412468074 |issn=1046-4964|url-access=subscription }}</ref>
''Қарым-қатынас'' — тиімді командалық жұмыстың тағы бір маңызды сипаттамасы. Команда мүшелері кедергілерді еңсеру, [[Қақтығыстарды шешу|қақтығыстарды шешу]] және түсінбеушіліктердің алдын алу үшін бір-бірімен тиімді қарым-қатынас жасай білуі керек. Қарым-қатынас топтың ұйымшылдығын арттырады.<ref name=":1">{{Cite journal |last1=Troth |first1=Ashlea C. |last2=Jordan |first2=Peter J. |last3=Lawrence |first3=Sandra A. |date=2012 |title=Emotional Intelligence, Communication Competence, and Student Perceptions of Team Social Cohesion |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0734282912449447 |journal=Journal of Psychoeducational Assessment |language=en |volume=30 |issue=4 |pages=414–424 |doi=10.1177/0734282912449447 |hdl=10072/48513 |issn=0734-2829|hdl-access=free }}</ref>
Қарым-қатынас команданың міндетін нақты айқындап, ''ортақ мақсат'' қалыптастыруға көмектеседі. Ортақ мақсаттың болуы ұйымшылдықты күшейтеді, өйткені барлық мүшелер бір нәтижеге ұмтылып, оған жету жолында бір-біріне қолдау көрсетеді.<ref name=":1" />
''Ортақ мақсатқа адалдық'' команда мүшелерінің сол мақсатқа жетуге күш-жігерін жұмылдыруынан көрінеді.
''[[Жауапкершілік]]'' жұмыстың жоспарланған кезеңдерінің уақытында орындалуын және барлық мүшелердің оған қатысуын қамтамасыз ету үшін қажет. Команда мүшелерінің өз міндеттері үшін жауап беруі олардың өзара қарым-қатынасындағы ортақ іске берілгендігін арттырады.<ref>{{Cite journal |last1=Stewart |first1=Virginia R. |last2=Snyder |first2=Deirdre G. |last3=Kou |first3=Chia-Yu |date=2023 |title=We Hold Ourselves Accountable: A Relational View of Team Accountability |journal=Journal of Business Ethics |language=en |volume=183 |issue=3 |pages=691–712 |doi=10.1007/s10551-021-04969-z |issn=0167-4544 |pmc=8600914 |pmid=34812211 }}</ref>
== Команда ішіндегі өзара әрекеттесудің негіздері ==
Команда ішіндегі өзара әрекеттесудің негізгі құрамдастарына мыналар жатады:<ref>{{Cite book|title=Groups That Work (and Those That Don't): Creating Conditions for Effective Teamwork|last=Hackman|first=Richard|publisher=Jossey-Bass|year=1990|isbn=978-1555421878|pages=[https://archive.org/details/groupsthatworkan0000unse/page/1 1]–13; 479–504]|url=https://archive.org/details/groupsthatworkan0000unse|url-access=registration}}</ref>
* Қақтығыстардың алдын алу үшін ''ашық қарым-қатынас'' орнату.
* Түсінбеушіліктер мен өкілеттік шегінен шығудың алдын алу үшін әрекеттерді тиімді ''үйлестіру''.
* Тапсырмаларды уақытында орындап, қажетті нәтижелерге қол жеткізу үшін, әсіресе жұмыс жүктемесін бөлісу арқылы тиімді ''ынтымақтастық'' орнату.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Ilgen|first1=Daniel|last2=Hollenbeck|first2=John|date=October 5, 2004|title=Teams in Organizations: From Input-Process-Output Models to IMOI Models|journal=Annual Review of Psychology|volume=56|pages=517–543|doi=10.1146/annurev.psych.56.091103.070250|pmid=15709945|s2cid=15290229 }}</ref>
* Өзара сенімді, тәуекелге баруға дайындықты және жұмыс нәтижелілігін сақтау үшін жоғары деңгейдегі ''өзара тәуелділікті'' қамтамасыз ету.
Осы шарттардың орындалуы команданың жұмысты аяқтап, дайын нәтижені ұсынуына мүмкіндік береді. Командалық жұмыстың тиімділігін бағалау үшін ұйым алынған нәтиженің сапасын, жұмыс үдерісін және команда мүшелерінің тәжірибесін талдауы қажет. Егер алынған нәтиже ұйымның белгіленген стандарттарына сәйкес келсе немесе олардан асып түссе, команда таңдаған жұмыс тәсілі мақсаттарға жетуге көмектессе, ал мүшелер команданың басқа қатысушыларымен қарым-қатынасқа және бірлескен жұмыс үдерісіне жоғары деңгейде қанағаттанатынын білдірсе, командалық жұмысты тиімді деп есептеуге болады.{{citation needed|reason=|date=August 2023}}
== Үдерістер ==
{{Толық мақала|Команданы дамыту}}
Командалар әртүрлі кезеңдерде түрлі үдерістерді жүзеге асырады. Бұл үдерістер команда белгілі бір іс-әрекеттерді орындаған кезде, бір әрекеттен екіншісіне ауысқанда, сондай-ақ өзгерістер мен белсенді іс-әрекеттер кезеңдерінде команда мүшелерінің өзара қарым-қатынасын реттеу барысында жүзеге асырылуы мүмкін.<ref name="LePine2008" /> Командалық жұмыс үдерістері үш санатқа бөлінеді:<ref name="Marks2001">{{cite journal|last1=Marks|first1=Michelle A.|first2=John E.|last2=Mathieu|first3=Stephen J.|last3=Zaccaro|year=2001|title=A Temporally Based Framework and Taxonomy of Team Processes|journal=Academy of Management Review|volume=26|issue=3|pages=356–376|doi=10.2307/259182|jstor=259182}}</ref><ref name="LePine2008">{{cite journal|last1=LePine|first1=Jeffery A.|first2=Ronald F.|last2=Piccolo|first3=Christine L.|last3=Jackson|first4=John E.|last4=Mathieu|first5=Jessica R.|last5=Saul|year=2008|title=A Meta-Analysis of Teamwork Processes: Tests of a Multidimensional Model and Relationships with Team Effectiveness Criteria|journal=Personnel Psychology|volume=61|issue=2|pages=273–307|doi=10.1111/j.1744-6570.2008.00114.x|issn=0031-5826|citeseerx=10.1.1.468.6198}}</ref>
=== Өтпелі үдерістер ===
Бұл үдерістер белсенді іс-әрекет кезеңдерінің арасында жүзеге асады. Команда мүшелері жалпы команданың және әрбір мүшенің жеке жұмыс нәтижелерін бағалап, бір-біріне кері байланыс бере алады, алдағы міндеттерді нақтылап, бірлескен жұмыстың тиімділігін арттыру үшін қажетті өзгерістер енгізе алады.<!-- {{clarify|reason=explain what the following list is for|date=August 2023}} -->
* Міндеттерді талдау
* Мақсаттарды нақтылау
* Стратегияны әзірлеу
* Нәтижеге бағдарланған топ
=== Іс-әрекет үдерістері ===
Бұл үдерістер команда өз мақсаттары мен міндеттеріне жету үшін нақты әрекеттер жасаған кезде жүзеге асады. Команда мүшелері атқарылған жұмыс пен өз міндеттері туралы бір-бірін хабардар етіп, тапсырмаларды орындауда өзара көмек көрсетеді. Осы кезеңде кері байланыс пен бірлескен жұмыс жоғары деңгейде сақталады.<!-- {{clarify|reason=explain what the following list is for|date=August 2023}} -->
* Мақсаттарға жету барысын бақылау
* Жүйелердің жұмысын бақылау
* Команда қызметін бақылау және өзара көмек көрсету
* Іс-әрекеттерді үйлестіру
=== Тұлғааралық үдерістер ===
Бұл үдерістер белсенді іс-әрекет және өтпелі кезеңдердің екеуінде де кездеседі әрі команда мүшелерінің арасында жүзеге асады. Бұл — үздіксіз үдеріс, оның барысында команда мүшелері басқа қатысушыларға немесе тапсырмалардың орындалу тәсілдеріне қатысты өз ойлары мен сезімдерін білдіреді. Сонымен қатар олар жеке міндеттерін орындау кезінде бір-бірін ынталандырып, қолдау көрсетеді.<!-- {{clarify|reason=explain what the following list is for|date=August 2023}} -->
* Қақтығыстарды басқару
* Ынталандыру және сенімділікті арттыру
* Эмоцияларды басқару
Команда осы үдерістерден өткен сайын оның жұмыс нәтижелілігі әдетте артады. Өйткені мұндай үдерістер команда мүшелерінің іс-әрекеттерін үйлестіру мен өзара қарым-қатынасын жақсартып, командалық жұмыс пен ынтымақтастықтың тиімділігін арттырады.<ref name="Cattani2013">{{cite journal|last1=Cattani|first1=G.|last2=Ferriani|first2=S.|last3=Mariani|first3=M.|first4=S.|last4=Mengoli|year=2013|title=Tackling the 'Galácticos' Effect: Team Familiarity and the Performance of Star-Studded Projects|journal=Industrial and Corporate Change|volume=22|number=6|pages=1629–62|doi=10.1093/icc/dtt001 |url=https://drive.google.com/file/d/0ByE7rCUuloTlVEF2UFBjMURmX2s/edit?usp=sharing|url-access=}}</ref>
== Командалық жұмысты жақсартуға арналған даярлық ==
Командалық жұмыс пен оның нәтижелілігін команданың жекелеген мүшелеріне және тұтас командаға бағытталған арнайы даярлық арқылы арттыруға болады.<ref name="SalasCookeRosen20083" /> Брюс Такман команданың даму кезеңдерін және әр кезеңдегі командалық жұмыс деңгейін ажырататын модель ұсынды:<ref>{{multiref2
|1={{Cite journal|last=Tuckman|first=Bruce|year=1965|title=Developmental Sequence in Small Groups|journal=Psychological Bulletin|volume=63|issue=6|pages=384–399|doi=10.1037/h0022100|pmid=14314073|s2cid=10356275 }}
|2={{Cite book|title=The High Performance Enterprise: Reinventing the People Side of Your Business|last1=Neusch|first1=Donna|last2=Siebenaler|first2=Alan|publisher=John Wiley & Sons|year=1998|isbn=978-0939246298|pages=[https://archive.org/details/highperformancee00neus/page/135 135]–177|url=https://archive.org/details/highperformancee00neus|url-access=registration}} }}</ref>
# '''Қалыптасу кезеңі'''
#* Бұл кезең командаға жақындасу немесе одан алшақтау мәселелерімен, сондай-ақ дербестікті сақтау мен команда мүшесі болуға ұмтылу арасындағы ішкі қайшылықтармен сипатталады.
#* Команда мүшелері әдетте сақтық танытып, күтпеген жағдайлар туындаған кезде қиындыққа ұшырамау үшін тәуекелге баруды барынша азайтуға тырысады.
#* Бұл кезеңде командалық жұмыс деңгейі ең төмен болады.
# '''Қақтығыстар кезеңі'''
#* Екінші кезең билік пен өкілеттік үшін бәсекелестікпен сипатталады. Бұл команда ішіндегі қақтығыстардың және оның табысты болуына қатысты күмәндердің негізгі себептерінің бірі саналады.
#* Егер осы кезеңде командалық жұмыс деңгейі төмен болса, команданың ішкі қақтығыстарды еңсеруі екіталай. Ал командалық жұмыс пен ынтымақтастыққа дайындық жоғары болса, команданың одан әрі табысты дамуына мүмкіндік туады.
# '''Нормаларды қалыптастыру кезеңі'''
#* Үшінші кезеңде команда мүшелері жаңа ортаға бейімделуге ұмтыла отырып, өзара [[ынтымақтастық]], тәуелділік және ұйымшылдық деңгейін арттырады.
#* Бұл кезеңде командалық жұмыс деңгейі едәуір жоғарылап, аталған сипаттамалардың қалыптасуын жеңілдетеді.
# '''Нәтижелі жұмыс кезеңі'''
#* Команда дамуының соңғы кезеңінде мүшелер өзара тәуелді әрі ұйымшыл түрде тапсырмаларды тиімді орындай алатын қолайлы орта қалыптасады.
#* Бұл кезең қолайлылықтың, табыстылықтың, өзара тәуелділік пен кемелдіктің ең жоғары деңгейімен сипатталады. Сондықтан командалық жұмыс та осы кезеңде ең жоғары деңгейіне жетеді.
===Командалық жұмысты жетілдіру===
Ұйымдастырушылық психология мамандары командалық жұмысты бағалау үшін қолданатын әдістердің бірі — білім, дағдылар және қабілеттерге негізделген командалық жұмыс тесті (KSA).<ref>{{Cite journal|last1=Stevens|first1=Michael|last2=Campion|first2=Michael|year=1994|title=The Knowledge, Skill, and Ability Requirements for Teamwork: Implications of Human Resource Management|journal=Journal of Management|volume=20|issue=2|pages=503–530|doi=10.1177/014920639402000210|s2cid=220584820}}</ref> Бұл тесті 1994 жылы Майкл Стивенс пен Майкл Кэмпион әзірледі. Ол командаға қосылғысы келетін адамдардың командалық жұмысқа қажетті 14 білім, дағды және қабілет талаптарына сәйкестігін, әсіресе ресми жұмыс командалары жағдайында, бағалауға арналған. Тест екі негізгі санаттан тұрады: қақтығыстарды шешу және қарым-қатынас жасау сияқты дағдыларды қамтитын тұлғааралық білім, дағдылар мен қабілеттер және мақсат қою мен тапсырмаларды үйлестіру сияқты дағдыларды қамтитын өзін-өзі басқаруға қатысты білім, дағдылар мен қабілеттер.
Командалық жұмысты көшбасшылыққа үйрету, командалық даярлық, атқарылған жұмысты бірлесіп талқылау және команда қалыптастыру сияқты команданы дамыту шаралары (TDI) арқылы жетілдіруге болады.<ref>{{Cite journal |last1=Lacerenza |first1=Christina N. |last2=Marlow |first2=Shannon L. |last3=Tannenbaum |first3=Scott I. |last4=Salas |first4=Eduardo |date=2018 |title=Team development interventions: Evidence-based approaches for improving teamwork. |journal=American Psychologist |language=en |volume=73 |issue=4 |pages=517–531 |doi=10.1037/amp0000295 |pmid=29792465 |issn=1935-990X|doi-access=free |bibcode=2018AmPsy..73..517L }}</ref> Мұндай шаралар команда ішіндегі қарым-қатынасты, іс-әрекеттерді үйлестіруді, ынтымақтастықты және қақтығыстарды басқаруды жақсартады.<ref>{{Cite journal |last1=Salas |first1=Eduardo |last2=Shuffler |first2=Marissa L. |last3=Thayer |first3=Amanda L. |last4=Bedwell |first4=Wendy L. |last5=Lazzara |first5=Elizabeth H. |date=2015 |title=Understanding and Improving Teamwork in Organizations: A Scientifically Based Practical Guide |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/hrm.21628 |journal=Human Resource Management |language=en |volume=54 |issue=4 |pages=599–622 |doi=10.1002/hrm.21628 |issn=0090-4848|url-access=subscription }}</ref> Топтық іс-шаралар өткізу арқылы команда мүшелерінің арасында ортақ қауымдастыққа тиесілік сезімін қалыптастыру да командалық жұмыстың тиімділігін арттыруға ықпал етеді.<ref name=":2">{{Cite journal |last1=Gratton |first1=Lynda |last2=Erickson |first2=Tamara J |date=2007-11-01 |title=8 ways to build collaborative teams |url=https://europepmc.org/article/med/18159790 |journal=Harvard Business Review |volume=85 |issue=11 |pages=100–9, 153 |issn=0017-8012 |pmid=18159790}}</ref>
===Көшбасшылық және командалық жұмыс===
Көшбасшылар команданың табысты болуына ықпал ету үшін оның мүшелерімен сенімді қарым-қатынас орнатып, өзара қолдау мен ынталандыруды қамтамасыз етуі қажет.<ref name=":5">{{Cite journal |last=Sohmen |first=Victor |date=2015 |title=Leadership and Teamwork: Two Sides of the Same Coin |url=http://rgdoi.net/10.13140/RG.2.1.4241.7766 |journal=Journal of IT and Economic Development. |language=en |doi=10.13140/RG.2.1.4241.7766}}</ref> Көшбасшылар бірлескен іс-әрекеттің үлгісін көрсету арқылы команда мүшелеріне тиімді командалық жұмыстың қалай жүзеге асатынын түсіндіре алады. Команда жетекшілері командалық жұмысты жақсартатын өзара қарым-қатынастарды дамыту үшін міндеттерді орындауға да, адамдар арасындағы қатынастарға да назар аударуы керек.<ref name=":2" /> Көшбасшылар әрбір команда мүшесінің өз рөлі мен міндеттерін анық түсінуін қамтамасыз етуге тиіс.<ref name=":5" /> Табысты команда өз мақсаттары мен міндеттерін ұйымның даму бағыты және мақсаттарымен сәйкестендіреді. Көшбасшылар команда мүшелерін жігерлендіріп, ынталандыру арқылы олардың мақсаттарын ұйымның мақсаттарымен үйлестіруге жауапты болады.<ref>{{Cite journal |last1=Wee |first1=Kian-Ping |last2=Wee |first2=Hui-Min |last3=Huang |first3=Wen Chang |date=2006 |title=Organizational leadership and its relative influences |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/02522667.2006.10699689 |journal=Journal of Information and Optimization Sciences |language=en |volume=27 |issue=1 |pages=241–248 |doi=10.1080/02522667.2006.10699689 |issn=0252-2667|url-access=subscription }}</ref>
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
i27rtwq96ow7dfsvu6urpni6tzamcml
3692986
3692981
2026-11-07T13:38:32Z
1nter pares
146705
3692986
wikitext
text/x-wiki
[[Сурет:Pushing van together (cropped).jpg|thumb|Автокөлікті итеріп жатқан алты адам]]
[[Сурет:Defense.gov News Photo 100930-N-2855B-251 - U.S. Navy sailors aboard the guided missile destroyer USS Bainbridge DDG 96 haul in a mooring line while mooring the ship in Faslane Scotland on.jpg|thumb|Кемені байлау арқанын тартып жатқан [[АҚШ Әскери-теңіз күштері]]нің теңізшілері]]
[[Сурет:US Navy 070425-N-4198C-002 Personnel Specialist 1st Class Omar Saliba and Hospital Corpsman 1st Class Ryan De La Cruz lead the men's Navy rowing team.jpg|thumb|АҚШ Әскери-теңіз күштерінің ескек есу командасы]]
[[Сурет:Hemlock Overlook - Peanut Butter Pit - 01.jpg|thumb|Стратегия әзірлеп жатқан адамдар тобы]]
[[Сурет:Hemlock Overlook - Peanut Butter Pit - 04.jpg|thumb|Бірлесіп жұмыс істеп жатқан адамдар тобы]]
'''Командалық жұмыс''' — ортақ мақсатқа жету немесе [[Тапсырма (жобаларды басқару)|тапсырманы]] нәтижелі әрі тиімді орындау үшін [[әлеуметтік топ|топ]] мүшелерінің бірлескен күш-жігері.<ref name=":12">{{Cite journal|url=https://www.questia.com/magazine/1G1-13770774/work-teams-that-work|url-status=dead|title=Work Teams That Work|journal=Training & Development|volume=47|issue=3|last1=Montebello|first1=Anthony R.|last2=Buzzotta|first2=Victor R.|date=March 1993|via=[[Questia]]|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20180226092201/https://www.questia.com/magazine/1G1-13770774/work-teams-that-work|archive-date=2018-02-26}}</ref><ref name="SalasCookeRosen20083">{{cite journal|last1=Salas|first1=Eduardo|first2=Nancy J.|last2=Cooke|first3=Michael A.|last3=Rosen|year=2008|title=On Teams, Teamwork, as well as Team Performance: Discoveries and Developments|journal=Human Factors: The Journal of the Human Factors and Ergonomics Society|volume=50|issue=3|pages=540–547|doi=10.1518/001872008X288457|pmid=18689065|s2cid=17017793}}</ref> Командалық жұмыс ортақ [[мақсат]]қа жету үшін бірлесіп әрекет ететін, өзара [[өзара тәуелділік|тәуелді]] адамдар тобынан құралған [[команда]] қызметінің аясында қарастырылады.<ref name=":22">{{Cite book|title=Team Players and Teamwork: New Strategies for Developing Successful Collaboration|last=Parker|first=Glenn|publisher=Jossey-Bass|year=2008|isbn=978-0-787-99811-0|location=San Francisco|pages=[https://archive.org/details/teamplayersteamw00park_1/page/1 1]–68|url=https://archive.org/details/teamplayersteamw00park_1|url-access=subscription}}</ref><ref name=":12" />
Команданың төрт негізгі сипаттамасына ортақ мақсаттың болуы, өзара тәуелділік, нақты шекаралардың болуы, тұрақтылық, өз жұмысын және ішкі үдерістерін дербес басқару қабілеті, сондай-ақ ауқымды [[әлеуметтік жүйе]]нің құрамында әрекет ету жатады.<ref>{{cite book |last1=Thompson |first1=Leigh |url=https://archive.org/details/makingteamguidef00thom |url-access=registration|title=Making the Team: A Guide for Managers |year=2011 |publisher=Prentice Hall |isbn=978-0-13-014363-1 |edition=4th |location=Upper Saddle River, New Jersey}}</ref>
Командалар нәтижелі жұмыс істеу үшін қажетті [[Ресурстар (жобаларды басқару)|ресурстарды]] (мысалы, спорт алаңдары немесе жиналыс өткізетін орындар, [[жоспарлау]]ға бөлінген уақыт, жаттықтырушылар мен жетекшілердің нұсқаулары, ұйым тарапынан қолдау және т.б.) тиімді пайдалана алуы керек. Сонымен қатар әрбір мүшенің міндеті айқын болуы үшін команда ішіндегі [[рөл]]дер нақты белгіленуге тиіс.<ref>{{multiref2
|1={{Cite journal|last1=Chang|first1=Artemis|last2=Bordia|first2=Prashanti|last3=Duck|first3=Julie|year=2003|title=Punctuated Equilibrium and Linear Progression: Toward a New Understanding of Group Development|journal=Academy of Management Journal|volume=46|issue=1|pages=106–117|jstor=30040680}}|2={{Cite journal|last=Gersick|first=Connie|year=1991|title=Revolutionary Change Theories: A Multilevel Exploration of the Punctuated Equilibrium Paradigm|journal=Academy of Management Review|volume=16|pages=10–16|doi=10.5465/amr.1991.4278988|s2cid=13960681}}
|3={{Cite book|title=Effective Teamwork: Practical Lessons from Organizational Research|last=West|first=Michael|publisher=Wiley-Blackwell|year=2012|isbn=978-0-470-97498-8}}
|4={{Cite book|title=The Psychology of Work and Organizations|last1=Woods|first1=Stephen|last2=West|first2=Michael|publisher=Cengage Learning EMEA|year=2014|isbn=9781408072455|location=Andover}} }}</ref> Командалық жұмыс өнеркәсіптік ұйымдарда (ресми жұмыс командалары), [[спорт]]та (спорт командалары), мектептерде ([[жоба]] бойынша бірлесіп жұмыс істейтін сыныптастар) және денсаулық сақтау жүйесінде (операциялық бөлме командалары) кездеседі. Осы салалардың әрқайсысында командалық жұмыс пен өзара тәуелділік деңгейі команда мүшелерінің арасындағы [[қарым-қатынас]], [[Әлеуметтік байланыс|өзара әрекеттесу]] және ынтымақтастық дәрежесіне байланысты төмен ([[гольф]], [[жеңіл атлетика]]), орташа ([[бейсбол]], [[америкалық футбол]]) немесе жоғары ([[баскетбол]], [[футбол]]) болуы мүмкін.
Тиімді командалық жұмыстың маңызды шарттарының бірі — команда мүшелері санының оңтайлы болуы. Бұл ретте жұмыстың мән-жайы маңызды, өйткені команда құрамы көзделген мақсатқа байланысты өзгеруі мүмкін. Команда кемінде екі адамнан тұруы керек, ал командалардың көпшілігінде 2-ден 100-ге дейін мүше болады. [[Спорт командасы|Спорт командалары]]ның құрамы әдетте белгіленген ережелерге сәйкес нақты анықталады, ал жұмыс командаларының мүшелер саны мақсатқа жету кезеңі мен оның [[Жобаның күрделілігі|күрделілігіне]] байланысты өзгеруі мүмкін.
== Тарихы ==
''[[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі|Oxford English Dictionary]]'' сөздігінде «team-work» терминінің жүк тартатын жануарлар тобының бірлескен жұмысына қатысты қолданылуы 1800 жылдың өзінде тіркелген.<ref>{{oed | teamwork}} – "How is the ploughing, the drawing, and all kind of team-work to be performed without horses?"</ref>
Қазіргі уақытта адамдар топтарының бірлескен жұмысы кең таралғанымен, жарты ғасырдан астам уақыт бұрын жағдай басқаша болатын.<!-- {{Clarify timeframe|date=June 2021}} --> Дәстүрлі [[конвейерлік өндіріс]] жүйесінен командалық жұмысты көбірек пайдаланатын ұйымдастырушылық модельдерге көшу алғаш рет [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] пен [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде, елдердің өз халқын біріктіруге ұмтылуы нәтижесінде басталды.<!-- {{by whom|date=June 2021}} --><ref>{{cite journal |last=Kozlowski |first=Steve W.J. |last2=Ilgen |first2=Daniel R. |title=Enhancing the effectiveness of work groups and teams |journal=Psychological Science in the Public Interest |year=2006 |volume=7 |issue=3 |pages=77–124 |doi=10.1111/j.1529-1006.2006.00030.x}}</ref> Командалық жұмысқа бетбұрыс негізінен 1920–1930 жылдары жүргізілген [[Хоторн эффекті|Хоторн тәжірибелерімен]] байланысты болды. Бұл зерттеулер ұйымдардағы командалық жұмыстың оң әсерін көрсетті. Ұйымдар командалық жұмыстың маңызын және оның компаниялар қызметіне тигізетін оң ықпалын мойындағаннан кейін, көптеген жұмыс салалары дәстүрлі конвейерлік өндіріс жүйесінен заманауи [[Жоғары нәтижелі ұйым|жоғары нәтижелі ұйым моделіне]] көше бастады.<ref name="Hoegl20012">{{cite journal|last1= Hoegl|first1= Martin|first2= Hans Georg |last2=Gemuenden|year=2001|title= Teamwork Quality and the Success of Innovative Projects: a Theoretical Concept and Empirical Evidence|journal=Organization Science|volume=12|issue= 4|pages= 435–449|doi=10.1287/orsc.12.4.435.10635|jstor=3085981}}</ref><!-- {{request quotation|date=June 2021}} -->
== Тиімді командалық жұмыстың сипаттамалары ==
Команда тиімді жұмыс істеуі үшін өзара байланысты белгілі бір сипаттамаларға ие болуы қажет.
Олардың бірі — жоғары деңгейдегі [[Топтық ұйымшылдық|''топтық ұйымшылдық'']]. Топтық ұйымшылдық пен жұмыс нәтижелілігі арасында оң байланыс бар.<ref>{{Cite journal |last1=Evans |first1=Charles R. |last2=Dion |first2=Kenneth L. |date=2012 |title=Group Cohesion and Performance: A Meta-Analysis |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1046496412468074 |journal=Small Group Research |language=en |volume=43 |issue=6 |pages=690–701 |doi=10.1177/1046496412468074 |issn=1046-4964|url-access=subscription }}</ref>
''Қарым-қатынас'' — тиімді командалық жұмыстың тағы бір маңызды сипаттамасы. Команда мүшелері кедергілерді еңсеру, [[Қақтығыстарды шешу|қақтығыстарды шешу]] және түсінбеушіліктердің алдын алу үшін бір-бірімен тиімді қарым-қатынас жасай білуі керек. Қарым-қатынас топтың ұйымшылдығын арттырады.<ref name=":1">{{Cite journal |last1=Troth |first1=Ashlea C. |last2=Jordan |first2=Peter J. |last3=Lawrence |first3=Sandra A. |date=2012 |title=Emotional Intelligence, Communication Competence, and Student Perceptions of Team Social Cohesion |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0734282912449447 |journal=Journal of Psychoeducational Assessment |language=en |volume=30 |issue=4 |pages=414–424 |doi=10.1177/0734282912449447 |hdl=10072/48513 |issn=0734-2829|hdl-access=free }}</ref>
Қарым-қатынас команданың міндетін нақты айқындап, ''ортақ мақсат'' қалыптастыруға көмектеседі. Ортақ мақсаттың болуы ұйымшылдықты күшейтеді, өйткені барлық мүшелер бір нәтижеге ұмтылып, оған жету жолында бір-біріне қолдау көрсетеді.<ref name=":1" />
''Ортақ мақсатқа адалдық'' команда мүшелерінің сол мақсатқа жетуге күш-жігерін жұмылдыруынан көрінеді.
''[[Жауапкершілік]]'' жұмыстың жоспарланған кезеңдерінің уақытында орындалуын және барлық мүшелердің оған қатысуын қамтамасыз ету үшін қажет. Команда мүшелерінің өз міндеттері үшін жауап беруі олардың өзара қарым-қатынасындағы ортақ іске берілгендігін арттырады.<ref>{{Cite journal |last1=Stewart |first1=Virginia R. |last2=Snyder |first2=Deirdre G. |last3=Kou |first3=Chia-Yu |date=2023 |title=We Hold Ourselves Accountable: A Relational View of Team Accountability |journal=Journal of Business Ethics |language=en |volume=183 |issue=3 |pages=691–712 |doi=10.1007/s10551-021-04969-z |issn=0167-4544 |pmc=8600914 |pmid=34812211 }}</ref>
== Команда ішіндегі өзара әрекеттесудің негіздері ==
Команда ішіндегі өзара әрекеттесудің негізгі құрамдастарына мыналар жатады:<ref>{{Cite book|title=Groups That Work (and Those That Don't): Creating Conditions for Effective Teamwork|last=Hackman|first=Richard|publisher=Jossey-Bass|year=1990|isbn=978-1555421878|pages=[https://archive.org/details/groupsthatworkan0000unse/page/1 1]–13; 479–504]|url=https://archive.org/details/groupsthatworkan0000unse|url-access=registration}}</ref>
* Қақтығыстардың алдын алу үшін ''ашық қарым-қатынас'' орнату.
* Түсінбеушіліктер мен өкілеттік шегінен шығудың алдын алу үшін әрекеттерді тиімді ''үйлестіру''.
* Тапсырмаларды уақытында орындап, қажетті нәтижелерге қол жеткізу үшін, әсіресе жұмыс жүктемесін бөлісу арқылы тиімді ''ынтымақтастық'' орнату.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Ilgen|first1=Daniel|last2=Hollenbeck|first2=John|date=October 5, 2004|title=Teams in Organizations: From Input-Process-Output Models to IMOI Models|journal=Annual Review of Psychology|volume=56|pages=517–543|doi=10.1146/annurev.psych.56.091103.070250|pmid=15709945|s2cid=15290229 }}</ref>
* Өзара сенімді, тәуекелге баруға дайындықты және жұмыс нәтижелілігін сақтау үшін жоғары деңгейдегі ''өзара тәуелділікті'' қамтамасыз ету.
Осы шарттардың орындалуы команданың жұмысты аяқтап, дайын нәтижені ұсынуына мүмкіндік береді. Командалық жұмыстың тиімділігін бағалау үшін ұйым алынған нәтиженің сапасын, жұмыс үдерісін және команда мүшелерінің тәжірибесін талдауы қажет. Егер алынған нәтиже ұйымның белгіленген стандарттарына сәйкес келсе немесе олардан асып түссе, команда таңдаған жұмыс тәсілі мақсаттарға жетуге көмектессе, ал мүшелер команданың басқа қатысушыларымен қарым-қатынасқа және бірлескен жұмыс үдерісіне жоғары деңгейде қанағаттанатынын білдірсе, командалық жұмысты тиімді деп есептеуге болады.{{citation needed|reason=|date=August 2023}}
== Үдерістер ==
{{Толық мақала|Команданы дамыту}}
Командалар әртүрлі кезеңдерде түрлі үдерістерді жүзеге асырады. Бұл үдерістер команда белгілі бір іс-әрекеттерді орындаған кезде, бір әрекеттен екіншісіне ауысқанда, сондай-ақ өзгерістер мен белсенді іс-әрекеттер кезеңдерінде команда мүшелерінің өзара қарым-қатынасын реттеу барысында жүзеге асырылуы мүмкін.<ref name="LePine2008" /> Командалық жұмыс үдерістері үш санатқа бөлінеді:<ref name="Marks2001">{{cite journal|last1=Marks|first1=Michelle A.|first2=John E.|last2=Mathieu|first3=Stephen J.|last3=Zaccaro|year=2001|title=A Temporally Based Framework and Taxonomy of Team Processes|journal=Academy of Management Review|volume=26|issue=3|pages=356–376|doi=10.2307/259182|jstor=259182}}</ref><ref name="LePine2008">{{cite journal|last1=LePine|first1=Jeffery A.|first2=Ronald F.|last2=Piccolo|first3=Christine L.|last3=Jackson|first4=John E.|last4=Mathieu|first5=Jessica R.|last5=Saul|year=2008|title=A Meta-Analysis of Teamwork Processes: Tests of a Multidimensional Model and Relationships with Team Effectiveness Criteria|journal=Personnel Psychology|volume=61|issue=2|pages=273–307|doi=10.1111/j.1744-6570.2008.00114.x|issn=0031-5826|citeseerx=10.1.1.468.6198}}</ref>
=== Өтпелі үдерістер ===
Бұл үдерістер белсенді іс-әрекет кезеңдерінің арасында жүзеге асады. Команда мүшелері жалпы команданың және әрбір мүшенің жеке жұмыс нәтижелерін бағалап, бір-біріне кері байланыс бере алады, алдағы міндеттерді нақтылап, бірлескен жұмыстың тиімділігін арттыру үшін қажетті өзгерістер енгізе алады.<!-- {{clarify|reason=explain what the following list is for|date=August 2023}} -->
* Міндеттерді талдау
* Мақсаттарды нақтылау
* Стратегияны әзірлеу
* Нәтижеге бағдарланған топ
=== Іс-әрекет үдерістері ===
Бұл үдерістер команда өз мақсаттары мен міндеттеріне жету үшін нақты әрекеттер жасаған кезде жүзеге асады. Команда мүшелері атқарылған жұмыс пен өз міндеттері туралы бір-бірін хабардар етіп, тапсырмаларды орындауда өзара көмек көрсетеді. Осы кезеңде кері байланыс пен бірлескен жұмыс жоғары деңгейде сақталады.<!-- {{clarify|reason=explain what the following list is for|date=August 2023}} -->
* Мақсаттарға жету барысын бақылау
* Жүйелердің жұмысын бақылау
* Команда қызметін бақылау және өзара көмек көрсету
* Іс-әрекеттерді үйлестіру
=== Тұлғааралық үдерістер ===
Бұл үдерістер белсенді іс-әрекет және өтпелі кезеңдердің екеуінде де кездеседі әрі команда мүшелерінің арасында жүзеге асады. Бұл — үздіксіз үдеріс, оның барысында команда мүшелері басқа қатысушыларға немесе тапсырмалардың орындалу тәсілдеріне қатысты өз ойлары мен сезімдерін білдіреді. Сонымен қатар олар жеке міндеттерін орындау кезінде бір-бірін ынталандырып, қолдау көрсетеді.<!-- {{clarify|reason=explain what the following list is for|date=August 2023}} -->
* Қақтығыстарды басқару
* Ынталандыру және сенімділікті арттыру
* Эмоцияларды басқару
Команда осы үдерістерден өткен сайын оның жұмыс нәтижелілігі әдетте артады. Өйткені мұндай үдерістер команда мүшелерінің іс-әрекеттерін үйлестіру мен өзара қарым-қатынасын жақсартып, командалық жұмыс пен ынтымақтастықтың тиімділігін арттырады.<ref name="Cattani2013">{{cite journal|last1=Cattani|first1=G.|last2=Ferriani|first2=S.|last3=Mariani|first3=M.|first4=S.|last4=Mengoli|year=2013|title=Tackling the 'Galácticos' Effect: Team Familiarity and the Performance of Star-Studded Projects|journal=Industrial and Corporate Change|volume=22|number=6|pages=1629–62|doi=10.1093/icc/dtt001 |url=https://drive.google.com/file/d/0ByE7rCUuloTlVEF2UFBjMURmX2s/edit?usp=sharing|url-access=}}</ref>
== Командалық жұмысты жақсартуға арналған даярлық ==
Командалық жұмыс пен оның нәтижелілігін команданың жекелеген мүшелеріне және тұтас командаға бағытталған арнайы даярлық арқылы арттыруға болады.<ref name="SalasCookeRosen20083" /> Брюс Такман команданың даму кезеңдерін және әр кезеңдегі командалық жұмыс деңгейін ажырататын модель ұсынды:<ref>{{multiref2
|1={{Cite journal|last=Tuckman|first=Bruce|year=1965|title=Developmental Sequence in Small Groups|journal=Psychological Bulletin|volume=63|issue=6|pages=384–399|doi=10.1037/h0022100|pmid=14314073|s2cid=10356275 }}
|2={{Cite book|title=The High Performance Enterprise: Reinventing the People Side of Your Business|last1=Neusch|first1=Donna|last2=Siebenaler|first2=Alan|publisher=John Wiley & Sons|year=1998|isbn=978-0939246298|pages=[https://archive.org/details/highperformancee00neus/page/135 135]–177|url=https://archive.org/details/highperformancee00neus|url-access=registration}} }}</ref>
# '''Қалыптасу кезеңі'''
#* Бұл кезең командаға жақындасу немесе одан алшақтау мәселелерімен, сондай-ақ дербестікті сақтау мен команда мүшесі болуға ұмтылу арасындағы ішкі қайшылықтармен сипатталады.
#* Команда мүшелері әдетте сақтық танытып, күтпеген жағдайлар туындаған кезде қиындыққа ұшырамау үшін тәуекелге баруды барынша азайтуға тырысады.
#* Бұл кезеңде командалық жұмыс деңгейі ең төмен болады.
# '''Қақтығыстар кезеңі'''
#* Екінші кезең билік пен өкілеттік үшін бәсекелестікпен сипатталады. Бұл команда ішіндегі қақтығыстардың және оның табысты болуына қатысты күмәндердің негізгі себептерінің бірі саналады.
#* Егер осы кезеңде командалық жұмыс деңгейі төмен болса, команданың ішкі қақтығыстарды еңсеруі екіталай. Ал командалық жұмыс пен ынтымақтастыққа дайындық жоғары болса, команданың одан әрі табысты дамуына мүмкіндік туады.
# '''Нормаларды қалыптастыру кезеңі'''
#* Үшінші кезеңде команда мүшелері жаңа ортаға бейімделуге ұмтыла отырып, өзара [[ынтымақтастық]], тәуелділік және ұйымшылдық деңгейін арттырады.
#* Бұл кезеңде командалық жұмыс деңгейі едәуір жоғарылап, аталған сипаттамалардың қалыптасуын жеңілдетеді.
# '''Нәтижелі жұмыс кезеңі'''
#* Команда дамуының соңғы кезеңінде мүшелер өзара тәуелді әрі ұйымшыл түрде тапсырмаларды тиімді орындай алатын қолайлы орта қалыптасады.
#* Бұл кезең қолайлылықтың, табыстылықтың, өзара тәуелділік пен кемелдіктің ең жоғары деңгейімен сипатталады. Сондықтан командалық жұмыс та осы кезеңде ең жоғары деңгейіне жетеді.
===Командалық жұмысты жетілдіру===
Ұйымдастырушылық психология мамандары командалық жұмысты бағалау үшін қолданатын әдістердің бірі — білім, дағдылар және қабілеттерге негізделген командалық жұмыс тесті (KSA).<ref>{{Cite journal|last1=Stevens|first1=Michael|last2=Campion|first2=Michael|year=1994|title=The Knowledge, Skill, and Ability Requirements for Teamwork: Implications of Human Resource Management|journal=Journal of Management|volume=20|issue=2|pages=503–530|doi=10.1177/014920639402000210|s2cid=220584820}}</ref> Бұл тесті 1994 жылы Майкл Стивенс пен Майкл Кэмпион әзірледі. Ол командаға қосылғысы келетін адамдардың командалық жұмысқа қажетті 14 білім, дағды және қабілет талаптарына сәйкестігін, әсіресе ресми жұмыс командалары жағдайында, бағалауға арналған. Тест екі негізгі санаттан тұрады: қақтығыстарды шешу және қарым-қатынас жасау сияқты дағдыларды қамтитын тұлғааралық білім, дағдылар мен қабілеттер және мақсат қою мен тапсырмаларды үйлестіру сияқты дағдыларды қамтитын өзін-өзі басқаруға қатысты білім, дағдылар мен қабілеттер.
Командалық жұмысты көшбасшылыққа үйрету, командалық даярлық, атқарылған жұмысты бірлесіп талқылау және команда қалыптастыру сияқты команданы дамыту шаралары (TDI) арқылы жетілдіруге болады.<ref>{{Cite journal |last1=Lacerenza |first1=Christina N. |last2=Marlow |first2=Shannon L. |last3=Tannenbaum |first3=Scott I. |last4=Salas |first4=Eduardo |date=2018 |title=Team development interventions: Evidence-based approaches for improving teamwork. |journal=American Psychologist |language=en |volume=73 |issue=4 |pages=517–531 |doi=10.1037/amp0000295 |pmid=29792465 |issn=1935-990X|doi-access=free |bibcode=2018AmPsy..73..517L }}</ref> Мұндай шаралар команда ішіндегі қарым-қатынасты, іс-әрекеттерді үйлестіруді, ынтымақтастықты және қақтығыстарды басқаруды жақсартады.<ref>{{Cite journal |last1=Salas |first1=Eduardo |last2=Shuffler |first2=Marissa L. |last3=Thayer |first3=Amanda L. |last4=Bedwell |first4=Wendy L. |last5=Lazzara |first5=Elizabeth H. |date=2015 |title=Understanding and Improving Teamwork in Organizations: A Scientifically Based Practical Guide |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/hrm.21628 |journal=Human Resource Management |language=en |volume=54 |issue=4 |pages=599–622 |doi=10.1002/hrm.21628 |issn=0090-4848|url-access=subscription }}</ref> Топтық іс-шаралар өткізу арқылы команда мүшелерінің арасында ортақ қауымдастыққа тиесілік сезімін қалыптастыру да командалық жұмыстың тиімділігін арттыруға ықпал етеді.<ref name=":2">{{Cite journal |last1=Gratton |first1=Lynda |last2=Erickson |first2=Tamara J |date=2007-11-01 |title=8 ways to build collaborative teams |url=https://europepmc.org/article/med/18159790 |journal=Harvard Business Review |volume=85 |issue=11 |pages=100–9, 153 |issn=0017-8012 |pmid=18159790}}</ref>
=== Көшбасшылық және командалық жұмыс ===
Көшбасшылар команданың табысты болуына ықпал ету үшін оның мүшелерімен сенімді қарым-қатынас орнатып, өзара қолдау мен ынталандыруды қамтамасыз етуі қажет.<ref name=":5">{{Cite journal |last=Sohmen |first=Victor |date=2015 |title=Leadership and Teamwork: Two Sides of the Same Coin |url=http://rgdoi.net/10.13140/RG.2.1.4241.7766 |journal=Journal of IT and Economic Development. |language=en |doi=10.13140/RG.2.1.4241.7766}}</ref> Көшбасшылар бірлескен іс-әрекеттің үлгісін көрсету арқылы команда мүшелеріне тиімді командалық жұмыстың қалай жүзеге асатынын түсіндіре алады. Команда жетекшілері командалық жұмысты жақсартатын өзара қарым-қатынастарды дамыту үшін міндеттерді орындауға да, адамдар арасындағы қатынастарға да назар аударуы керек.<ref name=":2" /> Көшбасшылар әрбір команда мүшесінің өз рөлі мен міндеттерін анық түсінуін қамтамасыз етуге тиіс.<ref name=":5" /> Табысты команда өз мақсаттары мен міндеттерін ұйымның даму бағыты және мақсаттарымен сәйкестендіреді. Көшбасшылар команда мүшелерін жігерлендіріп, ынталандыру арқылы олардың мақсаттарын ұйымның мақсаттарымен үйлестіруге жауапты болады.<ref>{{Cite journal |last1=Wee |first1=Kian-Ping |last2=Wee |first2=Hui-Min |last3=Huang |first3=Wen Chang |date=2006 |title=Organizational leadership and its relative influences |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/02522667.2006.10699689 |journal=Journal of Information and Optimization Sciences |language=en |volume=27 |issue=1 |pages=241–248 |doi=10.1080/02522667.2006.10699689 |issn=0252-2667|url-access=subscription }}</ref>
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
ix7xyd01wx8mcxx7lacg300qruhu1ws
3692987
3692986
2026-11-07T13:39:15Z
1nter pares
146705
/* Көшбасшылық және командалық жұмыс */
3692987
wikitext
text/x-wiki
[[Сурет:Pushing van together (cropped).jpg|thumb|Автокөлікті итеріп жатқан алты адам]]
[[Сурет:Defense.gov News Photo 100930-N-2855B-251 - U.S. Navy sailors aboard the guided missile destroyer USS Bainbridge DDG 96 haul in a mooring line while mooring the ship in Faslane Scotland on.jpg|thumb|Кемені байлау арқанын тартып жатқан [[АҚШ Әскери-теңіз күштері]]нің теңізшілері]]
[[Сурет:US Navy 070425-N-4198C-002 Personnel Specialist 1st Class Omar Saliba and Hospital Corpsman 1st Class Ryan De La Cruz lead the men's Navy rowing team.jpg|thumb|АҚШ Әскери-теңіз күштерінің ескек есу командасы]]
[[Сурет:Hemlock Overlook - Peanut Butter Pit - 01.jpg|thumb|Стратегия әзірлеп жатқан адамдар тобы]]
[[Сурет:Hemlock Overlook - Peanut Butter Pit - 04.jpg|thumb|Бірлесіп жұмыс істеп жатқан адамдар тобы]]
'''Командалық жұмыс''' — ортақ мақсатқа жету немесе [[Тапсырма (жобаларды басқару)|тапсырманы]] нәтижелі әрі тиімді орындау үшін [[әлеуметтік топ|топ]] мүшелерінің бірлескен күш-жігері.<ref name=":12">{{Cite journal|url=https://www.questia.com/magazine/1G1-13770774/work-teams-that-work|url-status=dead|title=Work Teams That Work|journal=Training & Development|volume=47|issue=3|last1=Montebello|first1=Anthony R.|last2=Buzzotta|first2=Victor R.|date=March 1993|via=[[Questia]]|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20180226092201/https://www.questia.com/magazine/1G1-13770774/work-teams-that-work|archive-date=2018-02-26}}</ref><ref name="SalasCookeRosen20083">{{cite journal|last1=Salas|first1=Eduardo|first2=Nancy J.|last2=Cooke|first3=Michael A.|last3=Rosen|year=2008|title=On Teams, Teamwork, as well as Team Performance: Discoveries and Developments|journal=Human Factors: The Journal of the Human Factors and Ergonomics Society|volume=50|issue=3|pages=540–547|doi=10.1518/001872008X288457|pmid=18689065|s2cid=17017793}}</ref> Командалық жұмыс ортақ [[мақсат]]қа жету үшін бірлесіп әрекет ететін, өзара [[өзара тәуелділік|тәуелді]] адамдар тобынан құралған [[команда]] қызметінің аясында қарастырылады.<ref name=":22">{{Cite book|title=Team Players and Teamwork: New Strategies for Developing Successful Collaboration|last=Parker|first=Glenn|publisher=Jossey-Bass|year=2008|isbn=978-0-787-99811-0|location=San Francisco|pages=[https://archive.org/details/teamplayersteamw00park_1/page/1 1]–68|url=https://archive.org/details/teamplayersteamw00park_1|url-access=subscription}}</ref><ref name=":12" />
Команданың төрт негізгі сипаттамасына ортақ мақсаттың болуы, өзара тәуелділік, нақты шекаралардың болуы, тұрақтылық, өз жұмысын және ішкі үдерістерін дербес басқару қабілеті, сондай-ақ ауқымды [[әлеуметтік жүйе]]нің құрамында әрекет ету жатады.<ref>{{cite book |last1=Thompson |first1=Leigh |url=https://archive.org/details/makingteamguidef00thom |url-access=registration|title=Making the Team: A Guide for Managers |year=2011 |publisher=Prentice Hall |isbn=978-0-13-014363-1 |edition=4th |location=Upper Saddle River, New Jersey}}</ref>
Командалар нәтижелі жұмыс істеу үшін қажетті [[Ресурстар (жобаларды басқару)|ресурстарды]] (мысалы, спорт алаңдары немесе жиналыс өткізетін орындар, [[жоспарлау]]ға бөлінген уақыт, жаттықтырушылар мен жетекшілердің нұсқаулары, ұйым тарапынан қолдау және т.б.) тиімді пайдалана алуы керек. Сонымен қатар әрбір мүшенің міндеті айқын болуы үшін команда ішіндегі [[рөл]]дер нақты белгіленуге тиіс.<ref>{{multiref2
|1={{Cite journal|last1=Chang|first1=Artemis|last2=Bordia|first2=Prashanti|last3=Duck|first3=Julie|year=2003|title=Punctuated Equilibrium and Linear Progression: Toward a New Understanding of Group Development|journal=Academy of Management Journal|volume=46|issue=1|pages=106–117|jstor=30040680}}|2={{Cite journal|last=Gersick|first=Connie|year=1991|title=Revolutionary Change Theories: A Multilevel Exploration of the Punctuated Equilibrium Paradigm|journal=Academy of Management Review|volume=16|pages=10–16|doi=10.5465/amr.1991.4278988|s2cid=13960681}}
|3={{Cite book|title=Effective Teamwork: Practical Lessons from Organizational Research|last=West|first=Michael|publisher=Wiley-Blackwell|year=2012|isbn=978-0-470-97498-8}}
|4={{Cite book|title=The Psychology of Work and Organizations|last1=Woods|first1=Stephen|last2=West|first2=Michael|publisher=Cengage Learning EMEA|year=2014|isbn=9781408072455|location=Andover}} }}</ref> Командалық жұмыс өнеркәсіптік ұйымдарда (ресми жұмыс командалары), [[спорт]]та (спорт командалары), мектептерде ([[жоба]] бойынша бірлесіп жұмыс істейтін сыныптастар) және денсаулық сақтау жүйесінде (операциялық бөлме командалары) кездеседі. Осы салалардың әрқайсысында командалық жұмыс пен өзара тәуелділік деңгейі команда мүшелерінің арасындағы [[қарым-қатынас]], [[Әлеуметтік байланыс|өзара әрекеттесу]] және ынтымақтастық дәрежесіне байланысты төмен ([[гольф]], [[жеңіл атлетика]]), орташа ([[бейсбол]], [[америкалық футбол]]) немесе жоғары ([[баскетбол]], [[футбол]]) болуы мүмкін.
Тиімді командалық жұмыстың маңызды шарттарының бірі — команда мүшелері санының оңтайлы болуы. Бұл ретте жұмыстың мән-жайы маңызды, өйткені команда құрамы көзделген мақсатқа байланысты өзгеруі мүмкін. Команда кемінде екі адамнан тұруы керек, ал командалардың көпшілігінде 2-ден 100-ге дейін мүше болады. [[Спорт командасы|Спорт командалары]]ның құрамы әдетте белгіленген ережелерге сәйкес нақты анықталады, ал жұмыс командаларының мүшелер саны мақсатқа жету кезеңі мен оның [[Жобаның күрделілігі|күрделілігіне]] байланысты өзгеруі мүмкін.
== Тарихы ==
''[[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі|Oxford English Dictionary]]'' сөздігінде «team-work» терминінің жүк тартатын жануарлар тобының бірлескен жұмысына қатысты қолданылуы 1800 жылдың өзінде тіркелген.<ref>{{oed | teamwork}} – "How is the ploughing, the drawing, and all kind of team-work to be performed without horses?"</ref>
Қазіргі уақытта адамдар топтарының бірлескен жұмысы кең таралғанымен, жарты ғасырдан астам уақыт бұрын жағдай басқаша болатын.<!-- {{Clarify timeframe|date=June 2021}} --> Дәстүрлі [[конвейерлік өндіріс]] жүйесінен командалық жұмысты көбірек пайдаланатын ұйымдастырушылық модельдерге көшу алғаш рет [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] пен [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде, елдердің өз халқын біріктіруге ұмтылуы нәтижесінде басталды.<!-- {{by whom|date=June 2021}} --><ref>{{cite journal |last=Kozlowski |first=Steve W.J. |last2=Ilgen |first2=Daniel R. |title=Enhancing the effectiveness of work groups and teams |journal=Psychological Science in the Public Interest |year=2006 |volume=7 |issue=3 |pages=77–124 |doi=10.1111/j.1529-1006.2006.00030.x}}</ref> Командалық жұмысқа бетбұрыс негізінен 1920–1930 жылдары жүргізілген [[Хоторн эффекті|Хоторн тәжірибелерімен]] байланысты болды. Бұл зерттеулер ұйымдардағы командалық жұмыстың оң әсерін көрсетті. Ұйымдар командалық жұмыстың маңызын және оның компаниялар қызметіне тигізетін оң ықпалын мойындағаннан кейін, көптеген жұмыс салалары дәстүрлі конвейерлік өндіріс жүйесінен заманауи [[Жоғары нәтижелі ұйым|жоғары нәтижелі ұйым моделіне]] көше бастады.<ref name="Hoegl20012">{{cite journal|last1= Hoegl|first1= Martin|first2= Hans Georg |last2=Gemuenden|year=2001|title= Teamwork Quality and the Success of Innovative Projects: a Theoretical Concept and Empirical Evidence|journal=Organization Science|volume=12|issue= 4|pages= 435–449|doi=10.1287/orsc.12.4.435.10635|jstor=3085981}}</ref><!-- {{request quotation|date=June 2021}} -->
== Тиімді командалық жұмыстың сипаттамалары ==
Команда тиімді жұмыс істеуі үшін өзара байланысты белгілі бір сипаттамаларға ие болуы қажет.
Олардың бірі — жоғары деңгейдегі [[Топтық ұйымшылдық|''топтық ұйымшылдық'']]. Топтық ұйымшылдық пен жұмыс нәтижелілігі арасында оң байланыс бар.<ref>{{Cite journal |last1=Evans |first1=Charles R. |last2=Dion |first2=Kenneth L. |date=2012 |title=Group Cohesion and Performance: A Meta-Analysis |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1046496412468074 |journal=Small Group Research |language=en |volume=43 |issue=6 |pages=690–701 |doi=10.1177/1046496412468074 |issn=1046-4964|url-access=subscription }}</ref>
''Қарым-қатынас'' — тиімді командалық жұмыстың тағы бір маңызды сипаттамасы. Команда мүшелері кедергілерді еңсеру, [[Қақтығыстарды шешу|қақтығыстарды шешу]] және түсінбеушіліктердің алдын алу үшін бір-бірімен тиімді қарым-қатынас жасай білуі керек. Қарым-қатынас топтың ұйымшылдығын арттырады.<ref name=":1">{{Cite journal |last1=Troth |first1=Ashlea C. |last2=Jordan |first2=Peter J. |last3=Lawrence |first3=Sandra A. |date=2012 |title=Emotional Intelligence, Communication Competence, and Student Perceptions of Team Social Cohesion |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0734282912449447 |journal=Journal of Psychoeducational Assessment |language=en |volume=30 |issue=4 |pages=414–424 |doi=10.1177/0734282912449447 |hdl=10072/48513 |issn=0734-2829|hdl-access=free }}</ref>
Қарым-қатынас команданың міндетін нақты айқындап, ''ортақ мақсат'' қалыптастыруға көмектеседі. Ортақ мақсаттың болуы ұйымшылдықты күшейтеді, өйткені барлық мүшелер бір нәтижеге ұмтылып, оған жету жолында бір-біріне қолдау көрсетеді.<ref name=":1" />
''Ортақ мақсатқа адалдық'' команда мүшелерінің сол мақсатқа жетуге күш-жігерін жұмылдыруынан көрінеді.
''[[Жауапкершілік]]'' жұмыстың жоспарланған кезеңдерінің уақытында орындалуын және барлық мүшелердің оған қатысуын қамтамасыз ету үшін қажет. Команда мүшелерінің өз міндеттері үшін жауап беруі олардың өзара қарым-қатынасындағы ортақ іске берілгендігін арттырады.<ref>{{Cite journal |last1=Stewart |first1=Virginia R. |last2=Snyder |first2=Deirdre G. |last3=Kou |first3=Chia-Yu |date=2023 |title=We Hold Ourselves Accountable: A Relational View of Team Accountability |journal=Journal of Business Ethics |language=en |volume=183 |issue=3 |pages=691–712 |doi=10.1007/s10551-021-04969-z |issn=0167-4544 |pmc=8600914 |pmid=34812211 }}</ref>
== Команда ішіндегі өзара әрекеттесудің негіздері ==
Команда ішіндегі өзара әрекеттесудің негізгі құрамдастарына мыналар жатады:<ref>{{Cite book|title=Groups That Work (and Those That Don't): Creating Conditions for Effective Teamwork|last=Hackman|first=Richard|publisher=Jossey-Bass|year=1990|isbn=978-1555421878|pages=[https://archive.org/details/groupsthatworkan0000unse/page/1 1]–13; 479–504]|url=https://archive.org/details/groupsthatworkan0000unse|url-access=registration}}</ref>
* Қақтығыстардың алдын алу үшін ''ашық қарым-қатынас'' орнату.
* Түсінбеушіліктер мен өкілеттік шегінен шығудың алдын алу үшін әрекеттерді тиімді ''үйлестіру''.
* Тапсырмаларды уақытында орындап, қажетті нәтижелерге қол жеткізу үшін, әсіресе жұмыс жүктемесін бөлісу арқылы тиімді ''ынтымақтастық'' орнату.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Ilgen|first1=Daniel|last2=Hollenbeck|first2=John|date=October 5, 2004|title=Teams in Organizations: From Input-Process-Output Models to IMOI Models|journal=Annual Review of Psychology|volume=56|pages=517–543|doi=10.1146/annurev.psych.56.091103.070250|pmid=15709945|s2cid=15290229 }}</ref>
* Өзара сенімді, тәуекелге баруға дайындықты және жұмыс нәтижелілігін сақтау үшін жоғары деңгейдегі ''өзара тәуелділікті'' қамтамасыз ету.
Осы шарттардың орындалуы команданың жұмысты аяқтап, дайын нәтижені ұсынуына мүмкіндік береді. Командалық жұмыстың тиімділігін бағалау үшін ұйым алынған нәтиженің сапасын, жұмыс үдерісін және команда мүшелерінің тәжірибесін талдауы қажет. Егер алынған нәтиже ұйымның белгіленген стандарттарына сәйкес келсе немесе олардан асып түссе, команда таңдаған жұмыс тәсілі мақсаттарға жетуге көмектессе, ал мүшелер команданың басқа қатысушыларымен қарым-қатынасқа және бірлескен жұмыс үдерісіне жоғары деңгейде қанағаттанатынын білдірсе, командалық жұмысты тиімді деп есептеуге болады.{{citation needed|reason=|date=August 2023}}
== Үдерістер ==
{{Толық мақала|Команданы дамыту}}
Командалар әртүрлі кезеңдерде түрлі үдерістерді жүзеге асырады. Бұл үдерістер команда белгілі бір іс-әрекеттерді орындаған кезде, бір әрекеттен екіншісіне ауысқанда, сондай-ақ өзгерістер мен белсенді іс-әрекеттер кезеңдерінде команда мүшелерінің өзара қарым-қатынасын реттеу барысында жүзеге асырылуы мүмкін.<ref name="LePine2008" /> Командалық жұмыс үдерістері үш санатқа бөлінеді:<ref name="Marks2001">{{cite journal|last1=Marks|first1=Michelle A.|first2=John E.|last2=Mathieu|first3=Stephen J.|last3=Zaccaro|year=2001|title=A Temporally Based Framework and Taxonomy of Team Processes|journal=Academy of Management Review|volume=26|issue=3|pages=356–376|doi=10.2307/259182|jstor=259182}}</ref><ref name="LePine2008">{{cite journal|last1=LePine|first1=Jeffery A.|first2=Ronald F.|last2=Piccolo|first3=Christine L.|last3=Jackson|first4=John E.|last4=Mathieu|first5=Jessica R.|last5=Saul|year=2008|title=A Meta-Analysis of Teamwork Processes: Tests of a Multidimensional Model and Relationships with Team Effectiveness Criteria|journal=Personnel Psychology|volume=61|issue=2|pages=273–307|doi=10.1111/j.1744-6570.2008.00114.x|issn=0031-5826|citeseerx=10.1.1.468.6198}}</ref>
=== Өтпелі үдерістер ===
Бұл үдерістер белсенді іс-әрекет кезеңдерінің арасында жүзеге асады. Команда мүшелері жалпы команданың және әрбір мүшенің жеке жұмыс нәтижелерін бағалап, бір-біріне кері байланыс бере алады, алдағы міндеттерді нақтылап, бірлескен жұмыстың тиімділігін арттыру үшін қажетті өзгерістер енгізе алады.<!-- {{clarify|reason=explain what the following list is for|date=August 2023}} -->
* Міндеттерді талдау
* Мақсаттарды нақтылау
* Стратегияны әзірлеу
* Нәтижеге бағдарланған топ
=== Іс-әрекет үдерістері ===
Бұл үдерістер команда өз мақсаттары мен міндеттеріне жету үшін нақты әрекеттер жасаған кезде жүзеге асады. Команда мүшелері атқарылған жұмыс пен өз міндеттері туралы бір-бірін хабардар етіп, тапсырмаларды орындауда өзара көмек көрсетеді. Осы кезеңде кері байланыс пен бірлескен жұмыс жоғары деңгейде сақталады.<!-- {{clarify|reason=explain what the following list is for|date=August 2023}} -->
* Мақсаттарға жету барысын бақылау
* Жүйелердің жұмысын бақылау
* Команда қызметін бақылау және өзара көмек көрсету
* Іс-әрекеттерді үйлестіру
=== Тұлғааралық үдерістер ===
Бұл үдерістер белсенді іс-әрекет және өтпелі кезеңдердің екеуінде де кездеседі әрі команда мүшелерінің арасында жүзеге асады. Бұл — үздіксіз үдеріс, оның барысында команда мүшелері басқа қатысушыларға немесе тапсырмалардың орындалу тәсілдеріне қатысты өз ойлары мен сезімдерін білдіреді. Сонымен қатар олар жеке міндеттерін орындау кезінде бір-бірін ынталандырып, қолдау көрсетеді.<!-- {{clarify|reason=explain what the following list is for|date=August 2023}} -->
* Қақтығыстарды басқару
* Ынталандыру және сенімділікті арттыру
* Эмоцияларды басқару
Команда осы үдерістерден өткен сайын оның жұмыс нәтижелілігі әдетте артады. Өйткені мұндай үдерістер команда мүшелерінің іс-әрекеттерін үйлестіру мен өзара қарым-қатынасын жақсартып, командалық жұмыс пен ынтымақтастықтың тиімділігін арттырады.<ref name="Cattani2013">{{cite journal|last1=Cattani|first1=G.|last2=Ferriani|first2=S.|last3=Mariani|first3=M.|first4=S.|last4=Mengoli|year=2013|title=Tackling the 'Galácticos' Effect: Team Familiarity and the Performance of Star-Studded Projects|journal=Industrial and Corporate Change|volume=22|number=6|pages=1629–62|doi=10.1093/icc/dtt001 |url=https://drive.google.com/file/d/0ByE7rCUuloTlVEF2UFBjMURmX2s/edit?usp=sharing|url-access=}}</ref>
== Командалық жұмысты жақсартуға арналған даярлық ==
Командалық жұмыс пен оның нәтижелілігін команданың жекелеген мүшелеріне және тұтас командаға бағытталған арнайы даярлық арқылы арттыруға болады.<ref name="SalasCookeRosen20083" /> Брюс Такман команданың даму кезеңдерін және әр кезеңдегі командалық жұмыс деңгейін ажырататын модель ұсынды:<ref>{{multiref2
|1={{Cite journal|last=Tuckman|first=Bruce|year=1965|title=Developmental Sequence in Small Groups|journal=Psychological Bulletin|volume=63|issue=6|pages=384–399|doi=10.1037/h0022100|pmid=14314073|s2cid=10356275 }}
|2={{Cite book|title=The High Performance Enterprise: Reinventing the People Side of Your Business|last1=Neusch|first1=Donna|last2=Siebenaler|first2=Alan|publisher=John Wiley & Sons|year=1998|isbn=978-0939246298|pages=[https://archive.org/details/highperformancee00neus/page/135 135]–177|url=https://archive.org/details/highperformancee00neus|url-access=registration}} }}</ref>
# '''Қалыптасу кезеңі'''
#* Бұл кезең командаға жақындасу немесе одан алшақтау мәселелерімен, сондай-ақ дербестікті сақтау мен команда мүшесі болуға ұмтылу арасындағы ішкі қайшылықтармен сипатталады.
#* Команда мүшелері әдетте сақтық танытып, күтпеген жағдайлар туындаған кезде қиындыққа ұшырамау үшін тәуекелге баруды барынша азайтуға тырысады.
#* Бұл кезеңде командалық жұмыс деңгейі ең төмен болады.
# '''Қақтығыстар кезеңі'''
#* Екінші кезең билік пен өкілеттік үшін бәсекелестікпен сипатталады. Бұл команда ішіндегі қақтығыстардың және оның табысты болуына қатысты күмәндердің негізгі себептерінің бірі саналады.
#* Егер осы кезеңде командалық жұмыс деңгейі төмен болса, команданың ішкі қақтығыстарды еңсеруі екіталай. Ал командалық жұмыс пен ынтымақтастыққа дайындық жоғары болса, команданың одан әрі табысты дамуына мүмкіндік туады.
# '''Нормаларды қалыптастыру кезеңі'''
#* Үшінші кезеңде команда мүшелері жаңа ортаға бейімделуге ұмтыла отырып, өзара [[ынтымақтастық]], тәуелділік және ұйымшылдық деңгейін арттырады.
#* Бұл кезеңде командалық жұмыс деңгейі едәуір жоғарылап, аталған сипаттамалардың қалыптасуын жеңілдетеді.
# '''Нәтижелі жұмыс кезеңі'''
#* Команда дамуының соңғы кезеңінде мүшелер өзара тәуелді әрі ұйымшыл түрде тапсырмаларды тиімді орындай алатын қолайлы орта қалыптасады.
#* Бұл кезең қолайлылықтың, табыстылықтың, өзара тәуелділік пен кемелдіктің ең жоғары деңгейімен сипатталады. Сондықтан командалық жұмыс та осы кезеңде ең жоғары деңгейіне жетеді.
===Командалық жұмысты жетілдіру===
Ұйымдастырушылық психология мамандары командалық жұмысты бағалау үшін қолданатын әдістердің бірі — білім, дағдылар және қабілеттерге негізделген командалық жұмыс тесті (KSA).<ref>{{Cite journal|last1=Stevens|first1=Michael|last2=Campion|first2=Michael|year=1994|title=The Knowledge, Skill, and Ability Requirements for Teamwork: Implications of Human Resource Management|journal=Journal of Management|volume=20|issue=2|pages=503–530|doi=10.1177/014920639402000210|s2cid=220584820}}</ref> Бұл тесті 1994 жылы Майкл Стивенс пен Майкл Кэмпион әзірледі. Ол командаға қосылғысы келетін адамдардың командалық жұмысқа қажетті 14 білім, дағды және қабілет талаптарына сәйкестігін, әсіресе ресми жұмыс командалары жағдайында, бағалауға арналған. Тест екі негізгі санаттан тұрады: қақтығыстарды шешу және қарым-қатынас жасау сияқты дағдыларды қамтитын тұлғааралық білім, дағдылар мен қабілеттер және мақсат қою мен тапсырмаларды үйлестіру сияқты дағдыларды қамтитын өзін-өзі басқаруға қатысты білім, дағдылар мен қабілеттер.
Командалық жұмысты көшбасшылыққа үйрету, командалық даярлық, атқарылған жұмысты бірлесіп талқылау және команда қалыптастыру сияқты команданы дамыту шаралары (TDI) арқылы жетілдіруге болады.<ref>{{Cite journal |last1=Lacerenza |first1=Christina N. |last2=Marlow |first2=Shannon L. |last3=Tannenbaum |first3=Scott I. |last4=Salas |first4=Eduardo |date=2018 |title=Team development interventions: Evidence-based approaches for improving teamwork. |journal=American Psychologist |language=en |volume=73 |issue=4 |pages=517–531 |doi=10.1037/amp0000295 |pmid=29792465 |issn=1935-990X|doi-access=free |bibcode=2018AmPsy..73..517L }}</ref> Мұндай шаралар команда ішіндегі қарым-қатынасты, іс-әрекеттерді үйлестіруді, ынтымақтастықты және қақтығыстарды басқаруды жақсартады.<ref>{{Cite journal |last1=Salas |first1=Eduardo |last2=Shuffler |first2=Marissa L. |last3=Thayer |first3=Amanda L. |last4=Bedwell |first4=Wendy L. |last5=Lazzara |first5=Elizabeth H. |date=2015 |title=Understanding and Improving Teamwork in Organizations: A Scientifically Based Practical Guide |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/hrm.21628 |journal=Human Resource Management |language=en |volume=54 |issue=4 |pages=599–622 |doi=10.1002/hrm.21628 |issn=0090-4848|url-access=subscription }}</ref> Топтық іс-шаралар өткізу арқылы команда мүшелерінің арасында ортақ қауымдастыққа тиесілік сезімін қалыптастыру да командалық жұмыстың тиімділігін арттыруға ықпал етеді.<ref name=":2">{{Cite journal |last1=Gratton |first1=Lynda |last2=Erickson |first2=Tamara J |date=2007-11-01 |title=8 ways to build collaborative teams |url=https://europepmc.org/article/med/18159790 |journal=Harvard Business Review |volume=85 |issue=11 |pages=100–9, 153 |issn=0017-8012 |pmid=18159790}}</ref>
=== Көшбасшылық және командалық жұмыс ===
Көшбасшылар команданың табысты болуына ықпал ету үшін оның мүшелерімен сенімді қарым-қатынас орнатып, өзара қолдау мен ынталандыруды қамтамасыз етуі қажет.<ref name=":5">{{Cite journal |last=Sohmen |first=Victor |date=2015 |title=Leadership and Teamwork: Two Sides of the Same Coin |url=http://rgdoi.net/10.13140/RG.2.1.4241.7766 |journal=Journal of IT and Economic Development. |language=en |doi=10.13140/RG.2.1.4241.7766}}</ref> Көшбасшылар бірлескен іс-әрекеттің үлгісін көрсету арқылы команда мүшелеріне тиімді командалық жұмыстың қалай жүзеге асатынын түсіндіре алады. Команда жетекшілері командалық жұмысты жақсартатын өзара қарым-қатынастарды дамыту үшін міндеттерді орындауға да, адамдар арасындағы қатынастарға да назар аударуы керек.<ref name=":2" /> Көшбасшылар әрбір команда мүшесінің өз рөлі мен міндеттерін анық түсінуін қамтамасыз етуге тиіс.<ref name=":5" /> Табысты команда өз мақсаттары мен міндеттерін ұйымның даму бағыты және мақсаттарымен сәйкестендіреді. Көшбасшылар команда мүшелерін жігерлендіріп, ынталандыру арқылы олардың мақсаттарын ұйымның мақсаттарымен үйлестіруге жауапты болады.<ref>{{Cite journal |last1=Wee |first1=Kian-Ping |last2=Wee |first2=Hui-Min |last3=Huang |first3=Wen Chang |date=2006 |title=Organizational leadership and its relative influences |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/02522667.2006.10699689 |journal=Journal of Information and Optimization Sciences |language=en |volume=27 |issue=1 |pages=241–248 |doi=10.1080/02522667.2006.10699689 |issn=0252-2667|url-access=subscription }}</ref>
== Кемшіліктері мен артықшылықтары ==
Командалық жұмысты қолдану кейде қажетсіз болып, команданың ең жоғары нәтижелілікке қол жеткізуіне кедергі келтіруі мүмкін. Оның негізгі кемшіліктеріне мыналар жатады:<ref name=":3">{{Cite book|title=Self-Directed Work Teams: The New American Challenge|last1=Osbrun|first1=Jack|last2=Moran|first2=Linda|last3=Musselwhite|first3=Ed|publisher=McGraw-Hill|year=1990|isbn=978-1556233418|location=Homewood, IL|pages=[https://archive.org/details/selfdirectedwor00orsb/page/1 1]–26|url=https://archive.org/details/selfdirectedwor00orsb|url-access=registration}}</ref><ref name=":4">{{Cite book|title=The Wisdom of Teams: Creating the High-Performance Organization|last1=Katzenbach|first1=Jon|last2=Smith|first2=Douglas|publisher=Harvard Business School Press|year=2015|pages=1–26}}</ref>
* '''[[Әлеуметтік жалқаулық]]''': бұл құбылыс топта жұмыс істейтін адамның тапсырманы орындауға мүмкіндігінен аз күш жұмсауы кезінде байқалады. Егер команданың басқа мүшелері салыстырмалы түрде көбірек күш салса, бұл қақтығыстарға әкеліп, жалпы жұмыс нәтижелілігін төмендетуі мүмкін.
* '''Мінез-құлық қақтығыстары''' немесе '''қалыптасқан индивидуализм''': ұйымның жоғары деңгейіндегі қызметкерлер жеке бастаманы көбірек талап ететін лауазымдарға бейімделгендіктен, бірлескен жұмысқа қатысуда қиындықтарға тап болуы мүмкін. Бұл қарым-қатынас азайып, қақтығыстар көбейетін бәсекелестік ортаны қалыптастырады. Мұндай кемшілік көбіне командалық жұмысты қатаң иерархиялық құрылымда қолданатын ұйымдарда байқалады.
* '''Жеке тапсырмалар''': кейбір тапсырмалар командалық жұмысты қажет етпейді және оларды жеке орындау тиімдірек. Егер жеке орындауға арналған тапсырма командаға жүктелсе, мүшелер арасында елеулі қақтығыстар туындап, команданың ішкі өзара әрекеттесуіне зиян келтіруі және жалпы нәтижелілігін төмендетуі мүмкін.
* '''[[Топтық ойлау]]''': бұл — адамдар тобында қақтығыстардан аулақ болу және ұйымшылдықты сақтау ниеті ең тиімді шешімді қабылдау ұмтылысынан басым түскен кезде пайда болатын психологиялық құбылыс. Командада топтық ойлау қалыптасқанда, мүшелер қабылданбай қалудан немесе өзгелермен келіспеушілікке түсуден қорқып, балама шешімдер ұсынбауы мүмкін. Топ мүшелері табысты қабылданған шешімдердің нәтижесіне емес, топ ішіндегі үйлесімділікке қарай бағалай бастайды. Топтық ойлауға қарсы тұрудың бір тәсілі — командаға [[Әртүрлілік идеологиялары|әртүрлі ортадан шыққан]] және жеке ерекшеліктері ([[жыныс]]ы, [[Қартаю|жасы]], [[ұлт]]ы) әртүрлі адамдарды біріктіру. Топтық ойлаудың алдын алудың тағы бір жолы — әрбір мүшеден өзге қатысушылардың ұсыныстарынан ерекшеленетін идеялар ұсынуды талап ету.
Командалық жұмыстың көптеген пайдалы жақтары да бар. Оның негізгі артықшылықтарына мыналар жатады:<ref name=":3" /><ref name=":4" />
* '''[[Мәселелерді шешу]]''': адамдар тобы әртүрлі көзқарастарды біріктіріп, пікірлер мен ұсыныстарды салыстыру арқылы мәселелерді жылдам әрі тиімді шеше алады. Команда мәдениетіне сәйкес әрбір мүше ортақ жұмысқа тең дәрежеде үлес қосуға және ең тиімді шешімді табу үшін мәселеге қатысты өзіндік көзқарасын ұсынуға жауапты болады.<ref name="Chin 2015">{{Cite journal|title = Examining teamwork and leadership in the fields of public administration, leadership, and management|last = Chin|first = Roger|year = 2015|journal = Team Performance Management|doi = 10.1108/TPM-07-2014-0037|volume=21|issue = 3/4|pages=199–216}}</ref> Командалық жұмыс неғұрлым сапалы шешімдер қабылдауға, өнімдер шығаруға немесе қызметтер көрсетуге мүмкіндік береді. Оның тиімділігі команда мүшелерінің [[ынтымақтастық|бірлескен жұмысының]] алты құрамдасына байланысты: қарым-қатынас, үйлестіру, мүшелер үлесінің теңгерімділігі, өзара қолдау, күш-жігер және ұйымшылдық.<ref name=Hoegl2001>{{cite journal |title=Teamwork Quality and the Success of Innovative Projects: a Theoretical Concept and Empirical Evidence |last1=Hoegl|first1= Martin |first2=Hans Georg |last2=Gemuenden |journal=Organization Science |volume=12 |issue=4 |year=2001 |pages=435–449 |jstor=3085981 |doi=10.1287/orsc.12.4.435.10635}}</ref>
* '''Салауатты бәсекелестік''': бұл адамдарды ынталандырып, команданың жоғары нәтижелерге жетуіне көмектеседі.<ref>{{Cite journal |last=Puurtinen |first=Mikael |last2=Mappes |first2=Tapio |date=2008-09-30 |title=Between-group competition and human cooperation |url=https://doi.org/10.1098/rspb.2008.1060 |journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=276 |issue=1655 |pages=355–360 |doi=10.1098/rspb.2008.1060 |issn=0962-8452 |pmc=2581672 |pmid=18826935}}</ref>
* '''[[Тұлғааралық қарым-қатынас|Қарым-қатынастарды дамыту]]''': ұзақ уақыт бірге жұмыс істейтін команда мүшелерінің арасындағы байланыс біртіндеп нығаяды. Командалық жұмыс барысында бір-бірін жақсы таныған мүшелер қажетсіз қақтығыстардың алдын ала алады.<ref name="Chin 2015" /> Мүшелер арасында берік қарым-қатынас қалыптасқан сайын олардың өз командасына қанағаттану деңгейі жоғарылап, командалық жұмыс пен оның нәтижелілігі жақсарады.<ref name=LePine2008 />
* '''[[Әлеуметтік сапа|Жеке қасиеттер]]''': команданың әрбір мүшесі өзінің ерекше білімі мен қабілеттерін пайдаланып, басқа қатысушылардың дамуына үлес қоса алады. Командалық жұмыс барысында осы қасиеттер мен тәжірибелердің өзара алмасуы мүшелердің болашақтағы еңбек өнімділігін арттыруға мүмкіндік береді.<ref name=":0" />
* '''[[Мотивация]]''': бірлескен жұмыс жеке нәтижелер үшін жауапкершілікті арттыру арқылы команда мүшелерінің ынтасын күшейтуі мүмкін. Топтар өзара салыстырылған кезде олардың мүшелері жақсы нәтижелерге қол жеткізуге көбірек ұмтылады. Топтардың жұмысын салыстыруға арналған ортақ өлшемнің болуы нәтижелілікті арттырып, мүшелерді бірлесіп жұмыс істеуге ынталандырады.
Паулус командалық жұмыстың қосымша артықшылықтарын да атап көрсетеді:<ref>{{cite journal|last1=Paulus|first1=P.|title=Groups, teams, and creativity: the creative potential of idea-generating groups|journal=Applied Psychology|volume=49|issue=2|pages=237–262|doi=10.1111/1464-0597.00013|year=2000}}</ref>
* [[жұмыс жүктемесі]]н өзара бөлісу;
* [[Оппортунизм|мүмкіндік]]терді пайдаланып, [[көшбасшылық]]қа қол жеткізу және әлеуметтік [[Қанағаттану|қанағаттану]] сезімін алу;
* табысты команданың мүшесі екенін сезіну;
* команда мүшелері жеке жұмыс істегендегіден көбірек нәтижеге қол жеткізу мүмкіндігі.
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
kmr1w6k7mjd2khyhv49f32c0dhsznit
3692989
3692987
2026-11-07T13:39:37Z
1nter pares
146705
3692989
wikitext
text/x-wiki
[[Сурет:Pushing van together (cropped).jpg|thumb|Автокөлікті итеріп жатқан алты адам]]
[[Сурет:Defense.gov News Photo 100930-N-2855B-251 - U.S. Navy sailors aboard the guided missile destroyer USS Bainbridge DDG 96 haul in a mooring line while mooring the ship in Faslane Scotland on.jpg|thumb|Кемені байлау арқанын тартып жатқан [[АҚШ Әскери-теңіз күштері]]нің теңізшілері]]
[[Сурет:US Navy 070425-N-4198C-002 Personnel Specialist 1st Class Omar Saliba and Hospital Corpsman 1st Class Ryan De La Cruz lead the men's Navy rowing team.jpg|thumb|АҚШ Әскери-теңіз күштерінің ескек есу командасы]]
[[Сурет:Hemlock Overlook - Peanut Butter Pit - 01.jpg|thumb|Стратегия әзірлеп жатқан адамдар тобы]]
[[Сурет:Hemlock Overlook - Peanut Butter Pit - 04.jpg|thumb|Бірлесіп жұмыс істеп жатқан адамдар тобы]]
'''Командалық жұмыс''' — ортақ мақсатқа жету немесе [[Тапсырма (жобаларды басқару)|тапсырманы]] нәтижелі әрі тиімді орындау үшін [[әлеуметтік топ|топ]] мүшелерінің бірлескен күш-жігері.<ref name=":12">{{Cite journal|url=https://www.questia.com/magazine/1G1-13770774/work-teams-that-work|url-status=dead|title=Work Teams That Work|journal=Training & Development|volume=47|issue=3|last1=Montebello|first1=Anthony R.|last2=Buzzotta|first2=Victor R.|date=March 1993|via=[[Questia]]|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20180226092201/https://www.questia.com/magazine/1G1-13770774/work-teams-that-work|archive-date=2018-02-26}}</ref><ref name="SalasCookeRosen20083">{{cite journal|last1=Salas|first1=Eduardo|first2=Nancy J.|last2=Cooke|first3=Michael A.|last3=Rosen|year=2008|title=On Teams, Teamwork, as well as Team Performance: Discoveries and Developments|journal=Human Factors: The Journal of the Human Factors and Ergonomics Society|volume=50|issue=3|pages=540–547|doi=10.1518/001872008X288457|pmid=18689065|s2cid=17017793}}</ref> Командалық жұмыс ортақ [[мақсат]]қа жету үшін бірлесіп әрекет ететін, өзара [[өзара тәуелділік|тәуелді]] адамдар тобынан құралған [[команда]] қызметінің аясында қарастырылады.<ref name=":22">{{Cite book|title=Team Players and Teamwork: New Strategies for Developing Successful Collaboration|last=Parker|first=Glenn|publisher=Jossey-Bass|year=2008|isbn=978-0-787-99811-0|location=San Francisco|pages=[https://archive.org/details/teamplayersteamw00park_1/page/1 1]–68|url=https://archive.org/details/teamplayersteamw00park_1|url-access=subscription}}</ref><ref name=":12" />
Команданың төрт негізгі сипаттамасына ортақ мақсаттың болуы, өзара тәуелділік, нақты шекаралардың болуы, тұрақтылық, өз жұмысын және ішкі үдерістерін дербес басқару қабілеті, сондай-ақ ауқымды [[әлеуметтік жүйе]]нің құрамында әрекет ету жатады.<ref>{{cite book |last1=Thompson |first1=Leigh |url=https://archive.org/details/makingteamguidef00thom |url-access=registration|title=Making the Team: A Guide for Managers |year=2011 |publisher=Prentice Hall |isbn=978-0-13-014363-1 |edition=4th |location=Upper Saddle River, New Jersey}}</ref>
Командалар нәтижелі жұмыс істеу үшін қажетті [[Ресурстар (жобаларды басқару)|ресурстарды]] (мысалы, спорт алаңдары немесе жиналыс өткізетін орындар, [[жоспарлау]]ға бөлінген уақыт, жаттықтырушылар мен жетекшілердің нұсқаулары, ұйым тарапынан қолдау және т.б.) тиімді пайдалана алуы керек. Сонымен қатар әрбір мүшенің міндеті айқын болуы үшін команда ішіндегі [[рөл]]дер нақты белгіленуге тиіс.<ref>{{multiref2
|1={{Cite journal|last1=Chang|first1=Artemis|last2=Bordia|first2=Prashanti|last3=Duck|first3=Julie|year=2003|title=Punctuated Equilibrium and Linear Progression: Toward a New Understanding of Group Development|journal=Academy of Management Journal|volume=46|issue=1|pages=106–117|jstor=30040680}}|2={{Cite journal|last=Gersick|first=Connie|year=1991|title=Revolutionary Change Theories: A Multilevel Exploration of the Punctuated Equilibrium Paradigm|journal=Academy of Management Review|volume=16|pages=10–16|doi=10.5465/amr.1991.4278988|s2cid=13960681}}
|3={{Cite book|title=Effective Teamwork: Practical Lessons from Organizational Research|last=West|first=Michael|publisher=Wiley-Blackwell|year=2012|isbn=978-0-470-97498-8}}
|4={{Cite book|title=The Psychology of Work and Organizations|last1=Woods|first1=Stephen|last2=West|first2=Michael|publisher=Cengage Learning EMEA|year=2014|isbn=9781408072455|location=Andover}} }}</ref> Командалық жұмыс өнеркәсіптік ұйымдарда (ресми жұмыс командалары), [[спорт]]та (спорт командалары), мектептерде ([[жоба]] бойынша бірлесіп жұмыс істейтін сыныптастар) және денсаулық сақтау жүйесінде (операциялық бөлме командалары) кездеседі. Осы салалардың әрқайсысында командалық жұмыс пен өзара тәуелділік деңгейі команда мүшелерінің арасындағы [[қарым-қатынас]], [[Әлеуметтік байланыс|өзара әрекеттесу]] және ынтымақтастық дәрежесіне байланысты төмен ([[гольф]], [[жеңіл атлетика]]), орташа ([[бейсбол]], [[америкалық футбол]]) немесе жоғары ([[баскетбол]], [[футбол]]) болуы мүмкін.
Тиімді командалық жұмыстың маңызды шарттарының бірі — команда мүшелері санының оңтайлы болуы. Бұл ретте жұмыстың мән-жайы маңызды, өйткені команда құрамы көзделген мақсатқа байланысты өзгеруі мүмкін. Команда кемінде екі адамнан тұруы керек, ал командалардың көпшілігінде 2-ден 100-ге дейін мүше болады. [[Спорт командасы|Спорт командалары]]ның құрамы әдетте белгіленген ережелерге сәйкес нақты анықталады, ал жұмыс командаларының мүшелер саны мақсатқа жету кезеңі мен оның [[Жобаның күрделілігі|күрделілігіне]] байланысты өзгеруі мүмкін.
== Тарихы ==
''[[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі|Oxford English Dictionary]]'' сөздігінде «team-work» терминінің жүк тартатын жануарлар тобының бірлескен жұмысына қатысты қолданылуы 1800 жылдың өзінде тіркелген.<ref>{{oed | teamwork}} – "How is the ploughing, the drawing, and all kind of team-work to be performed without horses?"</ref>
Қазіргі уақытта адамдар топтарының бірлескен жұмысы кең таралғанымен, жарты ғасырдан астам уақыт бұрын жағдай басқаша болатын.<!-- {{Clarify timeframe|date=June 2021}} --> Дәстүрлі [[конвейерлік өндіріс]] жүйесінен командалық жұмысты көбірек пайдаланатын ұйымдастырушылық модельдерге көшу алғаш рет [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] пен [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде, елдердің өз халқын біріктіруге ұмтылуы нәтижесінде басталды.<!-- {{by whom|date=June 2021}} --><ref>{{cite journal |last=Kozlowski |first=Steve W.J. |last2=Ilgen |first2=Daniel R. |title=Enhancing the effectiveness of work groups and teams |journal=Psychological Science in the Public Interest |year=2006 |volume=7 |issue=3 |pages=77–124 |doi=10.1111/j.1529-1006.2006.00030.x}}</ref> Командалық жұмысқа бетбұрыс негізінен 1920–1930 жылдары жүргізілген [[Хоторн эффекті|Хоторн тәжірибелерімен]] байланысты болды. Бұл зерттеулер ұйымдардағы командалық жұмыстың оң әсерін көрсетті. Ұйымдар командалық жұмыстың маңызын және оның компаниялар қызметіне тигізетін оң ықпалын мойындағаннан кейін, көптеген жұмыс салалары дәстүрлі конвейерлік өндіріс жүйесінен заманауи [[Жоғары нәтижелі ұйым|жоғары нәтижелі ұйым моделіне]] көше бастады.<ref name="Hoegl20012">{{cite journal|last1= Hoegl|first1= Martin|first2= Hans Georg |last2=Gemuenden|year=2001|title= Teamwork Quality and the Success of Innovative Projects: a Theoretical Concept and Empirical Evidence|journal=Organization Science|volume=12|issue= 4|pages= 435–449|doi=10.1287/orsc.12.4.435.10635|jstor=3085981}}</ref><!-- {{request quotation|date=June 2021}} -->
== Тиімді командалық жұмыстың сипаттамалары ==
Команда тиімді жұмыс істеуі үшін өзара байланысты белгілі бір сипаттамаларға ие болуы қажет.
Олардың бірі — жоғары деңгейдегі [[Топтық ұйымшылдық|''топтық ұйымшылдық'']]. Топтық ұйымшылдық пен жұмыс нәтижелілігі арасында оң байланыс бар.<ref>{{Cite journal |last1=Evans |first1=Charles R. |last2=Dion |first2=Kenneth L. |date=2012 |title=Group Cohesion and Performance: A Meta-Analysis |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1046496412468074 |journal=Small Group Research |language=en |volume=43 |issue=6 |pages=690–701 |doi=10.1177/1046496412468074 |issn=1046-4964|url-access=subscription }}</ref>
''Қарым-қатынас'' — тиімді командалық жұмыстың тағы бір маңызды сипаттамасы. Команда мүшелері кедергілерді еңсеру, [[Қақтығыстарды шешу|қақтығыстарды шешу]] және түсінбеушіліктердің алдын алу үшін бір-бірімен тиімді қарым-қатынас жасай білуі керек. Қарым-қатынас топтың ұйымшылдығын арттырады.<ref name=":1">{{Cite journal |last1=Troth |first1=Ashlea C. |last2=Jordan |first2=Peter J. |last3=Lawrence |first3=Sandra A. |date=2012 |title=Emotional Intelligence, Communication Competence, and Student Perceptions of Team Social Cohesion |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0734282912449447 |journal=Journal of Psychoeducational Assessment |language=en |volume=30 |issue=4 |pages=414–424 |doi=10.1177/0734282912449447 |hdl=10072/48513 |issn=0734-2829|hdl-access=free }}</ref>
Қарым-қатынас команданың міндетін нақты айқындап, ''ортақ мақсат'' қалыптастыруға көмектеседі. Ортақ мақсаттың болуы ұйымшылдықты күшейтеді, өйткені барлық мүшелер бір нәтижеге ұмтылып, оған жету жолында бір-біріне қолдау көрсетеді.<ref name=":1" />
''Ортақ мақсатқа адалдық'' команда мүшелерінің сол мақсатқа жетуге күш-жігерін жұмылдыруынан көрінеді.
''[[Жауапкершілік]]'' жұмыстың жоспарланған кезеңдерінің уақытында орындалуын және барлық мүшелердің оған қатысуын қамтамасыз ету үшін қажет. Команда мүшелерінің өз міндеттері үшін жауап беруі олардың өзара қарым-қатынасындағы ортақ іске берілгендігін арттырады.<ref>{{Cite journal |last1=Stewart |first1=Virginia R. |last2=Snyder |first2=Deirdre G. |last3=Kou |first3=Chia-Yu |date=2023 |title=We Hold Ourselves Accountable: A Relational View of Team Accountability |journal=Journal of Business Ethics |language=en |volume=183 |issue=3 |pages=691–712 |doi=10.1007/s10551-021-04969-z |issn=0167-4544 |pmc=8600914 |pmid=34812211 }}</ref>
== Команда ішіндегі өзара әрекеттесудің негіздері ==
Команда ішіндегі өзара әрекеттесудің негізгі құрамдастарына мыналар жатады:<ref>{{Cite book|title=Groups That Work (and Those That Don't): Creating Conditions for Effective Teamwork|last=Hackman|first=Richard|publisher=Jossey-Bass|year=1990|isbn=978-1555421878|pages=[https://archive.org/details/groupsthatworkan0000unse/page/1 1]–13; 479–504]|url=https://archive.org/details/groupsthatworkan0000unse|url-access=registration}}</ref>
* Қақтығыстардың алдын алу үшін ''ашық қарым-қатынас'' орнату.
* Түсінбеушіліктер мен өкілеттік шегінен шығудың алдын алу үшін әрекеттерді тиімді ''үйлестіру''.
* Тапсырмаларды уақытында орындап, қажетті нәтижелерге қол жеткізу үшін, әсіресе жұмыс жүктемесін бөлісу арқылы тиімді ''ынтымақтастық'' орнату.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Ilgen|first1=Daniel|last2=Hollenbeck|first2=John|date=October 5, 2004|title=Teams in Organizations: From Input-Process-Output Models to IMOI Models|journal=Annual Review of Psychology|volume=56|pages=517–543|doi=10.1146/annurev.psych.56.091103.070250|pmid=15709945|s2cid=15290229 }}</ref>
* Өзара сенімді, тәуекелге баруға дайындықты және жұмыс нәтижелілігін сақтау үшін жоғары деңгейдегі ''өзара тәуелділікті'' қамтамасыз ету.
Осы шарттардың орындалуы команданың жұмысты аяқтап, дайын нәтижені ұсынуына мүмкіндік береді. Командалық жұмыстың тиімділігін бағалау үшін ұйым алынған нәтиженің сапасын, жұмыс үдерісін және команда мүшелерінің тәжірибесін талдауы қажет. Егер алынған нәтиже ұйымның белгіленген стандарттарына сәйкес келсе немесе олардан асып түссе, команда таңдаған жұмыс тәсілі мақсаттарға жетуге көмектессе, ал мүшелер команданың басқа қатысушыларымен қарым-қатынасқа және бірлескен жұмыс үдерісіне жоғары деңгейде қанағаттанатынын білдірсе, командалық жұмысты тиімді деп есептеуге болады.{{citation needed|reason=|date=August 2023}}
== Үдерістер ==
{{Толық мақала|Команданы дамыту}}
Командалар әртүрлі кезеңдерде түрлі үдерістерді жүзеге асырады. Бұл үдерістер команда белгілі бір іс-әрекеттерді орындаған кезде, бір әрекеттен екіншісіне ауысқанда, сондай-ақ өзгерістер мен белсенді іс-әрекеттер кезеңдерінде команда мүшелерінің өзара қарым-қатынасын реттеу барысында жүзеге асырылуы мүмкін.<ref name="LePine2008" /> Командалық жұмыс үдерістері үш санатқа бөлінеді:<ref name="Marks2001">{{cite journal|last1=Marks|first1=Michelle A.|first2=John E.|last2=Mathieu|first3=Stephen J.|last3=Zaccaro|year=2001|title=A Temporally Based Framework and Taxonomy of Team Processes|journal=Academy of Management Review|volume=26|issue=3|pages=356–376|doi=10.2307/259182|jstor=259182}}</ref><ref name="LePine2008">{{cite journal|last1=LePine|first1=Jeffery A.|first2=Ronald F.|last2=Piccolo|first3=Christine L.|last3=Jackson|first4=John E.|last4=Mathieu|first5=Jessica R.|last5=Saul|year=2008|title=A Meta-Analysis of Teamwork Processes: Tests of a Multidimensional Model and Relationships with Team Effectiveness Criteria|journal=Personnel Psychology|volume=61|issue=2|pages=273–307|doi=10.1111/j.1744-6570.2008.00114.x|issn=0031-5826|citeseerx=10.1.1.468.6198}}</ref>
=== Өтпелі үдерістер ===
Бұл үдерістер белсенді іс-әрекет кезеңдерінің арасында жүзеге асады. Команда мүшелері жалпы команданың және әрбір мүшенің жеке жұмыс нәтижелерін бағалап, бір-біріне кері байланыс бере алады, алдағы міндеттерді нақтылап, бірлескен жұмыстың тиімділігін арттыру үшін қажетті өзгерістер енгізе алады.<!-- {{clarify|reason=explain what the following list is for|date=August 2023}} -->
* Міндеттерді талдау
* Мақсаттарды нақтылау
* Стратегияны әзірлеу
* Нәтижеге бағдарланған топ
=== Іс-әрекет үдерістері ===
Бұл үдерістер команда өз мақсаттары мен міндеттеріне жету үшін нақты әрекеттер жасаған кезде жүзеге асады. Команда мүшелері атқарылған жұмыс пен өз міндеттері туралы бір-бірін хабардар етіп, тапсырмаларды орындауда өзара көмек көрсетеді. Осы кезеңде кері байланыс пен бірлескен жұмыс жоғары деңгейде сақталады.<!-- {{clarify|reason=explain what the following list is for|date=August 2023}} -->
* Мақсаттарға жету барысын бақылау
* Жүйелердің жұмысын бақылау
* Команда қызметін бақылау және өзара көмек көрсету
* Іс-әрекеттерді үйлестіру
=== Тұлғааралық үдерістер ===
Бұл үдерістер белсенді іс-әрекет және өтпелі кезеңдердің екеуінде де кездеседі әрі команда мүшелерінің арасында жүзеге асады. Бұл — үздіксіз үдеріс, оның барысында команда мүшелері басқа қатысушыларға немесе тапсырмалардың орындалу тәсілдеріне қатысты өз ойлары мен сезімдерін білдіреді. Сонымен қатар олар жеке міндеттерін орындау кезінде бір-бірін ынталандырып, қолдау көрсетеді.<!-- {{clarify|reason=explain what the following list is for|date=August 2023}} -->
* Қақтығыстарды басқару
* Ынталандыру және сенімділікті арттыру
* Эмоцияларды басқару
Команда осы үдерістерден өткен сайын оның жұмыс нәтижелілігі әдетте артады. Өйткені мұндай үдерістер команда мүшелерінің іс-әрекеттерін үйлестіру мен өзара қарым-қатынасын жақсартып, командалық жұмыс пен ынтымақтастықтың тиімділігін арттырады.<ref name="Cattani2013">{{cite journal|last1=Cattani|first1=G.|last2=Ferriani|first2=S.|last3=Mariani|first3=M.|first4=S.|last4=Mengoli|year=2013|title=Tackling the 'Galácticos' Effect: Team Familiarity and the Performance of Star-Studded Projects|journal=Industrial and Corporate Change|volume=22|number=6|pages=1629–62|doi=10.1093/icc/dtt001 |url=https://drive.google.com/file/d/0ByE7rCUuloTlVEF2UFBjMURmX2s/edit?usp=sharing|url-access=}}</ref>
== Командалық жұмысты жақсартуға арналған даярлық ==
Командалық жұмыс пен оның нәтижелілігін команданың жекелеген мүшелеріне және тұтас командаға бағытталған арнайы даярлық арқылы арттыруға болады.<ref name="SalasCookeRosen20083" /> Брюс Такман команданың даму кезеңдерін және әр кезеңдегі командалық жұмыс деңгейін ажырататын модель ұсынды:<ref>{{multiref2
|1={{Cite journal|last=Tuckman|first=Bruce|year=1965|title=Developmental Sequence in Small Groups|journal=Psychological Bulletin|volume=63|issue=6|pages=384–399|doi=10.1037/h0022100|pmid=14314073|s2cid=10356275 }}
|2={{Cite book|title=The High Performance Enterprise: Reinventing the People Side of Your Business|last1=Neusch|first1=Donna|last2=Siebenaler|first2=Alan|publisher=John Wiley & Sons|year=1998|isbn=978-0939246298|pages=[https://archive.org/details/highperformancee00neus/page/135 135]–177|url=https://archive.org/details/highperformancee00neus|url-access=registration}} }}</ref>
# '''Қалыптасу кезеңі'''
#* Бұл кезең командаға жақындасу немесе одан алшақтау мәселелерімен, сондай-ақ дербестікті сақтау мен команда мүшесі болуға ұмтылу арасындағы ішкі қайшылықтармен сипатталады.
#* Команда мүшелері әдетте сақтық танытып, күтпеген жағдайлар туындаған кезде қиындыққа ұшырамау үшін тәуекелге баруды барынша азайтуға тырысады.
#* Бұл кезеңде командалық жұмыс деңгейі ең төмен болады.
# '''Қақтығыстар кезеңі'''
#* Екінші кезең билік пен өкілеттік үшін бәсекелестікпен сипатталады. Бұл команда ішіндегі қақтығыстардың және оның табысты болуына қатысты күмәндердің негізгі себептерінің бірі саналады.
#* Егер осы кезеңде командалық жұмыс деңгейі төмен болса, команданың ішкі қақтығыстарды еңсеруі екіталай. Ал командалық жұмыс пен ынтымақтастыққа дайындық жоғары болса, команданың одан әрі табысты дамуына мүмкіндік туады.
# '''Нормаларды қалыптастыру кезеңі'''
#* Үшінші кезеңде команда мүшелері жаңа ортаға бейімделуге ұмтыла отырып, өзара [[ынтымақтастық]], тәуелділік және ұйымшылдық деңгейін арттырады.
#* Бұл кезеңде командалық жұмыс деңгейі едәуір жоғарылап, аталған сипаттамалардың қалыптасуын жеңілдетеді.
# '''Нәтижелі жұмыс кезеңі'''
#* Команда дамуының соңғы кезеңінде мүшелер өзара тәуелді әрі ұйымшыл түрде тапсырмаларды тиімді орындай алатын қолайлы орта қалыптасады.
#* Бұл кезең қолайлылықтың, табыстылықтың, өзара тәуелділік пен кемелдіктің ең жоғары деңгейімен сипатталады. Сондықтан командалық жұмыс та осы кезеңде ең жоғары деңгейіне жетеді.
=== Командалық жұмысты жетілдіру ===
Ұйымдастырушылық психология мамандары командалық жұмысты бағалау үшін қолданатын әдістердің бірі — білім, дағдылар және қабілеттерге негізделген командалық жұмыс тесті (KSA).<ref>{{Cite journal|last1=Stevens|first1=Michael|last2=Campion|first2=Michael|year=1994|title=The Knowledge, Skill, and Ability Requirements for Teamwork: Implications of Human Resource Management|journal=Journal of Management|volume=20|issue=2|pages=503–530|doi=10.1177/014920639402000210|s2cid=220584820}}</ref> Бұл тесті 1994 жылы Майкл Стивенс пен Майкл Кэмпион әзірледі. Ол командаға қосылғысы келетін адамдардың командалық жұмысқа қажетті 14 білім, дағды және қабілет талаптарына сәйкестігін, әсіресе ресми жұмыс командалары жағдайында, бағалауға арналған. Тест екі негізгі санаттан тұрады: қақтығыстарды шешу және қарым-қатынас жасау сияқты дағдыларды қамтитын тұлғааралық білім, дағдылар мен қабілеттер және мақсат қою мен тапсырмаларды үйлестіру сияқты дағдыларды қамтитын өзін-өзі басқаруға қатысты білім, дағдылар мен қабілеттер.
Командалық жұмысты көшбасшылыққа үйрету, командалық даярлық, атқарылған жұмысты бірлесіп талқылау және команда қалыптастыру сияқты команданы дамыту шаралары (TDI) арқылы жетілдіруге болады.<ref>{{Cite journal |last1=Lacerenza |first1=Christina N. |last2=Marlow |first2=Shannon L. |last3=Tannenbaum |first3=Scott I. |last4=Salas |first4=Eduardo |date=2018 |title=Team development interventions: Evidence-based approaches for improving teamwork. |journal=American Psychologist |language=en |volume=73 |issue=4 |pages=517–531 |doi=10.1037/amp0000295 |pmid=29792465 |issn=1935-990X|doi-access=free |bibcode=2018AmPsy..73..517L }}</ref> Мұндай шаралар команда ішіндегі қарым-қатынасты, іс-әрекеттерді үйлестіруді, ынтымақтастықты және қақтығыстарды басқаруды жақсартады.<ref>{{Cite journal |last1=Salas |first1=Eduardo |last2=Shuffler |first2=Marissa L. |last3=Thayer |first3=Amanda L. |last4=Bedwell |first4=Wendy L. |last5=Lazzara |first5=Elizabeth H. |date=2015 |title=Understanding and Improving Teamwork in Organizations: A Scientifically Based Practical Guide |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/hrm.21628 |journal=Human Resource Management |language=en |volume=54 |issue=4 |pages=599–622 |doi=10.1002/hrm.21628 |issn=0090-4848|url-access=subscription }}</ref> Топтық іс-шаралар өткізу арқылы команда мүшелерінің арасында ортақ қауымдастыққа тиесілік сезімін қалыптастыру да командалық жұмыстың тиімділігін арттыруға ықпал етеді.<ref name=":2">{{Cite journal |last1=Gratton |first1=Lynda |last2=Erickson |first2=Tamara J |date=2007-11-01 |title=8 ways to build collaborative teams |url=https://europepmc.org/article/med/18159790 |journal=Harvard Business Review |volume=85 |issue=11 |pages=100–9, 153 |issn=0017-8012 |pmid=18159790}}</ref>
=== Көшбасшылық және командалық жұмыс ===
Көшбасшылар команданың табысты болуына ықпал ету үшін оның мүшелерімен сенімді қарым-қатынас орнатып, өзара қолдау мен ынталандыруды қамтамасыз етуі қажет.<ref name=":5">{{Cite journal |last=Sohmen |first=Victor |date=2015 |title=Leadership and Teamwork: Two Sides of the Same Coin |url=http://rgdoi.net/10.13140/RG.2.1.4241.7766 |journal=Journal of IT and Economic Development. |language=en |doi=10.13140/RG.2.1.4241.7766}}</ref> Көшбасшылар бірлескен іс-әрекеттің үлгісін көрсету арқылы команда мүшелеріне тиімді командалық жұмыстың қалай жүзеге асатынын түсіндіре алады. Команда жетекшілері командалық жұмысты жақсартатын өзара қарым-қатынастарды дамыту үшін міндеттерді орындауға да, адамдар арасындағы қатынастарға да назар аударуы керек.<ref name=":2" /> Көшбасшылар әрбір команда мүшесінің өз рөлі мен міндеттерін анық түсінуін қамтамасыз етуге тиіс.<ref name=":5" /> Табысты команда өз мақсаттары мен міндеттерін ұйымның даму бағыты және мақсаттарымен сәйкестендіреді. Көшбасшылар команда мүшелерін жігерлендіріп, ынталандыру арқылы олардың мақсаттарын ұйымның мақсаттарымен үйлестіруге жауапты болады.<ref>{{Cite journal |last1=Wee |first1=Kian-Ping |last2=Wee |first2=Hui-Min |last3=Huang |first3=Wen Chang |date=2006 |title=Organizational leadership and its relative influences |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/02522667.2006.10699689 |journal=Journal of Information and Optimization Sciences |language=en |volume=27 |issue=1 |pages=241–248 |doi=10.1080/02522667.2006.10699689 |issn=0252-2667|url-access=subscription }}</ref>
== Кемшіліктері мен артықшылықтары ==
Командалық жұмысты қолдану кейде қажетсіз болып, команданың ең жоғары нәтижелілікке қол жеткізуіне кедергі келтіруі мүмкін. Оның негізгі кемшіліктеріне мыналар жатады:<ref name=":3">{{Cite book|title=Self-Directed Work Teams: The New American Challenge|last1=Osbrun|first1=Jack|last2=Moran|first2=Linda|last3=Musselwhite|first3=Ed|publisher=McGraw-Hill|year=1990|isbn=978-1556233418|location=Homewood, IL|pages=[https://archive.org/details/selfdirectedwor00orsb/page/1 1]–26|url=https://archive.org/details/selfdirectedwor00orsb|url-access=registration}}</ref><ref name=":4">{{Cite book|title=The Wisdom of Teams: Creating the High-Performance Organization|last1=Katzenbach|first1=Jon|last2=Smith|first2=Douglas|publisher=Harvard Business School Press|year=2015|pages=1–26}}</ref>
* '''[[Әлеуметтік жалқаулық]]''': бұл құбылыс топта жұмыс істейтін адамның тапсырманы орындауға мүмкіндігінен аз күш жұмсауы кезінде байқалады. Егер команданың басқа мүшелері салыстырмалы түрде көбірек күш салса, бұл қақтығыстарға әкеліп, жалпы жұмыс нәтижелілігін төмендетуі мүмкін.
* '''Мінез-құлық қақтығыстары''' немесе '''қалыптасқан индивидуализм''': ұйымның жоғары деңгейіндегі қызметкерлер жеке бастаманы көбірек талап ететін лауазымдарға бейімделгендіктен, бірлескен жұмысқа қатысуда қиындықтарға тап болуы мүмкін. Бұл қарым-қатынас азайып, қақтығыстар көбейетін бәсекелестік ортаны қалыптастырады. Мұндай кемшілік көбіне командалық жұмысты қатаң иерархиялық құрылымда қолданатын ұйымдарда байқалады.
* '''Жеке тапсырмалар''': кейбір тапсырмалар командалық жұмысты қажет етпейді және оларды жеке орындау тиімдірек. Егер жеке орындауға арналған тапсырма командаға жүктелсе, мүшелер арасында елеулі қақтығыстар туындап, команданың ішкі өзара әрекеттесуіне зиян келтіруі және жалпы нәтижелілігін төмендетуі мүмкін.
* '''[[Топтық ойлау]]''': бұл — адамдар тобында қақтығыстардан аулақ болу және ұйымшылдықты сақтау ниеті ең тиімді шешімді қабылдау ұмтылысынан басым түскен кезде пайда болатын психологиялық құбылыс. Командада топтық ойлау қалыптасқанда, мүшелер қабылданбай қалудан немесе өзгелермен келіспеушілікке түсуден қорқып, балама шешімдер ұсынбауы мүмкін. Топ мүшелері табысты қабылданған шешімдердің нәтижесіне емес, топ ішіндегі үйлесімділікке қарай бағалай бастайды. Топтық ойлауға қарсы тұрудың бір тәсілі — командаға [[Әртүрлілік идеологиялары|әртүрлі ортадан шыққан]] және жеке ерекшеліктері ([[жыныс]]ы, [[Қартаю|жасы]], [[ұлт]]ы) әртүрлі адамдарды біріктіру. Топтық ойлаудың алдын алудың тағы бір жолы — әрбір мүшеден өзге қатысушылардың ұсыныстарынан ерекшеленетін идеялар ұсынуды талап ету.
Командалық жұмыстың көптеген пайдалы жақтары да бар. Оның негізгі артықшылықтарына мыналар жатады:<ref name=":3" /><ref name=":4" />
* '''[[Мәселелерді шешу]]''': адамдар тобы әртүрлі көзқарастарды біріктіріп, пікірлер мен ұсыныстарды салыстыру арқылы мәселелерді жылдам әрі тиімді шеше алады. Команда мәдениетіне сәйкес әрбір мүше ортақ жұмысқа тең дәрежеде үлес қосуға және ең тиімді шешімді табу үшін мәселеге қатысты өзіндік көзқарасын ұсынуға жауапты болады.<ref name="Chin 2015">{{Cite journal|title = Examining teamwork and leadership in the fields of public administration, leadership, and management|last = Chin|first = Roger|year = 2015|journal = Team Performance Management|doi = 10.1108/TPM-07-2014-0037|volume=21|issue = 3/4|pages=199–216}}</ref> Командалық жұмыс неғұрлым сапалы шешімдер қабылдауға, өнімдер шығаруға немесе қызметтер көрсетуге мүмкіндік береді. Оның тиімділігі команда мүшелерінің [[ынтымақтастық|бірлескен жұмысының]] алты құрамдасына байланысты: қарым-қатынас, үйлестіру, мүшелер үлесінің теңгерімділігі, өзара қолдау, күш-жігер және ұйымшылдық.<ref name=Hoegl2001>{{cite journal |title=Teamwork Quality and the Success of Innovative Projects: a Theoretical Concept and Empirical Evidence |last1=Hoegl|first1= Martin |first2=Hans Georg |last2=Gemuenden |journal=Organization Science |volume=12 |issue=4 |year=2001 |pages=435–449 |jstor=3085981 |doi=10.1287/orsc.12.4.435.10635}}</ref>
* '''Салауатты бәсекелестік''': бұл адамдарды ынталандырып, команданың жоғары нәтижелерге жетуіне көмектеседі.<ref>{{Cite journal |last=Puurtinen |first=Mikael |last2=Mappes |first2=Tapio |date=2008-09-30 |title=Between-group competition and human cooperation |url=https://doi.org/10.1098/rspb.2008.1060 |journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=276 |issue=1655 |pages=355–360 |doi=10.1098/rspb.2008.1060 |issn=0962-8452 |pmc=2581672 |pmid=18826935}}</ref>
* '''[[Тұлғааралық қарым-қатынас|Қарым-қатынастарды дамыту]]''': ұзақ уақыт бірге жұмыс істейтін команда мүшелерінің арасындағы байланыс біртіндеп нығаяды. Командалық жұмыс барысында бір-бірін жақсы таныған мүшелер қажетсіз қақтығыстардың алдын ала алады.<ref name="Chin 2015" /> Мүшелер арасында берік қарым-қатынас қалыптасқан сайын олардың өз командасына қанағаттану деңгейі жоғарылап, командалық жұмыс пен оның нәтижелілігі жақсарады.<ref name=LePine2008 />
* '''[[Әлеуметтік сапа|Жеке қасиеттер]]''': команданың әрбір мүшесі өзінің ерекше білімі мен қабілеттерін пайдаланып, басқа қатысушылардың дамуына үлес қоса алады. Командалық жұмыс барысында осы қасиеттер мен тәжірибелердің өзара алмасуы мүшелердің болашақтағы еңбек өнімділігін арттыруға мүмкіндік береді.<ref name=":0" />
* '''[[Мотивация]]''': бірлескен жұмыс жеке нәтижелер үшін жауапкершілікті арттыру арқылы команда мүшелерінің ынтасын күшейтуі мүмкін. Топтар өзара салыстырылған кезде олардың мүшелері жақсы нәтижелерге қол жеткізуге көбірек ұмтылады. Топтардың жұмысын салыстыруға арналған ортақ өлшемнің болуы нәтижелілікті арттырып, мүшелерді бірлесіп жұмыс істеуге ынталандырады.
Паулус командалық жұмыстың қосымша артықшылықтарын да атап көрсетеді:<ref>{{cite journal|last1=Paulus|first1=P.|title=Groups, teams, and creativity: the creative potential of idea-generating groups|journal=Applied Psychology|volume=49|issue=2|pages=237–262|doi=10.1111/1464-0597.00013|year=2000}}</ref>
* [[жұмыс жүктемесі]]н өзара бөлісу;
* [[Оппортунизм|мүмкіндік]]терді пайдаланып, [[көшбасшылық]]қа қол жеткізу және әлеуметтік [[Қанағаттану|қанағаттану]] сезімін алу;
* табысты команданың мүшесі екенін сезіну;
* команда мүшелері жеке жұмыс істегендегіден көбірек нәтижеге қол жеткізу мүмкіндігі.
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
gy5xd5vdz5kb040i3fiov7dyeiaaqhm
3692990
3692989
2026-11-07T13:41:32Z
1nter pares
146705
3692990
wikitext
text/x-wiki
[[Сурет:Pushing van together (cropped).jpg|thumb|Автокөлікті итеріп жатқан алты адам]]
[[Сурет:Defense.gov News Photo 100930-N-2855B-251 - U.S. Navy sailors aboard the guided missile destroyer USS Bainbridge DDG 96 haul in a mooring line while mooring the ship in Faslane Scotland on.jpg|thumb|Кемені байлау арқанын тартып жатқан [[АҚШ Әскери-теңіз күштері]]нің теңізшілері]]
[[Сурет:US Navy 070425-N-4198C-002 Personnel Specialist 1st Class Omar Saliba and Hospital Corpsman 1st Class Ryan De La Cruz lead the men's Navy rowing team.jpg|thumb|АҚШ Әскери-теңіз күштерінің ескек есу командасы]]
[[Сурет:Hemlock Overlook - Peanut Butter Pit - 01.jpg|thumb|Стратегия әзірлеп жатқан адамдар тобы]]
[[Сурет:Hemlock Overlook - Peanut Butter Pit - 04.jpg|thumb|Бірлесіп жұмыс істеп жатқан адамдар тобы]]
'''Командалық жұмыс''' — ортақ мақсатқа жету немесе [[Тапсырма (жобаларды басқару)|тапсырманы]] нәтижелі әрі тиімді орындау үшін [[әлеуметтік топ|топ]] мүшелерінің бірлескен күш-жігері.<ref name=":12">{{Cite journal|url=https://www.questia.com/magazine/1G1-13770774/work-teams-that-work|url-status=dead|title=Work Teams That Work|journal=Training & Development|volume=47|issue=3|last1=Montebello|first1=Anthony R.|last2=Buzzotta|first2=Victor R.|date=March 1993|via=[[Questia]]|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20180226092201/https://www.questia.com/magazine/1G1-13770774/work-teams-that-work|archive-date=2018-02-26}}</ref><ref name="SalasCookeRosen20083">{{cite journal|last1=Salas|first1=Eduardo|first2=Nancy J.|last2=Cooke|first3=Michael A.|last3=Rosen|year=2008|title=On Teams, Teamwork, as well as Team Performance: Discoveries and Developments|journal=Human Factors: The Journal of the Human Factors and Ergonomics Society|volume=50|issue=3|pages=540–547|doi=10.1518/001872008X288457|pmid=18689065|s2cid=17017793}}</ref> Командалық жұмыс ортақ [[мақсат]]қа жету үшін бірлесіп әрекет ететін, өзара [[өзара тәуелділік|тәуелді]] адамдар тобынан құралған [[команда]] қызметінің аясында қарастырылады.<ref name=":22">{{Cite book|title=Team Players and Teamwork: New Strategies for Developing Successful Collaboration|last=Parker|first=Glenn|publisher=Jossey-Bass|year=2008|isbn=978-0-787-99811-0|location=San Francisco|pages=[https://archive.org/details/teamplayersteamw00park_1/page/1 1]–68|url=https://archive.org/details/teamplayersteamw00park_1|url-access=subscription}}</ref><ref name=":12" />
Команданың төрт негізгі сипаттамасына ортақ мақсаттың болуы, өзара тәуелділік, нақты шекаралардың болуы, тұрақтылық, өз жұмысын және ішкі үдерістерін дербес басқару қабілеті, сондай-ақ ауқымды [[әлеуметтік жүйе]]нің құрамында әрекет ету жатады.<ref>{{cite book |last1=Thompson |first1=Leigh |url=https://archive.org/details/makingteamguidef00thom |url-access=registration|title=Making the Team: A Guide for Managers |year=2011 |publisher=Prentice Hall |isbn=978-0-13-014363-1 |edition=4th |location=Upper Saddle River, New Jersey}}</ref>
Командалар нәтижелі жұмыс істеу үшін қажетті [[Ресурстар (жобаларды басқару)|ресурстарды]] (мысалы, спорт алаңдары немесе жиналыс өткізетін орындар, [[жоспарлау]]ға бөлінген уақыт, жаттықтырушылар мен жетекшілердің нұсқаулары, ұйым тарапынан қолдау және т.б.) тиімді пайдалана алуы керек. Сонымен қатар әрбір мүшенің міндеті айқын болуы үшін команда ішіндегі [[рөл]]дер нақты белгіленуге тиіс.<ref>{{multiref2
|1={{Cite journal|last1=Chang|first1=Artemis|last2=Bordia|first2=Prashanti|last3=Duck|first3=Julie|year=2003|title=Punctuated Equilibrium and Linear Progression: Toward a New Understanding of Group Development|journal=Academy of Management Journal|volume=46|issue=1|pages=106–117|jstor=30040680}}|2={{Cite journal|last=Gersick|first=Connie|year=1991|title=Revolutionary Change Theories: A Multilevel Exploration of the Punctuated Equilibrium Paradigm|journal=Academy of Management Review|volume=16|pages=10–16|doi=10.5465/amr.1991.4278988|s2cid=13960681}}
|3={{Cite book|title=Effective Teamwork: Practical Lessons from Organizational Research|last=West|first=Michael|publisher=Wiley-Blackwell|year=2012|isbn=978-0-470-97498-8}}
|4={{Cite book|title=The Psychology of Work and Organizations|last1=Woods|first1=Stephen|last2=West|first2=Michael|publisher=Cengage Learning EMEA|year=2014|isbn=9781408072455|location=Andover}} }}</ref> Командалық жұмыс өнеркәсіптік ұйымдарда (ресми жұмыс командалары), [[спорт]]та (спорт командалары), мектептерде ([[жоба]] бойынша бірлесіп жұмыс істейтін сыныптастар) және денсаулық сақтау жүйесінде (операциялық бөлме командалары) кездеседі. Осы салалардың әрқайсысында командалық жұмыс пен өзара тәуелділік деңгейі команда мүшелерінің арасындағы [[қарым-қатынас]], [[Әлеуметтік байланыс|өзара әрекеттесу]] және ынтымақтастық дәрежесіне байланысты төмен ([[гольф]], [[жеңіл атлетика]]), орташа ([[бейсбол]], [[америкалық футбол]]) немесе жоғары ([[баскетбол]], [[футбол]]) болуы мүмкін.
Тиімді командалық жұмыстың маңызды шарттарының бірі — команда мүшелері санының оңтайлы болуы. Бұл ретте жұмыстың мән-жайы маңызды, өйткені команда құрамы көзделген мақсатқа байланысты өзгеруі мүмкін. Команда кемінде екі адамнан тұруы керек, ал командалардың көпшілігінде 2-ден 100-ге дейін мүше болады. [[Спорт командасы|Спорт командалары]]ның құрамы әдетте белгіленген ережелерге сәйкес нақты анықталады, ал жұмыс командаларының мүшелер саны мақсатқа жету кезеңі мен оның [[Жобаның күрделілігі|күрделілігіне]] байланысты өзгеруі мүмкін.
== Тарихы ==
''[[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі|Oxford English Dictionary]]'' сөздігінде «team-work» терминінің жүк тартатын жануарлар тобының бірлескен жұмысына қатысты қолданылуы 1800 жылдың өзінде тіркелген.<ref>{{oed | teamwork}} – "How is the ploughing, the drawing, and all kind of team-work to be performed without horses?"</ref>
Қазіргі уақытта адамдар топтарының бірлескен жұмысы кең таралғанымен, жарты ғасырдан астам уақыт бұрын жағдай басқаша болатын.<!-- {{Clarify timeframe|date=June 2021}} --> Дәстүрлі [[конвейерлік өндіріс]] жүйесінен командалық жұмысты көбірек пайдаланатын ұйымдастырушылық модельдерге көшу алғаш рет [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] пен [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде, елдердің өз халқын біріктіруге ұмтылуы нәтижесінде басталды.<!-- {{by whom|date=June 2021}} --><ref>{{cite journal |last=Kozlowski |first=Steve W.J. |last2=Ilgen |first2=Daniel R. |title=Enhancing the effectiveness of work groups and teams |journal=Psychological Science in the Public Interest |year=2006 |volume=7 |issue=3 |pages=77–124 |doi=10.1111/j.1529-1006.2006.00030.x}}</ref> Командалық жұмысқа бетбұрыс негізінен 1920–1930 жылдары жүргізілген [[Хоторн эффекті|Хоторн тәжірибелерімен]] байланысты болды. Бұл зерттеулер ұйымдардағы командалық жұмыстың оң әсерін көрсетті. Ұйымдар командалық жұмыстың маңызын және оның компаниялар қызметіне тигізетін оң ықпалын мойындағаннан кейін, көптеген жұмыс салалары дәстүрлі конвейерлік өндіріс жүйесінен заманауи [[Жоғары нәтижелі ұйым|жоғары нәтижелі ұйым моделіне]] көше бастады.<ref name="Hoegl20012">{{cite journal|last1= Hoegl|first1= Martin|first2= Hans Georg |last2=Gemuenden|year=2001|title= Teamwork Quality and the Success of Innovative Projects: a Theoretical Concept and Empirical Evidence|journal=Organization Science|volume=12|issue= 4|pages= 435–449|doi=10.1287/orsc.12.4.435.10635|jstor=3085981}}</ref><!-- {{request quotation|date=June 2021}} -->
== Тиімді командалық жұмыстың сипаттамалары ==
Команда тиімді жұмыс істеуі үшін өзара байланысты белгілі бір сипаттамаларға ие болуы қажет.
Олардың бірі — жоғары деңгейдегі [[Топтық ұйымшылдық|''топтық ұйымшылдық'']]. Топтық ұйымшылдық пен жұмыс нәтижелілігі арасында оң байланыс бар.<ref>{{Cite journal |last1=Evans |first1=Charles R. |last2=Dion |first2=Kenneth L. |date=2012 |title=Group Cohesion and Performance: A Meta-Analysis |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1046496412468074 |journal=Small Group Research |language=en |volume=43 |issue=6 |pages=690–701 |doi=10.1177/1046496412468074 |issn=1046-4964|url-access=subscription }}</ref>
''Қарым-қатынас'' — тиімді командалық жұмыстың тағы бір маңызды сипаттамасы. Команда мүшелері кедергілерді еңсеру, [[Қақтығыстарды шешу|қақтығыстарды шешу]] және түсінбеушіліктердің алдын алу үшін бір-бірімен тиімді қарым-қатынас жасай білуі керек. Қарым-қатынас топтың ұйымшылдығын арттырады.<ref name=":1">{{Cite journal |last1=Troth |first1=Ashlea C. |last2=Jordan |first2=Peter J. |last3=Lawrence |first3=Sandra A. |date=2012 |title=Emotional Intelligence, Communication Competence, and Student Perceptions of Team Social Cohesion |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0734282912449447 |journal=Journal of Psychoeducational Assessment |language=en |volume=30 |issue=4 |pages=414–424 |doi=10.1177/0734282912449447 |hdl=10072/48513 |issn=0734-2829|hdl-access=free }}</ref>
Қарым-қатынас команданың міндетін нақты айқындап, ''ортақ мақсат'' қалыптастыруға көмектеседі. Ортақ мақсаттың болуы ұйымшылдықты күшейтеді, өйткені барлық мүшелер бір нәтижеге ұмтылып, оған жету жолында бір-біріне қолдау көрсетеді.<ref name=":1" />
''Ортақ мақсатқа адалдық'' команда мүшелерінің сол мақсатқа жетуге күш-жігерін жұмылдыруынан көрінеді.
''[[Жауапкершілік]]'' жұмыстың жоспарланған кезеңдерінің уақытында орындалуын және барлық мүшелердің оған қатысуын қамтамасыз ету үшін қажет. Команда мүшелерінің өз міндеттері үшін жауап беруі олардың өзара қарым-қатынасындағы ортақ іске берілгендігін арттырады.<ref>{{Cite journal |last1=Stewart |first1=Virginia R. |last2=Snyder |first2=Deirdre G. |last3=Kou |first3=Chia-Yu |date=2023 |title=We Hold Ourselves Accountable: A Relational View of Team Accountability |journal=Journal of Business Ethics |language=en |volume=183 |issue=3 |pages=691–712 |doi=10.1007/s10551-021-04969-z |issn=0167-4544 |pmc=8600914 |pmid=34812211 }}</ref>
== Команда ішіндегі өзара әрекеттесудің негіздері ==
Команда ішіндегі өзара әрекеттесудің негізгі құрамдастарына мыналар жатады:<ref>{{Cite book|title=Groups That Work (and Those That Don't): Creating Conditions for Effective Teamwork|last=Hackman|first=Richard|publisher=Jossey-Bass|year=1990|isbn=978-1555421878|pages=[https://archive.org/details/groupsthatworkan0000unse/page/1 1]–13; 479–504]|url=https://archive.org/details/groupsthatworkan0000unse|url-access=registration}}</ref>
* Қақтығыстардың алдын алу үшін ''ашық қарым-қатынас'' орнату.
* Түсінбеушіліктер мен өкілеттік шегінен шығудың алдын алу үшін әрекеттерді тиімді ''үйлестіру''.
* Тапсырмаларды уақытында орындап, қажетті нәтижелерге қол жеткізу үшін, әсіресе жұмыс жүктемесін бөлісу арқылы тиімді ''ынтымақтастық'' орнату.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Ilgen|first1=Daniel|last2=Hollenbeck|first2=John|date=October 5, 2004|title=Teams in Organizations: From Input-Process-Output Models to IMOI Models|journal=Annual Review of Psychology|volume=56|pages=517–543|doi=10.1146/annurev.psych.56.091103.070250|pmid=15709945|s2cid=15290229 }}</ref>
* Өзара сенімді, тәуекелге баруға дайындықты және жұмыс нәтижелілігін сақтау үшін жоғары деңгейдегі ''өзара тәуелділікті'' қамтамасыз ету.
Осы шарттардың орындалуы команданың жұмысты аяқтап, дайын нәтижені ұсынуына мүмкіндік береді. Командалық жұмыстың тиімділігін бағалау үшін ұйым алынған нәтиженің сапасын, жұмыс үдерісін және команда мүшелерінің тәжірибесін талдауы қажет. Егер алынған нәтиже ұйымның белгіленген стандарттарына сәйкес келсе немесе олардан асып түссе, команда таңдаған жұмыс тәсілі мақсаттарға жетуге көмектессе, ал мүшелер команданың басқа қатысушыларымен қарым-қатынасқа және бірлескен жұмыс үдерісіне жоғары деңгейде қанағаттанатынын білдірсе, командалық жұмысты тиімді деп есептеуге болады.{{citation needed|reason=|date=August 2023}}
== Үдерістер ==
{{Толық мақала|Команданы дамыту}}
Командалар әртүрлі кезеңдерде түрлі үдерістерді жүзеге асырады. Бұл үдерістер команда белгілі бір іс-әрекеттерді орындаған кезде, бір әрекеттен екіншісіне ауысқанда, сондай-ақ өзгерістер мен белсенді іс-әрекеттер кезеңдерінде команда мүшелерінің өзара қарым-қатынасын реттеу барысында жүзеге асырылуы мүмкін.<ref name="LePine2008" /> Командалық жұмыс үдерістері үш санатқа бөлінеді:<ref name="Marks2001">{{cite journal|last1=Marks|first1=Michelle A.|first2=John E.|last2=Mathieu|first3=Stephen J.|last3=Zaccaro|year=2001|title=A Temporally Based Framework and Taxonomy of Team Processes|journal=Academy of Management Review|volume=26|issue=3|pages=356–376|doi=10.2307/259182|jstor=259182}}</ref><ref name="LePine2008">{{cite journal|last1=LePine|first1=Jeffery A.|first2=Ronald F.|last2=Piccolo|first3=Christine L.|last3=Jackson|first4=John E.|last4=Mathieu|first5=Jessica R.|last5=Saul|year=2008|title=A Meta-Analysis of Teamwork Processes: Tests of a Multidimensional Model and Relationships with Team Effectiveness Criteria|journal=Personnel Psychology|volume=61|issue=2|pages=273–307|doi=10.1111/j.1744-6570.2008.00114.x|issn=0031-5826|citeseerx=10.1.1.468.6198}}</ref>
=== Өтпелі үдерістер ===
Бұл үдерістер белсенді іс-әрекет кезеңдерінің арасында жүзеге асады. Команда мүшелері жалпы команданың және әрбір мүшенің жеке жұмыс нәтижелерін бағалап, бір-біріне кері байланыс бере алады, алдағы міндеттерді нақтылап, бірлескен жұмыстың тиімділігін арттыру үшін қажетті өзгерістер енгізе алады.<!-- {{clarify|reason=explain what the following list is for|date=August 2023}} -->
* Міндеттерді талдау
* Мақсаттарды нақтылау
* Стратегияны әзірлеу
* Нәтижеге бағдарланған топ
=== Іс-әрекет үдерістері ===
Бұл үдерістер команда өз мақсаттары мен міндеттеріне жету үшін нақты әрекеттер жасаған кезде жүзеге асады. Команда мүшелері атқарылған жұмыс пен өз міндеттері туралы бір-бірін хабардар етіп, тапсырмаларды орындауда өзара көмек көрсетеді. Осы кезеңде кері байланыс пен бірлескен жұмыс жоғары деңгейде сақталады.<!-- {{clarify|reason=explain what the following list is for|date=August 2023}} -->
* Мақсаттарға жету барысын бақылау
* Жүйелердің жұмысын бақылау
* Команда қызметін бақылау және өзара көмек көрсету
* Іс-әрекеттерді үйлестіру
=== Тұлғааралық үдерістер ===
Бұл үдерістер белсенді іс-әрекет және өтпелі кезеңдердің екеуінде де кездеседі әрі команда мүшелерінің арасында жүзеге асады. Бұл — үздіксіз үдеріс, оның барысында команда мүшелері басқа қатысушыларға немесе тапсырмалардың орындалу тәсілдеріне қатысты өз ойлары мен сезімдерін білдіреді. Сонымен қатар олар жеке міндеттерін орындау кезінде бір-бірін ынталандырып, қолдау көрсетеді.<!-- {{clarify|reason=explain what the following list is for|date=August 2023}} -->
* Қақтығыстарды басқару
* Ынталандыру және сенімділікті арттыру
* Эмоцияларды басқару
Команда осы үдерістерден өткен сайын оның жұмыс нәтижелілігі әдетте артады. Өйткені мұндай үдерістер команда мүшелерінің іс-әрекеттерін үйлестіру мен өзара қарым-қатынасын жақсартып, командалық жұмыс пен ынтымақтастықтың тиімділігін арттырады.<ref name="Cattani2013">{{cite journal|last1=Cattani|first1=G.|last2=Ferriani|first2=S.|last3=Mariani|first3=M.|first4=S.|last4=Mengoli|year=2013|title=Tackling the 'Galácticos' Effect: Team Familiarity and the Performance of Star-Studded Projects|journal=Industrial and Corporate Change|volume=22|number=6|pages=1629–62|doi=10.1093/icc/dtt001 |url=https://drive.google.com/file/d/0ByE7rCUuloTlVEF2UFBjMURmX2s/edit?usp=sharing|url-access=}}</ref>
== Командалық жұмысты жақсартуға арналған даярлық ==
Командалық жұмыс пен оның нәтижелілігін команданың жекелеген мүшелеріне және тұтас командаға бағытталған арнайы даярлық арқылы арттыруға болады.<ref name="SalasCookeRosen20083" /> Брюс Такман команданың даму кезеңдерін және әр кезеңдегі командалық жұмыс деңгейін ажырататын модель ұсынды:<ref>{{multiref2
|1={{Cite journal|last=Tuckman|first=Bruce|year=1965|title=Developmental Sequence in Small Groups|journal=Psychological Bulletin|volume=63|issue=6|pages=384–399|doi=10.1037/h0022100|pmid=14314073|s2cid=10356275 }}
|2={{Cite book|title=The High Performance Enterprise: Reinventing the People Side of Your Business|last1=Neusch|first1=Donna|last2=Siebenaler|first2=Alan|publisher=John Wiley & Sons|year=1998|isbn=978-0939246298|pages=[https://archive.org/details/highperformancee00neus/page/135 135]–177|url=https://archive.org/details/highperformancee00neus|url-access=registration}} }}</ref>
# '''Қалыптасу кезеңі'''
#* Бұл кезең командаға жақындасу немесе одан алшақтау мәселелерімен, сондай-ақ дербестікті сақтау мен команда мүшесі болуға ұмтылу арасындағы ішкі қайшылықтармен сипатталады.
#* Команда мүшелері әдетте сақтық танытып, күтпеген жағдайлар туындаған кезде қиындыққа ұшырамау үшін тәуекелге баруды барынша азайтуға тырысады.
#* Бұл кезеңде командалық жұмыс деңгейі ең төмен болады.
# '''Қақтығыстар кезеңі'''
#* Екінші кезең билік пен өкілеттік үшін бәсекелестікпен сипатталады. Бұл команда ішіндегі қақтығыстардың және оның табысты болуына қатысты күмәндердің негізгі себептерінің бірі саналады.
#* Егер осы кезеңде командалық жұмыс деңгейі төмен болса, команданың ішкі қақтығыстарды еңсеруі екіталай. Ал командалық жұмыс пен ынтымақтастыққа дайындық жоғары болса, команданың одан әрі табысты дамуына мүмкіндік туады.
# '''Нормаларды қалыптастыру кезеңі'''
#* Үшінші кезеңде команда мүшелері жаңа ортаға бейімделуге ұмтыла отырып, өзара [[ынтымақтастық]], тәуелділік және ұйымшылдық деңгейін арттырады.
#* Бұл кезеңде командалық жұмыс деңгейі едәуір жоғарылап, аталған сипаттамалардың қалыптасуын жеңілдетеді.
# '''Нәтижелі жұмыс кезеңі'''
#* Команда дамуының соңғы кезеңінде мүшелер өзара тәуелді әрі ұйымшыл түрде тапсырмаларды тиімді орындай алатын қолайлы орта қалыптасады.
#* Бұл кезең қолайлылықтың, табыстылықтың, өзара тәуелділік пен кемелдіктің ең жоғары деңгейімен сипатталады. Сондықтан командалық жұмыс та осы кезеңде ең жоғары деңгейіне жетеді.
=== Командалық жұмысты жетілдіру ===
Ұйымдастырушылық психология мамандары командалық жұмысты бағалау үшін қолданатын әдістердің бірі — білім, дағдылар және қабілеттерге негізделген командалық жұмыс тесті (KSA).<ref>{{Cite journal|last1=Stevens|first1=Michael|last2=Campion|first2=Michael|year=1994|title=The Knowledge, Skill, and Ability Requirements for Teamwork: Implications of Human Resource Management|journal=Journal of Management|volume=20|issue=2|pages=503–530|doi=10.1177/014920639402000210|s2cid=220584820}}</ref> Бұл тесті 1994 жылы Майкл Стивенс пен Майкл Кэмпион әзірледі. Ол командаға қосылғысы келетін адамдардың командалық жұмысқа қажетті 14 білім, дағды және қабілет талаптарына сәйкестігін, әсіресе ресми жұмыс командалары жағдайында, бағалауға арналған. Тест екі негізгі санаттан тұрады: қақтығыстарды шешу және қарым-қатынас жасау сияқты дағдыларды қамтитын тұлғааралық білім, дағдылар мен қабілеттер және мақсат қою мен тапсырмаларды үйлестіру сияқты дағдыларды қамтитын өзін-өзі басқаруға қатысты білім, дағдылар мен қабілеттер.
Командалық жұмысты көшбасшылыққа үйрету, командалық даярлық, атқарылған жұмысты бірлесіп талқылау және команда қалыптастыру сияқты команданы дамыту шаралары (TDI) арқылы жетілдіруге болады.<ref>{{Cite journal |last1=Lacerenza |first1=Christina N. |last2=Marlow |first2=Shannon L. |last3=Tannenbaum |first3=Scott I. |last4=Salas |first4=Eduardo |date=2018 |title=Team development interventions: Evidence-based approaches for improving teamwork. |journal=American Psychologist |language=en |volume=73 |issue=4 |pages=517–531 |doi=10.1037/amp0000295 |pmid=29792465 |issn=1935-990X|doi-access=free |bibcode=2018AmPsy..73..517L }}</ref> Мұндай шаралар команда ішіндегі қарым-қатынасты, іс-әрекеттерді үйлестіруді, ынтымақтастықты және қақтығыстарды басқаруды жақсартады.<ref>{{Cite journal |last1=Salas |first1=Eduardo |last2=Shuffler |first2=Marissa L. |last3=Thayer |first3=Amanda L. |last4=Bedwell |first4=Wendy L. |last5=Lazzara |first5=Elizabeth H. |date=2015 |title=Understanding and Improving Teamwork in Organizations: A Scientifically Based Practical Guide |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/hrm.21628 |journal=Human Resource Management |language=en |volume=54 |issue=4 |pages=599–622 |doi=10.1002/hrm.21628 |issn=0090-4848|url-access=subscription }}</ref> Топтық іс-шаралар өткізу арқылы команда мүшелерінің арасында ортақ қауымдастыққа тиесілік сезімін қалыптастыру да командалық жұмыстың тиімділігін арттыруға ықпал етеді.<ref name=":2">{{Cite journal |last1=Gratton |first1=Lynda |last2=Erickson |first2=Tamara J |date=2007-11-01 |title=8 ways to build collaborative teams |url=https://europepmc.org/article/med/18159790 |journal=Harvard Business Review |volume=85 |issue=11 |pages=100–9, 153 |issn=0017-8012 |pmid=18159790}}</ref>
=== Көшбасшылық және командалық жұмыс ===
Көшбасшылар команданың табысты болуына ықпал ету үшін оның мүшелерімен сенімді қарым-қатынас орнатып, өзара қолдау мен ынталандыруды қамтамасыз етуі қажет.<ref name=":5">{{Cite journal |last=Sohmen |first=Victor |date=2015 |title=Leadership and Teamwork: Two Sides of the Same Coin |url=http://rgdoi.net/10.13140/RG.2.1.4241.7766 |journal=Journal of IT and Economic Development. |language=en |doi=10.13140/RG.2.1.4241.7766}}</ref> Көшбасшылар бірлескен іс-әрекеттің үлгісін көрсету арқылы команда мүшелеріне тиімді командалық жұмыстың қалай жүзеге асатынын түсіндіре алады. Команда жетекшілері командалық жұмысты жақсартатын өзара қарым-қатынастарды дамыту үшін міндеттерді орындауға да, адамдар арасындағы қатынастарға да назар аударуы керек.<ref name=":2" /> Көшбасшылар әрбір команда мүшесінің өз рөлі мен міндеттерін анық түсінуін қамтамасыз етуге тиіс.<ref name=":5" /> Табысты команда өз мақсаттары мен міндеттерін ұйымның даму бағыты және мақсаттарымен сәйкестендіреді. Көшбасшылар команда мүшелерін жігерлендіріп, ынталандыру арқылы олардың мақсаттарын ұйымның мақсаттарымен үйлестіруге жауапты болады.<ref>{{Cite journal |last1=Wee |first1=Kian-Ping |last2=Wee |first2=Hui-Min |last3=Huang |first3=Wen Chang |date=2006 |title=Organizational leadership and its relative influences |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/02522667.2006.10699689 |journal=Journal of Information and Optimization Sciences |language=en |volume=27 |issue=1 |pages=241–248 |doi=10.1080/02522667.2006.10699689 |issn=0252-2667|url-access=subscription }}</ref>
== Кемшіліктері мен артықшылықтары ==
Командалық жұмысты қолдану кейде қажетсіз болып, команданың ең жоғары нәтижелілікке қол жеткізуіне кедергі келтіруі мүмкін. Оның негізгі кемшіліктеріне мыналар жатады:<ref name=":3">{{Cite book|title=Self-Directed Work Teams: The New American Challenge|last1=Osbrun|first1=Jack|last2=Moran|first2=Linda|last3=Musselwhite|first3=Ed|publisher=McGraw-Hill|year=1990|isbn=978-1556233418|location=Homewood, IL|pages=[https://archive.org/details/selfdirectedwor00orsb/page/1 1]–26|url=https://archive.org/details/selfdirectedwor00orsb|url-access=registration}}</ref><ref name=":4">{{Cite book|title=The Wisdom of Teams: Creating the High-Performance Organization|last1=Katzenbach|first1=Jon|last2=Smith|first2=Douglas|publisher=Harvard Business School Press|year=2015|pages=1–26}}</ref>
* '''[[Әлеуметтік жалқаулық]]''': бұл құбылыс топта жұмыс істейтін адамның тапсырманы орындауға мүмкіндігінен аз күш жұмсауы кезінде байқалады. Егер команданың басқа мүшелері салыстырмалы түрде көбірек күш салса, бұл қақтығыстарға әкеліп, жалпы жұмыс нәтижелілігін төмендетуі мүмкін.
* '''Мінез-құлық қақтығыстары''' немесе '''қалыптасқан индивидуализм''': ұйымның жоғары деңгейіндегі қызметкерлер жеке бастаманы көбірек талап ететін лауазымдарға бейімделгендіктен, бірлескен жұмысқа қатысуда қиындықтарға тап болуы мүмкін. Бұл қарым-қатынас азайып, қақтығыстар көбейетін бәсекелестік ортаны қалыптастырады. Мұндай кемшілік көбіне командалық жұмысты қатаң иерархиялық құрылымда қолданатын ұйымдарда байқалады.
* '''Жеке тапсырмалар''': кейбір тапсырмалар командалық жұмысты қажет етпейді және оларды жеке орындау тиімдірек. Егер жеке орындауға арналған тапсырма командаға жүктелсе, мүшелер арасында елеулі қақтығыстар туындап, команданың ішкі өзара әрекеттесуіне зиян келтіруі және жалпы нәтижелілігін төмендетуі мүмкін.
* '''[[Топтық ойлау]]''': бұл — адамдар тобында қақтығыстардан аулақ болу және ұйымшылдықты сақтау ниеті ең тиімді шешімді қабылдау ұмтылысынан басым түскен кезде пайда болатын психологиялық құбылыс. Командада топтық ойлау қалыптасқанда, мүшелер қабылданбай қалудан немесе өзгелермен келіспеушілікке түсуден қорқып, балама шешімдер ұсынбауы мүмкін. Топ мүшелері табысты қабылданған шешімдердің нәтижесіне емес, топ ішіндегі үйлесімділікке қарай бағалай бастайды. Топтық ойлауға қарсы тұрудың бір тәсілі — командаға [[Әртүрлілік идеологиялары|әртүрлі ортадан шыққан]] және жеке ерекшеліктері ([[жыныс]]ы, [[Қартаю|жасы]], [[ұлт]]ы) әртүрлі адамдарды біріктіру. Топтық ойлаудың алдын алудың тағы бір жолы — әрбір мүшеден өзге қатысушылардың ұсыныстарынан ерекшеленетін идеялар ұсынуды талап ету.
Командалық жұмыстың көптеген пайдалы жақтары да бар. Оның негізгі артықшылықтарына мыналар жатады:<ref name=":3" /><ref name=":4" />
* '''[[Мәселелерді шешу]]''': адамдар тобы әртүрлі көзқарастарды біріктіріп, пікірлер мен ұсыныстарды салыстыру арқылы мәселелерді жылдам әрі тиімді шеше алады. Команда мәдениетіне сәйкес әрбір мүше ортақ жұмысқа тең дәрежеде үлес қосуға және ең тиімді шешімді табу үшін мәселеге қатысты өзіндік көзқарасын ұсынуға жауапты болады.<ref name="Chin 2015">{{Cite journal|title = Examining teamwork and leadership in the fields of public administration, leadership, and management|last = Chin|first = Roger|year = 2015|journal = Team Performance Management|doi = 10.1108/TPM-07-2014-0037|volume=21|issue = 3/4|pages=199–216}}</ref> Командалық жұмыс неғұрлым сапалы шешімдер қабылдауға, өнімдер шығаруға немесе қызметтер көрсетуге мүмкіндік береді. Оның тиімділігі команда мүшелерінің [[ынтымақтастық|бірлескен жұмысының]] алты құрамдасына байланысты: қарым-қатынас, үйлестіру, мүшелер үлесінің теңгерімділігі, өзара қолдау, күш-жігер және ұйымшылдық.<ref name=Hoegl2001>{{cite journal |title=Teamwork Quality and the Success of Innovative Projects: a Theoretical Concept and Empirical Evidence |last1=Hoegl|first1= Martin |first2=Hans Georg |last2=Gemuenden |journal=Organization Science |volume=12 |issue=4 |year=2001 |pages=435–449 |jstor=3085981 |doi=10.1287/orsc.12.4.435.10635}}</ref>
* '''Салауатты бәсекелестік''': бұл адамдарды ынталандырып, команданың жоғары нәтижелерге жетуіне көмектеседі.<ref>{{Cite journal |last=Puurtinen |first=Mikael |last2=Mappes |first2=Tapio |date=2008-09-30 |title=Between-group competition and human cooperation |url=https://doi.org/10.1098/rspb.2008.1060 |journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=276 |issue=1655 |pages=355–360 |doi=10.1098/rspb.2008.1060 |issn=0962-8452 |pmc=2581672 |pmid=18826935}}</ref>
* '''[[Тұлғааралық қарым-қатынас|Қарым-қатынастарды дамыту]]''': ұзақ уақыт бірге жұмыс істейтін команда мүшелерінің арасындағы байланыс біртіндеп нығаяды. Командалық жұмыс барысында бір-бірін жақсы таныған мүшелер қажетсіз қақтығыстардың алдын ала алады.<ref name="Chin 2015" /> Мүшелер арасында берік қарым-қатынас қалыптасқан сайын олардың өз командасына қанағаттану деңгейі жоғарылап, командалық жұмыс пен оның нәтижелілігі жақсарады.<ref name=LePine2008 />
* '''[[Әлеуметтік сапа|Жеке қасиеттер]]''': команданың әрбір мүшесі өзінің ерекше білімі мен қабілеттерін пайдаланып, басқа қатысушылардың дамуына үлес қоса алады. Командалық жұмыс барысында осы қасиеттер мен тәжірибелердің өзара алмасуы мүшелердің болашақтағы еңбек өнімділігін арттыруға мүмкіндік береді.<ref name=":0" />
* '''[[Мотивация]]''': бірлескен жұмыс жеке нәтижелер үшін жауапкершілікті арттыру арқылы команда мүшелерінің ынтасын күшейтуі мүмкін. Топтар өзара салыстырылған кезде олардың мүшелері жақсы нәтижелерге қол жеткізуге көбірек ұмтылады. Топтардың жұмысын салыстыруға арналған ортақ өлшемнің болуы нәтижелілікті арттырып, мүшелерді бірлесіп жұмыс істеуге ынталандырады.
Паулус командалық жұмыстың қосымша артықшылықтарын да атап көрсетеді:<ref>{{cite journal|last1=Paulus|first1=P.|title=Groups, teams, and creativity: the creative potential of idea-generating groups|journal=Applied Psychology|volume=49|issue=2|pages=237–262|doi=10.1111/1464-0597.00013|year=2000}}</ref>
* [[жұмыс жүктемесі]]н өзара бөлісу;
* [[Оппортунизм|мүмкіндік]]терді пайдаланып, [[көшбасшылық]]қа қол жеткізу және әлеуметтік [[Қанағаттану|қанағаттану]] сезімін алу;
* табысты команданың мүшесі екенін сезіну;
* команда мүшелері жеке жұмыс істегендегіден көбірек нәтижеге қол жеткізу мүмкіндігі.
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
[[Санат:Ынтымақтастық]]
[[Санат:Топтық үдерістер]]
[[Санат:Өндірістік және ұйымдастырушылық психология]]
[[Санат:Ұйымдастырушылық мәдениет]]
[[Санат:Әлеуметтік топтар]]
[[Санат:Командалар]]
7527yr3dw3ncjc4rkcujx8685tnhr7b
3693102
3692990
2026-11-07T18:00:03Z
1nter pares
146705
3693102
wikitext
text/x-wiki
[[Сурет:Pushing van together (cropped).jpg|thumb|Автокөлікті итеріп жатқан алты адам]]
[[Сурет:Defense.gov News Photo 100930-N-2855B-251 - U.S. Navy sailors aboard the guided missile destroyer USS Bainbridge DDG 96 haul in a mooring line while mooring the ship in Faslane Scotland on.jpg|thumb|Кемені байлау арқанын тартып жатқан [[АҚШ Әскери-теңіз күштері]]нің теңізшілері]]
[[Сурет:US Navy 070425-N-4198C-002 Personnel Specialist 1st Class Omar Saliba and Hospital Corpsman 1st Class Ryan De La Cruz lead the men's Navy rowing team.jpg|thumb|АҚШ Әскери-теңіз күштерінің ескек есу командасы]]
[[Сурет:Hemlock Overlook - Peanut Butter Pit - 01.jpg|thumb|Стратегия әзірлеп жатқан адамдар тобы]]
[[Сурет:Hemlock Overlook - Peanut Butter Pit - 04.jpg|thumb|Бірлесіп жұмыс істеп жатқан адамдар тобы]]
'''Командалық жұмыс''' — ортақ мақсатқа жету немесе [[Тапсырма (жобаларды басқару)|тапсырманы]] нәтижелі әрі тиімді орындау үшін [[әлеуметтік топ|топ]] мүшелерінің бірлескен күш-жігері.<ref name=":12">{{Cite journal|url=https://www.questia.com/magazine/1G1-13770774/work-teams-that-work|url-status=dead|title=Work Teams That Work|journal=Training & Development|volume=47|issue=3|last1=Montebello|first1=Anthony R.|last2=Buzzotta|first2=Victor R.|date=March 1993|via=[[Questia]]|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20180226092201/https://www.questia.com/magazine/1G1-13770774/work-teams-that-work|archive-date=2018-02-26}}</ref><ref name="SalasCookeRosen20083">{{cite journal|last1=Salas|first1=Eduardo|first2=Nancy J.|last2=Cooke|first3=Michael A.|last3=Rosen|year=2008|title=On Teams, Teamwork, as well as Team Performance: Discoveries and Developments|journal=Human Factors: The Journal of the Human Factors and Ergonomics Society|volume=50|issue=3|pages=540–547|doi=10.1518/001872008X288457|pmid=18689065|s2cid=17017793}}</ref> Командалық жұмыс ортақ [[мақсат]]қа жету үшін бірлесіп әрекет ететін, өзара [[өзара тәуелділік|тәуелді]] адамдар тобынан құралған [[команда]] қызметінің аясында қарастырылады.<ref name=":22">{{Cite book|title=Team Players and Teamwork: New Strategies for Developing Successful Collaboration|last=Parker|first=Glenn|publisher=Jossey-Bass|year=2008|isbn=978-0-787-99811-0|location=San Francisco|pages=[https://archive.org/details/teamplayersteamw00park_1/page/1 1]–68|url=https://archive.org/details/teamplayersteamw00park_1|url-access=subscription}}</ref><ref name=":12" />
Команданың төрт негізгі сипаттамасына ортақ мақсаттың болуы, өзара тәуелділік, нақты шекаралардың болуы, тұрақтылық, өз жұмысын және ішкі үдерістерін дербес басқару қабілеті, сондай-ақ ауқымды [[әлеуметтік жүйе]]нің құрамында әрекет ету жатады.<ref>{{cite book |last1=Thompson |first1=Leigh |url=https://archive.org/details/makingteamguidef00thom |url-access=registration|title=Making the Team: A Guide for Managers |year=2011 |publisher=Prentice Hall |isbn=978-0-13-014363-1 |edition=4th |location=Upper Saddle River, New Jersey}}</ref>
Командалар нәтижелі жұмыс істеу үшін қажетті [[Ресурстар (жобаларды басқару)|ресурстарды]] (мысалы, спорт алаңдары немесе жиналыс өткізетін орындар, [[жоспарлау]]ға бөлінген уақыт, жаттықтырушылар мен жетекшілердің нұсқаулары, ұйым тарапынан қолдау және т.б.) тиімді пайдалана алуы керек. Сонымен қатар әрбір мүшенің міндеті айқын болуы үшін команда ішіндегі [[рөл]]дер нақты белгіленуге тиіс.<ref>{{multiref2
|1={{Cite journal|last1=Chang|first1=Artemis|last2=Bordia|first2=Prashanti|last3=Duck|first3=Julie|year=2003|title=Punctuated Equilibrium and Linear Progression: Toward a New Understanding of Group Development|journal=Academy of Management Journal|volume=46|issue=1|pages=106–117|jstor=30040680}}|2={{Cite journal|last=Gersick|first=Connie|year=1991|title=Revolutionary Change Theories: A Multilevel Exploration of the Punctuated Equilibrium Paradigm|journal=Academy of Management Review|volume=16|pages=10–16|doi=10.5465/amr.1991.4278988|s2cid=13960681}}
|3={{Cite book|title=Effective Teamwork: Practical Lessons from Organizational Research|last=West|first=Michael|publisher=Wiley-Blackwell|year=2012|isbn=978-0-470-97498-8}}
|4={{Cite book|title=The Psychology of Work and Organizations|last1=Woods|first1=Stephen|last2=West|first2=Michael|publisher=Cengage Learning EMEA|year=2014|isbn=9781408072455|location=Andover}} }}</ref> Командалық жұмыс өнеркәсіптік ұйымдарда (ресми жұмыс командалары), [[спорт]]та (спорт командалары), мектептерде ([[жоба]] бойынша бірлесіп жұмыс істейтін сыныптастар) және денсаулық сақтау жүйесінде (операциялық бөлме командалары) кездеседі. Осы салалардың әрқайсысында командалық жұмыс пен өзара тәуелділік деңгейі команда мүшелерінің арасындағы [[Адамаралық қарым-қатынас|қарым-қатынас]], [[Әлеуметтік байланыс|өзара әрекеттесу]] және ынтымақтастық дәрежесіне байланысты төмен ([[гольф]], [[жеңіл атлетика]]), орташа ([[бейсбол]], [[америкалық футбол]]) немесе жоғары ([[баскетбол]], [[футбол]]) болуы мүмкін.
Тиімді командалық жұмыстың маңызды шарттарының бірі — команда мүшелері санының оңтайлы болуы. Бұл ретте жұмыстың мән-жайы маңызды, өйткені команда құрамы көзделген мақсатқа байланысты өзгеруі мүмкін. Команда кемінде екі адамнан тұруы керек, ал командалардың көпшілігінде 2-ден 100-ге дейін мүше болады. [[Спорт командасы|Спорт командалары]]ның құрамы әдетте белгіленген ережелерге сәйкес нақты анықталады, ал жұмыс командаларының мүшелер саны мақсатқа жету кезеңі мен оның [[Жобаның күрделілігі|күрделілігіне]] байланысты өзгеруі мүмкін.
== Тарихы ==
''[[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі|Oxford English Dictionary]]'' сөздігінде «team-work» терминінің жүк тартатын жануарлар тобының бірлескен жұмысына қатысты қолданылуы 1800 жылдың өзінде тіркелген.<ref>{{oed | teamwork}} – "How is the ploughing, the drawing, and all kind of team-work to be performed without horses?"</ref>
Қазіргі уақытта адамдар топтарының бірлескен жұмысы кең таралғанымен, жарты ғасырдан астам уақыт бұрын жағдай басқаша болатын.<!-- {{Clarify timeframe|date=June 2021}} --> Дәстүрлі [[конвейерлік өндіріс]] жүйесінен командалық жұмысты көбірек пайдаланатын ұйымдастырушылық модельдерге көшу алғаш рет [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] пен [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде, елдердің өз халқын біріктіруге ұмтылуы нәтижесінде басталды.<!-- {{by whom|date=June 2021}} --><ref>{{cite journal |last=Kozlowski |first=Steve W.J. |last2=Ilgen |first2=Daniel R. |title=Enhancing the effectiveness of work groups and teams |journal=Psychological Science in the Public Interest |year=2006 |volume=7 |issue=3 |pages=77–124 |doi=10.1111/j.1529-1006.2006.00030.x}}</ref> Командалық жұмысқа бетбұрыс негізінен 1920–1930 жылдары жүргізілген [[Хоторн эффекті|Хоторн тәжірибелерімен]] байланысты болды. Бұл зерттеулер ұйымдардағы командалық жұмыстың оң әсерін көрсетті. Ұйымдар командалық жұмыстың маңызын және оның компаниялар қызметіне тигізетін оң ықпалын мойындағаннан кейін, көптеген жұмыс салалары дәстүрлі конвейерлік өндіріс жүйесінен заманауи [[Жоғары нәтижелі ұйым|жоғары нәтижелі ұйым моделіне]] көше бастады.<ref name="Hoegl20012">{{cite journal|last1= Hoegl|first1= Martin|first2= Hans Georg |last2=Gemuenden|year=2001|title= Teamwork Quality and the Success of Innovative Projects: a Theoretical Concept and Empirical Evidence|journal=Organization Science|volume=12|issue= 4|pages= 435–449|doi=10.1287/orsc.12.4.435.10635|jstor=3085981}}</ref><!-- {{request quotation|date=June 2021}} -->
== Тиімді командалық жұмыстың сипаттамалары ==
Команда тиімді жұмыс істеуі үшін өзара байланысты белгілі бір сипаттамаларға ие болуы қажет.
Олардың бірі — жоғары деңгейдегі [[Топтық ұйымшылдық|''топтық ұйымшылдық'']]. Топтық ұйымшылдық пен жұмыс нәтижелілігі арасында оң байланыс бар.<ref>{{Cite journal |last1=Evans |first1=Charles R. |last2=Dion |first2=Kenneth L. |date=2012 |title=Group Cohesion and Performance: A Meta-Analysis |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1046496412468074 |journal=Small Group Research |language=en |volume=43 |issue=6 |pages=690–701 |doi=10.1177/1046496412468074 |issn=1046-4964|url-access=subscription }}</ref>
''Қарым-қатынас'' — тиімді командалық жұмыстың тағы бір маңызды сипаттамасы. Команда мүшелері кедергілерді еңсеру, [[Қақтығыстарды шешу|қақтығыстарды шешу]] және түсінбеушіліктердің алдын алу үшін бір-бірімен тиімді қарым-қатынас жасай білуі керек. Қарым-қатынас топтың ұйымшылдығын арттырады.<ref name=":1">{{Cite journal |last1=Troth |first1=Ashlea C. |last2=Jordan |first2=Peter J. |last3=Lawrence |first3=Sandra A. |date=2012 |title=Emotional Intelligence, Communication Competence, and Student Perceptions of Team Social Cohesion |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0734282912449447 |journal=Journal of Psychoeducational Assessment |language=en |volume=30 |issue=4 |pages=414–424 |doi=10.1177/0734282912449447 |hdl=10072/48513 |issn=0734-2829|hdl-access=free }}</ref>
Қарым-қатынас команданың міндетін нақты айқындап, ''ортақ мақсат'' қалыптастыруға көмектеседі. Ортақ мақсаттың болуы ұйымшылдықты күшейтеді, өйткені барлық мүшелер бір нәтижеге ұмтылып, оған жету жолында бір-біріне қолдау көрсетеді.<ref name=":1" />
''Ортақ мақсатқа адалдық'' команда мүшелерінің сол мақсатқа жетуге күш-жігерін жұмылдыруынан көрінеді.
''[[Жауапкершілік]]'' жұмыстың жоспарланған кезеңдерінің уақытында орындалуын және барлық мүшелердің оған қатысуын қамтамасыз ету үшін қажет. Команда мүшелерінің өз міндеттері үшін жауап беруі олардың өзара қарым-қатынасындағы ортақ іске берілгендігін арттырады.<ref>{{Cite journal |last1=Stewart |first1=Virginia R. |last2=Snyder |first2=Deirdre G. |last3=Kou |first3=Chia-Yu |date=2023 |title=We Hold Ourselves Accountable: A Relational View of Team Accountability |journal=Journal of Business Ethics |language=en |volume=183 |issue=3 |pages=691–712 |doi=10.1007/s10551-021-04969-z |issn=0167-4544 |pmc=8600914 |pmid=34812211 }}</ref>
== Команда ішіндегі өзара әрекеттесудің негіздері ==
Команда ішіндегі өзара әрекеттесудің негізгі құрамдастарына мыналар жатады:<ref>{{Cite book|title=Groups That Work (and Those That Don't): Creating Conditions for Effective Teamwork|last=Hackman|first=Richard|publisher=Jossey-Bass|year=1990|isbn=978-1555421878|pages=[https://archive.org/details/groupsthatworkan0000unse/page/1 1]–13; 479–504]|url=https://archive.org/details/groupsthatworkan0000unse|url-access=registration}}</ref>
* Қақтығыстардың алдын алу үшін ''ашық қарым-қатынас'' орнату.
* Түсінбеушіліктер мен өкілеттік шегінен шығудың алдын алу үшін әрекеттерді тиімді ''үйлестіру''.
* Тапсырмаларды уақытында орындап, қажетті нәтижелерге қол жеткізу үшін, әсіресе жұмыс жүктемесін бөлісу арқылы тиімді ''ынтымақтастық'' орнату.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Ilgen|first1=Daniel|last2=Hollenbeck|first2=John|date=October 5, 2004|title=Teams in Organizations: From Input-Process-Output Models to IMOI Models|journal=Annual Review of Psychology|volume=56|pages=517–543|doi=10.1146/annurev.psych.56.091103.070250|pmid=15709945|s2cid=15290229 }}</ref>
* Өзара сенімді, тәуекелге баруға дайындықты және жұмыс нәтижелілігін сақтау үшін жоғары деңгейдегі ''өзара тәуелділікті'' қамтамасыз ету.
Осы шарттардың орындалуы команданың жұмысты аяқтап, дайын нәтижені ұсынуына мүмкіндік береді. Командалық жұмыстың тиімділігін бағалау үшін ұйым алынған нәтиженің сапасын, жұмыс үдерісін және команда мүшелерінің тәжірибесін талдауы қажет. Егер алынған нәтиже ұйымның белгіленген стандарттарына сәйкес келсе немесе олардан асып түссе, команда таңдаған жұмыс тәсілі мақсаттарға жетуге көмектессе, ал мүшелер команданың басқа қатысушыларымен қарым-қатынасқа және бірлескен жұмыс үдерісіне жоғары деңгейде қанағаттанатынын білдірсе, командалық жұмысты тиімді деп есептеуге болады.{{citation needed|reason=|date=August 2023}}
== Үдерістер ==
{{Толық мақала|Команданы дамыту}}
Командалар әртүрлі кезеңдерде түрлі үдерістерді жүзеге асырады. Бұл үдерістер команда белгілі бір іс-әрекеттерді орындаған кезде, бір әрекеттен екіншісіне ауысқанда, сондай-ақ өзгерістер мен белсенді іс-әрекеттер кезеңдерінде команда мүшелерінің өзара қарым-қатынасын реттеу барысында жүзеге асырылуы мүмкін.<ref name="LePine2008" /> Командалық жұмыс үдерістері үш санатқа бөлінеді:<ref name="Marks2001">{{cite journal|last1=Marks|first1=Michelle A.|first2=John E.|last2=Mathieu|first3=Stephen J.|last3=Zaccaro|year=2001|title=A Temporally Based Framework and Taxonomy of Team Processes|journal=Academy of Management Review|volume=26|issue=3|pages=356–376|doi=10.2307/259182|jstor=259182}}</ref><ref name="LePine2008">{{cite journal|last1=LePine|first1=Jeffery A.|first2=Ronald F.|last2=Piccolo|first3=Christine L.|last3=Jackson|first4=John E.|last4=Mathieu|first5=Jessica R.|last5=Saul|year=2008|title=A Meta-Analysis of Teamwork Processes: Tests of a Multidimensional Model and Relationships with Team Effectiveness Criteria|journal=Personnel Psychology|volume=61|issue=2|pages=273–307|doi=10.1111/j.1744-6570.2008.00114.x|issn=0031-5826|citeseerx=10.1.1.468.6198}}</ref>
=== Өтпелі үдерістер ===
Бұл үдерістер белсенді іс-әрекет кезеңдерінің арасында жүзеге асады. Команда мүшелері жалпы команданың және әрбір мүшенің жеке жұмыс нәтижелерін бағалап, бір-біріне кері байланыс бере алады, алдағы міндеттерді нақтылап, бірлескен жұмыстың тиімділігін арттыру үшін қажетті өзгерістер енгізе алады.<!-- {{clarify|reason=explain what the following list is for|date=August 2023}} -->
* Міндеттерді талдау
* Мақсаттарды нақтылау
* Стратегияны әзірлеу
* Нәтижеге бағдарланған топ
=== Іс-әрекет үдерістері ===
Бұл үдерістер команда өз мақсаттары мен міндеттеріне жету үшін нақты әрекеттер жасаған кезде жүзеге асады. Команда мүшелері атқарылған жұмыс пен өз міндеттері туралы бір-бірін хабардар етіп, тапсырмаларды орындауда өзара көмек көрсетеді. Осы кезеңде кері байланыс пен бірлескен жұмыс жоғары деңгейде сақталады.<!-- {{clarify|reason=explain what the following list is for|date=August 2023}} -->
* Мақсаттарға жету барысын бақылау
* Жүйелердің жұмысын бақылау
* Команда қызметін бақылау және өзара көмек көрсету
* Іс-әрекеттерді үйлестіру
=== Тұлғааралық үдерістер ===
Бұл үдерістер белсенді іс-әрекет және өтпелі кезеңдердің екеуінде де кездеседі әрі команда мүшелерінің арасында жүзеге асады. Бұл — үздіксіз үдеріс, оның барысында команда мүшелері басқа қатысушыларға немесе тапсырмалардың орындалу тәсілдеріне қатысты өз ойлары мен сезімдерін білдіреді. Сонымен қатар олар жеке міндеттерін орындау кезінде бір-бірін ынталандырып, қолдау көрсетеді.<!-- {{clarify|reason=explain what the following list is for|date=August 2023}} -->
* Қақтығыстарды басқару
* Ынталандыру және сенімділікті арттыру
* Эмоцияларды басқару
Команда осы үдерістерден өткен сайын оның жұмыс нәтижелілігі әдетте артады. Өйткені мұндай үдерістер команда мүшелерінің іс-әрекеттерін үйлестіру мен өзара қарым-қатынасын жақсартып, командалық жұмыс пен ынтымақтастықтың тиімділігін арттырады.<ref name="Cattani2013">{{cite journal|last1=Cattani|first1=G.|last2=Ferriani|first2=S.|last3=Mariani|first3=M.|first4=S.|last4=Mengoli|year=2013|title=Tackling the 'Galácticos' Effect: Team Familiarity and the Performance of Star-Studded Projects|journal=Industrial and Corporate Change|volume=22|number=6|pages=1629–62|doi=10.1093/icc/dtt001 |url=https://drive.google.com/file/d/0ByE7rCUuloTlVEF2UFBjMURmX2s/edit?usp=sharing|url-access=}}</ref>
== Командалық жұмысты жақсартуға арналған даярлық ==
Командалық жұмыс пен оның нәтижелілігін команданың жекелеген мүшелеріне және тұтас командаға бағытталған арнайы даярлық арқылы арттыруға болады.<ref name="SalasCookeRosen20083" /> Брюс Такман команданың даму кезеңдерін және әр кезеңдегі командалық жұмыс деңгейін ажырататын модель ұсынды:<ref>{{multiref2
|1={{Cite journal|last=Tuckman|first=Bruce|year=1965|title=Developmental Sequence in Small Groups|journal=Psychological Bulletin|volume=63|issue=6|pages=384–399|doi=10.1037/h0022100|pmid=14314073|s2cid=10356275 }}
|2={{Cite book|title=The High Performance Enterprise: Reinventing the People Side of Your Business|last1=Neusch|first1=Donna|last2=Siebenaler|first2=Alan|publisher=John Wiley & Sons|year=1998|isbn=978-0939246298|pages=[https://archive.org/details/highperformancee00neus/page/135 135]–177|url=https://archive.org/details/highperformancee00neus|url-access=registration}} }}</ref>
# '''Қалыптасу кезеңі'''
#* Бұл кезең командаға жақындасу немесе одан алшақтау мәселелерімен, сондай-ақ дербестікті сақтау мен команда мүшесі болуға ұмтылу арасындағы ішкі қайшылықтармен сипатталады.
#* Команда мүшелері әдетте сақтық танытып, күтпеген жағдайлар туындаған кезде қиындыққа ұшырамау үшін тәуекелге баруды барынша азайтуға тырысады.
#* Бұл кезеңде командалық жұмыс деңгейі ең төмен болады.
# '''Қақтығыстар кезеңі'''
#* Екінші кезең билік пен өкілеттік үшін бәсекелестікпен сипатталады. Бұл команда ішіндегі қақтығыстардың және оның табысты болуына қатысты күмәндердің негізгі себептерінің бірі саналады.
#* Егер осы кезеңде командалық жұмыс деңгейі төмен болса, команданың ішкі қақтығыстарды еңсеруі екіталай. Ал командалық жұмыс пен ынтымақтастыққа дайындық жоғары болса, команданың одан әрі табысты дамуына мүмкіндік туады.
# '''Нормаларды қалыптастыру кезеңі'''
#* Үшінші кезеңде команда мүшелері жаңа ортаға бейімделуге ұмтыла отырып, өзара [[ынтымақтастық]], тәуелділік және ұйымшылдық деңгейін арттырады.
#* Бұл кезеңде командалық жұмыс деңгейі едәуір жоғарылап, аталған сипаттамалардың қалыптасуын жеңілдетеді.
# '''Нәтижелі жұмыс кезеңі'''
#* Команда дамуының соңғы кезеңінде мүшелер өзара тәуелді әрі ұйымшыл түрде тапсырмаларды тиімді орындай алатын қолайлы орта қалыптасады.
#* Бұл кезең қолайлылықтың, табыстылықтың, өзара тәуелділік пен кемелдіктің ең жоғары деңгейімен сипатталады. Сондықтан командалық жұмыс та осы кезеңде ең жоғары деңгейіне жетеді.
=== Командалық жұмысты жетілдіру ===
Ұйымдастырушылық психология мамандары командалық жұмысты бағалау үшін қолданатын әдістердің бірі — білім, дағдылар және қабілеттерге негізделген командалық жұмыс тесті (KSA).<ref>{{Cite journal|last1=Stevens|first1=Michael|last2=Campion|first2=Michael|year=1994|title=The Knowledge, Skill, and Ability Requirements for Teamwork: Implications of Human Resource Management|journal=Journal of Management|volume=20|issue=2|pages=503–530|doi=10.1177/014920639402000210|s2cid=220584820}}</ref> Бұл тесті 1994 жылы Майкл Стивенс пен Майкл Кэмпион әзірледі. Ол командаға қосылғысы келетін адамдардың командалық жұмысқа қажетті 14 білім, дағды және қабілет талаптарына сәйкестігін, әсіресе ресми жұмыс командалары жағдайында, бағалауға арналған. Тест екі негізгі санаттан тұрады: қақтығыстарды шешу және қарым-қатынас жасау сияқты дағдыларды қамтитын тұлғааралық білім, дағдылар мен қабілеттер және мақсат қою мен тапсырмаларды үйлестіру сияқты дағдыларды қамтитын өзін-өзі басқаруға қатысты білім, дағдылар мен қабілеттер.
Командалық жұмысты көшбасшылыққа үйрету, командалық даярлық, атқарылған жұмысты бірлесіп талқылау және команда қалыптастыру сияқты команданы дамыту шаралары (TDI) арқылы жетілдіруге болады.<ref>{{Cite journal |last1=Lacerenza |first1=Christina N. |last2=Marlow |first2=Shannon L. |last3=Tannenbaum |first3=Scott I. |last4=Salas |first4=Eduardo |date=2018 |title=Team development interventions: Evidence-based approaches for improving teamwork. |journal=American Psychologist |language=en |volume=73 |issue=4 |pages=517–531 |doi=10.1037/amp0000295 |pmid=29792465 |issn=1935-990X|doi-access=free |bibcode=2018AmPsy..73..517L }}</ref> Мұндай шаралар команда ішіндегі қарым-қатынасты, іс-әрекеттерді үйлестіруді, ынтымақтастықты және қақтығыстарды басқаруды жақсартады.<ref>{{Cite journal |last1=Salas |first1=Eduardo |last2=Shuffler |first2=Marissa L. |last3=Thayer |first3=Amanda L. |last4=Bedwell |first4=Wendy L. |last5=Lazzara |first5=Elizabeth H. |date=2015 |title=Understanding and Improving Teamwork in Organizations: A Scientifically Based Practical Guide |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/hrm.21628 |journal=Human Resource Management |language=en |volume=54 |issue=4 |pages=599–622 |doi=10.1002/hrm.21628 |issn=0090-4848|url-access=subscription }}</ref> Топтық іс-шаралар өткізу арқылы команда мүшелерінің арасында ортақ қауымдастыққа тиесілік сезімін қалыптастыру да командалық жұмыстың тиімділігін арттыруға ықпал етеді.<ref name=":2">{{Cite journal |last1=Gratton |first1=Lynda |last2=Erickson |first2=Tamara J |date=2007-11-01 |title=8 ways to build collaborative teams |url=https://europepmc.org/article/med/18159790 |journal=Harvard Business Review |volume=85 |issue=11 |pages=100–9, 153 |issn=0017-8012 |pmid=18159790}}</ref>
=== Көшбасшылық және командалық жұмыс ===
Көшбасшылар команданың табысты болуына ықпал ету үшін оның мүшелерімен сенімді қарым-қатынас орнатып, өзара қолдау мен ынталандыруды қамтамасыз етуі қажет.<ref name=":5">{{Cite journal |last=Sohmen |first=Victor |date=2015 |title=Leadership and Teamwork: Two Sides of the Same Coin |url=http://rgdoi.net/10.13140/RG.2.1.4241.7766 |journal=Journal of IT and Economic Development. |language=en |doi=10.13140/RG.2.1.4241.7766}}</ref> Көшбасшылар бірлескен іс-әрекеттің үлгісін көрсету арқылы команда мүшелеріне тиімді командалық жұмыстың қалай жүзеге асатынын түсіндіре алады. Команда жетекшілері командалық жұмысты жақсартатын өзара қарым-қатынастарды дамыту үшін міндеттерді орындауға да, адамдар арасындағы қатынастарға да назар аударуы керек.<ref name=":2" /> Көшбасшылар әрбір команда мүшесінің өз рөлі мен міндеттерін анық түсінуін қамтамасыз етуге тиіс.<ref name=":5" /> Табысты команда өз мақсаттары мен міндеттерін ұйымның даму бағыты және мақсаттарымен сәйкестендіреді. Көшбасшылар команда мүшелерін жігерлендіріп, ынталандыру арқылы олардың мақсаттарын ұйымның мақсаттарымен үйлестіруге жауапты болады.<ref>{{Cite journal |last1=Wee |first1=Kian-Ping |last2=Wee |first2=Hui-Min |last3=Huang |first3=Wen Chang |date=2006 |title=Organizational leadership and its relative influences |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/02522667.2006.10699689 |journal=Journal of Information and Optimization Sciences |language=en |volume=27 |issue=1 |pages=241–248 |doi=10.1080/02522667.2006.10699689 |issn=0252-2667|url-access=subscription }}</ref>
== Кемшіліктері мен артықшылықтары ==
Командалық жұмысты қолдану кейде қажетсіз болып, команданың ең жоғары нәтижелілікке қол жеткізуіне кедергі келтіруі мүмкін. Оның негізгі кемшіліктеріне мыналар жатады:<ref name=":3">{{Cite book|title=Self-Directed Work Teams: The New American Challenge|last1=Osbrun|first1=Jack|last2=Moran|first2=Linda|last3=Musselwhite|first3=Ed|publisher=McGraw-Hill|year=1990|isbn=978-1556233418|location=Homewood, IL|pages=[https://archive.org/details/selfdirectedwor00orsb/page/1 1]–26|url=https://archive.org/details/selfdirectedwor00orsb|url-access=registration}}</ref><ref name=":4">{{Cite book|title=The Wisdom of Teams: Creating the High-Performance Organization|last1=Katzenbach|first1=Jon|last2=Smith|first2=Douglas|publisher=Harvard Business School Press|year=2015|pages=1–26}}</ref>
* '''[[Әлеуметтік жалқаулық]]''': бұл құбылыс топта жұмыс істейтін адамның тапсырманы орындауға мүмкіндігінен аз күш жұмсауы кезінде байқалады. Егер команданың басқа мүшелері салыстырмалы түрде көбірек күш салса, бұл қақтығыстарға әкеліп, жалпы жұмыс нәтижелілігін төмендетуі мүмкін.
* '''Мінез-құлық қақтығыстары''' немесе '''қалыптасқан индивидуализм''': ұйымның жоғары деңгейіндегі қызметкерлер жеке бастаманы көбірек талап ететін лауазымдарға бейімделгендіктен, бірлескен жұмысқа қатысуда қиындықтарға тап болуы мүмкін. Бұл қарым-қатынас азайып, қақтығыстар көбейетін бәсекелестік ортаны қалыптастырады. Мұндай кемшілік көбіне командалық жұмысты қатаң иерархиялық құрылымда қолданатын ұйымдарда байқалады.
* '''Жеке тапсырмалар''': кейбір тапсырмалар командалық жұмысты қажет етпейді және оларды жеке орындау тиімдірек. Егер жеке орындауға арналған тапсырма командаға жүктелсе, мүшелер арасында елеулі қақтығыстар туындап, команданың ішкі өзара әрекеттесуіне зиян келтіруі және жалпы нәтижелілігін төмендетуі мүмкін.
* '''[[Топтық ойлау]]''': бұл — адамдар тобында қақтығыстардан аулақ болу және ұйымшылдықты сақтау ниеті ең тиімді шешімді қабылдау ұмтылысынан басым түскен кезде пайда болатын психологиялық құбылыс. Командада топтық ойлау қалыптасқанда, мүшелер қабылданбай қалудан немесе өзгелермен келіспеушілікке түсуден қорқып, балама шешімдер ұсынбауы мүмкін. Топ мүшелері табысты қабылданған шешімдердің нәтижесіне емес, топ ішіндегі үйлесімділікке қарай бағалай бастайды. Топтық ойлауға қарсы тұрудың бір тәсілі — командаға [[Әртүрлілік идеологиялары|әртүрлі ортадан шыққан]] және жеке ерекшеліктері ([[жыныс]]ы, [[Қартаю|жасы]], [[ұлт]]ы) әртүрлі адамдарды біріктіру. Топтық ойлаудың алдын алудың тағы бір жолы — әрбір мүшеден өзге қатысушылардың ұсыныстарынан ерекшеленетін идеялар ұсынуды талап ету.
Командалық жұмыстың көптеген пайдалы жақтары да бар. Оның негізгі артықшылықтарына мыналар жатады:<ref name=":3" /><ref name=":4" />
* '''[[Мәселелерді шешу]]''': адамдар тобы әртүрлі көзқарастарды біріктіріп, пікірлер мен ұсыныстарды салыстыру арқылы мәселелерді жылдам әрі тиімді шеше алады. Команда мәдениетіне сәйкес әрбір мүше ортақ жұмысқа тең дәрежеде үлес қосуға және ең тиімді шешімді табу үшін мәселеге қатысты өзіндік көзқарасын ұсынуға жауапты болады.<ref name="Chin 2015">{{Cite journal|title = Examining teamwork and leadership in the fields of public administration, leadership, and management|last = Chin|first = Roger|year = 2015|journal = Team Performance Management|doi = 10.1108/TPM-07-2014-0037|volume=21|issue = 3/4|pages=199–216}}</ref> Командалық жұмыс неғұрлым сапалы шешімдер қабылдауға, өнімдер шығаруға немесе қызметтер көрсетуге мүмкіндік береді. Оның тиімділігі команда мүшелерінің [[ынтымақтастық|бірлескен жұмысының]] алты құрамдасына байланысты: қарым-қатынас, үйлестіру, мүшелер үлесінің теңгерімділігі, өзара қолдау, күш-жігер және ұйымшылдық.<ref name=Hoegl2001>{{cite journal |title=Teamwork Quality and the Success of Innovative Projects: a Theoretical Concept and Empirical Evidence |last1=Hoegl|first1= Martin |first2=Hans Georg |last2=Gemuenden |journal=Organization Science |volume=12 |issue=4 |year=2001 |pages=435–449 |jstor=3085981 |doi=10.1287/orsc.12.4.435.10635}}</ref>
* '''Салауатты бәсекелестік''': бұл адамдарды ынталандырып, команданың жоғары нәтижелерге жетуіне көмектеседі.<ref>{{Cite journal |last=Puurtinen |first=Mikael |last2=Mappes |first2=Tapio |date=2008-09-30 |title=Between-group competition and human cooperation |url=https://doi.org/10.1098/rspb.2008.1060 |journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=276 |issue=1655 |pages=355–360 |doi=10.1098/rspb.2008.1060 |issn=0962-8452 |pmc=2581672 |pmid=18826935}}</ref>
* '''[[Тұлғааралық қарым-қатынас|Қарым-қатынастарды дамыту]]''': ұзақ уақыт бірге жұмыс істейтін команда мүшелерінің арасындағы байланыс біртіндеп нығаяды. Командалық жұмыс барысында бір-бірін жақсы таныған мүшелер қажетсіз қақтығыстардың алдын ала алады.<ref name="Chin 2015" /> Мүшелер арасында берік қарым-қатынас қалыптасқан сайын олардың өз командасына қанағаттану деңгейі жоғарылап, командалық жұмыс пен оның нәтижелілігі жақсарады.<ref name=LePine2008 />
* '''[[Әлеуметтік сапа|Жеке қасиеттер]]''': команданың әрбір мүшесі өзінің ерекше білімі мен қабілеттерін пайдаланып, басқа қатысушылардың дамуына үлес қоса алады. Командалық жұмыс барысында осы қасиеттер мен тәжірибелердің өзара алмасуы мүшелердің болашақтағы еңбек өнімділігін арттыруға мүмкіндік береді.<ref name=":0" />
* '''[[Мотивация]]''': бірлескен жұмыс жеке нәтижелер үшін жауапкершілікті арттыру арқылы команда мүшелерінің ынтасын күшейтуі мүмкін. Топтар өзара салыстырылған кезде олардың мүшелері жақсы нәтижелерге қол жеткізуге көбірек ұмтылады. Топтардың жұмысын салыстыруға арналған ортақ өлшемнің болуы нәтижелілікті арттырып, мүшелерді бірлесіп жұмыс істеуге ынталандырады.
Паулус командалық жұмыстың қосымша артықшылықтарын да атап көрсетеді:<ref>{{cite journal|last1=Paulus|first1=P.|title=Groups, teams, and creativity: the creative potential of idea-generating groups|journal=Applied Psychology|volume=49|issue=2|pages=237–262|doi=10.1111/1464-0597.00013|year=2000}}</ref>
* [[жұмыс жүктемесі]]н өзара бөлісу;
* [[Оппортунизм|мүмкіндік]]терді пайдаланып, [[көшбасшылық]]қа қол жеткізу және әлеуметтік [[Қанағаттану|қанағаттану]] сезімін алу;
* табысты команданың мүшесі екенін сезіну;
* команда мүшелері жеке жұмыс істегендегіден көбірек нәтижеге қол жеткізу мүмкіндігі.
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
[[Санат:Ынтымақтастық]]
[[Санат:Топтық үдерістер]]
[[Санат:Өндірістік және ұйымдастырушылық психология]]
[[Санат:Ұйымдастырушылық мәдениет]]
[[Санат:Әлеуметтік топтар]]
[[Санат:Командалар]]
boacdok3kojiv1ctkdoxxgmtgqkfp22
3693388
3693102
2026-11-08T11:07:17Z
1nter pares
146705
3693388
wikitext
text/x-wiki
[[Сурет:Pushing van together (cropped).jpg|thumb|Автокөлікті итеріп жатқан алты адам]]
[[Сурет:Defense.gov News Photo 100930-N-2855B-251 - U.S. Navy sailors aboard the guided missile destroyer USS Bainbridge DDG 96 haul in a mooring line while mooring the ship in Faslane Scotland on.jpg|thumb|Кемені байлау арқанын тартып жатқан [[АҚШ Әскери-теңіз күштері]]нің теңізшілері]]
[[Сурет:US Navy 070425-N-4198C-002 Personnel Specialist 1st Class Omar Saliba and Hospital Corpsman 1st Class Ryan De La Cruz lead the men's Navy rowing team.jpg|thumb|АҚШ Әскери-теңіз күштерінің ескек есу командасы]]
[[Сурет:Hemlock Overlook - Peanut Butter Pit - 01.jpg|thumb|Стратегия әзірлеп жатқан адамдар тобы]]
[[Сурет:Hemlock Overlook - Peanut Butter Pit - 04.jpg|thumb|Бірлесіп жұмыс істеп жатқан адамдар тобы]]
'''Командалық жұмыс''' — ортақ мақсатқа жету немесе [[Тапсырма (жоба менеджменті)|тапсырманы]] нәтижелі әрі тиімді орындау үшін [[әлеуметтік топ|топ]] мүшелерінің бірлескен күш-жігері.<ref name=":12">{{Cite journal|url=https://www.questia.com/magazine/1G1-13770774/work-teams-that-work|url-status=dead|title=Work Teams That Work|journal=Training & Development|volume=47|issue=3|last1=Montebello|first1=Anthony R.|last2=Buzzotta|first2=Victor R.|date=March 1993|via=[[Questia]]|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20180226092201/https://www.questia.com/magazine/1G1-13770774/work-teams-that-work|archive-date=2018-02-26}}</ref><ref name="SalasCookeRosen20083">{{cite journal|last1=Salas|first1=Eduardo|first2=Nancy J.|last2=Cooke|first3=Michael A.|last3=Rosen|year=2008|title=On Teams, Teamwork, as well as Team Performance: Discoveries and Developments|journal=Human Factors: The Journal of the Human Factors and Ergonomics Society|volume=50|issue=3|pages=540–547|doi=10.1518/001872008X288457|pmid=18689065|s2cid=17017793}}</ref> Командалық жұмыс ортақ [[мақсат]]қа жету үшін бірлесіп әрекет ететін, өзара [[өзара тәуелділік|тәуелді]] адамдар тобынан құралған [[команда]] қызметінің аясында қарастырылады.<ref name=":22">{{Cite book|title=Team Players and Teamwork: New Strategies for Developing Successful Collaboration|last=Parker|first=Glenn|publisher=Jossey-Bass|year=2008|isbn=978-0-787-99811-0|location=San Francisco|pages=[https://archive.org/details/teamplayersteamw00park_1/page/1 1]–68|url=https://archive.org/details/teamplayersteamw00park_1|url-access=subscription}}</ref><ref name=":12" />
Команданың төрт негізгі сипаттамасына ортақ мақсаттың болуы, өзара тәуелділік, нақты шекаралардың болуы, тұрақтылық, өз жұмысын және ішкі үдерістерін дербес басқару қабілеті, сондай-ақ ауқымды [[әлеуметтік жүйе]]нің құрамында әрекет ету жатады.<ref>{{cite book |last1=Thompson |first1=Leigh |url=https://archive.org/details/makingteamguidef00thom |url-access=registration|title=Making the Team: A Guide for Managers |year=2011 |publisher=Prentice Hall |isbn=978-0-13-014363-1 |edition=4th |location=Upper Saddle River, New Jersey}}</ref>
Командалар нәтижелі жұмыс істеу үшін қажетті [[Ресурстар (жобаларды басқару)|ресурстарды]] (мысалы, спорт алаңдары немесе жиналыс өткізетін орындар, [[жоспарлау]]ға бөлінген уақыт, жаттықтырушылар мен жетекшілердің нұсқаулары, ұйым тарапынан қолдау және т.б.) тиімді пайдалана алуы керек. Сонымен қатар әрбір мүшенің міндеті айқын болуы үшін команда ішіндегі [[рөл]]дер нақты белгіленуге тиіс.<ref>{{multiref2
|1={{Cite journal|last1=Chang|first1=Artemis|last2=Bordia|first2=Prashanti|last3=Duck|first3=Julie|year=2003|title=Punctuated Equilibrium and Linear Progression: Toward a New Understanding of Group Development|journal=Academy of Management Journal|volume=46|issue=1|pages=106–117|jstor=30040680}}|2={{Cite journal|last=Gersick|first=Connie|year=1991|title=Revolutionary Change Theories: A Multilevel Exploration of the Punctuated Equilibrium Paradigm|journal=Academy of Management Review|volume=16|pages=10–16|doi=10.5465/amr.1991.4278988|s2cid=13960681}}
|3={{Cite book|title=Effective Teamwork: Practical Lessons from Organizational Research|last=West|first=Michael|publisher=Wiley-Blackwell|year=2012|isbn=978-0-470-97498-8}}
|4={{Cite book|title=The Psychology of Work and Organizations|last1=Woods|first1=Stephen|last2=West|first2=Michael|publisher=Cengage Learning EMEA|year=2014|isbn=9781408072455|location=Andover}} }}</ref> Командалық жұмыс өнеркәсіптік ұйымдарда (ресми жұмыс командалары), [[спорт]]та (спорт командалары), мектептерде ([[жоба]] бойынша бірлесіп жұмыс істейтін сыныптастар) және денсаулық сақтау жүйесінде (операциялық бөлме командалары) кездеседі. Осы салалардың әрқайсысында командалық жұмыс пен өзара тәуелділік деңгейі команда мүшелерінің арасындағы [[Адамаралық қарым-қатынас|қарым-қатынас]], [[Әлеуметтік байланыс|өзара әрекеттесу]] және ынтымақтастық дәрежесіне байланысты төмен ([[гольф]], [[жеңіл атлетика]]), орташа ([[бейсбол]], [[америкалық футбол]]) немесе жоғары ([[баскетбол]], [[футбол]]) болуы мүмкін.
Тиімді командалық жұмыстың маңызды шарттарының бірі — команда мүшелері санының оңтайлы болуы. Бұл ретте жұмыстың мән-жайы маңызды, өйткені команда құрамы көзделген мақсатқа байланысты өзгеруі мүмкін. Команда кемінде екі адамнан тұруы керек, ал командалардың көпшілігінде 2-ден 100-ге дейін мүше болады. [[Спорт командасы|Спорт командалары]]ның құрамы әдетте белгіленген ережелерге сәйкес нақты анықталады, ал жұмыс командаларының мүшелер саны мақсатқа жету кезеңі мен оның [[Жобаның күрделілігі|күрделілігіне]] байланысты өзгеруі мүмкін.
== Тарихы ==
''[[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі|Oxford English Dictionary]]'' сөздігінде «team-work» терминінің жүк тартатын жануарлар тобының бірлескен жұмысына қатысты қолданылуы 1800 жылдың өзінде тіркелген.<ref>{{oed | teamwork}} – "How is the ploughing, the drawing, and all kind of team-work to be performed without horses?"</ref>
Қазіргі уақытта адамдар топтарының бірлескен жұмысы кең таралғанымен, жарты ғасырдан астам уақыт бұрын жағдай басқаша болатын.<!-- {{Clarify timeframe|date=June 2021}} --> Дәстүрлі [[конвейерлік өндіріс]] жүйесінен командалық жұмысты көбірек пайдаланатын ұйымдастырушылық модельдерге көшу алғаш рет [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] пен [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде, елдердің өз халқын біріктіруге ұмтылуы нәтижесінде басталды.<!-- {{by whom|date=June 2021}} --><ref>{{cite journal |last=Kozlowski |first=Steve W.J. |last2=Ilgen |first2=Daniel R. |title=Enhancing the effectiveness of work groups and teams |journal=Psychological Science in the Public Interest |year=2006 |volume=7 |issue=3 |pages=77–124 |doi=10.1111/j.1529-1006.2006.00030.x}}</ref> Командалық жұмысқа бетбұрыс негізінен 1920–1930 жылдары жүргізілген [[Хоторн эффекті|Хоторн тәжірибелерімен]] байланысты болды. Бұл зерттеулер ұйымдардағы командалық жұмыстың оң әсерін көрсетті. Ұйымдар командалық жұмыстың маңызын және оның компаниялар қызметіне тигізетін оң ықпалын мойындағаннан кейін, көптеген жұмыс салалары дәстүрлі конвейерлік өндіріс жүйесінен заманауи [[Жоғары нәтижелі ұйым|жоғары нәтижелі ұйым моделіне]] көше бастады.<ref name="Hoegl20012">{{cite journal|last1= Hoegl|first1= Martin|first2= Hans Georg |last2=Gemuenden|year=2001|title= Teamwork Quality and the Success of Innovative Projects: a Theoretical Concept and Empirical Evidence|journal=Organization Science|volume=12|issue= 4|pages= 435–449|doi=10.1287/orsc.12.4.435.10635|jstor=3085981}}</ref><!-- {{request quotation|date=June 2021}} -->
== Тиімді командалық жұмыстың сипаттамалары ==
Команда тиімді жұмыс істеуі үшін өзара байланысты белгілі бір сипаттамаларға ие болуы қажет.
Олардың бірі — жоғары деңгейдегі [[Топтық ұйымшылдық|''топтық ұйымшылдық'']]. Топтық ұйымшылдық пен жұмыс нәтижелілігі арасында оң байланыс бар.<ref>{{Cite journal |last1=Evans |first1=Charles R. |last2=Dion |first2=Kenneth L. |date=2012 |title=Group Cohesion and Performance: A Meta-Analysis |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1046496412468074 |journal=Small Group Research |language=en |volume=43 |issue=6 |pages=690–701 |doi=10.1177/1046496412468074 |issn=1046-4964|url-access=subscription }}</ref>
''Қарым-қатынас'' — тиімді командалық жұмыстың тағы бір маңызды сипаттамасы. Команда мүшелері кедергілерді еңсеру, [[Қақтығыстарды шешу|қақтығыстарды шешу]] және түсінбеушіліктердің алдын алу үшін бір-бірімен тиімді қарым-қатынас жасай білуі керек. Қарым-қатынас топтың ұйымшылдығын арттырады.<ref name=":1">{{Cite journal |last1=Troth |first1=Ashlea C. |last2=Jordan |first2=Peter J. |last3=Lawrence |first3=Sandra A. |date=2012 |title=Emotional Intelligence, Communication Competence, and Student Perceptions of Team Social Cohesion |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0734282912449447 |journal=Journal of Psychoeducational Assessment |language=en |volume=30 |issue=4 |pages=414–424 |doi=10.1177/0734282912449447 |hdl=10072/48513 |issn=0734-2829|hdl-access=free }}</ref>
Қарым-қатынас команданың міндетін нақты айқындап, ''ортақ мақсат'' қалыптастыруға көмектеседі. Ортақ мақсаттың болуы ұйымшылдықты күшейтеді, өйткені барлық мүшелер бір нәтижеге ұмтылып, оған жету жолында бір-біріне қолдау көрсетеді.<ref name=":1" />
''Ортақ мақсатқа адалдық'' команда мүшелерінің сол мақсатқа жетуге күш-жігерін жұмылдыруынан көрінеді.
''[[Жауапкершілік]]'' жұмыстың жоспарланған кезеңдерінің уақытында орындалуын және барлық мүшелердің оған қатысуын қамтамасыз ету үшін қажет. Команда мүшелерінің өз міндеттері үшін жауап беруі олардың өзара қарым-қатынасындағы ортақ іске берілгендігін арттырады.<ref>{{Cite journal |last1=Stewart |first1=Virginia R. |last2=Snyder |first2=Deirdre G. |last3=Kou |first3=Chia-Yu |date=2023 |title=We Hold Ourselves Accountable: A Relational View of Team Accountability |journal=Journal of Business Ethics |language=en |volume=183 |issue=3 |pages=691–712 |doi=10.1007/s10551-021-04969-z |issn=0167-4544 |pmc=8600914 |pmid=34812211 }}</ref>
== Команда ішіндегі өзара әрекеттесудің негіздері ==
Команда ішіндегі өзара әрекеттесудің негізгі құрамдастарына мыналар жатады:<ref>{{Cite book|title=Groups That Work (and Those That Don't): Creating Conditions for Effective Teamwork|last=Hackman|first=Richard|publisher=Jossey-Bass|year=1990|isbn=978-1555421878|pages=[https://archive.org/details/groupsthatworkan0000unse/page/1 1]–13; 479–504]|url=https://archive.org/details/groupsthatworkan0000unse|url-access=registration}}</ref>
* Қақтығыстардың алдын алу үшін ''ашық қарым-қатынас'' орнату.
* Түсінбеушіліктер мен өкілеттік шегінен шығудың алдын алу үшін әрекеттерді тиімді ''үйлестіру''.
* Тапсырмаларды уақытында орындап, қажетті нәтижелерге қол жеткізу үшін, әсіресе жұмыс жүктемесін бөлісу арқылы тиімді ''ынтымақтастық'' орнату.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Ilgen|first1=Daniel|last2=Hollenbeck|first2=John|date=October 5, 2004|title=Teams in Organizations: From Input-Process-Output Models to IMOI Models|journal=Annual Review of Psychology|volume=56|pages=517–543|doi=10.1146/annurev.psych.56.091103.070250|pmid=15709945|s2cid=15290229 }}</ref>
* Өзара сенімді, тәуекелге баруға дайындықты және жұмыс нәтижелілігін сақтау үшін жоғары деңгейдегі ''өзара тәуелділікті'' қамтамасыз ету.
Осы шарттардың орындалуы команданың жұмысты аяқтап, дайын нәтижені ұсынуына мүмкіндік береді. Командалық жұмыстың тиімділігін бағалау үшін ұйым алынған нәтиженің сапасын, жұмыс үдерісін және команда мүшелерінің тәжірибесін талдауы қажет. Егер алынған нәтиже ұйымның белгіленген стандарттарына сәйкес келсе немесе олардан асып түссе, команда таңдаған жұмыс тәсілі мақсаттарға жетуге көмектессе, ал мүшелер команданың басқа қатысушыларымен қарым-қатынасқа және бірлескен жұмыс үдерісіне жоғары деңгейде қанағаттанатынын білдірсе, командалық жұмысты тиімді деп есептеуге болады.{{citation needed|reason=|date=August 2023}}
== Үдерістер ==
{{Толық мақала|Команданы дамыту}}
Командалар әртүрлі кезеңдерде түрлі үдерістерді жүзеге асырады. Бұл үдерістер команда белгілі бір іс-әрекеттерді орындаған кезде, бір әрекеттен екіншісіне ауысқанда, сондай-ақ өзгерістер мен белсенді іс-әрекеттер кезеңдерінде команда мүшелерінің өзара қарым-қатынасын реттеу барысында жүзеге асырылуы мүмкін.<ref name="LePine2008" /> Командалық жұмыс үдерістері үш санатқа бөлінеді:<ref name="Marks2001">{{cite journal|last1=Marks|first1=Michelle A.|first2=John E.|last2=Mathieu|first3=Stephen J.|last3=Zaccaro|year=2001|title=A Temporally Based Framework and Taxonomy of Team Processes|journal=Academy of Management Review|volume=26|issue=3|pages=356–376|doi=10.2307/259182|jstor=259182}}</ref><ref name="LePine2008">{{cite journal|last1=LePine|first1=Jeffery A.|first2=Ronald F.|last2=Piccolo|first3=Christine L.|last3=Jackson|first4=John E.|last4=Mathieu|first5=Jessica R.|last5=Saul|year=2008|title=A Meta-Analysis of Teamwork Processes: Tests of a Multidimensional Model and Relationships with Team Effectiveness Criteria|journal=Personnel Psychology|volume=61|issue=2|pages=273–307|doi=10.1111/j.1744-6570.2008.00114.x|issn=0031-5826|citeseerx=10.1.1.468.6198}}</ref>
=== Өтпелі үдерістер ===
Бұл үдерістер белсенді іс-әрекет кезеңдерінің арасында жүзеге асады. Команда мүшелері жалпы команданың және әрбір мүшенің жеке жұмыс нәтижелерін бағалап, бір-біріне кері байланыс бере алады, алдағы міндеттерді нақтылап, бірлескен жұмыстың тиімділігін арттыру үшін қажетті өзгерістер енгізе алады.<!-- {{clarify|reason=explain what the following list is for|date=August 2023}} -->
* Міндеттерді талдау
* Мақсаттарды нақтылау
* Стратегияны әзірлеу
* Нәтижеге бағдарланған топ
=== Іс-әрекет үдерістері ===
Бұл үдерістер команда өз мақсаттары мен міндеттеріне жету үшін нақты әрекеттер жасаған кезде жүзеге асады. Команда мүшелері атқарылған жұмыс пен өз міндеттері туралы бір-бірін хабардар етіп, тапсырмаларды орындауда өзара көмек көрсетеді. Осы кезеңде кері байланыс пен бірлескен жұмыс жоғары деңгейде сақталады.<!-- {{clarify|reason=explain what the following list is for|date=August 2023}} -->
* Мақсаттарға жету барысын бақылау
* Жүйелердің жұмысын бақылау
* Команда қызметін бақылау және өзара көмек көрсету
* Іс-әрекеттерді үйлестіру
=== Тұлғааралық үдерістер ===
Бұл үдерістер белсенді іс-әрекет және өтпелі кезеңдердің екеуінде де кездеседі әрі команда мүшелерінің арасында жүзеге асады. Бұл — үздіксіз үдеріс, оның барысында команда мүшелері басқа қатысушыларға немесе тапсырмалардың орындалу тәсілдеріне қатысты өз ойлары мен сезімдерін білдіреді. Сонымен қатар олар жеке міндеттерін орындау кезінде бір-бірін ынталандырып, қолдау көрсетеді.<!-- {{clarify|reason=explain what the following list is for|date=August 2023}} -->
* Қақтығыстарды басқару
* Ынталандыру және сенімділікті арттыру
* Эмоцияларды басқару
Команда осы үдерістерден өткен сайын оның жұмыс нәтижелілігі әдетте артады. Өйткені мұндай үдерістер команда мүшелерінің іс-әрекеттерін үйлестіру мен өзара қарым-қатынасын жақсартып, командалық жұмыс пен ынтымақтастықтың тиімділігін арттырады.<ref name="Cattani2013">{{cite journal|last1=Cattani|first1=G.|last2=Ferriani|first2=S.|last3=Mariani|first3=M.|first4=S.|last4=Mengoli|year=2013|title=Tackling the 'Galácticos' Effect: Team Familiarity and the Performance of Star-Studded Projects|journal=Industrial and Corporate Change|volume=22|number=6|pages=1629–62|doi=10.1093/icc/dtt001 |url=https://drive.google.com/file/d/0ByE7rCUuloTlVEF2UFBjMURmX2s/edit?usp=sharing|url-access=}}</ref>
== Командалық жұмысты жақсартуға арналған даярлық ==
Командалық жұмыс пен оның нәтижелілігін команданың жекелеген мүшелеріне және тұтас командаға бағытталған арнайы даярлық арқылы арттыруға болады.<ref name="SalasCookeRosen20083" /> Брюс Такман команданың даму кезеңдерін және әр кезеңдегі командалық жұмыс деңгейін ажырататын модель ұсынды:<ref>{{multiref2
|1={{Cite journal|last=Tuckman|first=Bruce|year=1965|title=Developmental Sequence in Small Groups|journal=Psychological Bulletin|volume=63|issue=6|pages=384–399|doi=10.1037/h0022100|pmid=14314073|s2cid=10356275 }}
|2={{Cite book|title=The High Performance Enterprise: Reinventing the People Side of Your Business|last1=Neusch|first1=Donna|last2=Siebenaler|first2=Alan|publisher=John Wiley & Sons|year=1998|isbn=978-0939246298|pages=[https://archive.org/details/highperformancee00neus/page/135 135]–177|url=https://archive.org/details/highperformancee00neus|url-access=registration}} }}</ref>
# '''Қалыптасу кезеңі'''
#* Бұл кезең командаға жақындасу немесе одан алшақтау мәселелерімен, сондай-ақ дербестікті сақтау мен команда мүшесі болуға ұмтылу арасындағы ішкі қайшылықтармен сипатталады.
#* Команда мүшелері әдетте сақтық танытып, күтпеген жағдайлар туындаған кезде қиындыққа ұшырамау үшін тәуекелге баруды барынша азайтуға тырысады.
#* Бұл кезеңде командалық жұмыс деңгейі ең төмен болады.
# '''Қақтығыстар кезеңі'''
#* Екінші кезең билік пен өкілеттік үшін бәсекелестікпен сипатталады. Бұл команда ішіндегі қақтығыстардың және оның табысты болуына қатысты күмәндердің негізгі себептерінің бірі саналады.
#* Егер осы кезеңде командалық жұмыс деңгейі төмен болса, команданың ішкі қақтығыстарды еңсеруі екіталай. Ал командалық жұмыс пен ынтымақтастыққа дайындық жоғары болса, команданың одан әрі табысты дамуына мүмкіндік туады.
# '''Нормаларды қалыптастыру кезеңі'''
#* Үшінші кезеңде команда мүшелері жаңа ортаға бейімделуге ұмтыла отырып, өзара [[ынтымақтастық]], тәуелділік және ұйымшылдық деңгейін арттырады.
#* Бұл кезеңде командалық жұмыс деңгейі едәуір жоғарылап, аталған сипаттамалардың қалыптасуын жеңілдетеді.
# '''Нәтижелі жұмыс кезеңі'''
#* Команда дамуының соңғы кезеңінде мүшелер өзара тәуелді әрі ұйымшыл түрде тапсырмаларды тиімді орындай алатын қолайлы орта қалыптасады.
#* Бұл кезең қолайлылықтың, табыстылықтың, өзара тәуелділік пен кемелдіктің ең жоғары деңгейімен сипатталады. Сондықтан командалық жұмыс та осы кезеңде ең жоғары деңгейіне жетеді.
=== Командалық жұмысты жетілдіру ===
Ұйымдастырушылық психология мамандары командалық жұмысты бағалау үшін қолданатын әдістердің бірі — білім, дағдылар және қабілеттерге негізделген командалық жұмыс тесті (KSA).<ref>{{Cite journal|last1=Stevens|first1=Michael|last2=Campion|first2=Michael|year=1994|title=The Knowledge, Skill, and Ability Requirements for Teamwork: Implications of Human Resource Management|journal=Journal of Management|volume=20|issue=2|pages=503–530|doi=10.1177/014920639402000210|s2cid=220584820}}</ref> Бұл тесті 1994 жылы Майкл Стивенс пен Майкл Кэмпион әзірледі. Ол командаға қосылғысы келетін адамдардың командалық жұмысқа қажетті 14 білім, дағды және қабілет талаптарына сәйкестігін, әсіресе ресми жұмыс командалары жағдайында, бағалауға арналған. Тест екі негізгі санаттан тұрады: қақтығыстарды шешу және қарым-қатынас жасау сияқты дағдыларды қамтитын тұлғааралық білім, дағдылар мен қабілеттер және мақсат қою мен тапсырмаларды үйлестіру сияқты дағдыларды қамтитын өзін-өзі басқаруға қатысты білім, дағдылар мен қабілеттер.
Командалық жұмысты көшбасшылыққа үйрету, командалық даярлық, атқарылған жұмысты бірлесіп талқылау және команда қалыптастыру сияқты команданы дамыту шаралары (TDI) арқылы жетілдіруге болады.<ref>{{Cite journal |last1=Lacerenza |first1=Christina N. |last2=Marlow |first2=Shannon L. |last3=Tannenbaum |first3=Scott I. |last4=Salas |first4=Eduardo |date=2018 |title=Team development interventions: Evidence-based approaches for improving teamwork. |journal=American Psychologist |language=en |volume=73 |issue=4 |pages=517–531 |doi=10.1037/amp0000295 |pmid=29792465 |issn=1935-990X|doi-access=free |bibcode=2018AmPsy..73..517L }}</ref> Мұндай шаралар команда ішіндегі қарым-қатынасты, іс-әрекеттерді үйлестіруді, ынтымақтастықты және қақтығыстарды басқаруды жақсартады.<ref>{{Cite journal |last1=Salas |first1=Eduardo |last2=Shuffler |first2=Marissa L. |last3=Thayer |first3=Amanda L. |last4=Bedwell |first4=Wendy L. |last5=Lazzara |first5=Elizabeth H. |date=2015 |title=Understanding and Improving Teamwork in Organizations: A Scientifically Based Practical Guide |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/hrm.21628 |journal=Human Resource Management |language=en |volume=54 |issue=4 |pages=599–622 |doi=10.1002/hrm.21628 |issn=0090-4848|url-access=subscription }}</ref> Топтық іс-шаралар өткізу арқылы команда мүшелерінің арасында ортақ қауымдастыққа тиесілік сезімін қалыптастыру да командалық жұмыстың тиімділігін арттыруға ықпал етеді.<ref name=":2">{{Cite journal |last1=Gratton |first1=Lynda |last2=Erickson |first2=Tamara J |date=2007-11-01 |title=8 ways to build collaborative teams |url=https://europepmc.org/article/med/18159790 |journal=Harvard Business Review |volume=85 |issue=11 |pages=100–9, 153 |issn=0017-8012 |pmid=18159790}}</ref>
=== Көшбасшылық және командалық жұмыс ===
Көшбасшылар команданың табысты болуына ықпал ету үшін оның мүшелерімен сенімді қарым-қатынас орнатып, өзара қолдау мен ынталандыруды қамтамасыз етуі қажет.<ref name=":5">{{Cite journal |last=Sohmen |first=Victor |date=2015 |title=Leadership and Teamwork: Two Sides of the Same Coin |url=http://rgdoi.net/10.13140/RG.2.1.4241.7766 |journal=Journal of IT and Economic Development. |language=en |doi=10.13140/RG.2.1.4241.7766}}</ref> Көшбасшылар бірлескен іс-әрекеттің үлгісін көрсету арқылы команда мүшелеріне тиімді командалық жұмыстың қалай жүзеге асатынын түсіндіре алады. Команда жетекшілері командалық жұмысты жақсартатын өзара қарым-қатынастарды дамыту үшін міндеттерді орындауға да, адамдар арасындағы қатынастарға да назар аударуы керек.<ref name=":2" /> Көшбасшылар әрбір команда мүшесінің өз рөлі мен міндеттерін анық түсінуін қамтамасыз етуге тиіс.<ref name=":5" /> Табысты команда өз мақсаттары мен міндеттерін ұйымның даму бағыты және мақсаттарымен сәйкестендіреді. Көшбасшылар команда мүшелерін жігерлендіріп, ынталандыру арқылы олардың мақсаттарын ұйымның мақсаттарымен үйлестіруге жауапты болады.<ref>{{Cite journal |last1=Wee |first1=Kian-Ping |last2=Wee |first2=Hui-Min |last3=Huang |first3=Wen Chang |date=2006 |title=Organizational leadership and its relative influences |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/02522667.2006.10699689 |journal=Journal of Information and Optimization Sciences |language=en |volume=27 |issue=1 |pages=241–248 |doi=10.1080/02522667.2006.10699689 |issn=0252-2667|url-access=subscription }}</ref>
== Кемшіліктері мен артықшылықтары ==
Командалық жұмысты қолдану кейде қажетсіз болып, команданың ең жоғары нәтижелілікке қол жеткізуіне кедергі келтіруі мүмкін. Оның негізгі кемшіліктеріне мыналар жатады:<ref name=":3">{{Cite book|title=Self-Directed Work Teams: The New American Challenge|last1=Osbrun|first1=Jack|last2=Moran|first2=Linda|last3=Musselwhite|first3=Ed|publisher=McGraw-Hill|year=1990|isbn=978-1556233418|location=Homewood, IL|pages=[https://archive.org/details/selfdirectedwor00orsb/page/1 1]–26|url=https://archive.org/details/selfdirectedwor00orsb|url-access=registration}}</ref><ref name=":4">{{Cite book|title=The Wisdom of Teams: Creating the High-Performance Organization|last1=Katzenbach|first1=Jon|last2=Smith|first2=Douglas|publisher=Harvard Business School Press|year=2015|pages=1–26}}</ref>
* '''[[Әлеуметтік жалқаулық]]''': бұл құбылыс топта жұмыс істейтін адамның тапсырманы орындауға мүмкіндігінен аз күш жұмсауы кезінде байқалады. Егер команданың басқа мүшелері салыстырмалы түрде көбірек күш салса, бұл қақтығыстарға әкеліп, жалпы жұмыс нәтижелілігін төмендетуі мүмкін.
* '''Мінез-құлық қақтығыстары''' немесе '''қалыптасқан индивидуализм''': ұйымның жоғары деңгейіндегі қызметкерлер жеке бастаманы көбірек талап ететін лауазымдарға бейімделгендіктен, бірлескен жұмысқа қатысуда қиындықтарға тап болуы мүмкін. Бұл қарым-қатынас азайып, қақтығыстар көбейетін бәсекелестік ортаны қалыптастырады. Мұндай кемшілік көбіне командалық жұмысты қатаң иерархиялық құрылымда қолданатын ұйымдарда байқалады.
* '''Жеке тапсырмалар''': кейбір тапсырмалар командалық жұмысты қажет етпейді және оларды жеке орындау тиімдірек. Егер жеке орындауға арналған тапсырма командаға жүктелсе, мүшелер арасында елеулі қақтығыстар туындап, команданың ішкі өзара әрекеттесуіне зиян келтіруі және жалпы нәтижелілігін төмендетуі мүмкін.
* '''[[Топтық ойлау]]''': бұл — адамдар тобында қақтығыстардан аулақ болу және ұйымшылдықты сақтау ниеті ең тиімді шешімді қабылдау ұмтылысынан басым түскен кезде пайда болатын психологиялық құбылыс. Командада топтық ойлау қалыптасқанда, мүшелер қабылданбай қалудан немесе өзгелермен келіспеушілікке түсуден қорқып, балама шешімдер ұсынбауы мүмкін. Топ мүшелері табысты қабылданған шешімдердің нәтижесіне емес, топ ішіндегі үйлесімділікке қарай бағалай бастайды. Топтық ойлауға қарсы тұрудың бір тәсілі — командаға [[Әртүрлілік идеологиялары|әртүрлі ортадан шыққан]] және жеке ерекшеліктері ([[жыныс]]ы, [[Қартаю|жасы]], [[ұлт]]ы) әртүрлі адамдарды біріктіру. Топтық ойлаудың алдын алудың тағы бір жолы — әрбір мүшеден өзге қатысушылардың ұсыныстарынан ерекшеленетін идеялар ұсынуды талап ету.
Командалық жұмыстың көптеген пайдалы жақтары да бар. Оның негізгі артықшылықтарына мыналар жатады:<ref name=":3" /><ref name=":4" />
* '''[[Мәселелерді шешу]]''': адамдар тобы әртүрлі көзқарастарды біріктіріп, пікірлер мен ұсыныстарды салыстыру арқылы мәселелерді жылдам әрі тиімді шеше алады. Команда мәдениетіне сәйкес әрбір мүше ортақ жұмысқа тең дәрежеде үлес қосуға және ең тиімді шешімді табу үшін мәселеге қатысты өзіндік көзқарасын ұсынуға жауапты болады.<ref name="Chin 2015">{{Cite journal|title = Examining teamwork and leadership in the fields of public administration, leadership, and management|last = Chin|first = Roger|year = 2015|journal = Team Performance Management|doi = 10.1108/TPM-07-2014-0037|volume=21|issue = 3/4|pages=199–216}}</ref> Командалық жұмыс неғұрлым сапалы шешімдер қабылдауға, өнімдер шығаруға немесе қызметтер көрсетуге мүмкіндік береді. Оның тиімділігі команда мүшелерінің [[ынтымақтастық|бірлескен жұмысының]] алты құрамдасына байланысты: қарым-қатынас, үйлестіру, мүшелер үлесінің теңгерімділігі, өзара қолдау, күш-жігер және ұйымшылдық.<ref name=Hoegl2001>{{cite journal |title=Teamwork Quality and the Success of Innovative Projects: a Theoretical Concept and Empirical Evidence |last1=Hoegl|first1= Martin |first2=Hans Georg |last2=Gemuenden |journal=Organization Science |volume=12 |issue=4 |year=2001 |pages=435–449 |jstor=3085981 |doi=10.1287/orsc.12.4.435.10635}}</ref>
* '''Салауатты бәсекелестік''': бұл адамдарды ынталандырып, команданың жоғары нәтижелерге жетуіне көмектеседі.<ref>{{Cite journal |last=Puurtinen |first=Mikael |last2=Mappes |first2=Tapio |date=2008-09-30 |title=Between-group competition and human cooperation |url=https://doi.org/10.1098/rspb.2008.1060 |journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=276 |issue=1655 |pages=355–360 |doi=10.1098/rspb.2008.1060 |issn=0962-8452 |pmc=2581672 |pmid=18826935}}</ref>
* '''[[Тұлғааралық қарым-қатынас|Қарым-қатынастарды дамыту]]''': ұзақ уақыт бірге жұмыс істейтін команда мүшелерінің арасындағы байланыс біртіндеп нығаяды. Командалық жұмыс барысында бір-бірін жақсы таныған мүшелер қажетсіз қақтығыстардың алдын ала алады.<ref name="Chin 2015" /> Мүшелер арасында берік қарым-қатынас қалыптасқан сайын олардың өз командасына қанағаттану деңгейі жоғарылап, командалық жұмыс пен оның нәтижелілігі жақсарады.<ref name=LePine2008 />
* '''[[Әлеуметтік сапа|Жеке қасиеттер]]''': команданың әрбір мүшесі өзінің ерекше білімі мен қабілеттерін пайдаланып, басқа қатысушылардың дамуына үлес қоса алады. Командалық жұмыс барысында осы қасиеттер мен тәжірибелердің өзара алмасуы мүшелердің болашақтағы еңбек өнімділігін арттыруға мүмкіндік береді.<ref name=":0" />
* '''[[Мотивация]]''': бірлескен жұмыс жеке нәтижелер үшін жауапкершілікті арттыру арқылы команда мүшелерінің ынтасын күшейтуі мүмкін. Топтар өзара салыстырылған кезде олардың мүшелері жақсы нәтижелерге қол жеткізуге көбірек ұмтылады. Топтардың жұмысын салыстыруға арналған ортақ өлшемнің болуы нәтижелілікті арттырып, мүшелерді бірлесіп жұмыс істеуге ынталандырады.
Паулус командалық жұмыстың қосымша артықшылықтарын да атап көрсетеді:<ref>{{cite journal|last1=Paulus|first1=P.|title=Groups, teams, and creativity: the creative potential of idea-generating groups|journal=Applied Psychology|volume=49|issue=2|pages=237–262|doi=10.1111/1464-0597.00013|year=2000}}</ref>
* [[жұмыс жүктемесі]]н өзара бөлісу;
* [[Оппортунизм|мүмкіндік]]терді пайдаланып, [[көшбасшылық]]қа қол жеткізу және әлеуметтік [[Қанағаттану|қанағаттану]] сезімін алу;
* табысты команданың мүшесі екенін сезіну;
* команда мүшелері жеке жұмыс істегендегіден көбірек нәтижеге қол жеткізу мүмкіндігі.
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
[[Санат:Ынтымақтастық]]
[[Санат:Топтық үдерістер]]
[[Санат:Өндірістік және ұйымдастырушылық психология]]
[[Санат:Ұйымдастырушылық мәдениет]]
[[Санат:Әлеуметтік топтар]]
[[Санат:Командалар]]
tqg213u8tk3t1lrdmdbo2apxlvi1jcn
Oxford English Dictionary
0
790093
3692961
2026-11-07T13:08:29Z
1nter pares
146705
«[[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]]
3692961
wikitext
text/x-wiki
#АЙДАУ [[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі]]
rws2w4y6yvcaebp1c8bowt4uf3tcnj4
Сара Серікқызы Жәнібекова
0
790094
3692991
2026-11-07T13:54:38Z
Салиха
17167
Жаңа бетте: {{Ғалым |Есімі = Сара Серікқызы Жәнібекова |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 22.02.1967 |Туған жері = [[Қызылорда облысы]], {{туғанжері|Жалағаш ауданы|Жалағаш ауданында}}. |Қайтыс болған күні = |...
3692991
wikitext
text/x-wiki
{{Ғалым
|Есімі = Сара Серікқызы Жәнібекова
|Шынайы есімі =
|Суреті =
|Сурет ені =
|Сурет тақырыбы =
|Туған күні = 22.02.1967
|Туған жері = [[Қызылорда облысы]], {{туғанжері|Жалағаш ауданы|Жалағаш ауданында}}.
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Азаматтығы = {{KAZ}}
|Ғылыми аясы = Педагогика
|Жұмыс орны = [[Болашақ университеті]]
|Ғылыми дәрежесі = Педагогика ғылымдарының кандидаты
|Ғылыми атағы = ғалым-ұстаз
|Альма-матер = [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]; "Көкше" академиясы.
|Ғылыми жетекші =
|Атақты шәкірттері =
|Несімен белгілі =
|Марапаттары =
* Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Алғыс хаты;
* Қызылорда облысы әкімінің Алғыс хаты;
* [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл медалі]];
* {{Ыбрай Алтынсарин төсбелгісі}};
* "Өрлеу" білім мен ғылымды қолдау орталығының "Ұлағатты ұстаз" медалі.
|Қолтаңбасы =
|Қолтаңба ені =
|Сайты =
|Commons =
}}
'''Сара Серікқызы Жәнібекова''' — ғалым-ұстаз, педагогика ғылымдарының кандидаты, дефектолог, психолог.
== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1967 жыл|1967]] жылы 22 ақпанда [[Қызылорда облысы]], [[Жалағаш ауданында]] туған.<br>
[[1989 жыл|1989]] жылы [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]ның Филология факультетін "Орыс тілі мен әдебиеті" мамандығын, [[2014 жыл|2014]] жылы "Көкше" академиясын "Педагогика және психология" мамандығы бойынша бітірген.<br>
Еңбек жолын Жалағаш ауданындағы №201 мектептің орыс тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі болып бастады. 1989-[[1990 жыл|1990]] жылдары аралығында аталған өңірдегі №117 мектепте, [[1991 жыл|1991]]-[[1998 жыл|1998]] жылдары №9 қалалық кәсіптік-техникалық училищесінің оқытушысы, 1998-[[2007 жыл|2007]] жылдары [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті]]нің оқу-әістемелік бөлімінің әдіскері және "Болашақ" университетінің Педагогика, психолигия және дефектология кафедрасының аға оқытушысы қызметтерін атқарды. Қазіргі күнде Қызылорда облыстық балаларды оңалту орталығының педагог-психологі әрі педагог-ұйымдастырушысы және "Болашақ" университетінің Педагогика, психология және дефектология кафедрасының профессоры қызметінде.
== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
[[2006 жыл|2006]] жылы "Қазақ ойшылдарының шығармалары арқылы студенттердің педагогикалық көзқарасын қалыптастыру" тақырыбында кандидаттық диссертация қорғады.<br>
Бірнеше оқу құралы мен ғылыми жарияланымдар авторы. Олардың қатарында "Психологиялық кеңес жүргізудегі отбасылық социограмма" атты оқу құралы, Болгария, Ұлыбритания, Польша және Румынияда өткен Халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференциялардың жинақтарында 35 мақаласы шықты. Сонымен қатар коррекциялық педагогика оқытудың әдістемесіне байланысты бірнеше әдістемелік көмекші құралдардың да авторы.<br>
Казань қаласындағы "Молодой ученый" журналындағы "Дефектология" секциясының мүшесі.
== Марапаттары ==
* Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Алғыс хаты;
* Қызылорда облысы әкімінің Алғыс хаты;
* [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл медалі]];
* "[[Ыбрай Алтынсарин төсбелгісі]]";
* "Өрлеу" білім мен ғылымды қолдау орталығының "Ұлағатты ұстаз" медалі.<ref>Ұ 43 Ұлттың ұлағатты ұясы: Анықтамалық-танымдық жинақ. – Алматы: "Қыздар университеті" баспасы, 2020 жыл. – 458 бет. ISBN 978-601-346-029-1 </ref>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сыртқы сілтемелер ==
[https://moluch.ru/authors/97232/ Жанибекова Сара Сериковна.]
[https://bolashak-edu.kz/upload/files/pedagogika_defektologia_kafedra.pdf Достижения и награды.]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Педагогика ғылымдарының кандидаттары]]
[[Санат:Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті түлектері]]
[[Санат:Қазақстан педагогтары]]
8736sgcm77xksu8i2e12shftokgpb0i
3692992
3692991
2026-11-07T13:56:14Z
Салиха
17167
3692992
wikitext
text/x-wiki
{{Ғалым
|Есімі = Сара Серікқызы Жәнібекова
|Шынайы есімі =
|Суреті =
|Сурет ені =
|Сурет тақырыбы =
|Туған күні = 22.02.1967
|Туған жері = [[Қызылорда облысы]], {{туғанжері|Жалағаш ауданы|Жалағаш ауданында}}.
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Азаматтығы = {{KAZ}}
|Ғылыми аясы = Педагогика
|Жұмыс орны = [[Болашақ университеті]]
|Ғылыми дәрежесі = Педагогика ғылымдарының кандидаты
|Ғылыми атағы = ғалым-ұстаз
|Альма-матер = [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]; "Көкше" академиясы.
|Ғылыми жетекші =
|Атақты шәкірттері =
|Несімен белгілі =
|Марапаттары =
* Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Алғыс хаты;
* Қызылорда облысы әкімінің Алғыс хаты;
* [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл медалі]];
* {{Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі}};
* "Өрлеу" білім мен ғылымды қолдау орталығының "Ұлағатты ұстаз" медалі.
|Қолтаңбасы =
|Қолтаңба ені =
|Сайты =
|Commons =
}}
'''Сара Серікқызы Жәнібекова''' — ғалым-ұстаз, педагогика ғылымдарының кандидаты, дефектолог, психолог.
== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1967 жыл|1967]] жылы 22 ақпанда [[Қызылорда облысы]], [[Жалағаш ауданы]]нда туған.<br>
[[1989 жыл|1989]] жылы [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]ның Филология факультетін "Орыс тілі мен әдебиеті" мамандығын, [[2014 жыл|2014]] жылы "Көкше" академиясын "Педагогика және психология" мамандығы бойынша бітірген.<br>
Еңбек жолын Жалағаш ауданындағы №201 мектептің орыс тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі болып бастады. 1989-[[1990 жыл|1990]] жылдары аралығында аталған өңірдегі №117 мектепте, [[1991 жыл|1991]]-[[1998 жыл|1998]] жылдары №9 қалалық кәсіптік-техникалық училищесінің оқытушысы, 1998-[[2007 жыл|2007]] жылдары [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті]]нің оқу-әістемелік бөлімінің әдіскері және "Болашақ" университетінің Педагогика, психолигия және дефектология кафедрасының аға оқытушысы қызметтерін атқарды. Қазіргі күнде Қызылорда облыстық балаларды оңалту орталығының педагог-психологі әрі педагог-ұйымдастырушысы және "Болашақ" университетінің Педагогика, психология және дефектология кафедрасының профессоры қызметінде.
== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
[[2006 жыл|2006]] жылы "Қазақ ойшылдарының шығармалары арқылы студенттердің педагогикалық көзқарасын қалыптастыру" тақырыбында кандидаттық диссертация қорғады.<br>
Бірнеше оқу құралы мен ғылыми жарияланымдар авторы. Олардың қатарында "Психологиялық кеңес жүргізудегі отбасылық социограмма" атты оқу құралы, Болгария, Ұлыбритания, Польша және Румынияда өткен Халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференциялардың жинақтарында 35 мақаласы шықты. Сонымен қатар коррекциялық педагогика оқытудың әдістемесіне байланысты бірнеше әдістемелік көмекші құралдардың да авторы.<br>
Казань қаласындағы "Молодой ученый" журналындағы "Дефектология" секциясының мүшесі.
== Марапаттары ==
* Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Алғыс хаты;
* Қызылорда облысы әкімінің Алғыс хаты;
* [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл медалі]];
* "[[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі]]";
* "Өрлеу" білім мен ғылымды қолдау орталығының "Ұлағатты ұстаз" медалі.<ref>Ұ 43 Ұлттың ұлағатты ұясы: Анықтамалық-танымдық жинақ. – Алматы: "Қыздар университеті" баспасы, 2020 жыл. – 458 бет. ISBN 978-601-346-029-1 </ref>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сыртқы сілтемелер ==
[https://moluch.ru/authors/97232/ Жанибекова Сара Сериковна.]
[https://bolashak-edu.kz/upload/files/pedagogika_defektologia_kafedra.pdf Достижения и награды.]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Педагогика ғылымдарының кандидаттары]]
[[Санат:Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті түлектері]]
[[Санат:Қазақстан педагогтары]]
cgranhcavjdtlj4wv83dp8gybixn12f
3692997
3692992
2026-11-07T14:04:17Z
Салиха
17167
3692997
wikitext
text/x-wiki
{{Ғалым
|Есімі = Сара Серікқызы Жәнібекова
|Шынайы есімі =
|Суреті =
|Сурет ені =
|Сурет тақырыбы =
|Туған күні = 22.02.1967
|Туған жері = [[Қызылорда облысы]], {{туғанжері|Жалағаш ауданы|Жалағаш ауданында}}.
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Азаматтығы = {{KAZ}}
|Ғылыми аясы = Педагогика
|Жұмыс орны = [[Болашақ университеті]]
|Ғылыми дәрежесі = Педагогика ғылымдарының кандидаты
|Ғылыми атағы = ғалым-ұстаз
|Альма-матер = [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]; [[Көкше академиясы]].
|Ғылыми жетекші =
|Атақты шәкірттері =
|Несімен белгілі =
|Марапаттары =
* Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Алғыс хаты;
* Қызылорда облысы әкімінің Алғыс хаты;
* [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл медалі]];
* {{Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі}};
* [[Өрлеу (орталық)|"Өрлеу" білім мен ғылымды қолдау орталығы]]ның "Ұлағатты ұстаз" медалі.
|Қолтаңбасы =
|Қолтаңба ені =
|Сайты =
|Commons =
}}
'''Сара Серікқызы Жәнібекова''' — ғалым-ұстаз, педагогика ғылымдарының кандидаты, дефектолог, психолог.
== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1967 жыл|1967]] жылы 22 ақпанда [[Қызылорда облысы]], [[Жалағаш ауданы]]нда туған.<br>
[[1989 жыл|1989]] жылы [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]ның Филология факультетін "Орыс тілі мен әдебиеті" мамандығы бойынша, [[2014 жыл|2014]] жылы [[Көкше академиясы]]н "Педагогика және психология" мамандығы бойынша бітірген.<br>
Еңбек жолын Жалағаш ауданындағы №201 мектептің орыс тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі болып бастады. 1989-[[1990 жыл|1990]] жылдары аралығында аталған өңірдегі №117 мектепте, [[1991 жыл|1991]]-[[1998 жыл|1998]] жылдары №9 қалалық кәсіптік-техникалық училищесінің оқытушысы, 1998-[[2007 жыл|2007]] жылдары [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті]]нің оқу-әістемелік бөлімінің әдіскері және "Болашақ" университетінің Педагогика, психолигия және дефектология кафедрасының аға оқытушысы қызметтерін атқарды. Қазіргі күнде Қызылорда облыстық балаларды оңалту орталығының педагог-психологі әрі педагог-ұйымдастырушысы және "Болашақ" университетінің Педагогика, психология және дефектология кафедрасының профессоры қызметінде.
== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
[[2006 жыл|2006]] жылы "Қазақ ойшылдарының шығармалары арқылы студенттердің педагогикалық көзқарасын қалыптастыру" тақырыбында кандидаттық диссертация қорғады.<br>
Бірнеше оқу құралы мен ғылыми жарияланымдар авторы. Олардың қатарында "Психологиялық кеңес жүргізудегі отбасылық социограмма" атты оқу құралы, [[Болгария]], [[Ұлыбритания]], [[Польша]] және [[Румыния]]да өткен Халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференциялардың жинақтарында 35 мақаласы шықты. Сонымен қатар коррекциялық педагогика оқытудың әдістемесіне байланысты бірнеше әдістемелік көмекші құралдардың да авторы.<br>
[[Қазан (қала)|Қазан]] қаласындағы "Молодой ученый" журналындағы "Дефектология" секциясының мүшесі.
== Марапаттары ==
* Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Алғыс хаты;
* Қызылорда облысы әкімінің Алғыс хаты;
* [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл медалі]];
* [[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі]];
* [[Өрлеу (орталық)|"Өрлеу" білім мен ғылымды қолдау орталығы]]ның "Ұлағатты ұстаз" медалі.<ref>Ұ 43 Ұлттың ұлағатты ұясы: Анықтамалық-танымдық жинақ. – Алматы: "Қыздар университеті" баспасы, 2020 жыл. – 458 бет. ISBN 978-601-346-029-1 </ref>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сыртқы сілтемелер ==
[https://moluch.ru/authors/97232/ Жанибекова Сара Сериковна.]
[https://bolashak-edu.kz/upload/files/pedagogika_defektologia_kafedra.pdf Достижения и награды.]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Педагогика ғылымдарының кандидаттары]]
[[Санат:Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті түлектері]]
[[Санат:Қазақстан педагогтары]]
2r6kiv1us1k0seo5wtu4ntao9u5yovu
Ваагн Хачатурян
0
790095
3693006
2026-11-07T14:15:24Z
Nurken
111493
«[[Ваагн Гарникович Хачатурян]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]]
3693006
wikitext
text/x-wiki
#АЙДАУ [[Ваагн Гарникович Хачатурян]]
lsdamy1olgp7ajn3esm0q7qgt1i1l4n
Ауғанстан қазақтары
0
790096
3693028
2026-11-07T16:10:14Z
Мағыпар
100137
Жаңа бетте: '''Ауғанстан қазақтары''' Ауғанстанда тұратын азшылық қазақ тобы. 2021 жылғы халық санағына сәйкес, [[Ауғанстан]]дағы қазақтар саны — 3300 адам. Олар негізінен [[Мазари-Шариф]], Құндыз, Бағлан және [[Кабул]] қалаларында тұрады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} Санат:Қа...
3693028
wikitext
text/x-wiki
'''Ауғанстан қазақтары''' Ауғанстанда тұратын азшылық қазақ тобы. 2021 жылғы халық санағына сәйкес, [[Ауғанстан]]дағы қазақтар саны — 3300 адам. Олар негізінен [[Мазари-Шариф]], Құндыз, Бағлан және [[Кабул]] қалаларында тұрады.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақтар диаспорасы]]
jewuwvfu9b0zl51n8cp5kpw3zezdp4q
3693031
3693028
2026-11-07T16:15:51Z
Мағыпар
100137
толықтыру
3693031
wikitext
text/x-wiki
'''Ауғанстан қазақтары''' Ауғанстанда тұратын азшылық қазақ тобы. 2021 жылғы халық санағына сәйкес [[Ауғанстан]]дағы қазақтар саны — 3300 адам. Олар негізінен [[Мазари-Шариф]], Құндыз, Бағлан және [[Кабул]] қалаларында тұрады.
Ауған қазақтары үш кезеңде 1865, 1917, 1929-1933 жылдары Ауған еліне көшуге мәжбүр боллы. Олар ұзақ уақыт қиындықтар көрген соң биологиялық және психологиялық тұрғыдан табиғатпен үйренісуі, қоғамдық ортаға бейімделуі қалыптаса бастады.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақтар диаспорасы]]
t8iokpjy5ebnlbddo94k432tuwpus98
3693033
3693031
2026-11-07T16:21:22Z
Мағыпар
100137
толықтыру
3693033
wikitext
text/x-wiki
'''Ауғанстан қазақтары''' Ауғанстанда тұратын азшылық қазақ тобы. 2021 жылғы халық санағына сәйкес [[Ауғанстан]]дағы қазақтар саны — 3300 адам. Олар негізінен [[Мазари-Шариф]], Құндыз, Бағлан және [[Кабул]] қалаларында тұрады.
Ауған қазақтары үш кезеңде 1865, 1917, 1929-1933 жылдары Ауған еліне көшуге мәжбүр болды.
Бірінші кезеңде – ХV–XVI ғасырларда ауған жеріне келген рулар, Қазақ хандығының құрылу кезеңінде қалыптасып, қазақ пен өзбекке ортақ және осы екі этнос арасында бөлінген өзбек-қазақ рулары. Олар ұзақ уақыт қиындықтар көрген соң биологиялық және психологиялық тұрғыдан табиғатпен үйренісуі, қоғамдық ортаға бейімделуі қалыптаса бастады.
Екінші кезеңде — қазақ жеріндегі XIX–XX ғасырлардағы түрлі саяси оқиғаларға байланысты Ауғанстанға қоныс аударып, сол жердегі жергілікті өзбектерді паналап, өзбек тілінің қыпшақ диалектісінде сөйлеп, отырықшы дәстүрдің ықпалына түсіп үлгерген қазақ топтары.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақтар диаспорасы]]
0zzqy9q0mfeubhlmu475pcbzkh1mrkw
3693035
3693033
2026-11-07T16:22:33Z
Мағыпар
100137
толықтыру
3693035
wikitext
text/x-wiki
'''Ауғанстан қазақтары''' Ауғанстанда тұратын азшылық қазақ тобы. 2021 жылғы халық санағына сәйкес [[Ауғанстан]]дағы қазақтар саны — 3300 адам. Олар негізінен [[Мазари-Шариф]], Құндыз, Бағлан және [[Кабул]] қалаларында тұрады.
Ауған қазақтары үш кезеңде 1865, 1917, 1929-1933 жылдары Ауған еліне көшуге мәжбүр болды.<br />
Бірінші кезең – ХV–XVI ғасырларда ауған жеріне келген рулар, Қазақ хандығының құрылу кезеңінде қалыптасып, қазақ пен өзбекке ортақ және осы екі этнос арасында бөлінген өзбек-қазақ рулары. Олар ұзақ уақыт қиындықтар көрген соң биологиялық және психологиялық тұрғыдан табиғатпен үйренісуі, қоғамдық ортаға бейімделуі қалыптаса бастады.
Екінші кезең — қазақ жеріндегі XIX–XX ғасырлардағы түрлі саяси оқиғаларға байланысты Ауғанстанға қоныс аударып, сол жердегі жергілікті өзбектерді паналап, өзбек тілінің қыпшақ диалектісінде сөйлеп, отырықшы дәстүрдің ықпалына түсіп үлгерген қазақ топтары.
Үшінші кезең – кеңестік жүйенің қуғын-сүргіні, аштық пен кәмпескелеу кезінде Ауған жеріне қоныс аударғандар.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақтар диаспорасы]]
b07uoqasrsla7c1exh2s7wwcow6dm9b
3693036
3693035
2026-11-07T16:26:52Z
Мағыпар
100137
толықтыру
3693036
wikitext
text/x-wiki
'''Ауғанстан қазақтары''' Ауғанстанда тұратын азшылық қазақ тобы. 2021 жылғы халық санағына сәйкес [[Ауғанстан]]дағы қазақтар саны — 3300 адам. Олар негізінен [[Мазари-Шариф]], Құндыз, Бағлан және [[Кабул]] қалаларында тұрады.
Ауған қазақтары үш кезеңде 1865, 1917, 1929-1933 жылдары Ауған еліне көшуге мәжбүр болды.<br />
Бірінші кезең – ХV–XVI ғасырларда ауған жеріне келген рулар, Қазақ хандығының құрылу кезеңінде қалыптасып, қазақ пен өзбекке ортақ және осы екі этнос арасында бөлінген өзбек-қазақ рулары. Олар ұзақ уақыт қиындықтар көрген соң биологиялық және психологиялық тұрғыдан табиғатпен үйренісуі, қоғамдық ортаға бейімделуі қалыптаса бастады.<br />
Екінші кезең — қазақ жеріндегі XIX–XX ғасырлардағы түрлі саяси оқиғаларға байланысты Ауғанстанға қоныс аударып, сол жердегі жергілікті өзбектерді паналап, өзбек тілінің қыпшақ диалектісінде сөйлеп, отырықшы дәстүрдің ықпалына түсіп үлгерген қазақ топтары.<br />
Үшінші кезең – кеңестік жүйенің қуғын-сүргіні, аштық пен кәмпескелеу кезінде Ауған жеріне қоныс аударғандар.
1954 жылдардан кейінгі кезеңде әр тарапқа тарап кеткен ағайындар бір-бірін іздей бастады. Ыңғайы келгенде қоныстарын ауыстырып бір жерге шоғырланды. Өз қолдарымен дайындаған түрлі қолөнер бұйымдарын өздері саудаға сала бастады.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақтар диаспорасы]]
keu5r7klnxixlr4fd0k49du4c7cr5bw
3693039
3693036
2026-11-07T16:36:48Z
Мағыпар
100137
толықтыру
3693039
wikitext
text/x-wiki
'''Ауғанстан қазақтары''' Ауғанстанда тұратын азшылық қазақ тобы. 2021 жылғы халық санағына сәйкес [[Ауғанстан]]дағы қазақтар саны — 3300 адам. Олар негізінен [[Мазари-Шариф]], Құндыз, Бағлан және [[Кабул]] қалаларында тұрады.
Ауған қазақтары үш кезеңде 1865, 1917, 1929-1933 жылдары Ауған еліне көшуге мәжбүр болды.<br />
Бірінші кезең – ХV–XVI ғасырларда ауған жеріне келген рулар, Қазақ хандығының құрылу кезеңінде қалыптасып, қазақ пен өзбекке ортақ және осы екі этнос арасында бөлінген өзбек-қазақ рулары.<br />
Екінші кезең — қазақ жеріндегі XIX–XX ғасырлардағы түрлі саяси оқиғаларға байланысты Ауғанстанға қоныс аударып, сол жердегі жергілікті өзбектерді паналап, өзбек тілінің қыпшақ диалектісінде сөйлеп, отырықшы дәстүрдің ықпалына түсіп үлгерген қазақ топтары.<br />
Үшінші кезең – кеңестік жүйенің қуғын-сүргіні, аштық пен кәмпескелеу кезінде Ауған жеріне қоныс аударғандар.
Олар ұзақ уақыт қиындықтар көрген соң биологиялық және психологиялық тұрғыдан табиғатпен үйренісуі, қоғамдық ортаға бейімделуі қалыптаса бастады.
1954 жылдардан кейінгі кезеңде әр тарапқа тарап кеткен ағайындар бір-бірін іздей бастады. Ыңғайы келгенде қоныстарын ауыстырып бір жерге шоғырланды. Өз қолдарымен дайындаған түрлі қолөнер бұйымдарын өздері саудаға сала бастады.<br />
Қазақтар сауда-саттық саласында ауғандар алдында сенімді саудагерлер ретінде жақсы абыройға ие болды. Сондай-ақ шебер тігінші, етікші болдып зор беделге ие болған. Ауғандар қазақтың қолымен тігілген тондарды күттірмей сатып алатын.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақтар диаспорасы]]
6sbgltvete3v17ep8c66mzwbyp8j2z7
3693041
3693039
2026-11-07T16:39:09Z
Мағыпар
100137
толықтыру
3693041
wikitext
text/x-wiki
'''Ауғанстан қазақтары''' Ауғанстанда тұратын азшылық қазақ тобы. 2021 жылғы халық санағына сәйкес [[Ауғанстан]]дағы қазақтар саны — 3300 адам. Олар негізінен [[Мазари-Шариф]], Құндыз, Бағлан және [[Кабул]] қалаларында тұрады.
== Тарихы ==
Ауған қазақтары үш кезеңде 1865, 1917, 1929-1933 жылдары Ауған еліне көшуге мәжбүр болды.<br />
Бірінші кезең – ХV–XVI ғасырларда ауған жеріне келген рулар, Қазақ хандығының құрылу кезеңінде қалыптасып, қазақ пен өзбекке ортақ және осы екі этнос арасында бөлінген өзбек-қазақ рулары.<br />
Екінші кезең — қазақ жеріндегі XIX–XX ғасырлардағы түрлі саяси оқиғаларға байланысты Ауғанстанға қоныс аударып, сол жердегі жергілікті өзбектерді паналап, өзбек тілінің қыпшақ диалектісінде сөйлеп, отырықшы дәстүрдің ықпалына түсіп үлгерген қазақ топтары.<br />
Үшінші кезең – кеңестік жүйенің қуғын-сүргіні, аштық пен кәмпескелеу кезінде Ауған жеріне қоныс аударғандар.
Олар ұзақ уақыт қиындықтар көрген соң биологиялық және психологиялық тұрғыдан табиғатпен үйренісуі, қоғамдық ортаға бейімделуі қалыптаса бастады.
1954 жылдардан кейінгі кезеңде әр тарапқа тарап кеткен ағайындар бір-бірін іздей бастады. Ыңғайы келгенде қоныстарын ауыстырып бір жерге шоғырланды. Өз қолдарымен дайындаған түрлі қолөнер бұйымдарын өздері саудаға сала бастады.<br />
Қазақтар сауда-саттық саласында ауғандар алдында сенімді саудагерлер ретінде жақсы абыройға ие болды. Сондай-ақ шебер тігінші, етікші болдып зор беделге ие болған. Ауғандар қазақтың қолымен тігілген тондарды күттірмей сатып алатын.
Ауған қазақтары Кете, Шөмекей, Алай, Есентемір, Торбай, Әлім, Табын, Жалайыр, Қожалар. Олардың арасынан істерге белсенді араласқан кісілер болды.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақтар диаспорасы]]
68a0qgjrwbj9d8anwumnv9edswo3h2n
3693043
3693041
2026-11-07T16:47:17Z
Мағыпар
100137
/* Тарихы */ толықтыру
3693043
wikitext
text/x-wiki
'''Ауғанстан қазақтары''' Ауғанстанда тұратын азшылық қазақ тобы. 2021 жылғы халық санағына сәйкес [[Ауғанстан]]дағы қазақтар саны — 3300 адам. Олар негізінен [[Мазари-Шариф]], Құндыз, Бағлан және [[Кабул]] қалаларында тұрады.
== Тарихы ==
Ауған қазақтары үш кезеңде 1865, 1917, 1929-1933 жылдары Ауған еліне көшуге мәжбүр болды.<br />
Бірінші кезең – ХV–XVI ғасырларда ауған жеріне келген рулар, Қазақ хандығының құрылу кезеңінде қалыптасып, қазақ пен өзбекке ортақ және осы екі этнос арасында бөлінген өзбек-қазақ рулары.<br />
Екінші кезең — қазақ жеріндегі XIX–XX ғасырлардағы түрлі саяси оқиғаларға байланысты Ауғанстанға қоныс аударып, сол жердегі жергілікті өзбектерді паналап, өзбек тілінің қыпшақ диалектісінде сөйлеп, отырықшы дәстүрдің ықпалына түсіп үлгерген қазақ топтары.<br />
Үшінші кезең – кеңестік жүйенің қуғын-сүргіні, аштық пен кәмпескелеу кезінде Ауған жеріне қоныс аударғандар.
Олар ұзақ уақыт қиындықтар көрген соң биологиялық және психологиялық тұрғыдан табиғатпен үйренісуі, қоғамдық ортаға бейімделуі қалыптаса бастады.
1954 жылдардан кейінгі кезеңде әр тарапқа тарап кеткен ағайындар бір-бірін іздей бастады. Ыңғайы келгенде қоныстарын ауыстырып бір жерге шоғырланды. Өз қолдарымен дайындаған түрлі қолөнер бұйымдарын өздері саудаға сала бастады.<br />
Қазақтар сауда-саттық саласында ауғандар алдында сенімді саудагерлер ретінде жақсы абыройға ие болды. Сондай-ақ шебер тігінші, етікші болдып зор беделге ие болған. Ауғандар қазақтың қолымен тігілген тондарды күттірмей сатып алатын.
Ауған қазақтары Кете, Шөмекей, Алай, Есентемір, Торбай, Әлім, Табын, Жалайыр, Қожалар. Олардың арасынан істерге белсенді араласқан кісілер болды.
Ауған қазақтары заманауи білімге онша көп көңіл бөлген жоқ. Сондықтан мектеп пен университеттерде оқыған азаматтары санаулы.
1980 жылдары Кабул университетінде екі қазақ жоғары білім алды. Олардың бірі Нұрмұхаммед молда Серікбайұлы, екіншісі — Мұхаммед Рафи БҰҰ-ның босқындар бөлімшесінің тізіміне ілініп, Дания еліне тұрақтады.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақтар диаспорасы]]
cv6rc8anm1o5copz5f78v9jjumskhj9
3693048
3693043
2026-11-07T17:03:42Z
Мағыпар
100137
толықтыру
3693048
wikitext
text/x-wiki
'''Ауғанстан қазақтары''' Ауғанстанда тұратын азшылық қазақ тобы. 2021 жылғы халық санағына сәйкес [[Ауғанстан]]дағы қазақтар саны — 3300 адам. Олар негізінен [[Мазари-Шариф]], Құндыз, Бағлан және [[Кабул]] қалаларында тұрады.
== Тарихы ==
Ауған қазақтары үш кезеңде 1865, 1917, 1929-1933 жылдары Ауған еліне көшуге мәжбүр болды.<br />
Бірінші кезең – ХV–XVI ғасырларда ауған жеріне келген рулар, Қазақ хандығының құрылу кезеңінде қалыптасып, қазақ пен өзбекке ортақ және осы екі этнос арасында бөлінген өзбек-қазақ рулары.<br />
Екінші кезең — қазақ жеріндегі XIX–XX ғасырлардағы түрлі саяси оқиғаларға байланысты Ауғанстанға қоныс аударып, сол жердегі жергілікті өзбектерді паналап, өзбек тілінің қыпшақ диалектісінде сөйлеп, отырықшы дәстүрдің ықпалына түсіп үлгерген қазақ топтары.<br />
Үшінші кезең – кеңестік жүйенің қуғын-сүргіні, аштық пен кәмпескелеу кезінде Ауған жеріне қоныс аударғандар.
Олар ұзақ уақыт қиындықтар көрген соң биологиялық және психологиялық тұрғыдан табиғатпен үйренісуі, қоғамдық ортаға бейімделуі қалыптаса бастады.
1954 жылдардан кейінгі кезеңде әр тарапқа тарап кеткен ағайындар бір-бірін іздей бастады. Ыңғайы келгенде қоныстарын ауыстырып бір жерге шоғырланды. Өз қолдарымен дайындаған түрлі қолөнер бұйымдарын өздері саудаға сала бастады.<br />
Қазақтар сауда-саттық саласында ауғандар алдында сенімді саудагерлер ретінде жақсы абыройға ие болды. Сондай-ақ шебер тігінші, етікші болдып зор беделге ие болған. Ауғандар қазақтың қолымен тігілген тондарды күттірмей сатып алатын.
Ауған қазақтары Кете, Шөмекей, Алай, Есентемір, Торбай, Әлім, Табын, Жалайыр, Қожалар. Олардың арасынан істерге белсенді араласқан кісілер болды.
Ауған қазақтары заманауи білімге онша көп көңіл бөлген жоқ. Сондықтан мектеп пен университеттерде оқыған азаматтары санаулы.
1980 жылдары Кабул университетінде екі қазақ жоғары білім алды. Олардың бірі Нұрмұхаммед молда Серікбайұлы, екіншісі — Мұхаммед Рафи БҰҰ-ның босқындар бөлімшесінің тізіміне ілініп, Дания еліне тұрақтады.
== Қазіргі жағдайы ==
Ауған қазақтары мемлекет тарапынан ешқандай қолдауға ие емес, әлеуметтік тұрғыдан қорғалмаған. Өз күндерін өздері көріп жатыр. Көбі сауда, құрылыс, көлік жөндеу, егіншілік салаларында қызмет етеді. Шағын кәсіп иелері де бар.
Ауғандағы қазақтарды тіл мәселесі де алаңдатып отыр. Ересектер ана тілін аздап білгенімен, жастар жағы қазақ тілінде әзер сөйлейді.
Ауғандарды ру, жүз деген нәрсе қызықтырмайды. Бірақ, Ауғанстанда өмір сүріп жатқан қазақтар бір-бірінен ру сұрасады, жүз сұрасады. Жеті атаға жетпей қыз алыспау керек деген салтты берік ұстанады. Ақсақалдар жағы, әсіресе, осыны қатты қадағалап отырады.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақтар диаспорасы]]
l5r9zlamvryifllj32o5umnuttnxp40
3693062
3693048
2026-11-07T17:19:10Z
Мағыпар
100137
/* Қазіргі жағдайы */ толықтыру
3693062
wikitext
text/x-wiki
'''Ауғанстан қазақтары''' Ауғанстанда тұратын азшылық қазақ тобы. 2021 жылғы халық санағына сәйкес [[Ауғанстан]]дағы қазақтар саны — 3300 адам. Олар негізінен [[Мазари-Шариф]], Құндыз, Бағлан және [[Кабул]] қалаларында тұрады.
== Тарихы ==
Ауған қазақтары үш кезеңде 1865, 1917, 1929-1933 жылдары Ауған еліне көшуге мәжбүр болды.<br />
Бірінші кезең – ХV–XVI ғасырларда ауған жеріне келген рулар, Қазақ хандығының құрылу кезеңінде қалыптасып, қазақ пен өзбекке ортақ және осы екі этнос арасында бөлінген өзбек-қазақ рулары.<br />
Екінші кезең — қазақ жеріндегі XIX–XX ғасырлардағы түрлі саяси оқиғаларға байланысты Ауғанстанға қоныс аударып, сол жердегі жергілікті өзбектерді паналап, өзбек тілінің қыпшақ диалектісінде сөйлеп, отырықшы дәстүрдің ықпалына түсіп үлгерген қазақ топтары.<br />
Үшінші кезең – кеңестік жүйенің қуғын-сүргіні, аштық пен кәмпескелеу кезінде Ауған жеріне қоныс аударғандар.
Олар ұзақ уақыт қиындықтар көрген соң биологиялық және психологиялық тұрғыдан табиғатпен үйренісуі, қоғамдық ортаға бейімделуі қалыптаса бастады.
1954 жылдардан кейінгі кезеңде әр тарапқа тарап кеткен ағайындар бір-бірін іздей бастады. Ыңғайы келгенде қоныстарын ауыстырып бір жерге шоғырланды. Өз қолдарымен дайындаған түрлі қолөнер бұйымдарын өздері саудаға сала бастады.<br />
Қазақтар сауда-саттық саласында ауғандар алдында сенімді саудагерлер ретінде жақсы абыройға ие болды. Сондай-ақ шебер тігінші, етікші болдып зор беделге ие болған. Ауғандар қазақтың қолымен тігілген тондарды күттірмей сатып алатын.
Ауған қазақтары Кете, Шөмекей, Алай, Есентемір, Торбай, Әлім, Табын, Жалайыр, Қожалар. Олардың арасынан істерге белсенді араласқан кісілер болды.
Ауған қазақтары заманауи білімге онша көп көңіл бөлген жоқ. Сондықтан мектеп пен университеттерде оқыған азаматтары санаулы.
1980 жылдары Кабул университетінде екі қазақ жоғары білім алды. Олардың бірі Нұрмұхаммед молда Серікбайұлы, екіншісі — Мұхаммед Рафи БҰҰ-ның босқындар бөлімшесінің тізіміне ілініп, Дания еліне тұрақтады.
== Қазіргі жағдайы ==
Ауған қазақтары мемлекет тарапынан ешқандай қолдауға ие емес, әлеуметтік тұрғыдан қорғалмаған. Өз күндерін өздері көріп жатыр. Көбі сауда, құрылыс, көлік жөндеу, егіншілік салаларында қызмет етеді. Шағын кәсіп иелері де бар.
Ауғандағы қазақтарды тіл мәселесі де алаңдатып отыр. Ересектер ана тілін аздап білгенімен, жастар жағы қазақ тілінде әзер сөйлейді.
Ауғандарды ру, жүз деген нәрсе қызықтырмайды. Бірақ, Ауғанстанда өмір сүріп жатқан қазақтар бір-бірінен ру сұрасады, жүз сұрасады. Жеті атаға жетпей қыз алыспау керек деген салтты берік ұстанады. Ақсақалдар жағы, әсіресе, осыны қатты қадағалап отырады.
Қазақтардың көбі таулы жерде тұрады, шөл мен қуаңшылықта тіршілік етіп жүр. Әйелдер қазір шыға алмайды, үйде отырады. Жақсы оқығандары күнде жұмысқа шығады бірақ мардымсыз ақша табады. Тауда отырғандардың жылқысы бар, аз-маз қойы бар, тіршілік етіп, өздерінше күн көреді. Қыз балаларға қазір мектепті жауып тастады. Ұл балалар оқып жатыр.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақтар диаспорасы]]
acduxcptw2jgtu7anu6wl04s7jao5yl
3693066
3693062
2026-11-07T17:24:10Z
Мағыпар
100137
/* Тарихы */ дереккөз
3693066
wikitext
text/x-wiki
'''Ауғанстан қазақтары''' Ауғанстанда тұратын азшылық қазақ тобы. 2021 жылғы халық санағына сәйкес [[Ауғанстан]]дағы қазақтар саны — 3300 адам. Олар негізінен [[Мазари-Шариф]], Құндыз, Бағлан және [[Кабул]] қалаларында тұрады.
== Тарихы ==
Ауған қазақтары үш кезеңде 1865, 1917, 1929-1933 жылдары Ауған еліне көшуге мәжбүр болды.<br />
Бірінші кезең – ХV–XVI ғасырларда ауған жеріне келген рулар, Қазақ хандығының құрылу кезеңінде қалыптасып, қазақ пен өзбекке ортақ және осы екі этнос арасында бөлінген өзбек-қазақ рулары.<br />
Екінші кезең — қазақ жеріндегі XIX–XX ғасырлардағы түрлі саяси оқиғаларға байланысты Ауғанстанға қоныс аударып, сол жердегі жергілікті өзбектерді паналап, өзбек тілінің қыпшақ диалектісінде сөйлеп, отырықшы дәстүрдің ықпалына түсіп үлгерген қазақ топтары.<br />
Үшінші кезең – кеңестік жүйенің қуғын-сүргіні, аштық пен кәмпескелеу кезінде Ауған жеріне қоныс аударғандар.
Олар ұзақ уақыт қиындықтар көрген соң биологиялық және психологиялық тұрғыдан табиғатпен үйренісуі, қоғамдық ортаға бейімделуі қалыптаса бастады.
1954 жылдардан кейінгі кезеңде әр тарапқа тарап кеткен ағайындар бір-бірін іздей бастады. Ыңғайы келгенде қоныстарын ауыстырып бір жерге шоғырланды. Өз қолдарымен дайындаған түрлі қолөнер бұйымдарын өздері саудаға сала бастады.<br />
Қазақтар сауда-саттық саласында ауғандар алдында сенімді саудагерлер ретінде жақсы абыройға ие болды. Сондай-ақ шебер тігінші, етікші болдып зор беделге ие болған. Ауғандар қазақтың қолымен тігілген тондарды күттірмей сатып алатын.
Ауған қазақтары Кете, Шөмекей, Алай, Есентемір, Торбай, Әлім, Табын, Жалайыр, Қожалар. Олардың арасынан істерге белсенді араласқан кісілер болды.
Ауған қазақтары заманауи білімге онша көп көңіл бөлген жоқ. Сондықтан мектеп пен университеттерде оқыған азаматтары санаулы.
1980 жылдары Кабул университетінде екі қазақ жоғары білім алды. Олардың бірі Нұрмұхаммед молда Серікбайұлы, екіншісі — Мұхаммед Рафи БҰҰ-ның босқындар бөлімшесінің тізіміне ілініп, Дания еліне тұрақтады.<ref>{{citeweb|url=https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1746251&simple=true#|title=Ауған қазақтары және бейімделу мәселелері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-7|lang=}}</ref>
== Қазіргі жағдайы ==
Ауған қазақтары мемлекет тарапынан ешқандай қолдауға ие емес, әлеуметтік тұрғыдан қорғалмаған. Өз күндерін өздері көріп жатыр. Көбі сауда, құрылыс, көлік жөндеу, егіншілік салаларында қызмет етеді. Шағын кәсіп иелері де бар.
Ауғандағы қазақтарды тіл мәселесі де алаңдатып отыр. Ересектер ана тілін аздап білгенімен, жастар жағы қазақ тілінде әзер сөйлейді.
Ауғандарды ру, жүз деген нәрсе қызықтырмайды. Бірақ, Ауғанстанда өмір сүріп жатқан қазақтар бір-бірінен ру сұрасады, жүз сұрасады. Жеті атаға жетпей қыз алыспау керек деген салтты берік ұстанады. Ақсақалдар жағы, әсіресе, осыны қатты қадағалап отырады.
Қазақтардың көбі таулы жерде тұрады, шөл мен қуаңшылықта тіршілік етіп жүр. Әйелдер қазір шыға алмайды, үйде отырады. Жақсы оқығандары күнде жұмысқа шығады бірақ мардымсыз ақша табады. Тауда отырғандардың жылқысы бар, аз-маз қойы бар, тіршілік етіп, өздерінше күн көреді. Қыз балаларға қазір мектепті жауып тастады. Ұл балалар оқып жатыр.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақтар диаспорасы]]
1syyc5p8phr6qwmrte0evvvap1nmhy3
3693067
3693066
2026-11-07T17:25:26Z
Мағыпар
100137
/* Қазіргі жағдайы */ дереккөз
3693067
wikitext
text/x-wiki
'''Ауғанстан қазақтары''' Ауғанстанда тұратын азшылық қазақ тобы. 2021 жылғы халық санағына сәйкес [[Ауғанстан]]дағы қазақтар саны — 3300 адам. Олар негізінен [[Мазари-Шариф]], Құндыз, Бағлан және [[Кабул]] қалаларында тұрады.
== Тарихы ==
Ауған қазақтары үш кезеңде 1865, 1917, 1929-1933 жылдары Ауған еліне көшуге мәжбүр болды.<br />
Бірінші кезең – ХV–XVI ғасырларда ауған жеріне келген рулар, Қазақ хандығының құрылу кезеңінде қалыптасып, қазақ пен өзбекке ортақ және осы екі этнос арасында бөлінген өзбек-қазақ рулары.<br />
Екінші кезең — қазақ жеріндегі XIX–XX ғасырлардағы түрлі саяси оқиғаларға байланысты Ауғанстанға қоныс аударып, сол жердегі жергілікті өзбектерді паналап, өзбек тілінің қыпшақ диалектісінде сөйлеп, отырықшы дәстүрдің ықпалына түсіп үлгерген қазақ топтары.<br />
Үшінші кезең – кеңестік жүйенің қуғын-сүргіні, аштық пен кәмпескелеу кезінде Ауған жеріне қоныс аударғандар.
Олар ұзақ уақыт қиындықтар көрген соң биологиялық және психологиялық тұрғыдан табиғатпен үйренісуі, қоғамдық ортаға бейімделуі қалыптаса бастады.
1954 жылдардан кейінгі кезеңде әр тарапқа тарап кеткен ағайындар бір-бірін іздей бастады. Ыңғайы келгенде қоныстарын ауыстырып бір жерге шоғырланды. Өз қолдарымен дайындаған түрлі қолөнер бұйымдарын өздері саудаға сала бастады.<br />
Қазақтар сауда-саттық саласында ауғандар алдында сенімді саудагерлер ретінде жақсы абыройға ие болды. Сондай-ақ шебер тігінші, етікші болдып зор беделге ие болған. Ауғандар қазақтың қолымен тігілген тондарды күттірмей сатып алатын.
Ауған қазақтары Кете, Шөмекей, Алай, Есентемір, Торбай, Әлім, Табын, Жалайыр, Қожалар. Олардың арасынан істерге белсенді араласқан кісілер болды.
Ауған қазақтары заманауи білімге онша көп көңіл бөлген жоқ. Сондықтан мектеп пен университеттерде оқыған азаматтары санаулы.
1980 жылдары Кабул университетінде екі қазақ жоғары білім алды. Олардың бірі Нұрмұхаммед молда Серікбайұлы, екіншісі — Мұхаммед Рафи БҰҰ-ның босқындар бөлімшесінің тізіміне ілініп, Дания еліне тұрақтады.<ref>{{citeweb|url=https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1746251&simple=true#|title=Ауған қазақтары және бейімделу мәселелері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-7|lang=}}</ref>
== Қазіргі жағдайы ==
Ауған қазақтары мемлекет тарапынан ешқандай қолдауға ие емес, әлеуметтік тұрғыдан қорғалмаған. Өз күндерін өздері көріп жатыр. Көбі сауда, құрылыс, көлік жөндеу, егіншілік салаларында қызмет етеді. Шағын кәсіп иелері де бар.
Ауғандағы қазақтарды тіл мәселесі де алаңдатып отыр. Ересектер ана тілін аздап білгенімен, жастар жағы қазақ тілінде әзер сөйлейді.
Ауғандарды ру, жүз деген нәрсе қызықтырмайды. Бірақ, Ауғанстанда өмір сүріп жатқан қазақтар бір-бірінен ру сұрасады, жүз сұрасады. Жеті атаға жетпей қыз алыспау керек деген салтты берік ұстанады. Ақсақалдар жағы, әсіресе, осыны қатты қадағалап отырады.
Қазақтардың көбі таулы жерде тұрады, шөл мен қуаңшылықта тіршілік етіп жүр. Әйелдер қазір шыға алмайды, үйде отырады. Жақсы оқығандары күнде жұмысқа шығады бірақ мардымсыз ақша табады. Тауда отырғандардың жылқысы бар, аз-маз қойы бар, тіршілік етіп, өздерінше күн көреді. Қыз балаларға қазір мектепті жауып тастады. Ұл балалар оқып жатыр.<ref>{{citeweb|url=<ref>{{citeweb|url=Ауғанстандағы қазақтар... Олардың бәрі қазақ па?|title=|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-7|lang=}}</ref>|title=|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-7|lang=}}</ref>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақтар диаспорасы]]
9r4wm3b4um5zzfkhdkkp6r2zaxsny2e
3693075
3693067
2026-11-07T17:31:05Z
Мағыпар
100137
/* Қазіргі жағдайы */
3693075
wikitext
text/x-wiki
'''Ауғанстан қазақтары''' Ауғанстанда тұратын азшылық қазақ тобы. 2021 жылғы халық санағына сәйкес [[Ауғанстан]]дағы қазақтар саны — 3300 адам. Олар негізінен [[Мазари-Шариф]], Құндыз, Бағлан және [[Кабул]] қалаларында тұрады.
== Тарихы ==
Ауған қазақтары үш кезеңде 1865, 1917, 1929-1933 жылдары Ауған еліне көшуге мәжбүр болды.<br />
Бірінші кезең – ХV–XVI ғасырларда ауған жеріне келген рулар, Қазақ хандығының құрылу кезеңінде қалыптасып, қазақ пен өзбекке ортақ және осы екі этнос арасында бөлінген өзбек-қазақ рулары.<br />
Екінші кезең — қазақ жеріндегі XIX–XX ғасырлардағы түрлі саяси оқиғаларға байланысты Ауғанстанға қоныс аударып, сол жердегі жергілікті өзбектерді паналап, өзбек тілінің қыпшақ диалектісінде сөйлеп, отырықшы дәстүрдің ықпалына түсіп үлгерген қазақ топтары.<br />
Үшінші кезең – кеңестік жүйенің қуғын-сүргіні, аштық пен кәмпескелеу кезінде Ауған жеріне қоныс аударғандар.
Олар ұзақ уақыт қиындықтар көрген соң биологиялық және психологиялық тұрғыдан табиғатпен үйренісуі, қоғамдық ортаға бейімделуі қалыптаса бастады.
1954 жылдардан кейінгі кезеңде әр тарапқа тарап кеткен ағайындар бір-бірін іздей бастады. Ыңғайы келгенде қоныстарын ауыстырып бір жерге шоғырланды. Өз қолдарымен дайындаған түрлі қолөнер бұйымдарын өздері саудаға сала бастады.<br />
Қазақтар сауда-саттық саласында ауғандар алдында сенімді саудагерлер ретінде жақсы абыройға ие болды. Сондай-ақ шебер тігінші, етікші болдып зор беделге ие болған. Ауғандар қазақтың қолымен тігілген тондарды күттірмей сатып алатын.
Ауған қазақтары Кете, Шөмекей, Алай, Есентемір, Торбай, Әлім, Табын, Жалайыр, Қожалар. Олардың арасынан істерге белсенді араласқан кісілер болды.
Ауған қазақтары заманауи білімге онша көп көңіл бөлген жоқ. Сондықтан мектеп пен университеттерде оқыған азаматтары санаулы.
1980 жылдары Кабул университетінде екі қазақ жоғары білім алды. Олардың бірі Нұрмұхаммед молда Серікбайұлы, екіншісі — Мұхаммед Рафи БҰҰ-ның босқындар бөлімшесінің тізіміне ілініп, Дания еліне тұрақтады.<ref>{{citeweb|url=https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1746251&simple=true#|title=Ауған қазақтары және бейімделу мәселелері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-7|lang=}}</ref>
== Қазіргі жағдайы ==
Ауған қазақтары мемлекет тарапынан ешқандай қолдауға ие емес, әлеуметтік тұрғыдан қорғалмаған. Өз күндерін өздері көріп жатыр. Көбі сауда, құрылыс, көлік жөндеу, егіншілік салаларында қызмет етеді. Шағын кәсіп иелері де бар.
Ауғандағы қазақтарды тіл мәселесі де алаңдатып отыр. Ересектер ана тілін аздап білгенімен, жастар жағы қазақ тілінде әзер сөйлейді.
Ауғандарды ру, жүз деген нәрсе қызықтырмайды. Бірақ, Ауғанстанда өмір сүріп жатқан қазақтар бір-бірінен ру сұрасады, жүз сұрасады. Жеті атаға жетпей қыз алыспау керек деген салтты берік ұстанады. Ақсақалдар жағы, әсіресе, осыны қатты қадағалап отырады.
Қазақтардың көбі таулы жерде тұрады, шөл мен қуаңшылықта тіршілік етіп жүр. Әйелдер қазір шыға алмайды, үйде отырады. Жақсы оқығандары күнде жұмысқа шығады бірақ мардымсыз ақша табады. Тауда отырғандардың жылқысы бар, аз-маз қойы бар, тіршілік етіп, өздерінше күн көреді. Қыз балаларға қазір мектепті жауып тастады. Ұл балалар оқып жатыр.<ref>{{citeweb|url=https://okg.kz/post?id=26043&slug=auganstandagy-qazaqtar-olardyn-bari-qazaq-pa|title=Ауғанстандағы қазақтар... Олардың бәрі қазақ па?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-7|lang=}}</ref>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақтар диаспорасы]]
4l5x51e5tqb4tnbh33g446bmlcilc32
3693078
3693075
2026-11-07T17:32:00Z
Мағыпар
100137
«[[Санат:Қазақтар|Қазақтар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)
3693078
wikitext
text/x-wiki
'''Ауғанстан қазақтары''' Ауғанстанда тұратын азшылық қазақ тобы. 2021 жылғы халық санағына сәйкес [[Ауғанстан]]дағы қазақтар саны — 3300 адам. Олар негізінен [[Мазари-Шариф]], Құндыз, Бағлан және [[Кабул]] қалаларында тұрады.
== Тарихы ==
Ауған қазақтары үш кезеңде 1865, 1917, 1929-1933 жылдары Ауған еліне көшуге мәжбүр болды.<br />
Бірінші кезең – ХV–XVI ғасырларда ауған жеріне келген рулар, Қазақ хандығының құрылу кезеңінде қалыптасып, қазақ пен өзбекке ортақ және осы екі этнос арасында бөлінген өзбек-қазақ рулары.<br />
Екінші кезең — қазақ жеріндегі XIX–XX ғасырлардағы түрлі саяси оқиғаларға байланысты Ауғанстанға қоныс аударып, сол жердегі жергілікті өзбектерді паналап, өзбек тілінің қыпшақ диалектісінде сөйлеп, отырықшы дәстүрдің ықпалына түсіп үлгерген қазақ топтары.<br />
Үшінші кезең – кеңестік жүйенің қуғын-сүргіні, аштық пен кәмпескелеу кезінде Ауған жеріне қоныс аударғандар.
Олар ұзақ уақыт қиындықтар көрген соң биологиялық және психологиялық тұрғыдан табиғатпен үйренісуі, қоғамдық ортаға бейімделуі қалыптаса бастады.
1954 жылдардан кейінгі кезеңде әр тарапқа тарап кеткен ағайындар бір-бірін іздей бастады. Ыңғайы келгенде қоныстарын ауыстырып бір жерге шоғырланды. Өз қолдарымен дайындаған түрлі қолөнер бұйымдарын өздері саудаға сала бастады.<br />
Қазақтар сауда-саттық саласында ауғандар алдында сенімді саудагерлер ретінде жақсы абыройға ие болды. Сондай-ақ шебер тігінші, етікші болдып зор беделге ие болған. Ауғандар қазақтың қолымен тігілген тондарды күттірмей сатып алатын.
Ауған қазақтары Кете, Шөмекей, Алай, Есентемір, Торбай, Әлім, Табын, Жалайыр, Қожалар. Олардың арасынан істерге белсенді араласқан кісілер болды.
Ауған қазақтары заманауи білімге онша көп көңіл бөлген жоқ. Сондықтан мектеп пен университеттерде оқыған азаматтары санаулы.
1980 жылдары Кабул университетінде екі қазақ жоғары білім алды. Олардың бірі Нұрмұхаммед молда Серікбайұлы, екіншісі — Мұхаммед Рафи БҰҰ-ның босқындар бөлімшесінің тізіміне ілініп, Дания еліне тұрақтады.<ref>{{citeweb|url=https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1746251&simple=true#|title=Ауған қазақтары және бейімделу мәселелері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-7|lang=}}</ref>
== Қазіргі жағдайы ==
Ауған қазақтары мемлекет тарапынан ешқандай қолдауға ие емес, әлеуметтік тұрғыдан қорғалмаған. Өз күндерін өздері көріп жатыр. Көбі сауда, құрылыс, көлік жөндеу, егіншілік салаларында қызмет етеді. Шағын кәсіп иелері де бар.
Ауғандағы қазақтарды тіл мәселесі де алаңдатып отыр. Ересектер ана тілін аздап білгенімен, жастар жағы қазақ тілінде әзер сөйлейді.
Ауғандарды ру, жүз деген нәрсе қызықтырмайды. Бірақ, Ауғанстанда өмір сүріп жатқан қазақтар бір-бірінен ру сұрасады, жүз сұрасады. Жеті атаға жетпей қыз алыспау керек деген салтты берік ұстанады. Ақсақалдар жағы, әсіресе, осыны қатты қадағалап отырады.
Қазақтардың көбі таулы жерде тұрады, шөл мен қуаңшылықта тіршілік етіп жүр. Әйелдер қазір шыға алмайды, үйде отырады. Жақсы оқығандары күнде жұмысқа шығады бірақ мардымсыз ақша табады. Тауда отырғандардың жылқысы бар, аз-маз қойы бар, тіршілік етіп, өздерінше күн көреді. Қыз балаларға қазір мектепті жауып тастады. Ұл балалар оқып жатыр.<ref>{{citeweb|url=https://okg.kz/post?id=26043&slug=auganstandagy-qazaqtar-olardyn-bari-qazaq-pa|title=Ауғанстандағы қазақтар... Олардың бәрі қазақ па?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-7|lang=}}</ref>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақтар диаспорасы]]
[[Санат:Қазақтар]]
8tqhg0b94t9aituwd5ard0i6bbp1lb7
Асқар Хамзаұлы Сыздықов
0
790097
3693040
2026-11-07T16:37:10Z
IL68
67061
Жаңа бетте: {{Тұлға |Есімі = Асқар Хамзаұлы Сыздықов |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 13.08.1954 |Туған жері = {{туғанжері|Қызылорда|Қызылордада}}, [[Қазақ КСР]] |Мансабы = |...
3693040
wikitext
text/x-wiki
{{Тұлға
|Есімі = Асқар Хамзаұлы Сыздықов
|Шынайы есімі =
|Сурет =
|Сурет ені =
|Сурет атауы =
|Туған кездегі есімі =
|Туған күні = 13.08.1954
|Туған жері = {{туғанжері|Қызылорда|Қызылордада}}, [[Қазақ КСР]]
|Мансабы =
|Азаматтығы = {{байрақ|Қазақ КСР}}<br />{{KAZ}}
|Ұлты =
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Әкесі = Хамза Сыздықов
|Анасы =
|Жұбайы = Гүлдан Адьянқызы Бұқаева
|Балалары = Рустам, Анель, Темірлан
|Марапаттары = {{Құрмет ордені}}
|Сайты =
|Басқалары =
|Commons =
}}
'''Асқар Хамзаұлы Сыздықов''' ([[13 тамыз]] [[1954]], [[Қызылорда]], [[Қазақ КСР]]) – қазақстандық ғалым, техника ғылымдарының кандидаты, доцент, тау-кен инженері. Қазақстан Республикасы Ұлттық инженерлік академиясының, ҚР Пайдалы қазбалар академиясының, ҚР Ұлттық тау-кен ғылымдары академиясының және Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі. Сәтбаев университетінің Қаратай Тұрысов атындағы Геология және мұнай-газ ісі институтының директоры.
== Өмірбаяны ==
1954 жылы 13 тамызда Қызылорда қаласында дүниеге келген.
=== Білімі ===
1975–1980 жылдары - [[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті|В. И. Ленин атындағы Қазақ политехникалық институтының]] (қазіргі Satbayev University) мұнай факультетін «Пайдалы қазба кен орындарын барлау технологиясы мен техникасы» мамандығы бойынша бітірген.
1985–1988 жылдары - Г. В. Плеханов атындағы Ленинград тау-кен институтының аспирантурасын аяқтаған.
2010–2012 жылдары - [[Қазақстан-Британ техникалық университеті|Қазақстан-Британ техникалық университетінің]] докторантурасында «Мұнай-газ саласындағы менеджмент» бағыты бойынша білім алған.
== Еңбек жолы ==
=== Ғылыми және педагогикалық қызметі ===
1980–1984 жылдары - В. И. Ленин атындағы ҚазПТИ-дің «Барлау ұңғымаларын бұрғылаудың тиімді әдістері» салалық зертханасының инженері, кіші ғылыми қызметкері, аға ғылыми қызметкері.
1984–1992 жылдары - ҚазПТИ-дің «Ұңғымаларды бұрғылау технологиясы мен техникасы» кафедрасының оқытушысы, аға оқытушысы, доценті.
2018–2024 жылдары - Satbayev University Қаратай Тұрысов атындағы Геология және мұнай-газ ісі институтының директоры.
2025 жылдан бастап — Сәтбаев университетінің Қаратай Тұрысов атындағы Геология және мұнай-газ ісі институтының директоры<ref>https://official.satbayev.university/kk/teachers/syzdykov-askar-khamzauly
</ref>.
=== Өндірістік және басқарушылық қызметі ===
«[[ҚазМұнайГаз]]» ҰК» және «[[QazaqGaz|ҚазТрансГаз]]» АҚ жүйесінде және өзге де отандық әрі шетелдік геологиялық, мұнай-газ компанияларында түрлі басшылық қызметтерді атқарды:
* 03.2003 – 10.2003 жылдары - «ҚазТрансГаз» ЖАҚ Жамбыл филиалы — Дирекцияның директоры (Амангелді кен орнының объектілерін салу).
* 2003–2004 жылдары - Тараз қаласындағы «Амангельды Газ» ЖШС бас директоры («ҚазТрансГаз» АҚ-ның еншілес ұйымы).
* 2004–2012 жылдары - «КазТрансГаз» АҚ Газ кен орындарын игеру департаментінің директоры («ҚазМұнайГаз» ҰК» АҚ).
* 2012–2013 жылдары — халықаралық стандарттар бойынша мұнай және газ қорларының аудитімен айналысатын «НефтеГазКонсалт-Қазақстан» ЖШС-ның бас директоры қызметін атқарды.
* 2013–2014 жылдары - Тараз қаласындағы «Амангельды Газ» ЖШС бас директоры («ҚазТрансГаз» АҚ-ның еншілес ұйымы).
* 06.2014 – 11.2014 жылдары - «КазТрансГаз» АҚ Геология және жер қойнауын пайдалану жөніндегі басқарушы директоры<ref>https://qazaqgaz.kz/novosti-kompanii/taajyndaular</ref>.
* 2014–2016 жылдары - «НефтеГазКонсалт — Казахстан» қазақстандық-ресейлік-американдық кәсіпорнының бас директоры.
* 2016–2017 жылдары - «Каспиймунайгаз» ҒИИ» ЖШС Генералды директорының кеңесшісі<ref>https://geology.kz/kk/syzdykov-askar-hamzaevich</ref>.
=== Қоғамдық және сараптамалық қызметі ===
* Satbayev University «Мұнай-газ ісі» және «Мұнайхимия» бағыты бойынша Диссертациялық кеңесінің тұрақты мүшесі.
* ҚР Энергетика министрлігі мен ҚР Өнеркәсіп және құрылыс министрлігінің ҒЗТКЖ жобаларын қарау жөніндегі Ғылыми-техникалық кеңесінің (ҒТК) мүшесі.
* «ҚР Ұлттық геологиялық қызметі» АҚ Директорлар кеңесінің тәуелсіз директоры, Кадрлар, сыйақылар және әлеуметтік мәселелер жөніндегі комитет төрағасы.
* «Атамекен» ҚР ҰКП Президиумының геология, тау-кен және металлургия өнеркәсібі комитетінің мүшесі.
* ҚР Ұлттық инженерлік академиясы Президиумының мүшесі және Геология әрі тау-кен металлургия бөлімшесінің төрағасы.
* «Нефть и Газ» журналы сирек алқасының мүшесі.
== Ғылыми және кәсіби еңбектері ==
Асқар Сыздықов — Scopus деректер базасына кіретін (Q1, Q2, Q3) мақалаларды қоса алғанда, 50-ден астам ғылыми еңбектің, 1 монографияның, 1 оқулықтың, 1 оқу құралының және 10 өнертабыс пен ғылыми жаңалықтың авторы. Оның ғылыми еңбектері мен патенттері КСРО, АҚШ, Швеция, Канада, Жапония, ФРГ және ГДР елдерінде ресми тіркеліп, қорғалған.
Ғалымның басты жетістіктерінің бірі — В. И. Ленин атындағы Қазақ политехникалық институты атынан ұсынылған «Алмазды бұрғылау коронкасы (БИТ)» өнертабысы. Бұл жаңалық КСРО кен орындарында кең ауқымды өндірістік сынақтардан өткеннен кейін, 1988 жылы Мемлекеттік қабылдау комиссиясының шешімімен «БИТ» сауда белгісімен Кабарда-Балкар алмаз құралдары зауытында (қазіргі «Терекалмаз») сериялық өндіріске қабылданды. Аталмыш өнім осы уақытқа дейін өндіріліп, ТМД елдерінде кеңінен қолданылуда.
1989 жылы - Техника ғылымдарының кандидаты (КСРО Министрлер Кеңесі жанындағы ЖАК, Мәскеу, Г. В. Плеханов атындағы Ленинград тау-кен институты).
1990 жылы - Аға ғылыми қызметкер (СНС) / доцент атағы.
ҚР Ұлттық инженерлік академиясының, ҚР Пайдалы қазбалар академиясының, ҚР Ұлттық тау-кен ғылымдары академиясының және Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі.
== Жеке өмірі мен отбасы ==
Жұбайы: Бұқаева Гүлдан Адьянқызы (1955 ж.т.). — қазақстандық оқытушы, гуманитарлық ғылымдар магистрі, зерттеуші. Satbayev University (Қ. И. Сәтбаев атындағы ҚазҰТЗУ) Мұнай инженериясы кафедрасының аға лекторы
Балалары: ұлы — Рустам (1980 ж.т.), қызы — Анель (1990 ж.т.), ұлы — Темірлан (1990 ж.т.).
== Марапаттары ==
Асқар Сыздықов көпжылғы жемісті еңбегі мен саланың дамуына қосқан елеулі үлесі үшін бірқатар жоғары мемлекеттік, салалық және ведомстволық наградалармен марапатталған:
* «Құрмет» ордені
* «Қазақстан Республикасының Еңбек сіңірген геологі»
* «Қазақстан Республикасы жер қойнауының құрметті барлаушысы»
* «ҚР жер қойнауын барлау озаты» төсбелгісі
* «Қазақстан Республикасы мұнай-газ саласының еңбек сіңірген қызметкері» (салалық төсбелгісі)
* «Қазақстанның құбыр көлігіне 70 жыл» мерекелік медалі
* Қ. И. Сәтбаев атындағы сыйлықтың лауреаты
* ҚР Энергетика және минералдық ресурстар министрлігінің, ҚР Мұнай және газ министрлігінің, сондай-ақ «Самұрық-Қазына» ҰӘҚ» АҚ-ның құрмет грамоталары
== Жарияланымдар ==
Білецкий М.Т., Ратов Б.Т., Сыздықов А.Х., Деликешева Д.Н. Бұрғылау ерітіндісінің көтерілу ағынындағы шлам мөлшерін автоматты түрде мониторинг жасау құрылғысын зерттеу және әзірлеу. // «Мұнай және Газ» журналы №2 (110) 2019 ж. Б. 89-99. (ISSN 1562-2932). Алматы қ.
Сыздықов А.Х., Деликешева Д.Н. Бұрғылау ерітіндісінің реологиялық параметрлерін автоматты түрде өлшеу. Қазақстанның тау-кен журналы. №9 (173) 2019 ж. Б. 15-18. Алматы қ., ISSN 2227-4766
Сыздықов А.Х., Деликешева Д.Н. Бұрғылау ерітіндісінің реологиялық параметрлерін өлшеудің қазіргі жағдайы мен перспективалары. «ҚР экономикасының кен-руда және мұнай-газ секторларындағы іргелі және қолданбалы міндеттерді сәтті шешудің кілті — инновациялық технологиялар» атты Халықаралық Сәтбаев оқуларының еңбектері, 2019, Алматы: ҚазҰТЗУ, ISBN 978-601-323-145-7.
А.В. Логвиненко, А.Х. Сыздықов. Тұтқырлығы жоғары мұнайды өндіру үшін химиялық еріткіштерді қолдану. «ҚР экономикасының кен-руда және мұнай-газ секторларындағы іргелі және қолданбалы міндеттерді сәтті шешудің кілті — инновациялық технологиялар» атты Халықаралық Сәтбаев оқуларының еңбектері, 2019, Алматы: ҚазҰТЗУ, ISBN 978-601-323-145-7.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті түлектері]]
[[Санат:КСРО мұнайшылары]]
[[Санат:Қазақстан мұнайшылары]]
k3y0rxwjyfi8sj6o7zr769zis89gvlf
3693158
3693040
2026-11-08T04:07:29Z
IL68
67061
3693158
wikitext
text/x-wiki
{{Тұлға
|Есімі = Асқар Хамзаұлы Сыздықов
|Шынайы есімі =
|Сурет =
|Сурет ені =
|Сурет атауы =
|Туған кездегі есімі =
|Туған күні = 13.08.1954
|Туған жері = {{туғанжері|Қызылорда|Қызылордада}}, [[Қазақ КСР]]
|Мансабы =
|Азаматтығы = {{байрақ|Қазақ КСР}}<br />{{KAZ}}
|Ұлты =
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Әкесі = Хамза Сыздықов
|Анасы =
|Жұбайы = Гүлдан Адьянқызы Бұқаева
|Балалары = Рустам, Анель, Темірлан
|Марапаттары = {{Құрмет ордені}}
|Сайты =
|Басқалары =
|Commons =
}}
'''Асқар Хамзаұлы Сыздықов''' ([[13 тамыз]] [[1954]], [[Қызылорда]], [[Қазақ КСР]]) – қазақстандық ғалым, техника ғылымдарының кандидаты, доцент, тау-кен инженері. Қазақстан Республикасы Ұлттық инженерлік академиясының, ҚР Пайдалы қазбалар академиясының, ҚР Ұлттық тау-кен ғылымдары академиясының және Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі.
== Өмірбаяны ==
1954 жылы 13 тамызда Қызылорда қаласында дүниеге келген.
=== Білімі ===
1975–1980 жылдары - [[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті|В. И. Ленин атындағы Қазақ политехникалық институтының]] (қазіргі Satbayev University) мұнай факультетін «Пайдалы қазба кен орындарын барлау технологиясы мен техникасы» мамандығы бойынша бітірген.
1985–1988 жылдары - Г. В. Плеханов атындағы Ленинград тау-кен институтының аспирантурасын аяқтаған.
2010–2012 жылдары - [[Қазақстан-Британ техникалық университеті|Қазақстан-Британ техникалық университетінің]] докторантурасында «Мұнай-газ саласындағы менеджмент» бағыты бойынша білім алған.
== Еңбек жолы ==
=== Ғылыми және педагогикалық қызметі ===
1980–1984 жылдары - В. И. Ленин атындағы ҚазПТИ-дің «Барлау ұңғымаларын бұрғылаудың тиімді әдістері» салалық зертханасының инженері, кіші ғылыми қызметкері, аға ғылыми қызметкері.
1984–1992 жылдары - ҚазПТИ-дің «Ұңғымаларды бұрғылау технологиясы мен техникасы» кафедрасының оқытушысы, аға оқытушысы, доценті.
2018–2024 жылдары - Satbayev University Қаратай Тұрысов атындағы Геология және мұнай-газ ісі институтының директоры.
2025 жылдан бастап - «Қ. И. Сәтбаев атындағы Геологиялық ғылымдар институты» ЖШС директоры.<ref>https://official.satbayev.university/kk/teachers/syzdykov-askar-khamzauly
</ref>.
=== Өндірістік және басқарушылық қызметі ===
«[[ҚазМұнайГаз]]» ҰК» және «[[QazaqGaz|ҚазТрансГаз]]» АҚ жүйесінде және өзге де отандық әрі шетелдік геологиялық, мұнай-газ компанияларында түрлі басшылық қызметтерді атқарды:
* 03.2003 – 10.2003 жылдары - «ҚазТрансГаз» ЖАҚ Жамбыл филиалы — Дирекцияның директоры (Амангелді кен орнының объектілерін салу).
* 2003–2004 жылдары - Тараз қаласындағы «Амангельды Газ» ЖШС бас директоры («ҚазТрансГаз» АҚ-ның еншілес ұйымы).
* 2004–2012 жылдары - «КазТрансГаз» АҚ Газ кен орындарын игеру департаментінің директоры («ҚазМұнайГаз» ҰК» АҚ).
* 2012–2013 жылдары — халықаралық стандарттар бойынша мұнай және газ қорларының аудитімен айналысатын «НефтеГазКонсалт-Қазақстан» ЖШС-ның бас директоры қызметін атқарды.
* 2013–2014 жылдары - Тараз қаласындағы «Амангельды Газ» ЖШС бас директоры («ҚазТрансГаз» АҚ-ның еншілес ұйымы).
* 06.2014 – 11.2014 жылдары - «КазТрансГаз» АҚ Геология және жер қойнауын пайдалану жөніндегі басқарушы директоры<ref>https://qazaqgaz.kz/novosti-kompanii/taajyndaular</ref>.
* 2014–2016 жылдары - «НефтеГазКонсалт — Казахстан» қазақстандық-ресейлік-американдық кәсіпорнының бас директоры.
* 2016–2017 жылдары - «Каспиймунайгаз» ҒИИ» ЖШС Генералды директорының кеңесшісі<ref>https://geology.kz/kk/syzdykov-askar-hamzaevich</ref>.
=== Қоғамдық және сараптамалық қызметі ===
* Satbayev University «Мұнай-газ ісі» және «Мұнайхимия» бағыты бойынша Диссертациялық кеңесінің тұрақты мүшесі.
* ҚР Энергетика министрлігі мен ҚР Өнеркәсіп және құрылыс министрлігінің ҒЗТКЖ жобаларын қарау жөніндегі Ғылыми-техникалық кеңесінің (ҒТК) мүшесі.
* «ҚР Ұлттық геологиялық қызметі» АҚ Директорлар кеңесінің тәуелсіз директоры, Кадрлар, сыйақылар және әлеуметтік мәселелер жөніндегі комитет төрағасы.
* «Атамекен» ҚР ҰКП Президиумының геология, тау-кен және металлургия өнеркәсібі комитетінің мүшесі.
* ҚР Ұлттық инженерлік академиясы Президиумының мүшесі және Геология әрі тау-кен металлургия бөлімшесінің төрағасы.
* «Нефть и Газ» журналы сирек алқасының мүшесі.
== Ғылыми және кәсіби еңбектері ==
Асқар Сыздықов — Scopus деректер базасына кіретін (Q1, Q2, Q3) мақалаларды қоса алғанда, 50-ден астам ғылыми еңбектің, 1 монографияның, 1 оқулықтың, 1 оқу құралының және 10 өнертабыс пен ғылыми жаңалықтың авторы. Оның ғылыми еңбектері мен патенттері КСРО, АҚШ, Швеция, Канада, Жапония, ФРГ және ГДР елдерінде ресми тіркеліп, қорғалған.
Ғалымның басты жетістіктерінің бірі — В. И. Ленин атындағы Қазақ политехникалық институты атынан ұсынылған «Алмазды бұрғылау коронкасы (БИТ)» өнертабысы. Бұл жаңалық КСРО кен орындарында кең ауқымды өндірістік сынақтардан өткеннен кейін, 1988 жылы Мемлекеттік қабылдау комиссиясының шешімімен «БИТ» сауда белгісімен Кабарда-Балкар алмаз құралдары зауытында (қазіргі «Терекалмаз») сериялық өндіріске қабылданды. Аталмыш өнім осы уақытқа дейін өндіріліп, ТМД елдерінде кеңінен қолданылуда.
1989 жылы - Техника ғылымдарының кандидаты (КСРО Министрлер Кеңесі жанындағы ЖАК, Мәскеу, Г. В. Плеханов атындағы Ленинград тау-кен институты).
1990 жылы - Аға ғылыми қызметкер (СНС) / доцент атағы.
ҚР Ұлттық инженерлік академиясының, ҚР Пайдалы қазбалар академиясының, ҚР Ұлттық тау-кен ғылымдары академиясының және Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі.
== Жеке өмірі мен отбасы ==
Жұбайы: Бұқаева Гүлдан Адьянқызы (1955 ж.т.). — қазақстандық оқытушы, гуманитарлық ғылымдар магистрі, зерттеуші. Satbayev University (Қ. И. Сәтбаев атындағы ҚазҰТЗУ) Мұнай инженериясы кафедрасының аға лекторы
Балалары: ұлы — Рустам (1980 ж.т.), қызы — Анель (1990 ж.т.), ұлы — Темірлан (1990 ж.т.).
== Марапаттары ==
Асқар Сыздықов көпжылғы жемісті еңбегі мен саланың дамуына қосқан елеулі үлесі үшін бірқатар жоғары мемлекеттік, салалық және ведомстволық наградалармен марапатталған:
* «Құрмет» ордені
* «Қазақстан Республикасының Еңбек сіңірген геологі»
* «Қазақстан Республикасы жер қойнауының құрметті барлаушысы»
* «ҚР жер қойнауын барлау озаты» төсбелгісі
* «Қазақстан Республикасы мұнай-газ саласының еңбек сіңірген қызметкері» (салалық төсбелгісі)
* «Қазақстанның құбыр көлігіне 70 жыл» мерекелік медалі
* Қ. И. Сәтбаев атындағы сыйлықтың лауреаты
* ҚР Энергетика және минералдық ресурстар министрлігінің, ҚР Мұнай және газ министрлігінің, сондай-ақ «Самұрық-Қазына» ҰӘҚ» АҚ-ның құрмет грамоталары
== Жарияланымдар ==
Білецкий М.Т., Ратов Б.Т., Сыздықов А.Х., Деликешева Д.Н. Бұрғылау ерітіндісінің көтерілу ағынындағы шлам мөлшерін автоматты түрде мониторинг жасау құрылғысын зерттеу және әзірлеу. // «Мұнай және Газ» журналы №2 (110) 2019 ж. Б. 89-99. (ISSN 1562-2932). Алматы қ.
Сыздықов А.Х., Деликешева Д.Н. Бұрғылау ерітіндісінің реологиялық параметрлерін автоматты түрде өлшеу. Қазақстанның тау-кен журналы. №9 (173) 2019 ж. Б. 15-18. Алматы қ., ISSN 2227-4766
Сыздықов А.Х., Деликешева Д.Н. Бұрғылау ерітіндісінің реологиялық параметрлерін өлшеудің қазіргі жағдайы мен перспективалары. «ҚР экономикасының кен-руда және мұнай-газ секторларындағы іргелі және қолданбалы міндеттерді сәтті шешудің кілті — инновациялық технологиялар» атты Халықаралық Сәтбаев оқуларының еңбектері, 2019, Алматы: ҚазҰТЗУ, ISBN 978-601-323-145-7.
А.В. Логвиненко, А.Х. Сыздықов. Тұтқырлығы жоғары мұнайды өндіру үшін химиялық еріткіштерді қолдану. «ҚР экономикасының кен-руда және мұнай-газ секторларындағы іргелі және қолданбалы міндеттерді сәтті шешудің кілті — инновациялық технологиялар» атты Халықаралық Сәтбаев оқуларының еңбектері, 2019, Алматы: ҚазҰТЗУ, ISBN 978-601-323-145-7.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті түлектері]]
[[Санат:КСРО мұнайшылары]]
[[Санат:Қазақстан мұнайшылары]]
d0paunggryv000t4k0z269ap8spgr68
3693159
3693158
2026-11-08T04:08:29Z
IL68
67061
3693159
wikitext
text/x-wiki
{{Тұлға
|Есімі = Асқар Хамзаұлы Сыздықов
|Шынайы есімі =
|Сурет =
|Сурет ені =
|Сурет атауы =
|Туған кездегі есімі =
|Туған күні = 13.08.1954
|Туған жері = {{туғанжері|Қызылорда|Қызылордада}}, [[Қазақ КСР]]
|Мансабы =
|Азаматтығы = {{байрақ|Қазақ КСР}}<br />{{KAZ}}
|Ұлты =
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Әкесі = Хамза Сыздықов
|Анасы =
|Жұбайы = Гильдян Адьянқызы Бұқаева
|Балалары = Рустам, Анель, Темірлан
|Марапаттары = {{Құрмет ордені}}
|Сайты =
|Басқалары =
|Commons =
}}
'''Асқар Хамзаұлы Сыздықов''' ([[13 тамыз]] [[1954]], [[Қызылорда]], [[Қазақ КСР]]) – қазақстандық ғалым, техника ғылымдарының кандидаты, доцент, тау-кен инженері. Қазақстан Республикасы Ұлттық инженерлік академиясының, ҚР Пайдалы қазбалар академиясының, ҚР Ұлттық тау-кен ғылымдары академиясының және Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі.
== Өмірбаяны ==
1954 жылы 13 тамызда Қызылорда қаласында дүниеге келген.
=== Білімі ===
1975–1980 жылдары - [[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті|В. И. Ленин атындағы Қазақ политехникалық институтының]] (қазіргі Satbayev University) мұнай факультетін «Пайдалы қазба кен орындарын барлау технологиясы мен техникасы» мамандығы бойынша бітірген.
1985–1988 жылдары - Г. В. Плеханов атындағы Ленинград тау-кен институтының аспирантурасын аяқтаған.
2010–2012 жылдары - [[Қазақстан-Британ техникалық университеті|Қазақстан-Британ техникалық университетінің]] докторантурасында «Мұнай-газ саласындағы менеджмент» бағыты бойынша білім алған.
== Еңбек жолы ==
=== Ғылыми және педагогикалық қызметі ===
1980–1984 жылдары - В. И. Ленин атындағы ҚазПТИ-дің «Барлау ұңғымаларын бұрғылаудың тиімді әдістері» салалық зертханасының инженері, кіші ғылыми қызметкері, аға ғылыми қызметкері.
1984–1992 жылдары - ҚазПТИ-дің «Ұңғымаларды бұрғылау технологиясы мен техникасы» кафедрасының оқытушысы, аға оқытушысы, доценті.
2018–2024 жылдары - Satbayev University Қаратай Тұрысов атындағы Геология және мұнай-газ ісі институтының директоры.
2025 жылдан бастап - «Қ. И. Сәтбаев атындағы Геологиялық ғылымдар институты» ЖШС директоры.<ref>https://official.satbayev.university/kk/teachers/syzdykov-askar-khamzauly
</ref>.
=== Өндірістік және басқарушылық қызметі ===
«[[ҚазМұнайГаз]]» ҰК» және «[[QazaqGaz|ҚазТрансГаз]]» АҚ жүйесінде және өзге де отандық әрі шетелдік геологиялық, мұнай-газ компанияларында түрлі басшылық қызметтерді атқарды:
* 03.2003 – 10.2003 жылдары - «ҚазТрансГаз» ЖАҚ Жамбыл филиалы — Дирекцияның директоры (Амангелді кен орнының объектілерін салу).
* 2003–2004 жылдары - Тараз қаласындағы «Амангельды Газ» ЖШС бас директоры («ҚазТрансГаз» АҚ-ның еншілес ұйымы).
* 2004–2012 жылдары - «КазТрансГаз» АҚ Газ кен орындарын игеру департаментінің директоры («ҚазМұнайГаз» ҰК» АҚ).
* 2012–2013 жылдары — халықаралық стандарттар бойынша мұнай және газ қорларының аудитімен айналысатын «НефтеГазКонсалт-Қазақстан» ЖШС-ның бас директоры қызметін атқарды.
* 2013–2014 жылдары - Тараз қаласындағы «Амангельды Газ» ЖШС бас директоры («ҚазТрансГаз» АҚ-ның еншілес ұйымы).
* 06.2014 – 11.2014 жылдары - «КазТрансГаз» АҚ Геология және жер қойнауын пайдалану жөніндегі басқарушы директоры<ref>https://qazaqgaz.kz/novosti-kompanii/taajyndaular</ref>.
* 2014–2016 жылдары - «НефтеГазКонсалт — Казахстан» қазақстандық-ресейлік-американдық кәсіпорнының бас директоры.
* 2016–2017 жылдары - «Каспиймунайгаз» ҒИИ» ЖШС Генералды директорының кеңесшісі<ref>https://geology.kz/kk/syzdykov-askar-hamzaevich</ref>.
=== Қоғамдық және сараптамалық қызметі ===
* Satbayev University «Мұнай-газ ісі» және «Мұнайхимия» бағыты бойынша Диссертациялық кеңесінің тұрақты мүшесі.
* ҚР Энергетика министрлігі мен ҚР Өнеркәсіп және құрылыс министрлігінің ҒЗТКЖ жобаларын қарау жөніндегі Ғылыми-техникалық кеңесінің (ҒТК) мүшесі.
* «ҚР Ұлттық геологиялық қызметі» АҚ Директорлар кеңесінің тәуелсіз директоры, Кадрлар, сыйақылар және әлеуметтік мәселелер жөніндегі комитет төрағасы.
* «Атамекен» ҚР ҰКП Президиумының геология, тау-кен және металлургия өнеркәсібі комитетінің мүшесі.
* ҚР Ұлттық инженерлік академиясы Президиумының мүшесі және Геология әрі тау-кен металлургия бөлімшесінің төрағасы.
* «Нефть и Газ» журналы сирек алқасының мүшесі.
== Ғылыми және кәсіби еңбектері ==
Асқар Сыздықов — Scopus деректер базасына кіретін (Q1, Q2, Q3) мақалаларды қоса алғанда, 50-ден астам ғылыми еңбектің, 1 монографияның, 1 оқулықтың, 1 оқу құралының және 10 өнертабыс пен ғылыми жаңалықтың авторы. Оның ғылыми еңбектері мен патенттері КСРО, АҚШ, Швеция, Канада, Жапония, ФРГ және ГДР елдерінде ресми тіркеліп, қорғалған.
Ғалымның басты жетістіктерінің бірі — В. И. Ленин атындағы Қазақ политехникалық институты атынан ұсынылған «Алмазды бұрғылау коронкасы (БИТ)» өнертабысы. Бұл жаңалық КСРО кен орындарында кең ауқымды өндірістік сынақтардан өткеннен кейін, 1988 жылы Мемлекеттік қабылдау комиссиясының шешімімен «БИТ» сауда белгісімен Кабарда-Балкар алмаз құралдары зауытында (қазіргі «Терекалмаз») сериялық өндіріске қабылданды. Аталмыш өнім осы уақытқа дейін өндіріліп, ТМД елдерінде кеңінен қолданылуда.
1989 жылы - Техника ғылымдарының кандидаты (КСРО Министрлер Кеңесі жанындағы ЖАК, Мәскеу, Г. В. Плеханов атындағы Ленинград тау-кен институты).
1990 жылы - Аға ғылыми қызметкер (СНС) / доцент атағы.
ҚР Ұлттық инженерлік академиясының, ҚР Пайдалы қазбалар академиясының, ҚР Ұлттық тау-кен ғылымдары академиясының және Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі.
== Жеке өмірі мен отбасы ==
Жұбайы: Бұқаева Гильдян Адьянқызы (1955 ж.т.). — қазақстандық оқытушы, гуманитарлық ғылымдар магистрі, зерттеуші. Satbayev University (Қ. И. Сәтбаев атындағы ҚазҰТЗУ) Мұнай инженериясы кафедрасының аға лекторы
Балалары: ұлы — Рустам (1980 ж.т.), қызы — Анель (1990 ж.т.), ұлы — Темірлан (1990 ж.т.).
== Марапаттары ==
Асқар Сыздықов көпжылғы жемісті еңбегі мен саланың дамуына қосқан елеулі үлесі үшін бірқатар жоғары мемлекеттік, салалық және ведомстволық наградалармен марапатталған:
* «Құрмет» ордені
* «Қазақстан Республикасының Еңбек сіңірген геологі»
* «Қазақстан Республикасы жер қойнауының құрметті барлаушысы»
* «ҚР жер қойнауын барлау озаты» төсбелгісі
* «Қазақстан Республикасы мұнай-газ саласының еңбек сіңірген қызметкері» (салалық төсбелгісі)
* «Қазақстанның құбыр көлігіне 70 жыл» мерекелік медалі
* Қ. И. Сәтбаев атындағы сыйлықтың лауреаты
* ҚР Энергетика және минералдық ресурстар министрлігінің, ҚР Мұнай және газ министрлігінің, сондай-ақ «Самұрық-Қазына» ҰӘҚ» АҚ-ның құрмет грамоталары
== Жарияланымдар ==
Білецкий М.Т., Ратов Б.Т., Сыздықов А.Х., Деликешева Д.Н. Бұрғылау ерітіндісінің көтерілу ағынындағы шлам мөлшерін автоматты түрде мониторинг жасау құрылғысын зерттеу және әзірлеу. // «Мұнай және Газ» журналы №2 (110) 2019 ж. Б. 89-99. (ISSN 1562-2932). Алматы қ.
Сыздықов А.Х., Деликешева Д.Н. Бұрғылау ерітіндісінің реологиялық параметрлерін автоматты түрде өлшеу. Қазақстанның тау-кен журналы. №9 (173) 2019 ж. Б. 15-18. Алматы қ., ISSN 2227-4766
Сыздықов А.Х., Деликешева Д.Н. Бұрғылау ерітіндісінің реологиялық параметрлерін өлшеудің қазіргі жағдайы мен перспективалары. «ҚР экономикасының кен-руда және мұнай-газ секторларындағы іргелі және қолданбалы міндеттерді сәтті шешудің кілті — инновациялық технологиялар» атты Халықаралық Сәтбаев оқуларының еңбектері, 2019, Алматы: ҚазҰТЗУ, ISBN 978-601-323-145-7.
А.В. Логвиненко, А.Х. Сыздықов. Тұтқырлығы жоғары мұнайды өндіру үшін химиялық еріткіштерді қолдану. «ҚР экономикасының кен-руда және мұнай-газ секторларындағы іргелі және қолданбалы міндеттерді сәтті шешудің кілті — инновациялық технологиялар» атты Халықаралық Сәтбаев оқуларының еңбектері, 2019, Алматы: ҚазҰТЗУ, ISBN 978-601-323-145-7.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті түлектері]]
[[Санат:КСРО мұнайшылары]]
[[Санат:Қазақстан мұнайшылары]]
t6gzqrg21rjdd7lbewupsb98b6wrlc9
3693161
3693159
2026-11-08T04:13:45Z
IL68
67061
/* Жеке өмірі мен отбасы */
3693161
wikitext
text/x-wiki
{{Тұлға
|Есімі = Асқар Хамзаұлы Сыздықов
|Шынайы есімі =
|Сурет =
|Сурет ені =
|Сурет атауы =
|Туған кездегі есімі =
|Туған күні = 13.08.1954
|Туған жері = {{туғанжері|Қызылорда|Қызылордада}}, [[Қазақ КСР]]
|Мансабы =
|Азаматтығы = {{байрақ|Қазақ КСР}}<br />{{KAZ}}
|Ұлты =
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Әкесі = Хамза Сыздықов
|Анасы =
|Жұбайы = Гильдян Адьянқызы Бұқаева
|Балалары = Рустам, Анель, Темірлан
|Марапаттары = {{Құрмет ордені}}
|Сайты =
|Басқалары =
|Commons =
}}
'''Асқар Хамзаұлы Сыздықов''' ([[13 тамыз]] [[1954]], [[Қызылорда]], [[Қазақ КСР]]) – қазақстандық ғалым, техника ғылымдарының кандидаты, доцент, тау-кен инженері. Қазақстан Республикасы Ұлттық инженерлік академиясының, ҚР Пайдалы қазбалар академиясының, ҚР Ұлттық тау-кен ғылымдары академиясының және Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі.
== Өмірбаяны ==
1954 жылы 13 тамызда Қызылорда қаласында дүниеге келген.
=== Білімі ===
1975–1980 жылдары - [[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті|В. И. Ленин атындағы Қазақ политехникалық институтының]] (қазіргі Satbayev University) мұнай факультетін «Пайдалы қазба кен орындарын барлау технологиясы мен техникасы» мамандығы бойынша бітірген.
1985–1988 жылдары - Г. В. Плеханов атындағы Ленинград тау-кен институтының аспирантурасын аяқтаған.
2010–2012 жылдары - [[Қазақстан-Британ техникалық университеті|Қазақстан-Британ техникалық университетінің]] докторантурасында «Мұнай-газ саласындағы менеджмент» бағыты бойынша білім алған.
== Еңбек жолы ==
=== Ғылыми және педагогикалық қызметі ===
1980–1984 жылдары - В. И. Ленин атындағы ҚазПТИ-дің «Барлау ұңғымаларын бұрғылаудың тиімді әдістері» салалық зертханасының инженері, кіші ғылыми қызметкері, аға ғылыми қызметкері.
1984–1992 жылдары - ҚазПТИ-дің «Ұңғымаларды бұрғылау технологиясы мен техникасы» кафедрасының оқытушысы, аға оқытушысы, доценті.
2018–2024 жылдары - Satbayev University Қаратай Тұрысов атындағы Геология және мұнай-газ ісі институтының директоры.
2025 жылдан бастап - «Қ. И. Сәтбаев атындағы Геологиялық ғылымдар институты» ЖШС директоры.<ref>https://official.satbayev.university/kk/teachers/syzdykov-askar-khamzauly
</ref>.
=== Өндірістік және басқарушылық қызметі ===
«[[ҚазМұнайГаз]]» ҰК» және «[[QazaqGaz|ҚазТрансГаз]]» АҚ жүйесінде және өзге де отандық әрі шетелдік геологиялық, мұнай-газ компанияларында түрлі басшылық қызметтерді атқарды:
* 03.2003 – 10.2003 жылдары - «ҚазТрансГаз» ЖАҚ Жамбыл филиалы — Дирекцияның директоры (Амангелді кен орнының объектілерін салу).
* 2003–2004 жылдары - Тараз қаласындағы «Амангельды Газ» ЖШС бас директоры («ҚазТрансГаз» АҚ-ның еншілес ұйымы).
* 2004–2012 жылдары - «КазТрансГаз» АҚ Газ кен орындарын игеру департаментінің директоры («ҚазМұнайГаз» ҰК» АҚ).
* 2012–2013 жылдары — халықаралық стандарттар бойынша мұнай және газ қорларының аудитімен айналысатын «НефтеГазКонсалт-Қазақстан» ЖШС-ның бас директоры қызметін атқарды.
* 2013–2014 жылдары - Тараз қаласындағы «Амангельды Газ» ЖШС бас директоры («ҚазТрансГаз» АҚ-ның еншілес ұйымы).
* 06.2014 – 11.2014 жылдары - «КазТрансГаз» АҚ Геология және жер қойнауын пайдалану жөніндегі басқарушы директоры<ref>https://qazaqgaz.kz/novosti-kompanii/taajyndaular</ref>.
* 2014–2016 жылдары - «НефтеГазКонсалт — Казахстан» қазақстандық-ресейлік-американдық кәсіпорнының бас директоры.
* 2016–2017 жылдары - «Каспиймунайгаз» ҒИИ» ЖШС Генералды директорының кеңесшісі<ref>https://geology.kz/kk/syzdykov-askar-hamzaevich</ref>.
=== Қоғамдық және сараптамалық қызметі ===
* Satbayev University «Мұнай-газ ісі» және «Мұнайхимия» бағыты бойынша Диссертациялық кеңесінің тұрақты мүшесі.
* ҚР Энергетика министрлігі мен ҚР Өнеркәсіп және құрылыс министрлігінің ҒЗТКЖ жобаларын қарау жөніндегі Ғылыми-техникалық кеңесінің (ҒТК) мүшесі.
* «ҚР Ұлттық геологиялық қызметі» АҚ Директорлар кеңесінің тәуелсіз директоры, Кадрлар, сыйақылар және әлеуметтік мәселелер жөніндегі комитет төрағасы.
* «Атамекен» ҚР ҰКП Президиумының геология, тау-кен және металлургия өнеркәсібі комитетінің мүшесі.
* ҚР Ұлттық инженерлік академиясы Президиумының мүшесі және Геология әрі тау-кен металлургия бөлімшесінің төрағасы.
* «Нефть и Газ» журналы сирек алқасының мүшесі.
== Ғылыми және кәсіби еңбектері ==
Асқар Сыздықов — Scopus деректер базасына кіретін (Q1, Q2, Q3) мақалаларды қоса алғанда, 50-ден астам ғылыми еңбектің, 1 монографияның, 1 оқулықтың, 1 оқу құралының және 10 өнертабыс пен ғылыми жаңалықтың авторы. Оның ғылыми еңбектері мен патенттері КСРО, АҚШ, Швеция, Канада, Жапония, ФРГ және ГДР елдерінде ресми тіркеліп, қорғалған.
Ғалымның басты жетістіктерінің бірі — В. И. Ленин атындағы Қазақ политехникалық институты атынан ұсынылған «Алмазды бұрғылау коронкасы (БИТ)» өнертабысы. Бұл жаңалық КСРО кен орындарында кең ауқымды өндірістік сынақтардан өткеннен кейін, 1988 жылы Мемлекеттік қабылдау комиссиясының шешімімен «БИТ» сауда белгісімен Кабарда-Балкар алмаз құралдары зауытында (қазіргі «Терекалмаз») сериялық өндіріске қабылданды. Аталмыш өнім осы уақытқа дейін өндіріліп, ТМД елдерінде кеңінен қолданылуда.
1989 жылы - Техника ғылымдарының кандидаты (КСРО Министрлер Кеңесі жанындағы ЖАК, Мәскеу, Г. В. Плеханов атындағы Ленинград тау-кен институты).
1990 жылы - Аға ғылыми қызметкер (СНС) / доцент атағы.
ҚР Ұлттық инженерлік академиясының, ҚР Пайдалы қазбалар академиясының, ҚР Ұлттық тау-кен ғылымдары академиясының және Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі.
== Жеке өмірі мен отбасы ==
Жұбайы: Бұқаева Гильдян Адьянқызы (1955 жылы 12 тамызда Жамбыл облысында дүниеге келген) — қазақстандық оқытушы, гуманитарлық ғылымдар магистрі, зерттеуші. Satbayev University (Қ. И. Сәтбаев атындағы ҚазҰТЗУ) Мұнай инженериясы кафедрасының аға лекторы.
Балалары: ұлы — Рустам (1980 ж.т.), қызы — Анель (1990 ж.т.), ұлы — Темірлан (1990 ж.т.).
== Марапаттары ==
Асқар Сыздықов көпжылғы жемісті еңбегі мен саланың дамуына қосқан елеулі үлесі үшін бірқатар жоғары мемлекеттік, салалық және ведомстволық наградалармен марапатталған:
* «Құрмет» ордені
* «Қазақстан Республикасының Еңбек сіңірген геологі»
* «Қазақстан Республикасы жер қойнауының құрметті барлаушысы»
* «ҚР жер қойнауын барлау озаты» төсбелгісі
* «Қазақстан Республикасы мұнай-газ саласының еңбек сіңірген қызметкері» (салалық төсбелгісі)
* «Қазақстанның құбыр көлігіне 70 жыл» мерекелік медалі
* Қ. И. Сәтбаев атындағы сыйлықтың лауреаты
* ҚР Энергетика және минералдық ресурстар министрлігінің, ҚР Мұнай және газ министрлігінің, сондай-ақ «Самұрық-Қазына» ҰӘҚ» АҚ-ның құрмет грамоталары
== Жарияланымдар ==
Білецкий М.Т., Ратов Б.Т., Сыздықов А.Х., Деликешева Д.Н. Бұрғылау ерітіндісінің көтерілу ағынындағы шлам мөлшерін автоматты түрде мониторинг жасау құрылғысын зерттеу және әзірлеу. // «Мұнай және Газ» журналы №2 (110) 2019 ж. Б. 89-99. (ISSN 1562-2932). Алматы қ.
Сыздықов А.Х., Деликешева Д.Н. Бұрғылау ерітіндісінің реологиялық параметрлерін автоматты түрде өлшеу. Қазақстанның тау-кен журналы. №9 (173) 2019 ж. Б. 15-18. Алматы қ., ISSN 2227-4766
Сыздықов А.Х., Деликешева Д.Н. Бұрғылау ерітіндісінің реологиялық параметрлерін өлшеудің қазіргі жағдайы мен перспективалары. «ҚР экономикасының кен-руда және мұнай-газ секторларындағы іргелі және қолданбалы міндеттерді сәтті шешудің кілті — инновациялық технологиялар» атты Халықаралық Сәтбаев оқуларының еңбектері, 2019, Алматы: ҚазҰТЗУ, ISBN 978-601-323-145-7.
А.В. Логвиненко, А.Х. Сыздықов. Тұтқырлығы жоғары мұнайды өндіру үшін химиялық еріткіштерді қолдану. «ҚР экономикасының кен-руда және мұнай-газ секторларындағы іргелі және қолданбалы міндеттерді сәтті шешудің кілті — инновациялық технологиялар» атты Халықаралық Сәтбаев оқуларының еңбектері, 2019, Алматы: ҚазҰТЗУ, ISBN 978-601-323-145-7.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті түлектері]]
[[Санат:КСРО мұнайшылары]]
[[Санат:Қазақстан мұнайшылары]]
2f3flgp0ouujzfkw8prqssbhf3ndgob
3693162
3693161
2026-11-08T04:15:20Z
IL68
67061
/* Өмірбаяны */
3693162
wikitext
text/x-wiki
{{Тұлға
|Есімі = Асқар Хамзаұлы Сыздықов
|Шынайы есімі =
|Сурет =
|Сурет ені =
|Сурет атауы =
|Туған кездегі есімі =
|Туған күні = 13.08.1954
|Туған жері = {{туғанжері|Қызылорда|Қызылордада}}, [[Қазақ КСР]]
|Мансабы =
|Азаматтығы = {{байрақ|Қазақ КСР}}<br />{{KAZ}}
|Ұлты =
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Әкесі = Хамза Сыздықов
|Анасы =
|Жұбайы = Гильдян Адьянқызы Бұқаева
|Балалары = Рустам, Анель, Темірлан
|Марапаттары = {{Құрмет ордені}}
|Сайты =
|Басқалары =
|Commons =
}}
'''Асқар Хамзаұлы Сыздықов''' ([[13 тамыз]] [[1954]], [[Қызылорда]], [[Қазақ КСР]]) – қазақстандық ғалым, техника ғылымдарының кандидаты, доцент, тау-кен инженері. Қазақстан Республикасы Ұлттық инженерлік академиясының, ҚР Пайдалы қазбалар академиясының, ҚР Ұлттық тау-кен ғылымдары академиясының және Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі.
== Өмірбаяны ==
Сыздықов Асқар Хамзаұлы 1954 жылы 13 тамызда Қызылорда қаласында дүниеге келген.
=== Білімі ===
1975–1980 жылдары - [[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті|В. И. Ленин атындағы Қазақ политехникалық институтының]] (қазіргі Satbayev University) мұнай факультетін «Пайдалы қазба кен орындарын барлау технологиясы мен техникасы» мамандығы бойынша бітірген.
1985–1988 жылдары - Г. В. Плеханов атындағы Ленинград тау-кен институтының аспирантурасын аяқтаған.
2010–2012 жылдары - [[Қазақстан-Британ техникалық университеті|Қазақстан-Британ техникалық университетінің]] докторантурасында «Мұнай-газ саласындағы менеджмент» бағыты бойынша білім алған.
== Еңбек жолы ==
=== Ғылыми және педагогикалық қызметі ===
1980–1984 жылдары - В. И. Ленин атындағы ҚазПТИ-дің «Барлау ұңғымаларын бұрғылаудың тиімді әдістері» салалық зертханасының инженері, кіші ғылыми қызметкері, аға ғылыми қызметкері.
1984–1992 жылдары - ҚазПТИ-дің «Ұңғымаларды бұрғылау технологиясы мен техникасы» кафедрасының оқытушысы, аға оқытушысы, доценті.
2018–2024 жылдары - Satbayev University Қаратай Тұрысов атындағы Геология және мұнай-газ ісі институтының директоры.
2025 жылдан бастап - «Қ. И. Сәтбаев атындағы Геологиялық ғылымдар институты» ЖШС директоры.<ref>https://official.satbayev.university/kk/teachers/syzdykov-askar-khamzauly
</ref>.
=== Өндірістік және басқарушылық қызметі ===
«[[ҚазМұнайГаз]]» ҰК» және «[[QazaqGaz|ҚазТрансГаз]]» АҚ жүйесінде және өзге де отандық әрі шетелдік геологиялық, мұнай-газ компанияларында түрлі басшылық қызметтерді атқарды:
* 03.2003 – 10.2003 жылдары - «ҚазТрансГаз» ЖАҚ Жамбыл филиалы — Дирекцияның директоры (Амангелді кен орнының объектілерін салу).
* 2003–2004 жылдары - Тараз қаласындағы «Амангельды Газ» ЖШС бас директоры («ҚазТрансГаз» АҚ-ның еншілес ұйымы).
* 2004–2012 жылдары - «КазТрансГаз» АҚ Газ кен орындарын игеру департаментінің директоры («ҚазМұнайГаз» ҰК» АҚ).
* 2012–2013 жылдары — халықаралық стандарттар бойынша мұнай және газ қорларының аудитімен айналысатын «НефтеГазКонсалт-Қазақстан» ЖШС-ның бас директоры қызметін атқарды.
* 2013–2014 жылдары - Тараз қаласындағы «Амангельды Газ» ЖШС бас директоры («ҚазТрансГаз» АҚ-ның еншілес ұйымы).
* 06.2014 – 11.2014 жылдары - «КазТрансГаз» АҚ Геология және жер қойнауын пайдалану жөніндегі басқарушы директоры<ref>https://qazaqgaz.kz/novosti-kompanii/taajyndaular</ref>.
* 2014–2016 жылдары - «НефтеГазКонсалт — Казахстан» қазақстандық-ресейлік-американдық кәсіпорнының бас директоры.
* 2016–2017 жылдары - «Каспиймунайгаз» ҒИИ» ЖШС Генералды директорының кеңесшісі<ref>https://geology.kz/kk/syzdykov-askar-hamzaevich</ref>.
=== Қоғамдық және сараптамалық қызметі ===
* Satbayev University «Мұнай-газ ісі» және «Мұнайхимия» бағыты бойынша Диссертациялық кеңесінің тұрақты мүшесі.
* ҚР Энергетика министрлігі мен ҚР Өнеркәсіп және құрылыс министрлігінің ҒЗТКЖ жобаларын қарау жөніндегі Ғылыми-техникалық кеңесінің (ҒТК) мүшесі.
* «ҚР Ұлттық геологиялық қызметі» АҚ Директорлар кеңесінің тәуелсіз директоры, Кадрлар, сыйақылар және әлеуметтік мәселелер жөніндегі комитет төрағасы.
* «Атамекен» ҚР ҰКП Президиумының геология, тау-кен және металлургия өнеркәсібі комитетінің мүшесі.
* ҚР Ұлттық инженерлік академиясы Президиумының мүшесі және Геология әрі тау-кен металлургия бөлімшесінің төрағасы.
* «Нефть и Газ» журналы сирек алқасының мүшесі.
== Ғылыми және кәсіби еңбектері ==
Асқар Сыздықов — Scopus деректер базасына кіретін (Q1, Q2, Q3) мақалаларды қоса алғанда, 50-ден астам ғылыми еңбектің, 1 монографияның, 1 оқулықтың, 1 оқу құралының және 10 өнертабыс пен ғылыми жаңалықтың авторы. Оның ғылыми еңбектері мен патенттері КСРО, АҚШ, Швеция, Канада, Жапония, ФРГ және ГДР елдерінде ресми тіркеліп, қорғалған.
Ғалымның басты жетістіктерінің бірі — В. И. Ленин атындағы Қазақ политехникалық институты атынан ұсынылған «Алмазды бұрғылау коронкасы (БИТ)» өнертабысы. Бұл жаңалық КСРО кен орындарында кең ауқымды өндірістік сынақтардан өткеннен кейін, 1988 жылы Мемлекеттік қабылдау комиссиясының шешімімен «БИТ» сауда белгісімен Кабарда-Балкар алмаз құралдары зауытында (қазіргі «Терекалмаз») сериялық өндіріске қабылданды. Аталмыш өнім осы уақытқа дейін өндіріліп, ТМД елдерінде кеңінен қолданылуда.
1989 жылы - Техника ғылымдарының кандидаты (КСРО Министрлер Кеңесі жанындағы ЖАК, Мәскеу, Г. В. Плеханов атындағы Ленинград тау-кен институты).
1990 жылы - Аға ғылыми қызметкер (СНС) / доцент атағы.
ҚР Ұлттық инженерлік академиясының, ҚР Пайдалы қазбалар академиясының, ҚР Ұлттық тау-кен ғылымдары академиясының және Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі.
== Жеке өмірі мен отбасы ==
Жұбайы: Бұқаева Гильдян Адьянқызы (1955 жылы 12 тамызда Жамбыл облысында дүниеге келген) — қазақстандық оқытушы, гуманитарлық ғылымдар магистрі, зерттеуші. Satbayev University (Қ. И. Сәтбаев атындағы ҚазҰТЗУ) Мұнай инженериясы кафедрасының аға лекторы.
Балалары: ұлы — Рустам (1980 ж.т.), қызы — Анель (1990 ж.т.), ұлы — Темірлан (1990 ж.т.).
== Марапаттары ==
Асқар Сыздықов көпжылғы жемісті еңбегі мен саланың дамуына қосқан елеулі үлесі үшін бірқатар жоғары мемлекеттік, салалық және ведомстволық наградалармен марапатталған:
* «Құрмет» ордені
* «Қазақстан Республикасының Еңбек сіңірген геологі»
* «Қазақстан Республикасы жер қойнауының құрметті барлаушысы»
* «ҚР жер қойнауын барлау озаты» төсбелгісі
* «Қазақстан Республикасы мұнай-газ саласының еңбек сіңірген қызметкері» (салалық төсбелгісі)
* «Қазақстанның құбыр көлігіне 70 жыл» мерекелік медалі
* Қ. И. Сәтбаев атындағы сыйлықтың лауреаты
* ҚР Энергетика және минералдық ресурстар министрлігінің, ҚР Мұнай және газ министрлігінің, сондай-ақ «Самұрық-Қазына» ҰӘҚ» АҚ-ның құрмет грамоталары
== Жарияланымдар ==
Білецкий М.Т., Ратов Б.Т., Сыздықов А.Х., Деликешева Д.Н. Бұрғылау ерітіндісінің көтерілу ағынындағы шлам мөлшерін автоматты түрде мониторинг жасау құрылғысын зерттеу және әзірлеу. // «Мұнай және Газ» журналы №2 (110) 2019 ж. Б. 89-99. (ISSN 1562-2932). Алматы қ.
Сыздықов А.Х., Деликешева Д.Н. Бұрғылау ерітіндісінің реологиялық параметрлерін автоматты түрде өлшеу. Қазақстанның тау-кен журналы. №9 (173) 2019 ж. Б. 15-18. Алматы қ., ISSN 2227-4766
Сыздықов А.Х., Деликешева Д.Н. Бұрғылау ерітіндісінің реологиялық параметрлерін өлшеудің қазіргі жағдайы мен перспективалары. «ҚР экономикасының кен-руда және мұнай-газ секторларындағы іргелі және қолданбалы міндеттерді сәтті шешудің кілті — инновациялық технологиялар» атты Халықаралық Сәтбаев оқуларының еңбектері, 2019, Алматы: ҚазҰТЗУ, ISBN 978-601-323-145-7.
А.В. Логвиненко, А.Х. Сыздықов. Тұтқырлығы жоғары мұнайды өндіру үшін химиялық еріткіштерді қолдану. «ҚР экономикасының кен-руда және мұнай-газ секторларындағы іргелі және қолданбалы міндеттерді сәтті шешудің кілті — инновациялық технологиялар» атты Халықаралық Сәтбаев оқуларының еңбектері, 2019, Алматы: ҚазҰТЗУ, ISBN 978-601-323-145-7.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті түлектері]]
[[Санат:КСРО мұнайшылары]]
[[Санат:Қазақстан мұнайшылары]]
orovmjiz0gwnm8jycus4sjja9sltmc9
3693165
3693162
2026-11-08T04:17:42Z
IL68
67061
3693165
wikitext
text/x-wiki
{{Тұлға
|Есімі = Асқар Хамзаұлы Сыздықов
|Шынайы есімі =
|Сурет =
|Сурет ені =
|Сурет атауы =
|Туған кездегі есімі =
|Туған күні = 13.08.1954
|Туған жері = {{туғанжері|Қызылорда|Қызылордада}}, [[Қазақ КСР]]
|Мансабы =
|Азаматтығы = {{байрақ|Қазақ КСР}}<br />{{KAZ}}
|Ұлты =
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Әкесі = Хамза Сыздықов
|Анасы =
|Жұбайы = Гильдян Адьянқызы Бұқаева
|Балалары = Рустам, Анель, Темірлан
|Марапаттары = {{Құрмет ордені}}
|Сайты =
|Басқалары =
|Commons =
}}
'''Асқар Хамзаұлы Сыздықов''' ([[13 тамыз]] [[1954]], [[Қызылорда]], [[Қазақ КСР]]) – қазақстандық ғалым, техника ғылымдарының кандидаты, доцент, тау-кен инженері. Қазақстан Республикасы Ұлттық инженерлік академиясының, ҚР Пайдалы қазбалар академиясының, ҚР Ұлттық тау-кен ғылымдары академиясының және Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі.
== Өмірбаяны ==
Сыздықов Асқар Хамзаұлы 1954 жылы 13 тамызда Қызылорда қаласында дүниеге келген.
=== Білімі ===
1975–1980 жылдары - [[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті|В. И. Ленин атындағы Қазақ политехникалық институтының]] (қазіргі Satbayev University) мұнай факультетін «Пайдалы қазба кен орындарын барлау технологиясы мен техникасы» мамандығы бойынша бітірген.
1985–1988 жылдары - Г. В. Плеханов атындағы Ленинград тау-кен институтының аспирантурасын аяқтаған.
2010–2012 жылдары - [[Қазақстан-Британ техникалық университеті|Қазақстан-Британ техникалық университетінің]] докторантурасында «Мұнай-газ саласындағы менеджмент» бағыты бойынша білім алған.
== Еңбек жолы ==
=== Ғылыми және педагогикалық қызметі ===
1980–1984 жылдары - В. И. Ленин атындағы ҚазПТИ-дің «Барлау ұңғымаларын бұрғылаудың тиімді әдістері» салалық зертханасының инженері, кіші ғылыми қызметкері, аға ғылыми қызметкері.
1984–1992 жылдары - ҚазПТИ-дің «Ұңғымаларды бұрғылау технологиясы мен техникасы» кафедрасының оқытушысы, аға оқытушысы, доценті.
2018–2024 жылдары - Satbayev University Қаратай Тұрысов атындағы Геология және мұнай-газ ісі институтының директоры.
2025 жылдан бастап - «Қ. И. Сәтбаев атындағы Геологиялық ғылымдар институты» ЖШС директоры.<ref>https://official.satbayev.university/kk/teachers/syzdykov-askar-khamzauly
</ref>.
=== Өндірістік және басқарушылық қызметі ===
«[[ҚазМұнайГаз]]» ҰК» және «[[QazaqGaz|ҚазТрансГаз]]» АҚ жүйесінде және өзге де отандық әрі шетелдік геологиялық, мұнай-газ компанияларында түрлі басшылық қызметтерді атқарды:
* 03.2003 – 10.2003 жылдары - «ҚазТрансГаз» ЖАҚ Жамбыл филиалы — Дирекцияның директоры (Амангелді кен орнының объектілерін салу).
* 2003–2004 жылдары - Тараз қаласындағы «Амангельды Газ» ЖШС бас директоры («ҚазТрансГаз» АҚ-ның еншілес ұйымы).
* 2004–2012 жылдары - «КазТрансГаз» АҚ Газ кен орындарын игеру департаментінің директоры («ҚазМұнайГаз» ҰК» АҚ).
* 2012–2013 жылдары — халықаралық стандарттар бойынша мұнай және газ қорларының аудитімен айналысатын «НефтеГазКонсалт-Қазақстан» ЖШС-ның бас директоры қызметін атқарды.
* 2013–2014 жылдары - Тараз қаласындағы «Амангельды Газ» ЖШС бас директоры («ҚазТрансГаз» АҚ-ның еншілес ұйымы).
* 06.2014 – 11.2014 жылдары - «КазТрансГаз» АҚ Геология және жер қойнауын пайдалану жөніндегі басқарушы директоры<ref>https://qazaqgaz.kz/novosti-kompanii/taajyndaular</ref>.
* 2014–2016 жылдары - «НефтеГазКонсалт — Казахстан» қазақстандық-ресейлік-американдық кәсіпорнының бас директоры.
* 2016–2017 жылдары - «Каспиймунайгаз» ҒИИ» ЖШС Генералды директорының кеңесшісі<ref>https://geology.kz/kk/syzdykov-askar-hamzaevich</ref>.
=== Қоғамдық және сараптамалық қызметі ===
* Satbayev University «Мұнай-газ ісі» және «Мұнайхимия» бағыты бойынша Диссертациялық кеңесінің тұрақты мүшесі.
* ҚР Энергетика министрлігі мен ҚР Өнеркәсіп және құрылыс министрлігінің ҒЗТКЖ жобаларын қарау жөніндегі Ғылыми-техникалық кеңесінің (ҒТК) мүшесі.
* «ҚР Ұлттық геологиялық қызметі» АҚ Директорлар кеңесінің тәуелсіз директоры, Кадрлар, сыйақылар және әлеуметтік мәселелер жөніндегі комитет төрағасы.
* «Атамекен» ҚР ҰКП Президиумының геология, тау-кен және металлургия өнеркәсібі комитетінің мүшесі.
* ҚР Ұлттық инженерлік академиясы Президиумының мүшесі және Геология әрі тау-кен металлургия бөлімшесінің төрағасы.
* «Нефть и Газ» журналы сирек алқасының мүшесі.
== Ғылыми және кәсіби еңбектері ==
Асқар Сыздықов — Scopus деректер базасына кіретін (Q1, Q2, Q3) мақалаларды қоса алғанда, 50-ден астам ғылыми еңбектің, 1 монографияның, 1 оқулықтың, 1 оқу құралының және 10 өнертабыс пен ғылыми жаңалықтың авторы. Оның ғылыми еңбектері мен патенттері КСРО, АҚШ, Швеция, Канада, Жапония, ФРГ және ГДР елдерінде ресми тіркеліп, қорғалған.
Ғалымның басты жетістіктерінің бірі — В. И. Ленин атындағы Қазақ политехникалық институты атынан ұсынылған «Алмазды бұрғылау коронкасы (БИТ)» өнертабысы. Бұл жаңалық КСРО кен орындарында кең ауқымды өндірістік сынақтардан өткеннен кейін, 1988 жылы Мемлекеттік қабылдау комиссиясының шешімімен «БИТ» сауда белгісімен Кабарда-Балкар алмаз құралдары зауытында (қазіргі «Терекалмаз») сериялық өндіріске қабылданды. Аталмыш өнім осы уақытқа дейін өндіріліп, ТМД елдерінде кеңінен қолданылуда.
1989 жылы - Техника ғылымдарының кандидаты (КСРО Министрлер Кеңесі жанындағы ЖАК, Мәскеу, Г. В. Плеханов атындағы Ленинград тау-кен институты).
1990 жылы - Аға ғылыми қызметкер (СНС) / доцент атағы.
ҚР Ұлттық инженерлік академиясының, ҚР Пайдалы қазбалар академиясының, ҚР Ұлттық тау-кен ғылымдары академиясының және Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі.
== Жеке өмірі мен отбасы ==
Жұбайы: Бұқаева Гильдян Адьянқызы (1955 жылы 12 тамызда Жамбыл облысында дүниеге келген) — қазақстандық оқытушы, гуманитарлық ғылымдар магистрі, зерттеуші. Satbayev University (Қ. И. Сәтбаев атындағы ҚазҰТЗУ) Мұнай инженериясы кафедрасының аға лекторы.
Балалары: ұлы — Рустам (1980 ж.т.), қызы — Анель (1990 ж.т.), ұлы — Темірлан (1990 ж.т.).
== Марапаттары ==
Асқар Сыздықов көпжылғы жемісті еңбегі мен саланың дамуына қосқан елеулі үлесі үшін бірқатар жоғары мемлекеттік, салалық және ведомстволық наградалармен марапатталған:
* «Құрмет» ордені
* «Қазақстан Республикасының Еңбек сіңірген геологі»
* «Қазақстан Республикасы жер қойнауының құрметті барлаушысы»
* «ҚР жер қойнауын барлау озаты» төсбелгісі
* «Қазақстан Республикасы мұнай-газ саласының еңбек сіңірген қызметкері» (салалық төсбелгісі)
* «Қазақстанның құбыр көлігіне 70 жыл» мерекелік медалі
* Қ. И. Сәтбаев атындағы сыйлықтың лауреаты
* ҚР Энергетика және минералдық ресурстар министрлігінің, ҚР Мұнай және газ министрлігінің, сондай-ақ «Самұрық-Қазына» ҰӘҚ» АҚ-ның құрмет грамоталары
== Жарияланымдар ==
Білецкий М.Т., Ратов Б.Т., Сыздықов А.Х., Деликешева Д.Н. Бұрғылау ерітіндісінің көтерілу ағынындағы шлам мөлшерін автоматты түрде мониторинг жасау құрылғысын зерттеу және әзірлеу. // «Мұнай және Газ» журналы №2 (110) 2019 ж. Б. 89-99. (ISSN 1562-2932). Алматы қ.
Сыздықов А.Х., Деликешева Д.Н. Бұрғылау ерітіндісінің реологиялық параметрлерін автоматты түрде өлшеу. Қазақстанның тау-кен журналы. №9 (173) 2019 ж. Б. 15-18. Алматы қ., ISSN 2227-4766
Сыздықов А.Х., Деликешева Д.Н. Бұрғылау ерітіндісінің реологиялық параметрлерін өлшеудің қазіргі жағдайы мен перспективалары. «ҚР экономикасының кен-руда және мұнай-газ секторларындағы іргелі және қолданбалы міндеттерді сәтті шешудің кілті — инновациялық технологиялар» атты Халықаралық Сәтбаев оқуларының еңбектері, 2019, Алматы: ҚазҰТЗУ, ISBN 978-601-323-145-7.
А.В. Логвиненко, А.Х. Сыздықов. Тұтқырлығы жоғары мұнайды өндіру үшін химиялық еріткіштерді қолдану. «ҚР экономикасының кен-руда және мұнай-газ секторларындағы іргелі және қолданбалы міндеттерді сәтті шешудің кілті — инновациялық технологиялар» атты Халықаралық Сәтбаев оқуларының еңбектері, 2019, Алматы: ҚазҰТЗУ, ISBN 978-601-323-145-7.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті түлектері]]
[[Санат:КСРО мұнайшылары]]
[[Санат:Қазақстан мұнайшылары]]
[[Санат:Қазақстан геологтары]]
[[Санат:Қазақстан жер қойнауының құрметті барлаушылары]]
37a6dl7tatt901zap1bnos552t90fu8
Армян ұлттық конгрессі
0
790098
3693042
2026-11-07T16:42:49Z
Nurken
111493
Жаңа бетте: {{Партия | партия атауы = Армян ұлттық конгрессі | шынайы атауы = {{noitalic|Հայ Ազգային Կոնգրես}} | аббревиатура = {{ublist |{{noitalic|ՀԱԿ}} |ҺАК }} | логотипі = Anc logo.PNG | логотип ені = | сурет атауы = | партия түсi = | басшысы = {{iw|Левон Арамович Зурабян|Левон Зурабян|hy|...
3693042
wikitext
text/x-wiki
{{Партия
| партия атауы = Армян ұлттық конгрессі
| шынайы атауы = {{noitalic|Հայ Ազգային Կոնգրես}}
| аббревиатура = {{ublist
|{{noitalic|ՀԱԿ}}
|ҺАК
}}
| логотипі = Anc logo.PNG
| логотип ені =
| сурет атауы =
| партия түсi =
| басшысы = {{iw|Левон Арамович Зурабян|Левон Зурабян|hy|Լևոն Զուրաբյան}}
| басшы орынбасары =
| лауазым =
| лауазым иесі =
| лауазым1 =
| лауазым иесі1 =
| лауазым2 =
| лауазым иесі2 =
| негіздеуші = [[Левон Акопович Тер-Петросян|Левон Тер-Петросян]]
| құрылуы = {{ublist
|1 тамыз 2008 (коалиция)
|наурыз–сәуір 2013 (партия)
}}
| ізашары = [[Армян жалпыұлттық қозғалысы]]
| таратылуы =
| ізбасары =
| штаб-пәтері = [[Ереван]], [[Армения]]
| идеологиясы = {{ublist
|[[Әлеуметтік либерализм]]
|[[Еуропашылдық]]<ref>{{cite web|url=http://www.armenianow.com/news/politics/26300/levon_terpetrosian_armenia_opposition |publisher=ArmeniaNow |title=Ter-Petrosyan: Congress suggests following Constitution instead of preaching "ethno-religious ideology" |date=2010-12-06 |accessdate=2011-04-26}} {{Wayback|date=2012-03-20 |url=https://web.archive.org/web/20120320100936/http://www.armenianow.com/news/politics/26300/levon_terpetrosian_armenia_opposition}}</ref><ref name="auto">{{cite web|url=http://www.anc.am/?page_id=1024 |publisher=Армян ұлттық конгрессі |title=Party Programs |language=en}}</ref>
|[[Центризм]]
}}
| интернационалы = [[Еуропа үшін либералдар және демократтар альянсы (партия)|Еуропа үшін либералдар және демократтар альянсы]]<ref>{{Cite web |url=http://www.aldeparty.eu/en/news/liberalism-armenia-well-rooted-among-anc-country-slippery-slope |title=Liberalism in Armenia well rooted among ANC but country on a slippery slope |accessdate=2015-10-29 |publisher=[[Еуропа үшін либералдар және демократтар альянсы (партия)|Еуропа үшін либералдар және демократтар альянсы]] |date=2015-08-26}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20160328125403/http://www.aldeparty.eu/en/news/liberalism-armenia-well-rooted-among-anc-country-slippery-slope |date=2016-03-28}}</ref>
| одақтастар =
| жастар ұйымы =
| мүшелер саны =
| ұраны = «Байыпты болудың сәті келді»
| Төменгі палатадағы орындар =
| Төменгі палатадағы орындар_параметр =
| Жоғарғы палатадағы орындар = {{Партия/Орындар|0|107|#0033A0}}
| Жоғарғы палатадағы орындар_параметр = [[Армения Ұлттық жиналысы|Ұлттық жиналыс]]
| Еуропарламенттегі орындар =
| әнұраны =
| партиялық мөр =
| тұлғалар =
| ресми сайты = {{URL|https://anc.am/}}
}}
'''Армян ұлттық конгрессі''' ({{lang-hy|Հայ Ազգային Կոնգրես}}; ''Һай Азгайин Конгрес'') — [[Армения]]дағы [[саяси партия]]. Партияны 2008 жылы құрып, сол кезден бері бұрынғы президент [[Левон Акопович Тер-Петросян|Левон Тер-Петросян]] басқарып келеді. Оның тікелей ізашары — [[Армян жалпыұлттық қозғалысы]] партиясы. Партия атауы жиі '''{{lang|hy|ՀԱԿ}}''', не '''ҺАК''' деп қысқартылады.
2008 жылдан 2013 жылға дейін ҺАК 13 оппозицияшыл партияның коалициясы болатын. 2013 жылы бірнеше партия [[Армян жалпыұлттық қозғалысы]] коалициясынан шықты да, қалған партиялар бірігіп, Армян ұлттық конгрессі партиясын құрды.<ref>{{Cite web|url=https://armenpress.am/arm/news/707689/ |title=ՀԱԿ-ը վերածվում է "Հայ ազգային կոնգրես" կուսակցության /լրացված/ |work=armenpress.am |language=hy}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://news.am/eng/news/141736.html |title=Pan-Armenian National Movement renamed |work=news.am |date=2023-06-07 |language=en}}</ref> Қазіргі таңда ҺАК-тың [[Армения Ұлттық жиналысы]]нда еш өкілдігі жоқ және ол парламенттен тыс саяси күш ретінде қызмет етеді.
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.anc.am/ Ресми сайты]
{{Сыртқы сілтемелер}}
[[Санат:Армения саяси партиялары]]
[[Санат:Армения либералдық партиялары]]
[[Санат:Партия коалициялары]]
0dsgqpdt6abe2i796tgpii5p859j6z9
Ариэль университеті
0
790099
3693055
2026-11-07T17:11:29Z
1nter pares
146705
Жаңа бетте: {{Университет |Аты = Ариэль университеті |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = Ariel university.logo.jpg |Сурет = The Dr. Reuben Hecht Library, Ariel University, Israel.jpg |Шынайы аты = אוניברסיטת אריאל בשומרון |Халықаралық атауы = Ariel University |Бұрынғы атауы = |Ұраны...
3693055
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Ариэль университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы = Ariel university.logo.jpg
|Сурет = The Dr. Reuben Hecht Library, Ariel University, Israel.jpg
|Шынайы аты = אוניברסיטת אריאל בשומרון
|Халықаралық атауы = Ariel University
|Бұрынғы атауы =
|Ұраны =
|Құрылған жылы = [[1982 жыл|1982]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет]]
|Бюджет =
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = Эхуд Гроссман<ref>{{Cite web |title=New President of Ariel University: Prof. Ehud Grossman |url=https://campuscore.ariel.ac.il/wp/en/new-president-of-ariel-university-prof-ehud-grossman/ |access-date=2025-07-13 |website=campuscore.ariel.ac.il}}</ref>
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Альберт Пинхасов]]<ref>{{cite web |title=Prof. Albert Pinhasov |url=https://www.ariel.ac.il/wp/en/rector-en/ |website=www.ariel.ac.il |access-date=18 November 2020}}</ref>
|Студенттер = 17 000 (2025)
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат =
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура =
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар =
|Орналасқан жері = [[Ариэль (Израиль қонысы)|Ариэль]], [[Иудея және Самария аймағы]]<ref>Peter Stalker: ''A Guide to Countries of the World'',
* [https://books.google.com/books?id=gvKvfxkbZ1AC&q=ariel&pg=PA152 p. 152]: "In the longer term it seems likely that the West Bank and Gaza will constitute an independent Palestine"
* [https://books.google.com/books?id=gvKvfxkbZ1AC&pg=PP245 page 245],
Oxford University Press, {{ISBN|978-0199580729}}</ref>
|Метро бекеті =
|Кампус = қалалық
|Мекенжайы =
|Сайты = [http://www.ariel.ac.il/en Ағылшынша]<br>[http://www.ariel.ac.il Ивритше]
|Марапаттары =
|lat_dir = N |lat_deg = 32 |lat_min = 06 |lat_sec = 17
|lon_dir = E |lon_deg = 35 |lon_min = 12 |lon_sec = 34
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Ариэль университеті''' ({{langx|he|אוניברסיטת אריאל}}) — [[Иордан өзенінің Батыс жағалауы]]ндағы [[Ариэль (Израиль қонысы)|Ариэль]] қалалық [[Израиль қонысы|израильдік қонысында]] орналасқан [[Израиль]] университеті. Бұрын Самариядағы Ариэль университеттік орталығы деп аталған мемлекеттік колледж болған.<ref>{{cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4324398,00.html|title=It's official: Ariel University recognized|work=ynet|date=25 December 2012|access-date=25 July 2015|last1=Fleishman|first1=Itamar}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ariel.ac.il/site/portals/english/ |title=Ariel University Center of Samaria |publisher=Ariel.ac.il |access-date=24 September 2011}}</ref>
Колледж 1982 жылы [[Бар-Илан университеті]]нің аймақтық бөлімшесі ретінде құрылып, бастапқыда [[Кедумим]] қонысында орналасты.<ref>Templer, B (2007) [http://www.jceps.com/index.php?pageID=article&articleID=101 Educational Geopolitics and the 'Settler University' in Ariel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140315101113/http://www.jceps.com/index.php?pageID=article&articleID=101 |date=15 March 2014 }} ''Journal for Critical Education Policy Studies'', Volume 5, Number 2</ref> Кейін Ариэльдегі үлкенірек кампусқа көшіп, Израильдегі ең ірі мемлекеттік колледжге айналды. 2004–2005 жылдары Бар-Илан университетімен байланысы тоқтатылып, дербес колледж мәртебесін алды.
4gn52hoxx7r3z2ujjppsd5z5juuuwd4
3693056
3693055
2026-11-07T17:12:31Z
1nter pares
146705
3693056
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Ариэль университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы = Ariel university.logo.jpg
|Сурет = The Dr. Reuben Hecht Library, Ariel University, Israel.jpg
|Шынайы аты = אוניברסיטת אריאל בשומרון
|Халықаралық атауы = Ariel University
|Бұрынғы атауы =
|Ұраны =
|Құрылған жылы = [[1982 жыл|1982]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет]]
|Бюджет =
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = Эхуд Гроссман<ref>{{Cite web |title=New President of Ariel University: Prof. Ehud Grossman |url=https://campuscore.ariel.ac.il/wp/en/new-president-of-ariel-university-prof-ehud-grossman/ |access-date=2025-07-13 |website=campuscore.ariel.ac.il}}</ref>
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Альберт Пинхасов]]<ref>{{cite web |title=Prof. Albert Pinhasov |url=https://www.ariel.ac.il/wp/en/rector-en/ |website=www.ariel.ac.il |access-date=18 November 2020}}</ref>
|Студенттер = 17 000 (2025)
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат =
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура =
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар =
|Орналасқан жері = [[Ариэль (Израиль қонысы)|Ариэль]], [[Иудея және Самария аймағы]]<ref>Peter Stalker: ''A Guide to Countries of the World'',
* [https://books.google.com/books?id=gvKvfxkbZ1AC&q=ariel&pg=PA152 p. 152]: "In the longer term it seems likely that the West Bank and Gaza will constitute an independent Palestine"
* [https://books.google.com/books?id=gvKvfxkbZ1AC&pg=PP245 page 245],
Oxford University Press, {{ISBN|978-0199580729}}</ref>
|Метро бекеті =
|Кампус = қалалық
|Мекенжайы =
|Сайты = [http://www.ariel.ac.il/en Ағылшынша]<br>[http://www.ariel.ac.il Ивритше]
|Марапаттары =
|lat_dir = N |lat_deg = 32 |lat_min = 06 |lat_sec = 17
|lon_dir = E |lon_deg = 35 |lon_min = 12 |lon_sec = 34
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Ариэль университеті''' ({{langx|he|אוניברסיטת אריאל}}) — [[Иордан өзенінің Батыс жағалауы]]ндағы [[Ариэль (Израиль қонысы)|Ариэль]] қалалық [[Израиль қонысы|израильдік қонысында]] орналасқан [[Израиль]] университеті. Бұрын Самариядағы Ариэль университеттік орталығы деп аталған мемлекеттік колледж болған.<ref>{{cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4324398,00.html|title=It's official: Ariel University recognized|work=ynet|date=25 December 2012|access-date=25 July 2015|last1=Fleishman|first1=Itamar}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ariel.ac.il/site/portals/english/ |title=Ariel University Center of Samaria |publisher=Ariel.ac.il |access-date=24 September 2011}}</ref>
Колледж 1982 жылы [[Бар-Илан университеті]]нің аймақтық бөлімшесі ретінде құрылып, бастапқыда [[Кедумим]] қонысында орналасты.<ref>Templer, B (2007) [http://www.jceps.com/index.php?pageID=article&articleID=101 Educational Geopolitics and the 'Settler University' in Ariel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140315101113/http://www.jceps.com/index.php?pageID=article&articleID=101 |date=15 March 2014 }} ''Journal for Critical Education Policy Studies'', Volume 5, Number 2</ref> Кейін Ариэльдегі үлкенірек кампусқа көшіп, Израильдегі ең ірі мемлекеттік колледжге айналды. 2004–2005 жылдары Бар-Илан университетімен байланысы тоқтатылып, дербес колледж мәртебесін алды.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
fv3m3am1o053nudtuzzps5b737ioty0
3693057
3693056
2026-11-07T17:13:20Z
1nter pares
146705
3693057
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Ариэль университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы = [[Сурет:Ariel university.logo.jpg]]
|Сурет = [[Сурет:The Dr. Reuben Hecht Library, Ariel University, Israel.jpg]]
|Шынайы аты = אוניברסיטת אריאל בשומרון
|Халықаралық атауы = Ariel University
|Бұрынғы атауы =
|Ұраны =
|Құрылған жылы = [[1982 жыл|1982]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет]]
|Бюджет =
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = Эхуд Гроссман<ref>{{Cite web |title=New President of Ariel University: Prof. Ehud Grossman |url=https://campuscore.ariel.ac.il/wp/en/new-president-of-ariel-university-prof-ehud-grossman/ |access-date=2025-07-13 |website=campuscore.ariel.ac.il}}</ref>
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Альберт Пинхасов]]<ref>{{cite web |title=Prof. Albert Pinhasov |url=https://www.ariel.ac.il/wp/en/rector-en/ |website=www.ariel.ac.il |access-date=18 November 2020}}</ref>
|Студенттер = 17 000 (2025)
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат =
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура =
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар =
|Орналасқан жері = [[Ариэль (Израиль қонысы)|Ариэль]], [[Иудея және Самария аймағы]]<ref>Peter Stalker: ''A Guide to Countries of the World'',
* [https://books.google.com/books?id=gvKvfxkbZ1AC&q=ariel&pg=PA152 p. 152]: "In the longer term it seems likely that the West Bank and Gaza will constitute an independent Palestine"
* [https://books.google.com/books?id=gvKvfxkbZ1AC&pg=PP245 page 245],
Oxford University Press, {{ISBN|978-0199580729}}</ref>
|Метро бекеті =
|Кампус = қалалық
|Мекенжайы =
|Сайты = [http://www.ariel.ac.il/en Ағылшынша]<br>[http://www.ariel.ac.il Ивритше]
|Марапаттары =
|lat_dir = N |lat_deg = 32 |lat_min = 06 |lat_sec = 17
|lon_dir = E |lon_deg = 35 |lon_min = 12 |lon_sec = 34
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Ариэль университеті''' ({{langx|he|אוניברסיטת אריאל}}) — [[Иордан өзенінің Батыс жағалауы]]ндағы [[Ариэль (Израиль қонысы)|Ариэль]] қалалық [[Израиль қонысы|израильдік қонысында]] орналасқан [[Израиль]] университеті. Бұрын Самариядағы Ариэль университеттік орталығы деп аталған мемлекеттік колледж болған.<ref>{{cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4324398,00.html|title=It's official: Ariel University recognized|work=ynet|date=25 December 2012|access-date=25 July 2015|last1=Fleishman|first1=Itamar}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ariel.ac.il/site/portals/english/ |title=Ariel University Center of Samaria |publisher=Ariel.ac.il |access-date=24 September 2011}}</ref>
Колледж 1982 жылы [[Бар-Илан университеті]]нің аймақтық бөлімшесі ретінде құрылып, бастапқыда [[Кедумим]] қонысында орналасты.<ref>Templer, B (2007) [http://www.jceps.com/index.php?pageID=article&articleID=101 Educational Geopolitics and the 'Settler University' in Ariel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140315101113/http://www.jceps.com/index.php?pageID=article&articleID=101 |date=15 March 2014 }} ''Journal for Critical Education Policy Studies'', Volume 5, Number 2</ref> Кейін Ариэльдегі үлкенірек кампусқа көшіп, Израильдегі ең ірі мемлекеттік колледжге айналды. 2004–2005 жылдары Бар-Илан университетімен байланысы тоқтатылып, дербес колледж мәртебесін алды.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
kmzwugmrglbwtesv8zx4bss486icblp
3693058
3693057
2026-11-07T17:13:48Z
1nter pares
146705
3693058
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Ариэль университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы = [[Сурет:Ariel university.logo.jpg|200px]]
|Сурет = [[Сурет:The Dr. Reuben Hecht Library, Ariel University, Israel.jpg|200px]]
|Шынайы аты = אוניברסיטת אריאל בשומרון
|Халықаралық атауы = Ariel University
|Бұрынғы атауы =
|Ұраны =
|Құрылған жылы = [[1982 жыл|1982]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет]]
|Бюджет =
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = Эхуд Гроссман<ref>{{Cite web |title=New President of Ariel University: Prof. Ehud Grossman |url=https://campuscore.ariel.ac.il/wp/en/new-president-of-ariel-university-prof-ehud-grossman/ |access-date=2025-07-13 |website=campuscore.ariel.ac.il}}</ref>
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Альберт Пинхасов]]<ref>{{cite web |title=Prof. Albert Pinhasov |url=https://www.ariel.ac.il/wp/en/rector-en/ |website=www.ariel.ac.il |access-date=18 November 2020}}</ref>
|Студенттер = 17 000 (2025)
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат =
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура =
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар =
|Орналасқан жері = [[Ариэль (Израиль қонысы)|Ариэль]], [[Иудея және Самария аймағы]]<ref>Peter Stalker: ''A Guide to Countries of the World'',
* [https://books.google.com/books?id=gvKvfxkbZ1AC&q=ariel&pg=PA152 p. 152]: "In the longer term it seems likely that the West Bank and Gaza will constitute an independent Palestine"
* [https://books.google.com/books?id=gvKvfxkbZ1AC&pg=PP245 page 245],
Oxford University Press, {{ISBN|978-0199580729}}</ref>
|Метро бекеті =
|Кампус = қалалық
|Мекенжайы =
|Сайты = [http://www.ariel.ac.il/en Ағылшынша]<br>[http://www.ariel.ac.il Ивритше]
|Марапаттары =
|lat_dir = N |lat_deg = 32 |lat_min = 06 |lat_sec = 17
|lon_dir = E |lon_deg = 35 |lon_min = 12 |lon_sec = 34
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Ариэль университеті''' ({{langx|he|אוניברסיטת אריאל}}) — [[Иордан өзенінің Батыс жағалауы]]ндағы [[Ариэль (Израиль қонысы)|Ариэль]] қалалық [[Израиль қонысы|израильдік қонысында]] орналасқан [[Израиль]] университеті. Бұрын Самариядағы Ариэль университеттік орталығы деп аталған мемлекеттік колледж болған.<ref>{{cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4324398,00.html|title=It's official: Ariel University recognized|work=ynet|date=25 December 2012|access-date=25 July 2015|last1=Fleishman|first1=Itamar}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ariel.ac.il/site/portals/english/ |title=Ariel University Center of Samaria |publisher=Ariel.ac.il |access-date=24 September 2011}}</ref>
Колледж 1982 жылы [[Бар-Илан университеті]]нің аймақтық бөлімшесі ретінде құрылып, бастапқыда [[Кедумим]] қонысында орналасты.<ref>Templer, B (2007) [http://www.jceps.com/index.php?pageID=article&articleID=101 Educational Geopolitics and the 'Settler University' in Ariel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140315101113/http://www.jceps.com/index.php?pageID=article&articleID=101 |date=15 March 2014 }} ''Journal for Critical Education Policy Studies'', Volume 5, Number 2</ref> Кейін Ариэльдегі үлкенірек кампусқа көшіп, Израильдегі ең ірі мемлекеттік колледжге айналды. 2004–2005 жылдары Бар-Илан университетімен байланысы тоқтатылып, дербес колледж мәртебесін алды.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
e5af5hjr7feez1z7e4kbyyatliirss6
3693059
3693058
2026-11-07T17:14:14Z
1nter pares
146705
3693059
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Ариэль университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы = [[Сурет:Ariel university.logo.jpg|200px]]
|Сурет = [[Сурет:The Dr. Reuben Hecht Library, Ariel University, Israel.jpg|200px]]
|Шынайы аты = אוניברסיטת אריאל בשומרון
|Халықаралық атауы = Ariel University
|Бұрынғы атауы =
|Ұраны =
|Құрылған жылы = [[1982 жыл|1982]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет]]
|Бюджет =
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = Эхуд Гроссман<ref>{{Cite web |title=New President of Ariel University: Prof. Ehud Grossman |url=https://campuscore.ariel.ac.il/wp/en/new-president-of-ariel-university-prof-ehud-grossman/ |access-date=2025-07-13 |website=campuscore.ariel.ac.il}}</ref>
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Альберт Пинхасов]]<ref>{{cite web |title=Prof. Albert Pinhasov |url=https://www.ariel.ac.il/wp/en/rector-en/ |website=www.ariel.ac.il |access-date=18 November 2020}}</ref>
|Студенттер = 17 000 (2025)
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат =
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура =
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар =
|Орналасқан жері = [[Ариэль (Израиль қонысы)|Ариэль]], [[Иудея және Самария аймағы]]<ref>Peter Stalker: ''A Guide to Countries of the World'',
* [https://books.google.com/books?id=gvKvfxkbZ1AC&q=ariel&pg=PA152 p. 152]: "In the longer term it seems likely that the West Bank and Gaza will constitute an independent Palestine"
* [https://books.google.com/books?id=gvKvfxkbZ1AC&pg=PP245 page 245],
Oxford University Press, {{ISBN|978-0199580729}}</ref>
|Метро бекеті =
|Кампус = қалалық
|Мекенжайы =
|Сайты = [http://www.ariel.ac.il/en Ағылшынша]<br>[http://www.ariel.ac.il Ивритше]
|Марапаттары =
|lat_dir = N |lat_deg = 32 |lat_min = 06 |lat_sec = 17
|lon_dir = E |lon_deg = 35 |lon_min = 12 |lon_sec = 34
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Ариэль университеті''' ({{lang-he|אוניברסיטת אריאל}}) — [[Иордан өзенінің Батыс жағалауы]]ндағы [[Ариэль (Израиль қонысы)|Ариэль]] қалалық [[Израиль қонысы|израильдік қонысында]] орналасқан [[Израиль]] университеті. Бұрын Самариядағы Ариэль университеттік орталығы деп аталған мемлекеттік колледж болған.<ref>{{cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4324398,00.html|title=It's official: Ariel University recognized|work=ynet|date=25 December 2012|access-date=25 July 2015|last1=Fleishman|first1=Itamar}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ariel.ac.il/site/portals/english/ |title=Ariel University Center of Samaria |publisher=Ariel.ac.il |access-date=24 September 2011}}</ref>
Колледж 1982 жылы [[Бар-Илан университеті]]нің аймақтық бөлімшесі ретінде құрылып, бастапқыда [[Кедумим]] қонысында орналасты.<ref>Templer, B (2007) [http://www.jceps.com/index.php?pageID=article&articleID=101 Educational Geopolitics and the 'Settler University' in Ariel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140315101113/http://www.jceps.com/index.php?pageID=article&articleID=101 |date=15 March 2014 }} ''Journal for Critical Education Policy Studies'', Volume 5, Number 2</ref> Кейін Ариэльдегі үлкенірек кампусқа көшіп, Израильдегі ең ірі мемлекеттік колледжге айналды. 2004–2005 жылдары Бар-Илан университетімен байланысы тоқтатылып, дербес колледж мәртебесін алды.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
atyl64g0rw11h0imjnofqlnkbl4h49s
3693060
3693059
2026-11-07T17:15:04Z
1nter pares
146705
3693060
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Ариэль университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы = [[Сурет:Ariel university.logo.jpg|200px]]
|Сурет = [[Сурет:The Dr. Reuben Hecht Library, Ariel University, Israel.jpg|200px]]
|Шынайы аты = אוניברסיטת אריאל בשומרון
|Халықаралық атауы = Ariel University
|Бұрынғы атауы =
|Ұраны =
|Құрылған жылы = [[1982 жыл|1982]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет]]
|Бюджет =
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = Эхуд Гроссман<ref>{{Cite web |title=New President of Ariel University: Prof. Ehud Grossman |url=https://campuscore.ariel.ac.il/wp/en/new-president-of-ariel-university-prof-ehud-grossman/ |access-date=2025-07-13 |website=campuscore.ariel.ac.il}}</ref>
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Альберт Пинхасов]]<ref>{{cite web |title=Prof. Albert Pinhasov |url=https://www.ariel.ac.il/wp/en/rector-en/ |website=www.ariel.ac.il |access-date=18 November 2020}}</ref>
|Студенттер = 17 000 (2025)
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат =
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура =
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар =
|Орналасқан жері = [[Ариэль (Израиль қонысы)|Ариэль]], [[Иудея және Самария аймағы]]<ref>Peter Stalker: ''A Guide to Countries of the World'',
* [https://books.google.com/books?id=gvKvfxkbZ1AC&q=ariel&pg=PA152 p. 152]: "In the longer term it seems likely that the West Bank and Gaza will constitute an independent Palestine"
* [https://books.google.com/books?id=gvKvfxkbZ1AC&pg=PP245 page 245],
Oxford University Press, {{ISBN|978-0199580729}}</ref>
|Метро бекеті =
|Кампус = қалалық
|Мекенжайы =
|Сайты = [http://www.ariel.ac.il/en Ағылшынша]<br>[http://www.ariel.ac.il Ивритше]
|Марапаттары =
|lat_dir = N |lat_deg = 32 |lat_min = 06 |lat_sec = 17
|lon_dir = E |lon_deg = 35 |lon_min = 12 |lon_sec = 34
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Ариэль университеті''' ({{lang-he|אוניברסיטת אריאל}}) — [[Иордан өзенінің Батыс жағалауы]]ндағы [[Ариэль (Израиль қонысы)|Ариэль]] қалалық [[Израиль қонысы|израильдік қонысында]] орналасқан [[Израиль]] университеті. Бұрын Самариядағы Ариэль университеттік орталығы деп аталған мемлекеттік колледж болған.<ref>{{cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4324398,00.html|title=It's official: Ariel University recognized|work=ynet|date=25 December 2012|access-date=25 July 2015|last1=Fleishman|first1=Itamar}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ariel.ac.il/site/portals/english/ |title=Ariel University Center of Samaria |publisher=Ariel.ac.il |access-date=24 September 2011}}</ref>
Колледж 1982 жылы [[Бар-Илан атындағы университет|Бар-Илан университетінің]] аймақтық бөлімшесі ретінде құрылып, бастапқыда [[Кедумим]] қонысында орналасты.<ref>Templer, B (2007) [http://www.jceps.com/index.php?pageID=article&articleID=101 Educational Geopolitics and the 'Settler University' in Ariel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140315101113/http://www.jceps.com/index.php?pageID=article&articleID=101 |date=15 March 2014 }} ''Journal for Critical Education Policy Studies'', Volume 5, Number 2</ref> Кейін Ариэльдегі үлкенірек кампусқа көшіп, Израильдегі ең ірі мемлекеттік колледжге айналды. 2004–2005 жылдары Бар-Илан университетімен байланысы тоқтатылып, дербес колледж мәртебесін алды.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
b9wo48tote5al1oqwmo57m3duem1uun
3693061
3693060
2026-11-07T17:18:19Z
1nter pares
146705
3693061
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Ариэль университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы = [[Сурет:Ariel university.logo.jpg|200px]]
|Сурет = [[Сурет:The Dr. Reuben Hecht Library, Ariel University, Israel.jpg|200px]]
|Шынайы аты = אוניברסיטת אריאל בשומרון
|Халықаралық атауы = Ariel University
|Бұрынғы атауы =
|Ұраны =
|Құрылған жылы = [[1982 жыл|1982]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет]]
|Бюджет =
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = Эхуд Гроссман<ref>{{Cite web |title=New President of Ariel University: Prof. Ehud Grossman |url=https://campuscore.ariel.ac.il/wp/en/new-president-of-ariel-university-prof-ehud-grossman/ |access-date=2025-07-13 |website=campuscore.ariel.ac.il}}</ref>
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Альберт Пинхасов]]<ref>{{cite web |title=Prof. Albert Pinhasov |url=https://www.ariel.ac.il/wp/en/rector-en/ |website=www.ariel.ac.il |access-date=18 November 2020}}</ref>
|Студенттер = 17 000 (2025)
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат =
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура =
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар =
|Орналасқан жері = [[Ариэль (Израиль қонысы)|Ариэль]], [[Иудея және Самария аймағы]]<ref>Peter Stalker: ''A Guide to Countries of the World'',
* [https://books.google.com/books?id=gvKvfxkbZ1AC&q=ariel&pg=PA152 p. 152]: "In the longer term it seems likely that the West Bank and Gaza will constitute an independent Palestine"
* [https://books.google.com/books?id=gvKvfxkbZ1AC&pg=PP245 page 245],
Oxford University Press, {{ISBN|978-0199580729}}</ref>
|Метро бекеті =
|Кампус = қалалық
|Мекенжайы =
|Сайты = [http://www.ariel.ac.il/en Ағылшынша]<br>[http://www.ariel.ac.il Ивритше]
|Марапаттары =
|lat_dir = N |lat_deg = 32 |lat_min = 06 |lat_sec = 17
|lon_dir = E |lon_deg = 35 |lon_min = 12 |lon_sec = 34
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Ариэль университеті''' ({{lang-he|אוניברסיטת אריאל}}) — [[Иордан өзенінің Батыс жағалауы]]ндағы [[Ариэль (Израиль қонысы)|Ариэль]] қалалық [[Израиль қонысы|израильдік қонысында]] орналасқан [[Израиль]] университеті. Бұрын Самариядағы Ариэль университеттік орталығы деп аталған мемлекеттік колледж болған.<ref>{{cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4324398,00.html|title=It's official: Ariel University recognized|work=ynet|date=25 December 2012|access-date=25 July 2015|last1=Fleishman|first1=Itamar}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ariel.ac.il/site/portals/english/ |title=Ariel University Center of Samaria |publisher=Ariel.ac.il |access-date=24 September 2011}}</ref>
Колледж 1982 жылы [[Бар-Илан атындағы университет|Бар-Илан университетінің]] аймақтық бөлімшесі ретінде құрылып, бастапқыда [[Кедумим]] қонысында орналасты.<ref>Templer, B (2007) [http://www.jceps.com/index.php?pageID=article&articleID=101 Educational Geopolitics and the 'Settler University' in Ariel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140315101113/http://www.jceps.com/index.php?pageID=article&articleID=101 |date=15 March 2014 }} ''Journal for Critical Education Policy Studies'', Volume 5, Number 2</ref> Кейін Ариэльдегі үлкенірек кампусқа көшіп, Израильдегі ең ірі мемлекеттік колледжге айналды. 2004–2005 жылдары Бар-Илан университетімен байланысы тоқтатылып, дербес колледж мәртебесін алды.
2012 жылғы 17 шілдеде [[Иудея мен Самариядағы жоғары білім жөніндегі кеңес]] оқу орнына толыққанды университет мәртебесін беру туралы шешім қабылдады.<ref>{{cite web|url= https://www.jpost.com/NationalNews/Article.aspx?id=277826 |title= Ariel gets university status, despite opposition |work=The Jerusalem Post|date= 25 March 2012 |access-date=17 July 2012}}</ref> Бұл шешімді премьер-министр [[Биньямин Нетаньяху]], [[Израиль білім министрі|білім министрі]] [[Гидеон Саар]], сыртқы істер министрі [[Авигдор Либерман]], [[Кнессет]]тің кейбір депутаттары<ref>[http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/157960 Nationalists Welcome Decision on Ariel University, 18 July 2012] Arutz Sheva, 18 July 2012</ref> және [[Экономика саласындағы Нобель сыйлығы]]ның лауреаты, математик [[Роберт Ауманн]] қолдады.<ref name="BBCFirst">{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-18879786 |title=Israel's first settlement university stirs controversy |work=[[BBC]] |date=17 July 2012 |access-date=12 January 2014}}</ref> Ал Израиль университеттері президенттерінің кеңесі бұл шешімді айыптады.<ref name="BBCFirst"/> 2013 жылы жүргізілген сауалнама Израиль тұрғындарының 65%-ы Ариэль университетін елдегі сегізінші университет ретінде тануды қолдағанын көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-212575326.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20140611030909/http://www.highbeam.com/doc/1P1-212575326.html|url-status=usurped|archive-date=11 June 2014|title=65% of Israelis support the upgrade of Ariel University, survey shows|via=[[HighBeam Research]]|url-access=subscription|work=Jerusalem Post|date=January 18, 2013|access-date=25 July 2015}}</ref>
Ариэль университетінде үш факультет пен үш мектеп құрамында бакалавр (B.A.), ғылым бакалавры (BSc) және [[Сәулет бакалавры|сәулет бакалавры (BArch)]] дәрежелері бойынша білім беретін 26 кафедра бар. Сонымен қатар университет өнер магистрі (M.A.), іскерлік әкімшілендіру магистрі (M.B.A.) және ғылым магистрі (MSc) дәрежелерін алуға арналған бағдарламаларды ұсынады. 2014 жылы Ариэль университеті доктор дәрежесін (PhD) алуға арналған бағдарламаларды да енгізе бастады. 2011 жылы университетте 14 000 студент білім алды, сондай-ақ [[Тель-Авив]] қаласында бөлімшесі жұмыс істеді. Университет беретін барлық академиялық дәрежелерді [[Израиль жоғары білім жөніндегі кеңесі]] мойындайды.
Университет пен оның қызметкерлері [[Израильдің Иордан өзенінің Батыс жағалауын басып алуы|Израиль басып алған Иордан өзенінің Батыс жағалауында]] орналасуына байланысты Израильде және шетелде бойкотқа ұшырады.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
o2mz2yexcme3l42hs2kfhagxby5zbji
3693071
3693061
2026-11-07T17:27:39Z
1nter pares
146705
3693071
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Ариэль университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы = [[Сурет:Ariel university.logo.jpg|200px]]
|Сурет = [[Сурет:The Dr. Reuben Hecht Library, Ariel University, Israel.jpg|200px]]
|Шынайы аты = אוניברסיטת אריאל בשומרון
|Халықаралық атауы = Ariel University
|Бұрынғы атауы =
|Ұраны =
|Құрылған жылы = [[1982 жыл|1982]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет]]
|Бюджет =
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = Эхуд Гроссман<ref>{{Cite web |title=New President of Ariel University: Prof. Ehud Grossman |url=https://campuscore.ariel.ac.il/wp/en/new-president-of-ariel-university-prof-ehud-grossman/ |access-date=2025-07-13 |website=campuscore.ariel.ac.il}}</ref>
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Альберт Пинхасов]]<ref>{{cite web |title=Prof. Albert Pinhasov |url=https://www.ariel.ac.il/wp/en/rector-en/ |website=www.ariel.ac.il |access-date=18 November 2020}}</ref>
|Студенттер = 17 000 (2025)
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат =
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура =
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар =
|Орналасқан жері = [[Ариэль (Израиль қонысы)|Ариэль]], [[Иудея және Самария аймағы]]<ref>Peter Stalker: ''A Guide to Countries of the World'',
* [https://books.google.com/books?id=gvKvfxkbZ1AC&q=ariel&pg=PA152 p. 152]: "In the longer term it seems likely that the West Bank and Gaza will constitute an independent Palestine"
* [https://books.google.com/books?id=gvKvfxkbZ1AC&pg=PP245 page 245],
Oxford University Press, {{ISBN|978-0199580729}}</ref>
|Метро бекеті =
|Кампус = қалалық
|Мекенжайы =
|Сайты = [http://www.ariel.ac.il/en Ағылшынша]<br>[http://www.ariel.ac.il Ивритше]
|Марапаттары =
|lat_dir = N |lat_deg = 32 |lat_min = 06 |lat_sec = 17
|lon_dir = E |lon_deg = 35 |lon_min = 12 |lon_sec = 34
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Ариэль университеті''' ({{lang-he|אוניברסיטת אריאל}}) — [[Иордан өзенінің Батыс жағалауы]]ндағы [[Ариэль (Израиль қонысы)|Ариэль]] қалалық [[Израиль қонысы|израильдік қонысында]] орналасқан [[Израиль]] университеті. Бұрын Самариядағы Ариэль университеттік орталығы деп аталған мемлекеттік колледж болған.<ref>{{cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4324398,00.html|title=It's official: Ariel University recognized|work=ynet|date=25 December 2012|access-date=25 July 2015|last1=Fleishman|first1=Itamar}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ariel.ac.il/site/portals/english/ |title=Ariel University Center of Samaria |publisher=Ariel.ac.il |access-date=24 September 2011}}</ref>
Колледж 1982 жылы [[Бар-Илан атындағы университет|Бар-Илан университетінің]] аймақтық бөлімшесі ретінде құрылып, бастапқыда [[Кедумим]] қонысында орналасты.<ref>Templer, B (2007) [http://www.jceps.com/index.php?pageID=article&articleID=101 Educational Geopolitics and the 'Settler University' in Ariel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140315101113/http://www.jceps.com/index.php?pageID=article&articleID=101 |date=15 March 2014 }} ''Journal for Critical Education Policy Studies'', Volume 5, Number 2</ref> Кейін Ариэльдегі үлкенірек кампусқа көшіп, Израильдегі ең ірі мемлекеттік колледжге айналды. 2004–2005 жылдары Бар-Илан университетімен байланысы тоқтатылып, дербес колледж мәртебесін алды.
2012 жылғы 17 шілдеде [[Иудея мен Самариядағы жоғары білім жөніндегі кеңес]] оқу орнына толыққанды университет мәртебесін беру туралы шешім қабылдады.<ref>{{cite web|url= https://www.jpost.com/NationalNews/Article.aspx?id=277826 |title= Ariel gets university status, despite opposition |work=The Jerusalem Post|date= 25 March 2012 |access-date=17 July 2012}}</ref> Бұл шешімді премьер-министр [[Биньямин Нетаньяху]], [[Израиль білім министрі|білім министрі]] [[Гидеон Саар]], сыртқы істер министрі [[Авигдор Либерман]], [[Кнессет]]тің кейбір депутаттары<ref>[http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/157960 Nationalists Welcome Decision on Ariel University, 18 July 2012] Arutz Sheva, 18 July 2012</ref> және [[Экономика саласындағы Нобель сыйлығы]]ның лауреаты, математик [[Роберт Ауманн]] қолдады.<ref name="BBCFirst">{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-18879786 |title=Israel's first settlement university stirs controversy |work=[[BBC]] |date=17 July 2012 |access-date=12 January 2014}}</ref> Ал Израиль университеттері президенттерінің кеңесі бұл шешімді айыптады.<ref name="BBCFirst"/> 2013 жылы жүргізілген сауалнама Израиль тұрғындарының 65%-ы Ариэль университетін елдегі сегізінші университет ретінде тануды қолдағанын көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-212575326.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20140611030909/http://www.highbeam.com/doc/1P1-212575326.html|url-status=usurped|archive-date=11 June 2014|title=65% of Israelis support the upgrade of Ariel University, survey shows|via=[[HighBeam Research]]|url-access=subscription|work=Jerusalem Post|date=January 18, 2013|access-date=25 July 2015}}</ref>
Ариэль университетінде үш факультет пен үш мектеп құрамында бакалавр (B.A.), ғылым бакалавры (BSc) және [[Сәулет бакалавры|сәулет бакалавры (BArch)]] дәрежелері бойынша білім беретін 26 кафедра бар. Сонымен қатар университет өнер магистрі (M.A.), іскерлік әкімшілендіру магистрі (M.B.A.) және ғылым магистрі (MSc) дәрежелерін алуға арналған бағдарламаларды ұсынады. 2014 жылы Ариэль университеті доктор дәрежесін (PhD) алуға арналған бағдарламаларды да енгізе бастады. 2011 жылы университетте 14 000 студент білім алды, сондай-ақ [[Тель-Авив]] қаласында бөлімшесі жұмыс істеді. Университет беретін барлық академиялық дәрежелерді [[Израиль жоғары білім жөніндегі кеңесі]] мойындайды.
Университет пен оның қызметкерлері [[Израильдің Иордан өзенінің Батыс жағалауын басып алуы|Израиль басып алған Иордан өзенінің Батыс жағалауында]] орналасуына байланысты Израильде және шетелде бойкотқа ұшырады.
== Университет мәртебесі ==
[[Сурет:Social Sciences and Humanities - Building 60, Ariel University, Israel.jpg|thumb|250x250px|Әлеуметтік және гуманитарлық ғылымдар ғимараты]]
2005 жылы Израиль үкіметі колледжге университет мәртебесін беру бастамасын қолдады. Алайда мәртебені өзгерту бірден жүзеге аспады, өйткені мұндай шешімдерді Израильдің Жоғары білім жөніндегі кеңесі мақұлдауы қажет болатын. 2006 жылғы шілдеде кеңес [[Галилея]]дағы бірнеше аймақтық колледжді біріктіру туралы ұсынысты қабылдамады. Кеңес тағайындаған комиссияның қорытындысы негізінде алдағы бес жыл ішінде Израильде жаңа университеттер құруға рұқсат бермеу туралы шешім қабылданды.<ref>[http://news.walla.co.il/?w=/94/939024#section1 Request from Ariel College to become a university turned down] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140307223037/http://news.walla.co.il/?w=%2F94%2F939024#section1 |date=7 March 2014 }} Walla News, 12 July 2006</ref>
Колледжге университет мәртебесін беру мәселесі қоғамда пікірталас тудырды. Халықаралық қауымдастық Ариэль сияқты қоныстарды халықаралық құқыққа қайшы деп есептейді, ал палестиналықтар оларды бейбітшілікке қол жеткізу жолындағы кедергі ретінде қарастырады.<ref name="BBCFirst"/> Алайда [[Израиль үкіметі]] бұл ұстаныммен келіспейді.<ref name="BBC_GC4">{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1682640.stm |title=The Geneva Convention |work=BBC News |date=10 December 2009 |access-date=27 November 2010 }}</ref> Ұлыбритания Сыртқы істер министрлігінің министрі [[Алистер Берт]] те бұл шешімге көңілі толмағанын білдіріп, Израильді одан бас тартуға шақырды.<ref>{{cite web|url=https://www.gov.uk/government/news/foreign-office-minister-condemns-new-settlement|title=Foreign Office minister condemns new settlement|access-date=25 July 2015}}</ref>
2007 жылғы тамызда колледждің атауы «Самариядағы Ариэль университеттік орталығы» болып өзгертілді.<ref>[http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/125727 Justice Ministry Downgrades Ariel University to College] Israel National News, 30 March 2008</ref> Премьер-министр [[Эхуд Ольмерт]] атаудың өзгеруін қолдағанымен, [[Израиль білім министрі|білім министрі]] [[Юли Тамир]] мен Жоғары білім жөніндегі кеңес бұған қарсы шықты.<ref>[https://www.haaretz.com/hasen/spages/888918.html Ariel College upgrades itself to 'university' status] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071001005648/http://www.haaretz.com/hasen/spages/888918.html |date=1 October 2007 }} Haaretz, 2 August 2007</ref> 2008 жылы кеңес колледж берген академиялық дәрежелерді мойындамайтынын мәлімдеді.<ref>[https://www.haaretz.com/hasen/spages/991836.html Education Council: We won't recognize degrees awarded by Ariel college] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081122153529/http://www.haaretz.com/hasen/spages/991836.html |date=22 November 2008 }} Haaretz, 11 June 2008</ref> 2010 жылы оқу орнының жаңа атауы ресми түрде танылды, алайда колледж 2012 жылғы шілдеге дейін университет мәртебесіне қажетті аккредитацияны ала алмады.<ref>[https://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1263147939517&pagename=JPost/JPArticle/ShowFull Council for Higher Education: Ariel university status years away]{{dead link|date=October 2016 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''The Jerusalem Post'', 21 January 2010</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20120718034242/http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/ariel-academic-center-recognized-as-first-israeli-university-beyond-green-line-1.451782 Ariel academic center recognized as first Israeli university beyond Green Line] Haaretz, 17 July 2012</ref>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
nunza7jkw1c3cpqt52zcd4xzmuh2pk9
3693080
3693071
2026-11-07T17:33:18Z
1nter pares
146705
/* Университет мәртебесі */
3693080
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Ариэль университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы = [[Сурет:Ariel university.logo.jpg|200px]]
|Сурет = [[Сурет:The Dr. Reuben Hecht Library, Ariel University, Israel.jpg|200px]]
|Шынайы аты = אוניברסיטת אריאל בשומרון
|Халықаралық атауы = Ariel University
|Бұрынғы атауы =
|Ұраны =
|Құрылған жылы = [[1982 жыл|1982]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет]]
|Бюджет =
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = Эхуд Гроссман<ref>{{Cite web |title=New President of Ariel University: Prof. Ehud Grossman |url=https://campuscore.ariel.ac.il/wp/en/new-president-of-ariel-university-prof-ehud-grossman/ |access-date=2025-07-13 |website=campuscore.ariel.ac.il}}</ref>
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Альберт Пинхасов]]<ref>{{cite web |title=Prof. Albert Pinhasov |url=https://www.ariel.ac.il/wp/en/rector-en/ |website=www.ariel.ac.il |access-date=18 November 2020}}</ref>
|Студенттер = 17 000 (2025)
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат =
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура =
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар =
|Орналасқан жері = [[Ариэль (Израиль қонысы)|Ариэль]], [[Иудея және Самария аймағы]]<ref>Peter Stalker: ''A Guide to Countries of the World'',
* [https://books.google.com/books?id=gvKvfxkbZ1AC&q=ariel&pg=PA152 p. 152]: "In the longer term it seems likely that the West Bank and Gaza will constitute an independent Palestine"
* [https://books.google.com/books?id=gvKvfxkbZ1AC&pg=PP245 page 245],
Oxford University Press, {{ISBN|978-0199580729}}</ref>
|Метро бекеті =
|Кампус = қалалық
|Мекенжайы =
|Сайты = [http://www.ariel.ac.il/en Ағылшынша]<br>[http://www.ariel.ac.il Ивритше]
|Марапаттары =
|lat_dir = N |lat_deg = 32 |lat_min = 06 |lat_sec = 17
|lon_dir = E |lon_deg = 35 |lon_min = 12 |lon_sec = 34
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Ариэль университеті''' ({{lang-he|אוניברסיטת אריאל}}) — [[Иордан өзенінің Батыс жағалауы]]ндағы [[Ариэль (Израиль қонысы)|Ариэль]] қалалық [[Израиль қонысы|израильдік қонысында]] орналасқан [[Израиль]] университеті. Бұрын Самариядағы Ариэль университеттік орталығы деп аталған мемлекеттік колледж болған.<ref>{{cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4324398,00.html|title=It's official: Ariel University recognized|work=ynet|date=25 December 2012|access-date=25 July 2015|last1=Fleishman|first1=Itamar}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ariel.ac.il/site/portals/english/ |title=Ariel University Center of Samaria |publisher=Ariel.ac.il |access-date=24 September 2011}}</ref>
Колледж 1982 жылы [[Бар-Илан атындағы университет|Бар-Илан университетінің]] аймақтық бөлімшесі ретінде құрылып, бастапқыда [[Кедумим]] қонысында орналасты.<ref>Templer, B (2007) [http://www.jceps.com/index.php?pageID=article&articleID=101 Educational Geopolitics and the 'Settler University' in Ariel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140315101113/http://www.jceps.com/index.php?pageID=article&articleID=101 |date=15 March 2014 }} ''Journal for Critical Education Policy Studies'', Volume 5, Number 2</ref> Кейін Ариэльдегі үлкенірек кампусқа көшіп, Израильдегі ең ірі мемлекеттік колледжге айналды. 2004–2005 жылдары Бар-Илан университетімен байланысы тоқтатылып, дербес колледж мәртебесін алды.
2012 жылғы 17 шілдеде [[Иудея мен Самариядағы жоғары білім жөніндегі кеңес]] оқу орнына толыққанды университет мәртебесін беру туралы шешім қабылдады.<ref>{{cite web|url= https://www.jpost.com/NationalNews/Article.aspx?id=277826 |title= Ariel gets university status, despite opposition |work=The Jerusalem Post|date= 25 March 2012 |access-date=17 July 2012}}</ref> Бұл шешімді премьер-министр [[Биньямин Нетаньяху]], [[Израиль білім министрі|білім министрі]] [[Гидеон Саар]], сыртқы істер министрі [[Авигдор Либерман]], [[Кнессет]]тің кейбір депутаттары<ref>[http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/157960 Nationalists Welcome Decision on Ariel University, 18 July 2012] Arutz Sheva, 18 July 2012</ref> және [[Экономика саласындағы Нобель сыйлығы]]ның лауреаты, математик [[Роберт Ауманн]] қолдады.<ref name="BBCFirst">{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-18879786 |title=Israel's first settlement university stirs controversy |work=[[BBC]] |date=17 July 2012 |access-date=12 January 2014}}</ref> Ал Израиль университеттері президенттерінің кеңесі бұл шешімді айыптады.<ref name="BBCFirst"/> 2013 жылы жүргізілген сауалнама Израиль тұрғындарының 65%-ы Ариэль университетін елдегі сегізінші университет ретінде тануды қолдағанын көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-212575326.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20140611030909/http://www.highbeam.com/doc/1P1-212575326.html|url-status=usurped|archive-date=11 June 2014|title=65% of Israelis support the upgrade of Ariel University, survey shows|via=[[HighBeam Research]]|url-access=subscription|work=Jerusalem Post|date=January 18, 2013|access-date=25 July 2015}}</ref>
Ариэль университетінде үш факультет пен үш мектеп құрамында бакалавр (B.A.), ғылым бакалавры (BSc) және [[Сәулет бакалавры|сәулет бакалавры (BArch)]] дәрежелері бойынша білім беретін 26 кафедра бар. Сонымен қатар университет өнер магистрі (M.A.), іскерлік әкімшілендіру магистрі (M.B.A.) және ғылым магистрі (MSc) дәрежелерін алуға арналған бағдарламаларды ұсынады. 2014 жылы Ариэль университеті доктор дәрежесін (PhD) алуға арналған бағдарламаларды да енгізе бастады. 2011 жылы университетте 14 000 студент білім алды, сондай-ақ [[Тель-Авив]] қаласында бөлімшесі жұмыс істеді. Университет беретін барлық академиялық дәрежелерді [[Израиль жоғары білім жөніндегі кеңесі]] мойындайды.
Университет пен оның қызметкерлері [[Израильдің Иордан өзенінің Батыс жағалауын басып алуы|Израиль басып алған Иордан өзенінің Батыс жағалауында]] орналасуына байланысты Израильде және шетелде бойкотқа ұшырады.
== Университет мәртебесі ==
[[Сурет:Social Sciences and Humanities - Building 60, Ariel University, Israel.jpg|thumb|250x250px|Әлеуметтік және гуманитарлық ғылымдар ғимараты]]
2005 жылы Израиль үкіметі колледжге университет мәртебесін беру бастамасын қолдады. Алайда мәртебені өзгерту бірден жүзеге аспады, өйткені мұндай шешімдерді Израильдің Жоғары білім жөніндегі кеңесі мақұлдауы қажет болатын. 2006 жылғы шілдеде кеңес [[Галилея]]дағы бірнеше аймақтық колледжді біріктіру туралы ұсынысты қабылдамады. Кеңес тағайындаған комиссияның қорытындысы негізінде алдағы бес жыл ішінде Израильде жаңа университеттер құруға рұқсат бермеу туралы шешім қабылданды.<ref>[http://news.walla.co.il/?w=/94/939024#section1 Request from Ariel College to become a university turned down] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140307223037/http://news.walla.co.il/?w=%2F94%2F939024#section1 |date=7 March 2014 }} Walla News, 12 July 2006</ref>
Колледжге университет мәртебесін беру мәселесі қоғамда пікірталас тудырды. Халықаралық қауымдастық Ариэль сияқты қоныстарды халықаралық құқыққа қайшы деп есептейді, ал палестиналықтар оларды бейбітшілікке қол жеткізу жолындағы кедергі ретінде қарастырады.<ref name="BBCFirst"/> Алайда [[Израиль үкіметі]] бұл ұстаныммен келіспейді.<ref name="BBC_GC4">{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1682640.stm |title=The Geneva Convention |work=BBC News |date=10 December 2009 |access-date=27 November 2010 }}</ref> Ұлыбритания Сыртқы істер министрлігінің министрі [[Алистер Берт]] те бұл шешімге көңілі толмағанын білдіріп, Израильді одан бас тартуға шақырды.<ref>{{cite web|url=https://www.gov.uk/government/news/foreign-office-minister-condemns-new-settlement|title=Foreign Office minister condemns new settlement|access-date=25 July 2015}}</ref>
2007 жылғы тамызда колледждің атауы «Самариядағы Ариэль университеттік орталығы» болып өзгертілді.<ref>[http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/125727 Justice Ministry Downgrades Ariel University to College] Israel National News, 30 March 2008</ref> Премьер-министр [[Эхуд Ольмерт]] атаудың өзгеруін қолдағанымен, [[Израиль білім министрі|білім министрі]] [[Юли Тамир]] мен Жоғары білім жөніндегі кеңес бұған қарсы шықты.<ref>[https://www.haaretz.com/hasen/spages/888918.html Ariel College upgrades itself to 'university' status] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071001005648/http://www.haaretz.com/hasen/spages/888918.html |date=1 October 2007 }} Haaretz, 2 August 2007</ref> 2008 жылы кеңес колледж берген академиялық дәрежелерді мойындамайтынын мәлімдеді.<ref>[https://www.haaretz.com/hasen/spages/991836.html Education Council: We won't recognize degrees awarded by Ariel college] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081122153529/http://www.haaretz.com/hasen/spages/991836.html |date=22 November 2008 }} Haaretz, 11 June 2008</ref> 2010 жылы оқу орнының жаңа атауы ресми түрде танылды, алайда колледж 2012 жылғы шілдеге дейін университет мәртебесіне қажетті аккредитацияны ала алмады.<ref>[https://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1263147939517&pagename=JPost/JPArticle/ShowFull Council for Higher Education: Ariel university status years away]{{dead link|date=October 2016 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''The Jerusalem Post'', 21 January 2010</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20120718034242/http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/ariel-academic-center-recognized-as-first-israeli-university-beyond-green-line-1.451782 Ariel academic center recognized as first Israeli university beyond Green Line] Haaretz, 17 July 2012</ref>
2012 жылғы 24 желтоқсанда Израиль қорғаныс министрі [[Эхуд Барак]] [[Орталық қолбасшылық (Израиль)|Орталық қолбасшылыққа]] Ариэль университетінің толық аккредиттелген жоғары оқу орны мәртебесіне көтерілуін ресми түрде тануды бұйырды.<ref>{{cite web|url=https://www.jpost.com/DiplomacyAndPolitics/Article.aspx?id=297153|title=Barak authorizes Ariel upgrade to university|work=The Jerusalem Post|date=14 December 2012 |access-date=25 July 2015}}</ref>
2018 жылғы 12 ақпанда [[Кнессет]] [[Иудея мен Самария аймағы|Иудея мен Самариядағы]] израильдік колледждерді Израильдің жоғары білім беру жүйесінің тікелей қарамағына өткізетін заң қабылдады. Осылайша 1967 жылға дейінгі Израиль аумағының ішінде және одан тыс жерлерде орналасқан оқу орындары арасындағы бұрыннан қалыптасқан құқықтық айырмашылық жойылды. Жаңа заңға сәйкес Иудея мен Самариядағы жоғары білім жөніндегі жеке кеңес таратылып, осы аймақта жұмыс істейтін барлық израильдік колледждер Израильдің Жоғары білім жөніндегі кеңесінің бақылауына берілді.<ref>{{cite web|url=https://www.jpost.com/Israel-News/Israel-applies-sovereignty-over-Ariel-University-in-the-West-Bank-542446|title=Knesset applies Israeli law to Ariel University in West Bank|work=The Jerusalem Post |date=12 February 2018}}</ref>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
i1r2hol87k1545ead98c6xv7xj0wz48
3693081
3693080
2026-11-07T17:37:10Z
1nter pares
146705
/* Университет мәртебесі */
3693081
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Ариэль университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы = [[Сурет:Ariel university.logo.jpg|200px]]
|Сурет = [[Сурет:The Dr. Reuben Hecht Library, Ariel University, Israel.jpg|200px]]
|Шынайы аты = אוניברסיטת אריאל בשומרון
|Халықаралық атауы = Ariel University
|Бұрынғы атауы =
|Ұраны =
|Құрылған жылы = [[1982 жыл|1982]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет]]
|Бюджет =
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = Эхуд Гроссман<ref>{{Cite web |title=New President of Ariel University: Prof. Ehud Grossman |url=https://campuscore.ariel.ac.il/wp/en/new-president-of-ariel-university-prof-ehud-grossman/ |access-date=2025-07-13 |website=campuscore.ariel.ac.il}}</ref>
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Альберт Пинхасов]]<ref>{{cite web |title=Prof. Albert Pinhasov |url=https://www.ariel.ac.il/wp/en/rector-en/ |website=www.ariel.ac.il |access-date=18 November 2020}}</ref>
|Студенттер = 17 000 (2025)
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат =
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура =
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар =
|Орналасқан жері = [[Ариэль (Израиль қонысы)|Ариэль]], [[Иудея және Самария аймағы]]<ref>Peter Stalker: ''A Guide to Countries of the World'',
* [https://books.google.com/books?id=gvKvfxkbZ1AC&q=ariel&pg=PA152 p. 152]: "In the longer term it seems likely that the West Bank and Gaza will constitute an independent Palestine"
* [https://books.google.com/books?id=gvKvfxkbZ1AC&pg=PP245 page 245],
Oxford University Press, {{ISBN|978-0199580729}}</ref>
|Метро бекеті =
|Кампус = қалалық
|Мекенжайы =
|Сайты = [http://www.ariel.ac.il/en Ағылшынша]<br>[http://www.ariel.ac.il Ивритше]
|Марапаттары =
|lat_dir = N |lat_deg = 32 |lat_min = 06 |lat_sec = 17
|lon_dir = E |lon_deg = 35 |lon_min = 12 |lon_sec = 34
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Ариэль университеті''' ({{lang-he|אוניברסיטת אריאל}}) — [[Иордан өзенінің Батыс жағалауы]]ндағы [[Ариэль (Израиль қонысы)|Ариэль]] қалалық [[Израиль қонысы|израильдік қонысында]] орналасқан [[Израиль]] университеті. Бұрын Самариядағы Ариэль университеттік орталығы деп аталған мемлекеттік колледж болған.<ref>{{cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4324398,00.html|title=It's official: Ariel University recognized|work=ynet|date=25 December 2012|access-date=25 July 2015|last1=Fleishman|first1=Itamar}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ariel.ac.il/site/portals/english/ |title=Ariel University Center of Samaria |publisher=Ariel.ac.il |access-date=24 September 2011}}</ref>
Колледж 1982 жылы [[Бар-Илан атындағы университет|Бар-Илан университетінің]] аймақтық бөлімшесі ретінде құрылып, бастапқыда [[Кедумим]] қонысында орналасты.<ref>Templer, B (2007) [http://www.jceps.com/index.php?pageID=article&articleID=101 Educational Geopolitics and the 'Settler University' in Ariel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140315101113/http://www.jceps.com/index.php?pageID=article&articleID=101 |date=15 March 2014 }} ''Journal for Critical Education Policy Studies'', Volume 5, Number 2</ref> Кейін Ариэльдегі үлкенірек кампусқа көшіп, Израильдегі ең ірі мемлекеттік колледжге айналды. 2004–2005 жылдары Бар-Илан университетімен байланысы тоқтатылып, дербес колледж мәртебесін алды.
2012 жылғы 17 шілдеде [[Иудея мен Самариядағы жоғары білім жөніндегі кеңес]] оқу орнына толыққанды университет мәртебесін беру туралы шешім қабылдады.<ref>{{cite web|url= https://www.jpost.com/NationalNews/Article.aspx?id=277826 |title= Ariel gets university status, despite opposition |work=The Jerusalem Post|date= 25 March 2012 |access-date=17 July 2012}}</ref> Бұл шешімді премьер-министр [[Биньямин Нетаньяху]], [[Израиль білім министрі|білім министрі]] [[Гидеон Саар]], сыртқы істер министрі [[Авигдор Либерман]], [[Кнессет]]тің кейбір депутаттары<ref>[http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/157960 Nationalists Welcome Decision on Ariel University, 18 July 2012] Arutz Sheva, 18 July 2012</ref> және [[Экономика саласындағы Нобель сыйлығы]]ның лауреаты, математик [[Роберт Ауманн]] қолдады.<ref name="BBCFirst">{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-18879786 |title=Israel's first settlement university stirs controversy |work=[[BBC]] |date=17 July 2012 |access-date=12 January 2014}}</ref> Ал Израиль университеттері президенттерінің кеңесі бұл шешімді айыптады.<ref name="BBCFirst"/> 2013 жылы жүргізілген сауалнама Израиль тұрғындарының 65%-ы Ариэль университетін елдегі сегізінші университет ретінде тануды қолдағанын көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-212575326.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20140611030909/http://www.highbeam.com/doc/1P1-212575326.html|url-status=usurped|archive-date=11 June 2014|title=65% of Israelis support the upgrade of Ariel University, survey shows|via=[[HighBeam Research]]|url-access=subscription|work=Jerusalem Post|date=January 18, 2013|access-date=25 July 2015}}</ref>
Ариэль университетінде үш факультет пен үш мектеп құрамында бакалавр (B.A.), ғылым бакалавры (BSc) және [[Сәулет бакалавры|сәулет бакалавры (BArch)]] дәрежелері бойынша білім беретін 26 кафедра бар. Сонымен қатар университет өнер магистрі (M.A.), іскерлік әкімшілендіру магистрі (M.B.A.) және ғылым магистрі (MSc) дәрежелерін алуға арналған бағдарламаларды ұсынады. 2014 жылы Ариэль университеті доктор дәрежесін (PhD) алуға арналған бағдарламаларды да енгізе бастады. 2011 жылы университетте 14 000 студент білім алды, сондай-ақ [[Тель-Авив]] қаласында бөлімшесі жұмыс істеді. Университет беретін барлық академиялық дәрежелерді [[Израиль жоғары білім жөніндегі кеңесі]] мойындайды.
Университет пен оның қызметкерлері [[Израильдің Иордан өзенінің Батыс жағалауын басып алуы|Израиль басып алған Иордан өзенінің Батыс жағалауында]] орналасуына байланысты Израильде және шетелде бойкотқа ұшырады.
== Университет мәртебесі ==
[[Сурет:Social Sciences and Humanities - Building 60, Ariel University, Israel.jpg|thumb|250x250px|Әлеуметтік және гуманитарлық ғылымдар ғимараты]]
2005 жылы Израиль үкіметі колледжге университет мәртебесін беру бастамасын қолдады. Алайда мәртебені өзгерту бірден жүзеге аспады, өйткені мұндай шешімдерді Израильдің Жоғары білім жөніндегі кеңесі мақұлдауы қажет болатын. 2006 жылғы шілдеде кеңес [[Галилея]]дағы бірнеше аймақтық колледжді біріктіру туралы ұсынысты қабылдамады. Кеңес тағайындаған комиссияның қорытындысы негізінде алдағы бес жыл ішінде Израильде жаңа университеттер құруға рұқсат бермеу туралы шешім қабылданды.<ref>[http://news.walla.co.il/?w=/94/939024#section1 Request from Ariel College to become a university turned down] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140307223037/http://news.walla.co.il/?w=%2F94%2F939024#section1 |date=7 March 2014 }} Walla News, 12 July 2006</ref>
Колледжге университет мәртебесін беру мәселесі қоғамда пікірталас тудырды. Халықаралық қауымдастық Ариэль сияқты қоныстарды халықаралық құқыққа қайшы деп есептейді, ал палестиналықтар оларды бейбітшілікке қол жеткізу жолындағы кедергі ретінде қарастырады.<ref name="BBCFirst"/> Алайда [[Израиль үкіметі]] бұл ұстаныммен келіспейді.<ref name="BBC_GC4">{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1682640.stm |title=The Geneva Convention |work=BBC News |date=10 December 2009 |access-date=27 November 2010 }}</ref> Ұлыбритания Сыртқы істер министрлігінің министрі [[Алистер Берт]] те бұл шешімге көңілі толмағанын білдіріп, Израильді одан бас тартуға шақырды.<ref>{{cite web|url=https://www.gov.uk/government/news/foreign-office-minister-condemns-new-settlement|title=Foreign Office minister condemns new settlement|access-date=25 July 2015}}</ref>
2007 жылғы тамызда колледждің атауы «Самариядағы Ариэль университеттік орталығы» болып өзгертілді.<ref>[http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/125727 Justice Ministry Downgrades Ariel University to College] Israel National News, 30 March 2008</ref> Премьер-министр [[Эхуд Ольмерт]] атаудың өзгеруін қолдағанымен, [[Израиль білім министрі|білім министрі]] [[Юли Тамир]] мен Жоғары білім жөніндегі кеңес бұған қарсы шықты.<ref>[https://www.haaretz.com/hasen/spages/888918.html Ariel College upgrades itself to 'university' status] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071001005648/http://www.haaretz.com/hasen/spages/888918.html |date=1 October 2007 }} Haaretz, 2 August 2007</ref> 2008 жылы кеңес колледж берген академиялық дәрежелерді мойындамайтынын мәлімдеді.<ref>[https://www.haaretz.com/hasen/spages/991836.html Education Council: We won't recognize degrees awarded by Ariel college] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081122153529/http://www.haaretz.com/hasen/spages/991836.html |date=22 November 2008 }} Haaretz, 11 June 2008</ref> 2010 жылы оқу орнының жаңа атауы ресми түрде танылды, алайда колледж 2012 жылғы шілдеге дейін университет мәртебесіне қажетті аккредитацияны ала алмады.<ref>[https://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1263147939517&pagename=JPost/JPArticle/ShowFull Council for Higher Education: Ariel university status years away]{{dead link|date=October 2016 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''The Jerusalem Post'', 21 January 2010</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20120718034242/http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/ariel-academic-center-recognized-as-first-israeli-university-beyond-green-line-1.451782 Ariel academic center recognized as first Israeli university beyond Green Line] Haaretz, 17 July 2012</ref>
2012 жылғы 24 желтоқсанда Израиль қорғаныс министрі [[Эхуд Барак]] [[Орталық қолбасшылық (Израиль)|Орталық қолбасшылыққа]] Ариэль университетінің толық аккредиттелген жоғары оқу орны мәртебесіне көтерілуін ресми түрде тануды бұйырды.<ref>{{cite web|url=https://www.jpost.com/DiplomacyAndPolitics/Article.aspx?id=297153|title=Barak authorizes Ariel upgrade to university|work=The Jerusalem Post|date=14 December 2012 |access-date=25 July 2015}}</ref>
2018 жылғы 12 ақпанда [[Кнессет]] [[Иудея мен Самария аймағы|Иудея мен Самариядағы]] израильдік колледждерді Израильдің жоғары білім беру жүйесінің тікелей қарамағына өткізетін заң қабылдады. Осылайша 1967 жылға дейінгі Израиль аумағының ішінде және одан тыс жерлерде орналасқан оқу орындары арасындағы бұрыннан қалыптасқан құқықтық айырмашылық жойылды. Жаңа заңға сәйкес Иудея мен Самариядағы жоғары білім жөніндегі жеке кеңес таратылып, осы аймақта жұмыс істейтін барлық израильдік колледждер Израильдің Жоғары білім жөніндегі кеңесінің бақылауына берілді.<ref>{{cite web|url=https://www.jpost.com/Israel-News/Israel-applies-sovereignty-over-Ariel-University-in-the-West-Bank-542446|title=Knesset applies Israeli law to Ariel University in West Bank|work=The Jerusalem Post |date=12 February 2018}}</ref>
== Студенттер мен оқытушылар ==
[[Сурет:The Ruth and Conrad Morris Medical Simulation Center, Ariel University, Israel.jpg|thumb|250x250px|Медициналық симуляция орталығы]]
2025 жылы университетте 17 000 студент білім алды. Олардың қатарында зайырлы және ортодоксалды еврейлер, [[Израильдегі арабтар|арабтар]], [[друздар]] және [[черкестер]] болды. 2015 жылы Ариэль университеті Израиль университеттері арасында Эфиопияда туған студенттердің саны бойынша бірінші орында тұрды.<ref>{{cite web|url=http://www.ariel.ac.il/en/about-the-center/students|title=Students|access-date=25 July 2015}}</ref><ref>[https://www.haaretz.com/hasen/pages/ShArt.jhtml?itemNo=590724 A study in irony] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071001111033/http://www.haaretz.com/hasen/pages/ShArt.jhtml?itemNo=590724 |date=1 October 2007 }} Haaretz, 22 June 2005</ref><ref>[http://www.israeltoday.co.il/default.aspx?tabid=128&view=item&idx=875 Arabs Studying at ‘Settler’ College] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070524093939/http://www.israeltoday.co.il/default.aspx?tabid=128&view=item&idx=875 |date=24 May 2007 }} Israel Today, 18 January 2006</ref> 2011 жылы университетте Израильдің 600 араб азаматы білім алды.<ref>{{cite web|url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/148996|title=Apartheid? 600 Arabs Begin Year at Ariel U |work=Arutz Sheva|date=23 October 2011 |access-date=25 July 2015}}</ref> 2014 жылғы қаңтарда жарияланған материалда араб студенттері университетте нәсілдік немесе саяси себептерге байланысты кемсітушілікті сезінбейтіндерін мәлімдеді.<ref>{{cite news|url=http://www.thefreelibrary.com/Arab+and+Druze+Students+at+Ariel+University%3A+There+is+No+Racism.-a0239878091|title=Arab and Druze Students at Ariel University: There is No Racism|publisher=Palestine News Network|access-date=30 January 2014}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3970752,00.html|title=500 Arabs begin studies in Ariel: 'There's no racism here'|author=Yair Altman|publisher=Ynetnews|date=17 October 2010}}</ref><ref>{{cite news|url=https://chronicle.com/article/Despite-Controversy-Israeli/125423/|title=Despite Controversy, Israeli University in West Bank Attracts Arab Students|author=Matthew Kalman|date=17 November 2010}}</ref> 2012 жылы ''Haaretz'' газеті университетте солшыл саяси көзқарасты ұстанатын оқытушылардың да жұмыс істейтінін хабарлады.<ref>{{cite news|url=https://www.haaretz.com/print-edition/news/leftist-views-don-t-keep-professors-from-teaching-at-ariel-1.458869|archive-url=https://web.archive.org/web/20120817115406/http://www.haaretz.com/print-edition/news/leftist-views-don-t-keep-professors-from-teaching-at-ariel-1.458869|url-status=dead|archive-date=August 17, 2012|title=Leftist views don't keep professors from teaching at Ariel|author=Chaim Levinson|publisher=Haaretz|date=17 August 2012}}</ref> 2024–2025 оқу жылында араб студенттері университеттегі барлық білім алушылардың 10%-ын құрады.<ref>[https://www.jpost.com/israel-news/article-832167 Ariel University shapes Israel’s tomorrow, fostering next-generation leaders]</ref>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
n1y71qku4lifclr53kxyvn3xoleew6e
3693084
3693081
2026-11-07T17:43:43Z
1nter pares
146705
/* Студенттер мен оқытушылар */
3693084
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Ариэль университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы = [[Сурет:Ariel university.logo.jpg|200px]]
|Сурет = [[Сурет:The Dr. Reuben Hecht Library, Ariel University, Israel.jpg|200px]]
|Шынайы аты = אוניברסיטת אריאל בשומרון
|Халықаралық атауы = Ariel University
|Бұрынғы атауы =
|Ұраны =
|Құрылған жылы = [[1982 жыл|1982]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет]]
|Бюджет =
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = Эхуд Гроссман<ref>{{Cite web |title=New President of Ariel University: Prof. Ehud Grossman |url=https://campuscore.ariel.ac.il/wp/en/new-president-of-ariel-university-prof-ehud-grossman/ |access-date=2025-07-13 |website=campuscore.ariel.ac.il}}</ref>
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Альберт Пинхасов]]<ref>{{cite web |title=Prof. Albert Pinhasov |url=https://www.ariel.ac.il/wp/en/rector-en/ |website=www.ariel.ac.il |access-date=18 November 2020}}</ref>
|Студенттер = 17 000 (2025)
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат =
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура =
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар =
|Орналасқан жері = [[Ариэль (Израиль қонысы)|Ариэль]], [[Иудея және Самария аймағы]]<ref>Peter Stalker: ''A Guide to Countries of the World'',
* [https://books.google.com/books?id=gvKvfxkbZ1AC&q=ariel&pg=PA152 p. 152]: "In the longer term it seems likely that the West Bank and Gaza will constitute an independent Palestine"
* [https://books.google.com/books?id=gvKvfxkbZ1AC&pg=PP245 page 245],
Oxford University Press, {{ISBN|978-0199580729}}</ref>
|Метро бекеті =
|Кампус = қалалық
|Мекенжайы =
|Сайты = [http://www.ariel.ac.il/en Ағылшынша]<br>[http://www.ariel.ac.il Ивритше]
|Марапаттары =
|lat_dir = N |lat_deg = 32 |lat_min = 06 |lat_sec = 17
|lon_dir = E |lon_deg = 35 |lon_min = 12 |lon_sec = 34
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Ариэль университеті''' ({{lang-he|אוניברסיטת אריאל}}) — [[Иордан өзенінің Батыс жағалауы]]ндағы [[Ариэль (Израиль қонысы)|Ариэль]] қалалық [[Израиль қонысы|израильдік қонысында]] орналасқан [[Израиль]] университеті. Бұрын Самариядағы Ариэль университеттік орталығы деп аталған мемлекеттік колледж болған.<ref>{{cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4324398,00.html|title=It's official: Ariel University recognized|work=ynet|date=25 December 2012|access-date=25 July 2015|last1=Fleishman|first1=Itamar}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ariel.ac.il/site/portals/english/ |title=Ariel University Center of Samaria |publisher=Ariel.ac.il |access-date=24 September 2011}}</ref>
Колледж 1982 жылы [[Бар-Илан атындағы университет|Бар-Илан университетінің]] аймақтық бөлімшесі ретінде құрылып, бастапқыда [[Кедумим]] қонысында орналасты.<ref>Templer, B (2007) [http://www.jceps.com/index.php?pageID=article&articleID=101 Educational Geopolitics and the 'Settler University' in Ariel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140315101113/http://www.jceps.com/index.php?pageID=article&articleID=101 |date=15 March 2014 }} ''Journal for Critical Education Policy Studies'', Volume 5, Number 2</ref> Кейін Ариэльдегі үлкенірек кампусқа көшіп, Израильдегі ең ірі мемлекеттік колледжге айналды. 2004–2005 жылдары Бар-Илан университетімен байланысы тоқтатылып, дербес колледж мәртебесін алды.
2012 жылғы 17 шілдеде [[Иудея мен Самариядағы жоғары білім жөніндегі кеңес]] оқу орнына толыққанды университет мәртебесін беру туралы шешім қабылдады.<ref>{{cite web|url= https://www.jpost.com/NationalNews/Article.aspx?id=277826 |title= Ariel gets university status, despite opposition |work=The Jerusalem Post|date= 25 March 2012 |access-date=17 July 2012}}</ref> Бұл шешімді премьер-министр [[Биньямин Нетаньяху]], [[Израиль білім министрі|білім министрі]] [[Гидеон Саар]], сыртқы істер министрі [[Авигдор Либерман]], [[Кнессет]]тің кейбір депутаттары<ref>[http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/157960 Nationalists Welcome Decision on Ariel University, 18 July 2012] Arutz Sheva, 18 July 2012</ref> және [[Экономика саласындағы Нобель сыйлығы]]ның лауреаты, математик [[Роберт Ауманн]] қолдады.<ref name="BBCFirst">{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-18879786 |title=Israel's first settlement university stirs controversy |work=[[BBC]] |date=17 July 2012 |access-date=12 January 2014}}</ref> Ал Израиль университеттері президенттерінің кеңесі бұл шешімді айыптады.<ref name="BBCFirst"/> 2013 жылы жүргізілген сауалнама Израиль тұрғындарының 65%-ы Ариэль университетін елдегі сегізінші университет ретінде тануды қолдағанын көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-212575326.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20140611030909/http://www.highbeam.com/doc/1P1-212575326.html|url-status=usurped|archive-date=11 June 2014|title=65% of Israelis support the upgrade of Ariel University, survey shows|via=[[HighBeam Research]]|url-access=subscription|work=Jerusalem Post|date=January 18, 2013|access-date=25 July 2015}}</ref>
Ариэль университетінде үш факультет пен үш мектеп құрамында бакалавр (B.A.), ғылым бакалавры (BSc) және [[Сәулет бакалавры|сәулет бакалавры (BArch)]] дәрежелері бойынша білім беретін 26 кафедра бар. Сонымен қатар университет өнер магистрі (M.A.), іскерлік әкімшілендіру магистрі (M.B.A.) және ғылым магистрі (MSc) дәрежелерін алуға арналған бағдарламаларды ұсынады. 2014 жылы Ариэль университеті доктор дәрежесін (PhD) алуға арналған бағдарламаларды да енгізе бастады. 2011 жылы университетте 14 000 студент білім алды, сондай-ақ [[Тель-Авив]] қаласында бөлімшесі жұмыс істеді. Университет беретін барлық академиялық дәрежелерді [[Израиль жоғары білім жөніндегі кеңесі]] мойындайды.
Университет пен оның қызметкерлері [[Израильдің Иордан өзенінің Батыс жағалауын басып алуы|Израиль басып алған Иордан өзенінің Батыс жағалауында]] орналасуына байланысты Израильде және шетелде бойкотқа ұшырады.
== Университет мәртебесі ==
[[Сурет:Social Sciences and Humanities - Building 60, Ariel University, Israel.jpg|thumb|250x250px|Әлеуметтік және гуманитарлық ғылымдар ғимараты]]
2005 жылы Израиль үкіметі колледжге университет мәртебесін беру бастамасын қолдады. Алайда мәртебені өзгерту бірден жүзеге аспады, өйткені мұндай шешімдерді Израильдің Жоғары білім жөніндегі кеңесі мақұлдауы қажет болатын. 2006 жылғы шілдеде кеңес [[Галилея]]дағы бірнеше аймақтық колледжді біріктіру туралы ұсынысты қабылдамады. Кеңес тағайындаған комиссияның қорытындысы негізінде алдағы бес жыл ішінде Израильде жаңа университеттер құруға рұқсат бермеу туралы шешім қабылданды.<ref>[http://news.walla.co.il/?w=/94/939024#section1 Request from Ariel College to become a university turned down] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140307223037/http://news.walla.co.il/?w=%2F94%2F939024#section1 |date=7 March 2014 }} Walla News, 12 July 2006</ref>
Колледжге университет мәртебесін беру мәселесі қоғамда пікірталас тудырды. Халықаралық қауымдастық Ариэль сияқты қоныстарды халықаралық құқыққа қайшы деп есептейді, ал палестиналықтар оларды бейбітшілікке қол жеткізу жолындағы кедергі ретінде қарастырады.<ref name="BBCFirst"/> Алайда [[Израиль үкіметі]] бұл ұстаныммен келіспейді.<ref name="BBC_GC4">{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1682640.stm |title=The Geneva Convention |work=BBC News |date=10 December 2009 |access-date=27 November 2010 }}</ref> Ұлыбритания Сыртқы істер министрлігінің министрі [[Алистер Берт]] те бұл шешімге көңілі толмағанын білдіріп, Израильді одан бас тартуға шақырды.<ref>{{cite web|url=https://www.gov.uk/government/news/foreign-office-minister-condemns-new-settlement|title=Foreign Office minister condemns new settlement|access-date=25 July 2015}}</ref>
2007 жылғы тамызда колледждің атауы «Самариядағы Ариэль университеттік орталығы» болып өзгертілді.<ref>[http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/125727 Justice Ministry Downgrades Ariel University to College] Israel National News, 30 March 2008</ref> Премьер-министр [[Эхуд Ольмерт]] атаудың өзгеруін қолдағанымен, [[Израиль білім министрі|білім министрі]] [[Юли Тамир]] мен Жоғары білім жөніндегі кеңес бұған қарсы шықты.<ref>[https://www.haaretz.com/hasen/spages/888918.html Ariel College upgrades itself to 'university' status] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071001005648/http://www.haaretz.com/hasen/spages/888918.html |date=1 October 2007 }} Haaretz, 2 August 2007</ref> 2008 жылы кеңес колледж берген академиялық дәрежелерді мойындамайтынын мәлімдеді.<ref>[https://www.haaretz.com/hasen/spages/991836.html Education Council: We won't recognize degrees awarded by Ariel college] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081122153529/http://www.haaretz.com/hasen/spages/991836.html |date=22 November 2008 }} Haaretz, 11 June 2008</ref> 2010 жылы оқу орнының жаңа атауы ресми түрде танылды, алайда колледж 2012 жылғы шілдеге дейін университет мәртебесіне қажетті аккредитацияны ала алмады.<ref>[https://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1263147939517&pagename=JPost/JPArticle/ShowFull Council for Higher Education: Ariel university status years away]{{dead link|date=October 2016 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''The Jerusalem Post'', 21 January 2010</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20120718034242/http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/ariel-academic-center-recognized-as-first-israeli-university-beyond-green-line-1.451782 Ariel academic center recognized as first Israeli university beyond Green Line] Haaretz, 17 July 2012</ref>
2012 жылғы 24 желтоқсанда Израиль қорғаныс министрі [[Эхуд Барак]] [[Орталық қолбасшылық (Израиль)|Орталық қолбасшылыққа]] Ариэль университетінің толық аккредиттелген жоғары оқу орны мәртебесіне көтерілуін ресми түрде тануды бұйырды.<ref>{{cite web|url=https://www.jpost.com/DiplomacyAndPolitics/Article.aspx?id=297153|title=Barak authorizes Ariel upgrade to university|work=The Jerusalem Post|date=14 December 2012 |access-date=25 July 2015}}</ref>
2018 жылғы 12 ақпанда [[Кнессет]] [[Иудея мен Самария аймағы|Иудея мен Самариядағы]] израильдік колледждерді Израильдің жоғары білім беру жүйесінің тікелей қарамағына өткізетін заң қабылдады. Осылайша 1967 жылға дейінгі Израиль аумағының ішінде және одан тыс жерлерде орналасқан оқу орындары арасындағы бұрыннан қалыптасқан құқықтық айырмашылық жойылды. Жаңа заңға сәйкес Иудея мен Самариядағы жоғары білім жөніндегі жеке кеңес таратылып, осы аймақта жұмыс істейтін барлық израильдік колледждер Израильдің Жоғары білім жөніндегі кеңесінің бақылауына берілді.<ref>{{cite web|url=https://www.jpost.com/Israel-News/Israel-applies-sovereignty-over-Ariel-University-in-the-West-Bank-542446|title=Knesset applies Israeli law to Ariel University in West Bank|work=The Jerusalem Post |date=12 February 2018}}</ref>
== Студенттер мен оқытушылар ==
[[Сурет:The Ruth and Conrad Morris Medical Simulation Center, Ariel University, Israel.jpg|thumb|250x250px|Медициналық симуляция орталығы]]
2025 жылы университетте 17 000 студент білім алды. Олардың қатарында зайырлы және ортодоксалды еврейлер, [[Израильдегі арабтар|арабтар]], [[друздар]] және [[черкестер]] болды. 2015 жылы Ариэль университеті Израиль университеттері арасында Эфиопияда туған студенттердің саны бойынша бірінші орында тұрды.<ref>{{cite web|url=http://www.ariel.ac.il/en/about-the-center/students|title=Students|access-date=25 July 2015}}</ref><ref>[https://www.haaretz.com/hasen/pages/ShArt.jhtml?itemNo=590724 A study in irony] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071001111033/http://www.haaretz.com/hasen/pages/ShArt.jhtml?itemNo=590724 |date=1 October 2007 }} Haaretz, 22 June 2005</ref><ref>[http://www.israeltoday.co.il/default.aspx?tabid=128&view=item&idx=875 Arabs Studying at ‘Settler’ College] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070524093939/http://www.israeltoday.co.il/default.aspx?tabid=128&view=item&idx=875 |date=24 May 2007 }} Israel Today, 18 January 2006</ref> 2011 жылы университетте Израильдің 600 араб азаматы білім алды.<ref>{{cite web|url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/148996|title=Apartheid? 600 Arabs Begin Year at Ariel U |work=Arutz Sheva|date=23 October 2011 |access-date=25 July 2015}}</ref> 2014 жылғы қаңтарда жарияланған материалда араб студенттері университетте нәсілдік немесе саяси себептерге байланысты кемсітушілікті сезінбейтіндерін мәлімдеді.<ref>{{cite news|url=http://www.thefreelibrary.com/Arab+and+Druze+Students+at+Ariel+University%3A+There+is+No+Racism.-a0239878091|title=Arab and Druze Students at Ariel University: There is No Racism|publisher=Palestine News Network|access-date=30 January 2014}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3970752,00.html|title=500 Arabs begin studies in Ariel: 'There's no racism here'|author=Yair Altman|publisher=Ynetnews|date=17 October 2010}}</ref><ref>{{cite news|url=https://chronicle.com/article/Despite-Controversy-Israeli/125423/|title=Despite Controversy, Israeli University in West Bank Attracts Arab Students|author=Matthew Kalman|date=17 November 2010}}</ref> 2012 жылы ''Haaretz'' газеті университетте солшыл саяси көзқарасты ұстанатын оқытушылардың да жұмыс істейтінін хабарлады.<ref>{{cite news|url=https://www.haaretz.com/print-edition/news/leftist-views-don-t-keep-professors-from-teaching-at-ariel-1.458869|archive-url=https://web.archive.org/web/20120817115406/http://www.haaretz.com/print-edition/news/leftist-views-don-t-keep-professors-from-teaching-at-ariel-1.458869|url-status=dead|archive-date=August 17, 2012|title=Leftist views don't keep professors from teaching at Ariel|author=Chaim Levinson|publisher=Haaretz|date=17 August 2012}}</ref> 2024–2025 оқу жылында араб студенттері университеттегі барлық білім алушылардың 10%-ын құрады.<ref>[https://www.jpost.com/israel-news/article-832167 Ariel University shapes Israel’s tomorrow, fostering next-generation leaders]</ref>
== Шақырылған оқытушылар ==
Ариэль университеттік орталығы әлемнің әртүрлі университеттерінен шақырылған оқытушыларды қабылдайды. 2010 жылы [[Хартфорд университеті]]нің коммуникация профессоры Дон Эллис «Коммуникация мәселелері және саяси қақтығыс» атты курстан сабақ берді. Ол: «Менің жалғыз мақсатым — олардың сыни ойлау дағдыларын жетілдіруге көмектесу. Екі тараптың бірі екінші тараптың дұрыс екенін мойындайды деп күтпеймін», — деді.<ref>{{cite news|last=Blair|first=Russell|date=16 July 2010|title=From West Hartford To The West Bank|work=Hartford Courant|url=http://www.courant.com/community/west-hartford/hc-west-hartford-professor-0718-20100716,0,1068977.story|url-status=dead|access-date=24 September 2011}}</ref> Британдық профессор [[Джеффри Олдерман]] да Ариэль университетінде шақырылған оқытушы ретінде дәріс оқыды. Оның айтуынша, университетке қарсы шыққан британдық парламент депутаттары мұндай ұстанымды оқу орнының «еврей университеті болғандықтан» білдірген. Ол: «Егер бұл палестиналық университет болса, олар қарсылық білдірмес еді. Құдай-ау, бұл — палестиналықтармен қатар көптеген еврей студенттері де білім алатын оқу орны ғой», — деді.<ref>[https://web.archive.org/web/20130302100043/http://www.thejc.com/news/uk-news/100162/mps-question-support-ariel MPs question support for Ariel]</ref>
Ганновердегі [[Лейбниц университеті]]нің профессоры Хильде Леоне Ариэль университетінің сәулет мектебінде шақырылған оқытушы ретінде «Көзқарас пен шындық арасында» тақырыбында дәріс оқыды.<ref>{{cite web|url=https://www.jpost.com/Business/BusinessFeatures/Article.aspx?id=121453|title=Conference Circuit|work=The Jerusalem Post |date=23 November 2008 |access-date=25 July 2015}}</ref>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
rejbs58ij9ax1bslodho4qnpjrhnpd7
3693089
3693084
2026-11-07T17:48:26Z
1nter pares
146705
/* Шақырылған оқытушылар */
3693089
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Ариэль университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы = [[Сурет:Ariel university.logo.jpg|200px]]
|Сурет = [[Сурет:The Dr. Reuben Hecht Library, Ariel University, Israel.jpg|200px]]
|Шынайы аты = אוניברסיטת אריאל בשומרון
|Халықаралық атауы = Ariel University
|Бұрынғы атауы =
|Ұраны =
|Құрылған жылы = [[1982 жыл|1982]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет]]
|Бюджет =
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = Эхуд Гроссман<ref>{{Cite web |title=New President of Ariel University: Prof. Ehud Grossman |url=https://campuscore.ariel.ac.il/wp/en/new-president-of-ariel-university-prof-ehud-grossman/ |access-date=2025-07-13 |website=campuscore.ariel.ac.il}}</ref>
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Альберт Пинхасов]]<ref>{{cite web |title=Prof. Albert Pinhasov |url=https://www.ariel.ac.il/wp/en/rector-en/ |website=www.ariel.ac.il |access-date=18 November 2020}}</ref>
|Студенттер = 17 000 (2025)
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат =
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура =
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар =
|Орналасқан жері = [[Ариэль (Израиль қонысы)|Ариэль]], [[Иудея және Самария аймағы]]<ref>Peter Stalker: ''A Guide to Countries of the World'',
* [https://books.google.com/books?id=gvKvfxkbZ1AC&q=ariel&pg=PA152 p. 152]: "In the longer term it seems likely that the West Bank and Gaza will constitute an independent Palestine"
* [https://books.google.com/books?id=gvKvfxkbZ1AC&pg=PP245 page 245],
Oxford University Press, {{ISBN|978-0199580729}}</ref>
|Метро бекеті =
|Кампус = қалалық
|Мекенжайы =
|Сайты = [http://www.ariel.ac.il/en Ағылшынша]<br>[http://www.ariel.ac.il Ивритше]
|Марапаттары =
|lat_dir = N |lat_deg = 32 |lat_min = 06 |lat_sec = 17
|lon_dir = E |lon_deg = 35 |lon_min = 12 |lon_sec = 34
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Ариэль университеті''' ({{lang-he|אוניברסיטת אריאל}}) — [[Иордан өзенінің Батыс жағалауы]]ндағы [[Ариэль (Израиль қонысы)|Ариэль]] қалалық [[Израиль қонысы|израильдік қонысында]] орналасқан [[Израиль]] университеті. Бұрын Самариядағы Ариэль университеттік орталығы деп аталған мемлекеттік колледж болған.<ref>{{cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4324398,00.html|title=It's official: Ariel University recognized|work=ynet|date=25 December 2012|access-date=25 July 2015|last1=Fleishman|first1=Itamar}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ariel.ac.il/site/portals/english/ |title=Ariel University Center of Samaria |publisher=Ariel.ac.il |access-date=24 September 2011}}</ref>
Колледж 1982 жылы [[Бар-Илан атындағы университет|Бар-Илан университетінің]] аймақтық бөлімшесі ретінде құрылып, бастапқыда [[Кедумим]] қонысында орналасты.<ref>Templer, B (2007) [http://www.jceps.com/index.php?pageID=article&articleID=101 Educational Geopolitics and the 'Settler University' in Ariel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140315101113/http://www.jceps.com/index.php?pageID=article&articleID=101 |date=15 March 2014 }} ''Journal for Critical Education Policy Studies'', Volume 5, Number 2</ref> Кейін Ариэльдегі үлкенірек кампусқа көшіп, Израильдегі ең ірі мемлекеттік колледжге айналды. 2004–2005 жылдары Бар-Илан университетімен байланысы тоқтатылып, дербес колледж мәртебесін алды.
2012 жылғы 17 шілдеде [[Иудея мен Самариядағы жоғары білім жөніндегі кеңес]] оқу орнына толыққанды университет мәртебесін беру туралы шешім қабылдады.<ref>{{cite web|url= https://www.jpost.com/NationalNews/Article.aspx?id=277826 |title= Ariel gets university status, despite opposition |work=The Jerusalem Post|date= 25 March 2012 |access-date=17 July 2012}}</ref> Бұл шешімді премьер-министр [[Биньямин Нетаньяху]], [[Израиль білім министрі|білім министрі]] [[Гидеон Саар]], сыртқы істер министрі [[Авигдор Либерман]], [[Кнессет]]тің кейбір депутаттары<ref>[http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/157960 Nationalists Welcome Decision on Ariel University, 18 July 2012] Arutz Sheva, 18 July 2012</ref> және [[Экономика саласындағы Нобель сыйлығы]]ның лауреаты, математик [[Роберт Ауманн]] қолдады.<ref name="BBCFirst">{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-18879786 |title=Israel's first settlement university stirs controversy |work=[[BBC]] |date=17 July 2012 |access-date=12 January 2014}}</ref> Ал Израиль университеттері президенттерінің кеңесі бұл шешімді айыптады.<ref name="BBCFirst"/> 2013 жылы жүргізілген сауалнама Израиль тұрғындарының 65%-ы Ариэль университетін елдегі сегізінші университет ретінде тануды қолдағанын көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-212575326.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20140611030909/http://www.highbeam.com/doc/1P1-212575326.html|url-status=usurped|archive-date=11 June 2014|title=65% of Israelis support the upgrade of Ariel University, survey shows|via=[[HighBeam Research]]|url-access=subscription|work=Jerusalem Post|date=January 18, 2013|access-date=25 July 2015}}</ref>
Ариэль университетінде үш факультет пен үш мектеп құрамында бакалавр (B.A.), ғылым бакалавры (BSc) және [[Сәулет бакалавры|сәулет бакалавры (BArch)]] дәрежелері бойынша білім беретін 26 кафедра бар. Сонымен қатар университет өнер магистрі (M.A.), іскерлік әкімшілендіру магистрі (M.B.A.) және ғылым магистрі (MSc) дәрежелерін алуға арналған бағдарламаларды ұсынады. 2014 жылы Ариэль университеті доктор дәрежесін (PhD) алуға арналған бағдарламаларды да енгізе бастады. 2011 жылы университетте 14 000 студент білім алды, сондай-ақ [[Тель-Авив]] қаласында бөлімшесі жұмыс істеді. Университет беретін барлық академиялық дәрежелерді [[Израиль жоғары білім жөніндегі кеңесі]] мойындайды.
Университет пен оның қызметкерлері [[Израильдің Иордан өзенінің Батыс жағалауын басып алуы|Израиль басып алған Иордан өзенінің Батыс жағалауында]] орналасуына байланысты Израильде және шетелде бойкотқа ұшырады.
== Университет мәртебесі ==
[[Сурет:Social Sciences and Humanities - Building 60, Ariel University, Israel.jpg|thumb|250x250px|Әлеуметтік және гуманитарлық ғылымдар ғимараты]]
2005 жылы Израиль үкіметі колледжге университет мәртебесін беру бастамасын қолдады. Алайда мәртебені өзгерту бірден жүзеге аспады, өйткені мұндай шешімдерді Израильдің Жоғары білім жөніндегі кеңесі мақұлдауы қажет болатын. 2006 жылғы шілдеде кеңес [[Галилея]]дағы бірнеше аймақтық колледжді біріктіру туралы ұсынысты қабылдамады. Кеңес тағайындаған комиссияның қорытындысы негізінде алдағы бес жыл ішінде Израильде жаңа университеттер құруға рұқсат бермеу туралы шешім қабылданды.<ref>[http://news.walla.co.il/?w=/94/939024#section1 Request from Ariel College to become a university turned down] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140307223037/http://news.walla.co.il/?w=%2F94%2F939024#section1 |date=7 March 2014 }} Walla News, 12 July 2006</ref>
Колледжге университет мәртебесін беру мәселесі қоғамда пікірталас тудырды. Халықаралық қауымдастық Ариэль сияқты қоныстарды халықаралық құқыққа қайшы деп есептейді, ал палестиналықтар оларды бейбітшілікке қол жеткізу жолындағы кедергі ретінде қарастырады.<ref name="BBCFirst"/> Алайда [[Израиль үкіметі]] бұл ұстаныммен келіспейді.<ref name="BBC_GC4">{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1682640.stm |title=The Geneva Convention |work=BBC News |date=10 December 2009 |access-date=27 November 2010 }}</ref> Ұлыбритания Сыртқы істер министрлігінің министрі [[Алистер Берт]] те бұл шешімге көңілі толмағанын білдіріп, Израильді одан бас тартуға шақырды.<ref>{{cite web|url=https://www.gov.uk/government/news/foreign-office-minister-condemns-new-settlement|title=Foreign Office minister condemns new settlement|access-date=25 July 2015}}</ref>
2007 жылғы тамызда колледждің атауы «Самариядағы Ариэль университеттік орталығы» болып өзгертілді.<ref>[http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/125727 Justice Ministry Downgrades Ariel University to College] Israel National News, 30 March 2008</ref> Премьер-министр [[Эхуд Ольмерт]] атаудың өзгеруін қолдағанымен, [[Израиль білім министрі|білім министрі]] [[Юли Тамир]] мен Жоғары білім жөніндегі кеңес бұған қарсы шықты.<ref>[https://www.haaretz.com/hasen/spages/888918.html Ariel College upgrades itself to 'university' status] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071001005648/http://www.haaretz.com/hasen/spages/888918.html |date=1 October 2007 }} Haaretz, 2 August 2007</ref> 2008 жылы кеңес колледж берген академиялық дәрежелерді мойындамайтынын мәлімдеді.<ref>[https://www.haaretz.com/hasen/spages/991836.html Education Council: We won't recognize degrees awarded by Ariel college] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081122153529/http://www.haaretz.com/hasen/spages/991836.html |date=22 November 2008 }} Haaretz, 11 June 2008</ref> 2010 жылы оқу орнының жаңа атауы ресми түрде танылды, алайда колледж 2012 жылғы шілдеге дейін университет мәртебесіне қажетті аккредитацияны ала алмады.<ref>[https://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1263147939517&pagename=JPost/JPArticle/ShowFull Council for Higher Education: Ariel university status years away]{{dead link|date=October 2016 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''The Jerusalem Post'', 21 January 2010</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20120718034242/http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/ariel-academic-center-recognized-as-first-israeli-university-beyond-green-line-1.451782 Ariel academic center recognized as first Israeli university beyond Green Line] Haaretz, 17 July 2012</ref>
2012 жылғы 24 желтоқсанда Израиль қорғаныс министрі [[Эхуд Барак]] [[Орталық қолбасшылық (Израиль)|Орталық қолбасшылыққа]] Ариэль университетінің толық аккредиттелген жоғары оқу орны мәртебесіне көтерілуін ресми түрде тануды бұйырды.<ref>{{cite web|url=https://www.jpost.com/DiplomacyAndPolitics/Article.aspx?id=297153|title=Barak authorizes Ariel upgrade to university|work=The Jerusalem Post|date=14 December 2012 |access-date=25 July 2015}}</ref>
2018 жылғы 12 ақпанда [[Кнессет]] [[Иудея мен Самария аймағы|Иудея мен Самариядағы]] израильдік колледждерді Израильдің жоғары білім беру жүйесінің тікелей қарамағына өткізетін заң қабылдады. Осылайша 1967 жылға дейінгі Израиль аумағының ішінде және одан тыс жерлерде орналасқан оқу орындары арасындағы бұрыннан қалыптасқан құқықтық айырмашылық жойылды. Жаңа заңға сәйкес Иудея мен Самариядағы жоғары білім жөніндегі жеке кеңес таратылып, осы аймақта жұмыс істейтін барлық израильдік колледждер Израильдің Жоғары білім жөніндегі кеңесінің бақылауына берілді.<ref>{{cite web|url=https://www.jpost.com/Israel-News/Israel-applies-sovereignty-over-Ariel-University-in-the-West-Bank-542446|title=Knesset applies Israeli law to Ariel University in West Bank|work=The Jerusalem Post |date=12 February 2018}}</ref>
== Студенттер мен оқытушылар ==
[[Сурет:The Ruth and Conrad Morris Medical Simulation Center, Ariel University, Israel.jpg|thumb|250x250px|Медициналық симуляция орталығы]]
2025 жылы университетте 17 000 студент білім алды. Олардың қатарында зайырлы және ортодоксалды еврейлер, [[Израильдегі арабтар|арабтар]], [[друздар]] және [[черкестер]] болды. 2015 жылы Ариэль университеті Израиль университеттері арасында Эфиопияда туған студенттердің саны бойынша бірінші орында тұрды.<ref>{{cite web|url=http://www.ariel.ac.il/en/about-the-center/students|title=Students|access-date=25 July 2015}}</ref><ref>[https://www.haaretz.com/hasen/pages/ShArt.jhtml?itemNo=590724 A study in irony] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071001111033/http://www.haaretz.com/hasen/pages/ShArt.jhtml?itemNo=590724 |date=1 October 2007 }} Haaretz, 22 June 2005</ref><ref>[http://www.israeltoday.co.il/default.aspx?tabid=128&view=item&idx=875 Arabs Studying at ‘Settler’ College] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070524093939/http://www.israeltoday.co.il/default.aspx?tabid=128&view=item&idx=875 |date=24 May 2007 }} Israel Today, 18 January 2006</ref> 2011 жылы университетте Израильдің 600 араб азаматы білім алды.<ref>{{cite web|url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/148996|title=Apartheid? 600 Arabs Begin Year at Ariel U |work=Arutz Sheva|date=23 October 2011 |access-date=25 July 2015}}</ref> 2014 жылғы қаңтарда жарияланған материалда араб студенттері университетте нәсілдік немесе саяси себептерге байланысты кемсітушілікті сезінбейтіндерін мәлімдеді.<ref>{{cite news|url=http://www.thefreelibrary.com/Arab+and+Druze+Students+at+Ariel+University%3A+There+is+No+Racism.-a0239878091|title=Arab and Druze Students at Ariel University: There is No Racism|publisher=Palestine News Network|access-date=30 January 2014}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3970752,00.html|title=500 Arabs begin studies in Ariel: 'There's no racism here'|author=Yair Altman|publisher=Ynetnews|date=17 October 2010}}</ref><ref>{{cite news|url=https://chronicle.com/article/Despite-Controversy-Israeli/125423/|title=Despite Controversy, Israeli University in West Bank Attracts Arab Students|author=Matthew Kalman|date=17 November 2010}}</ref> 2012 жылы ''Haaretz'' газеті университетте солшыл саяси көзқарасты ұстанатын оқытушылардың да жұмыс істейтінін хабарлады.<ref>{{cite news|url=https://www.haaretz.com/print-edition/news/leftist-views-don-t-keep-professors-from-teaching-at-ariel-1.458869|archive-url=https://web.archive.org/web/20120817115406/http://www.haaretz.com/print-edition/news/leftist-views-don-t-keep-professors-from-teaching-at-ariel-1.458869|url-status=dead|archive-date=August 17, 2012|title=Leftist views don't keep professors from teaching at Ariel|author=Chaim Levinson|publisher=Haaretz|date=17 August 2012}}</ref> 2024–2025 оқу жылында араб студенттері университеттегі барлық білім алушылардың 10%-ын құрады.<ref>[https://www.jpost.com/israel-news/article-832167 Ariel University shapes Israel’s tomorrow, fostering next-generation leaders]</ref>
== Шақырылған оқытушылар ==
Ариэль университеттік орталығы әлемнің әртүрлі университеттерінен шақырылған оқытушыларды қабылдайды. 2010 жылы [[Хартфорд университеті]]нің коммуникация профессоры Дон Эллис «Коммуникация мәселелері және саяси қақтығыс» атты курстан сабақ берді. Ол: «Менің жалғыз мақсатым — олардың сыни ойлау дағдыларын жетілдіруге көмектесу. Екі тараптың бірі екінші тараптың дұрыс екенін мойындайды деп күтпеймін», — деді.<ref>{{cite news|last=Blair|first=Russell|date=16 July 2010|title=From West Hartford To The West Bank|work=Hartford Courant|url=http://www.courant.com/community/west-hartford/hc-west-hartford-professor-0718-20100716,0,1068977.story|url-status=dead|access-date=24 September 2011}}</ref> Британдық профессор [[Джеффри Олдерман]] да Ариэль университетінде шақырылған оқытушы ретінде дәріс оқыды. Оның айтуынша, университетке қарсы шыққан британдық парламент депутаттары мұндай ұстанымды оқу орнының «еврей университеті болғандықтан» білдірген. Ол: «Егер бұл палестиналық университет болса, олар қарсылық білдірмес еді. Құдай-ау, бұл — палестиналықтармен қатар көптеген еврей студенттері де білім алатын оқу орны ғой», — деді.<ref>[https://web.archive.org/web/20130302100043/http://www.thejc.com/news/uk-news/100162/mps-question-support-ariel MPs question support for Ariel]</ref>
Ганновердегі [[Лейбниц университеті]]нің профессоры Хильде Леоне Ариэль университетінің сәулет мектебінде шақырылған оқытушы ретінде «Көзқарас пен шындық арасында» тақырыбында дәріс оқыды.<ref>{{cite web|url=https://www.jpost.com/Business/BusinessFeatures/Article.aspx?id=121453|title=Conference Circuit|work=The Jerusalem Post |date=23 November 2008 |access-date=25 July 2015}}</ref>
== Академиялық бойкоттар ==
2005 жылғы сәуірде Ұлыбританияның Университет оқытушылары қауымдастығы (AUT) колледжбен академиялық байланыстары үшін [[Бар-Илан университеті]]не қысқа мерзімді бойкот жариялады.<ref>{{cite web|url=http://www.kcl.ac.uk/kis/unions/aut/council.htm |title=Report to members from the AUT national council |access-date=22 May 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060130124019/http://www.kcl.ac.uk/kis/unions/aut/council.htm |archive-date=30 January 2006 |url-status=dead}}</ref> Бойкот 2005 жылғы мамырда тоқтатылды.<ref>{{cite news|date=26 May 2005 |url=https://www.theguardian.com/education/2005/may/26/highereducation.uk1 |title=Academics vote against Israeli boycott |work=The Guardian |location=London |access-date=22 May 2005 }}</ref>
[[Сурет:Faculty of Natural Sciences - Building 29, Ariel University, Israel.jpg|thumb|Жаратылыстану ғылымдары факультетінің ғимараты]]
2009 жылы Испанияның Тұрғын үй министрлігі университетті халықаралық сәулет байқауына қатысудан шеттетті. [[Испания үкіметі]] бұл шешімді университеттің [[басып алынған Палестина аумақтары]]нда орналасуымен түсіндірді.<ref name=ynetboycott>[http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3779907,00.html Spain boycotts Ariel college for being in 'occupied territory'] Ynetnews.com, 22 September 2009.</ref> [[Диффамацияға қарсы лига]] Испания үкіметі мен [[АҚШ энергетика министрлігі]]н [[Мадрид]]те өткен халықаралық күн энергетикасы байқауына израильдік зерттеушілерді қатыстырмау туралы шешімнің күшін жоюға шақырды.<ref name="israelnationalnews.com">[http://www.israelnationalnews.com/News/Flash.aspx/171732 ADL: Stop Discrimination Against Ariel University] Arutz Sheva, 30 September 2009.</ref>
2011 жылдың басында Израильдің 165 ғалымы израильдік қоныстардың кеңеюіне наразылық білдіру мақсатында университетке бойкот жариялайтындарын мәлімдеді.<ref name=huffpo>[http://www.huffingtonpost.com/2011/01/10/israeli-academics-to-boyc_n_806598.html Israeli Academics to Boycott Ariel University], ''HuffPost'', 9 January 2011.</ref> Олар өздерінің петициясында: «Ариэль Израильдің егеменді аумағына кірмейді, сондықтан бізді ол жаққа баруға міндеттеуге болмайды», — деп жазды.<ref>[http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/01/20111918558150780.html Israel academics to boycott college] Aljazeera English, 9 January 2011.</ref>
Ариэль университеті қоныста орналасқандықтан, Еуропалық одақ пен Германия–Израиль ғылыми зерттеулер және әзірлемелер қорының қаржыландыру бағдарламаларына қатыса алмайды. 2018 жылы [[Давид Гросс]], [[Мартин Рис]] және [[Эдвард Уиттен]] сияқты белгілі халықаралық физиктер ашық хат жариялап, әріптестерін Ариэль университетінде өтетін конференцияға қатыспауға және «Палестина аумақтарының оккупациясын қалыпты жағдай ретінде қабылдатуға бағытталған әрекеттерге» араласпауға шақырды.<ref name="The Guardian">{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2018/aug/31/dont-let-science-legitimise-israeli-occupation-of-palestinian-territories|title = Don't let science legitimise Israeli occupation of Palestinian territories | Letters|website = [[TheGuardian.com]]|date = 31 August 2018}}</ref>
[[Сурет:Campus Green and Faculty Buildings, Ariel University, Israel.jpg|thumb|Кампустың ортақ пайдаланылатын аумағынан көрініс. Артқы жағында оқу ғимараттары мен әкімшілік кеңселер орналасқан]]
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
7wim6d8eoq2c9k799j1v7msydlsu5ay
3693091
3693089
2026-11-07T17:49:26Z
1nter pares
146705
/* Академиялық бойкоттар */
3693091
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Ариэль университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы = [[Сурет:Ariel university.logo.jpg|200px]]
|Сурет = [[Сурет:The Dr. Reuben Hecht Library, Ariel University, Israel.jpg|200px]]
|Шынайы аты = אוניברסיטת אריאל בשומרון
|Халықаралық атауы = Ariel University
|Бұрынғы атауы =
|Ұраны =
|Құрылған жылы = [[1982 жыл|1982]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет]]
|Бюджет =
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = Эхуд Гроссман<ref>{{Cite web |title=New President of Ariel University: Prof. Ehud Grossman |url=https://campuscore.ariel.ac.il/wp/en/new-president-of-ariel-university-prof-ehud-grossman/ |access-date=2025-07-13 |website=campuscore.ariel.ac.il}}</ref>
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Альберт Пинхасов]]<ref>{{cite web |title=Prof. Albert Pinhasov |url=https://www.ariel.ac.il/wp/en/rector-en/ |website=www.ariel.ac.il |access-date=18 November 2020}}</ref>
|Студенттер = 17 000 (2025)
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат =
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура =
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар =
|Орналасқан жері = [[Ариэль (Израиль қонысы)|Ариэль]], [[Иудея және Самария аймағы]]<ref>Peter Stalker: ''A Guide to Countries of the World'',
* [https://books.google.com/books?id=gvKvfxkbZ1AC&q=ariel&pg=PA152 p. 152]: "In the longer term it seems likely that the West Bank and Gaza will constitute an independent Palestine"
* [https://books.google.com/books?id=gvKvfxkbZ1AC&pg=PP245 page 245],
Oxford University Press, {{ISBN|978-0199580729}}</ref>
|Метро бекеті =
|Кампус = қалалық
|Мекенжайы =
|Сайты = [http://www.ariel.ac.il/en Ағылшынша]<br>[http://www.ariel.ac.il Ивритше]
|Марапаттары =
|lat_dir = N |lat_deg = 32 |lat_min = 06 |lat_sec = 17
|lon_dir = E |lon_deg = 35 |lon_min = 12 |lon_sec = 34
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Ариэль университеті''' ({{lang-he|אוניברסיטת אריאל}}) — [[Иордан өзенінің Батыс жағалауы]]ндағы [[Ариэль (Израиль қонысы)|Ариэль]] қалалық [[Израиль қонысы|израильдік қонысында]] орналасқан [[Израиль]] университеті. Бұрын Самариядағы Ариэль университеттік орталығы деп аталған мемлекеттік колледж болған.<ref>{{cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4324398,00.html|title=It's official: Ariel University recognized|work=ynet|date=25 December 2012|access-date=25 July 2015|last1=Fleishman|first1=Itamar}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ariel.ac.il/site/portals/english/ |title=Ariel University Center of Samaria |publisher=Ariel.ac.il |access-date=24 September 2011}}</ref>
Колледж 1982 жылы [[Бар-Илан атындағы университет|Бар-Илан университетінің]] аймақтық бөлімшесі ретінде құрылып, бастапқыда [[Кедумим]] қонысында орналасты.<ref>Templer, B (2007) [http://www.jceps.com/index.php?pageID=article&articleID=101 Educational Geopolitics and the 'Settler University' in Ariel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140315101113/http://www.jceps.com/index.php?pageID=article&articleID=101 |date=15 March 2014 }} ''Journal for Critical Education Policy Studies'', Volume 5, Number 2</ref> Кейін Ариэльдегі үлкенірек кампусқа көшіп, Израильдегі ең ірі мемлекеттік колледжге айналды. 2004–2005 жылдары Бар-Илан университетімен байланысы тоқтатылып, дербес колледж мәртебесін алды.
2012 жылғы 17 шілдеде [[Иудея мен Самариядағы жоғары білім жөніндегі кеңес]] оқу орнына толыққанды университет мәртебесін беру туралы шешім қабылдады.<ref>{{cite web|url= https://www.jpost.com/NationalNews/Article.aspx?id=277826 |title= Ariel gets university status, despite opposition |work=The Jerusalem Post|date= 25 March 2012 |access-date=17 July 2012}}</ref> Бұл шешімді премьер-министр [[Биньямин Нетаньяху]], [[Израиль білім министрі|білім министрі]] [[Гидеон Саар]], сыртқы істер министрі [[Авигдор Либерман]], [[Кнессет]]тің кейбір депутаттары<ref>[http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/157960 Nationalists Welcome Decision on Ariel University, 18 July 2012] Arutz Sheva, 18 July 2012</ref> және [[Экономика саласындағы Нобель сыйлығы]]ның лауреаты, математик [[Роберт Ауманн]] қолдады.<ref name="BBCFirst">{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-18879786 |title=Israel's first settlement university stirs controversy |work=[[BBC]] |date=17 July 2012 |access-date=12 January 2014}}</ref> Ал Израиль университеттері президенттерінің кеңесі бұл шешімді айыптады.<ref name="BBCFirst"/> 2013 жылы жүргізілген сауалнама Израиль тұрғындарының 65%-ы Ариэль университетін елдегі сегізінші университет ретінде тануды қолдағанын көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-212575326.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20140611030909/http://www.highbeam.com/doc/1P1-212575326.html|url-status=usurped|archive-date=11 June 2014|title=65% of Israelis support the upgrade of Ariel University, survey shows|via=[[HighBeam Research]]|url-access=subscription|work=Jerusalem Post|date=January 18, 2013|access-date=25 July 2015}}</ref>
Ариэль университетінде үш факультет пен үш мектеп құрамында бакалавр (B.A.), ғылым бакалавры (BSc) және [[Сәулет бакалавры|сәулет бакалавры (BArch)]] дәрежелері бойынша білім беретін 26 кафедра бар. Сонымен қатар университет өнер магистрі (M.A.), іскерлік әкімшілендіру магистрі (M.B.A.) және ғылым магистрі (MSc) дәрежелерін алуға арналған бағдарламаларды ұсынады. 2014 жылы Ариэль университеті доктор дәрежесін (PhD) алуға арналған бағдарламаларды да енгізе бастады. 2011 жылы университетте 14 000 студент білім алды, сондай-ақ [[Тель-Авив]] қаласында бөлімшесі жұмыс істеді. Университет беретін барлық академиялық дәрежелерді [[Израиль жоғары білім жөніндегі кеңесі]] мойындайды.
Университет пен оның қызметкерлері [[Израильдің Иордан өзенінің Батыс жағалауын басып алуы|Израиль басып алған Иордан өзенінің Батыс жағалауында]] орналасуына байланысты Израильде және шетелде бойкотқа ұшырады.
== Университет мәртебесі ==
[[Сурет:Social Sciences and Humanities - Building 60, Ariel University, Israel.jpg|thumb|250x250px|Әлеуметтік және гуманитарлық ғылымдар ғимараты]]
2005 жылы Израиль үкіметі колледжге университет мәртебесін беру бастамасын қолдады. Алайда мәртебені өзгерту бірден жүзеге аспады, өйткені мұндай шешімдерді Израильдің Жоғары білім жөніндегі кеңесі мақұлдауы қажет болатын. 2006 жылғы шілдеде кеңес [[Галилея]]дағы бірнеше аймақтық колледжді біріктіру туралы ұсынысты қабылдамады. Кеңес тағайындаған комиссияның қорытындысы негізінде алдағы бес жыл ішінде Израильде жаңа университеттер құруға рұқсат бермеу туралы шешім қабылданды.<ref>[http://news.walla.co.il/?w=/94/939024#section1 Request from Ariel College to become a university turned down] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140307223037/http://news.walla.co.il/?w=%2F94%2F939024#section1 |date=7 March 2014 }} Walla News, 12 July 2006</ref>
Колледжге университет мәртебесін беру мәселесі қоғамда пікірталас тудырды. Халықаралық қауымдастық Ариэль сияқты қоныстарды халықаралық құқыққа қайшы деп есептейді, ал палестиналықтар оларды бейбітшілікке қол жеткізу жолындағы кедергі ретінде қарастырады.<ref name="BBCFirst"/> Алайда [[Израиль үкіметі]] бұл ұстаныммен келіспейді.<ref name="BBC_GC4">{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1682640.stm |title=The Geneva Convention |work=BBC News |date=10 December 2009 |access-date=27 November 2010 }}</ref> Ұлыбритания Сыртқы істер министрлігінің министрі [[Алистер Берт]] те бұл шешімге көңілі толмағанын білдіріп, Израильді одан бас тартуға шақырды.<ref>{{cite web|url=https://www.gov.uk/government/news/foreign-office-minister-condemns-new-settlement|title=Foreign Office minister condemns new settlement|access-date=25 July 2015}}</ref>
2007 жылғы тамызда колледждің атауы «Самариядағы Ариэль университеттік орталығы» болып өзгертілді.<ref>[http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/125727 Justice Ministry Downgrades Ariel University to College] Israel National News, 30 March 2008</ref> Премьер-министр [[Эхуд Ольмерт]] атаудың өзгеруін қолдағанымен, [[Израиль білім министрі|білім министрі]] [[Юли Тамир]] мен Жоғары білім жөніндегі кеңес бұған қарсы шықты.<ref>[https://www.haaretz.com/hasen/spages/888918.html Ariel College upgrades itself to 'university' status] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071001005648/http://www.haaretz.com/hasen/spages/888918.html |date=1 October 2007 }} Haaretz, 2 August 2007</ref> 2008 жылы кеңес колледж берген академиялық дәрежелерді мойындамайтынын мәлімдеді.<ref>[https://www.haaretz.com/hasen/spages/991836.html Education Council: We won't recognize degrees awarded by Ariel college] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081122153529/http://www.haaretz.com/hasen/spages/991836.html |date=22 November 2008 }} Haaretz, 11 June 2008</ref> 2010 жылы оқу орнының жаңа атауы ресми түрде танылды, алайда колледж 2012 жылғы шілдеге дейін университет мәртебесіне қажетті аккредитацияны ала алмады.<ref>[https://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1263147939517&pagename=JPost/JPArticle/ShowFull Council for Higher Education: Ariel university status years away]{{dead link|date=October 2016 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''The Jerusalem Post'', 21 January 2010</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20120718034242/http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/ariel-academic-center-recognized-as-first-israeli-university-beyond-green-line-1.451782 Ariel academic center recognized as first Israeli university beyond Green Line] Haaretz, 17 July 2012</ref>
2012 жылғы 24 желтоқсанда Израиль қорғаныс министрі [[Эхуд Барак]] [[Орталық қолбасшылық (Израиль)|Орталық қолбасшылыққа]] Ариэль университетінің толық аккредиттелген жоғары оқу орны мәртебесіне көтерілуін ресми түрде тануды бұйырды.<ref>{{cite web|url=https://www.jpost.com/DiplomacyAndPolitics/Article.aspx?id=297153|title=Barak authorizes Ariel upgrade to university|work=The Jerusalem Post|date=14 December 2012 |access-date=25 July 2015}}</ref>
2018 жылғы 12 ақпанда [[Кнессет]] [[Иудея мен Самария аймағы|Иудея мен Самариядағы]] израильдік колледждерді Израильдің жоғары білім беру жүйесінің тікелей қарамағына өткізетін заң қабылдады. Осылайша 1967 жылға дейінгі Израиль аумағының ішінде және одан тыс жерлерде орналасқан оқу орындары арасындағы бұрыннан қалыптасқан құқықтық айырмашылық жойылды. Жаңа заңға сәйкес Иудея мен Самариядағы жоғары білім жөніндегі жеке кеңес таратылып, осы аймақта жұмыс істейтін барлық израильдік колледждер Израильдің Жоғары білім жөніндегі кеңесінің бақылауына берілді.<ref>{{cite web|url=https://www.jpost.com/Israel-News/Israel-applies-sovereignty-over-Ariel-University-in-the-West-Bank-542446|title=Knesset applies Israeli law to Ariel University in West Bank|work=The Jerusalem Post |date=12 February 2018}}</ref>
== Студенттер мен оқытушылар ==
[[Сурет:The Ruth and Conrad Morris Medical Simulation Center, Ariel University, Israel.jpg|thumb|250x250px|Медициналық симуляция орталығы]]
2025 жылы университетте 17 000 студент білім алды. Олардың қатарында зайырлы және ортодоксалды еврейлер, [[Израильдегі арабтар|арабтар]], [[друздар]] және [[черкестер]] болды. 2015 жылы Ариэль университеті Израиль университеттері арасында Эфиопияда туған студенттердің саны бойынша бірінші орында тұрды.<ref>{{cite web|url=http://www.ariel.ac.il/en/about-the-center/students|title=Students|access-date=25 July 2015}}</ref><ref>[https://www.haaretz.com/hasen/pages/ShArt.jhtml?itemNo=590724 A study in irony] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071001111033/http://www.haaretz.com/hasen/pages/ShArt.jhtml?itemNo=590724 |date=1 October 2007 }} Haaretz, 22 June 2005</ref><ref>[http://www.israeltoday.co.il/default.aspx?tabid=128&view=item&idx=875 Arabs Studying at ‘Settler’ College] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070524093939/http://www.israeltoday.co.il/default.aspx?tabid=128&view=item&idx=875 |date=24 May 2007 }} Israel Today, 18 January 2006</ref> 2011 жылы университетте Израильдің 600 араб азаматы білім алды.<ref>{{cite web|url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/148996|title=Apartheid? 600 Arabs Begin Year at Ariel U |work=Arutz Sheva|date=23 October 2011 |access-date=25 July 2015}}</ref> 2014 жылғы қаңтарда жарияланған материалда араб студенттері университетте нәсілдік немесе саяси себептерге байланысты кемсітушілікті сезінбейтіндерін мәлімдеді.<ref>{{cite news|url=http://www.thefreelibrary.com/Arab+and+Druze+Students+at+Ariel+University%3A+There+is+No+Racism.-a0239878091|title=Arab and Druze Students at Ariel University: There is No Racism|publisher=Palestine News Network|access-date=30 January 2014}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3970752,00.html|title=500 Arabs begin studies in Ariel: 'There's no racism here'|author=Yair Altman|publisher=Ynetnews|date=17 October 2010}}</ref><ref>{{cite news|url=https://chronicle.com/article/Despite-Controversy-Israeli/125423/|title=Despite Controversy, Israeli University in West Bank Attracts Arab Students|author=Matthew Kalman|date=17 November 2010}}</ref> 2012 жылы ''Haaretz'' газеті университетте солшыл саяси көзқарасты ұстанатын оқытушылардың да жұмыс істейтінін хабарлады.<ref>{{cite news|url=https://www.haaretz.com/print-edition/news/leftist-views-don-t-keep-professors-from-teaching-at-ariel-1.458869|archive-url=https://web.archive.org/web/20120817115406/http://www.haaretz.com/print-edition/news/leftist-views-don-t-keep-professors-from-teaching-at-ariel-1.458869|url-status=dead|archive-date=August 17, 2012|title=Leftist views don't keep professors from teaching at Ariel|author=Chaim Levinson|publisher=Haaretz|date=17 August 2012}}</ref> 2024–2025 оқу жылында араб студенттері университеттегі барлық білім алушылардың 10%-ын құрады.<ref>[https://www.jpost.com/israel-news/article-832167 Ariel University shapes Israel’s tomorrow, fostering next-generation leaders]</ref>
== Шақырылған оқытушылар ==
Ариэль университеттік орталығы әлемнің әртүрлі университеттерінен шақырылған оқытушыларды қабылдайды. 2010 жылы [[Хартфорд университеті]]нің коммуникация профессоры Дон Эллис «Коммуникация мәселелері және саяси қақтығыс» атты курстан сабақ берді. Ол: «Менің жалғыз мақсатым — олардың сыни ойлау дағдыларын жетілдіруге көмектесу. Екі тараптың бірі екінші тараптың дұрыс екенін мойындайды деп күтпеймін», — деді.<ref>{{cite news|last=Blair|first=Russell|date=16 July 2010|title=From West Hartford To The West Bank|work=Hartford Courant|url=http://www.courant.com/community/west-hartford/hc-west-hartford-professor-0718-20100716,0,1068977.story|url-status=dead|access-date=24 September 2011}}</ref> Британдық профессор [[Джеффри Олдерман]] да Ариэль университетінде шақырылған оқытушы ретінде дәріс оқыды. Оның айтуынша, университетке қарсы шыққан британдық парламент депутаттары мұндай ұстанымды оқу орнының «еврей университеті болғандықтан» білдірген. Ол: «Егер бұл палестиналық университет болса, олар қарсылық білдірмес еді. Құдай-ау, бұл — палестиналықтармен қатар көптеген еврей студенттері де білім алатын оқу орны ғой», — деді.<ref>[https://web.archive.org/web/20130302100043/http://www.thejc.com/news/uk-news/100162/mps-question-support-ariel MPs question support for Ariel]</ref>
Ганновердегі [[Лейбниц университеті]]нің профессоры Хильде Леоне Ариэль университетінің сәулет мектебінде шақырылған оқытушы ретінде «Көзқарас пен шындық арасында» тақырыбында дәріс оқыды.<ref>{{cite web|url=https://www.jpost.com/Business/BusinessFeatures/Article.aspx?id=121453|title=Conference Circuit|work=The Jerusalem Post |date=23 November 2008 |access-date=25 July 2015}}</ref>
== Академиялық бойкоттар ==
2005 жылғы сәуірде Ұлыбританияның Университет оқытушылары қауымдастығы (AUT) колледжбен академиялық байланыстары үшін [[Бар-Илан университеті]]не қысқа мерзімді бойкот жариялады.<ref>{{cite web|url=http://www.kcl.ac.uk/kis/unions/aut/council.htm |title=Report to members from the AUT national council |access-date=22 May 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060130124019/http://www.kcl.ac.uk/kis/unions/aut/council.htm |archive-date=30 January 2006 |url-status=dead}}</ref> Бойкот 2005 жылғы мамырда тоқтатылды.<ref>{{cite news|date=26 May 2005 |url=https://www.theguardian.com/education/2005/may/26/highereducation.uk1 |title=Academics vote against Israeli boycott |work=The Guardian |location=London |access-date=22 May 2005 }}</ref>
[[Сурет:Faculty of Natural Sciences - Building 29, Ariel University, Israel.jpg|thumb|Жаратылыстану ғылымдары факультетінің ғимараты]]
2009 жылы Испанияның Тұрғын үй министрлігі университетті халықаралық сәулет байқауына қатысудан шеттетті. [[Испания үкіметі]] бұл шешімді университеттің [[басып алынған Палестина аумақтары]]нда орналасуымен түсіндірді.<ref name=ynetboycott>[http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3779907,00.html Spain boycotts Ariel college for being in 'occupied territory'] Ynetnews.com, 22 September 2009.</ref> [[Диффамацияға қарсы лига]] Испания үкіметі мен [[АҚШ энергетика министрлігі]]н [[Мадрид]]те өткен халықаралық күн энергетикасы байқауына израильдік зерттеушілерді қатыстырмау туралы шешімнің күшін жоюға шақырды.<ref name="israelnationalnews.com">[http://www.israelnationalnews.com/News/Flash.aspx/171732 ADL: Stop Discrimination Against Ariel University] Arutz Sheva, 30 September 2009.</ref>
2011 жылдың басында Израильдің 165 ғалымы израильдік қоныстардың кеңеюіне наразылық білдіру мақсатында университетке бойкот жариялайтындарын мәлімдеді.<ref name=huffpo>[http://www.huffingtonpost.com/2011/01/10/israeli-academics-to-boyc_n_806598.html Israeli Academics to Boycott Ariel University], ''HuffPost'', 9 January 2011.</ref> Олар өздерінің петициясында: «Ариэль Израильдің егеменді аумағына кірмейді, сондықтан бізді ол жаққа баруға міндеттеуге болмайды», — деп жазды.<ref>[http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/01/20111918558150780.html Israel academics to boycott college] Aljazeera English, 9 January 2011.</ref>
Ариэль университеті қоныста орналасқандықтан, Еуропалық одақ пен Германия–Израиль ғылыми зерттеулер және әзірлемелер қорының қаржыландыру бағдарламаларына қатыса алмайды. 2018 жылы [[Давид Гросс]], [[Мартин Рис]] және [[Эдвард Уиттен]] сияқты белгілі халықаралық физиктер ашық хат жариялап, әріптестерін Ариэль университетінде өтетін конференцияға қатыспауға және «Палестина аумақтарының оккупациясын қалыпты жағдай ретінде қабылдатуға бағытталған әрекеттерге» араласпауға шақырды.<ref name="The Guardian">{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2018/aug/31/dont-let-science-legitimise-israeli-occupation-of-palestinian-territories|title = Don't let science legitimise Israeli occupation of Palestinian territories | Letters|website = [[TheGuardian.com]]|date = 31 August 2018}}</ref>
[[Сурет:Campus Green and Faculty Buildings, Ariel University, Israel.jpg|thumb|Кампустың ортақ пайдаланылатын аумағынан көрініс. Артқы жағында оқу ғимараттары мен әкімшілік кеңселер орналасқан]]
== Белгілі оқытушылары ==
[[Сурет:Dayan.JPG|thumb|160px|[[Дани Даян]]]]
* [[Мел Алексенберг]] (1937 жылы туған) — суретші.
* [[Эдуард Бормашенко]] (1962 жылы туған) — полимерлер зертханасының меңгерушісі.
* [[Дани Даян]] (1955 жылы туған) — [[Еша кеңесі]]нің төрағасы және Ариэль университетінің оқытушысы.
* [[Исраэль Ханукоглу]] — биохимия және молекулалық биология профессоры, Израиль премьер-министрінің ғылым және технология жөніндегі бұрынғы кеңесшісі.
* [[Рам Карми]] (1931–2013) — сәулетші.
* [[Дан Мейерштейн]] (1938 жылы туған) — университеттің бұрынғы президенті.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
9zk64eyv0ltgoodg5djqzq4qkf5ynec
3693092
3693091
2026-11-07T17:50:21Z
1nter pares
146705
/* Дереккөздер */
3693092
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Ариэль университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы = [[Сурет:Ariel university.logo.jpg|200px]]
|Сурет = [[Сурет:The Dr. Reuben Hecht Library, Ariel University, Israel.jpg|200px]]
|Шынайы аты = אוניברסיטת אריאל בשומרון
|Халықаралық атауы = Ariel University
|Бұрынғы атауы =
|Ұраны =
|Құрылған жылы = [[1982 жыл|1982]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет]]
|Бюджет =
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = Эхуд Гроссман<ref>{{Cite web |title=New President of Ariel University: Prof. Ehud Grossman |url=https://campuscore.ariel.ac.il/wp/en/new-president-of-ariel-university-prof-ehud-grossman/ |access-date=2025-07-13 |website=campuscore.ariel.ac.il}}</ref>
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Альберт Пинхасов]]<ref>{{cite web |title=Prof. Albert Pinhasov |url=https://www.ariel.ac.il/wp/en/rector-en/ |website=www.ariel.ac.il |access-date=18 November 2020}}</ref>
|Студенттер = 17 000 (2025)
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат =
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура =
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар =
|Орналасқан жері = [[Ариэль (Израиль қонысы)|Ариэль]], [[Иудея және Самария аймағы]]<ref>Peter Stalker: ''A Guide to Countries of the World'',
* [https://books.google.com/books?id=gvKvfxkbZ1AC&q=ariel&pg=PA152 p. 152]: "In the longer term it seems likely that the West Bank and Gaza will constitute an independent Palestine"
* [https://books.google.com/books?id=gvKvfxkbZ1AC&pg=PP245 page 245],
Oxford University Press, {{ISBN|978-0199580729}}</ref>
|Метро бекеті =
|Кампус = қалалық
|Мекенжайы =
|Сайты = [http://www.ariel.ac.il/en Ағылшынша]<br>[http://www.ariel.ac.il Ивритше]
|Марапаттары =
|lat_dir = N |lat_deg = 32 |lat_min = 06 |lat_sec = 17
|lon_dir = E |lon_deg = 35 |lon_min = 12 |lon_sec = 34
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Ариэль университеті''' ({{lang-he|אוניברסיטת אריאל}}) — [[Иордан өзенінің Батыс жағалауы]]ндағы [[Ариэль (Израиль қонысы)|Ариэль]] қалалық [[Израиль қонысы|израильдік қонысында]] орналасқан [[Израиль]] университеті. Бұрын Самариядағы Ариэль университеттік орталығы деп аталған мемлекеттік колледж болған.<ref>{{cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4324398,00.html|title=It's official: Ariel University recognized|work=ynet|date=25 December 2012|access-date=25 July 2015|last1=Fleishman|first1=Itamar}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ariel.ac.il/site/portals/english/ |title=Ariel University Center of Samaria |publisher=Ariel.ac.il |access-date=24 September 2011}}</ref>
Колледж 1982 жылы [[Бар-Илан атындағы университет|Бар-Илан университетінің]] аймақтық бөлімшесі ретінде құрылып, бастапқыда [[Кедумим]] қонысында орналасты.<ref>Templer, B (2007) [http://www.jceps.com/index.php?pageID=article&articleID=101 Educational Geopolitics and the 'Settler University' in Ariel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140315101113/http://www.jceps.com/index.php?pageID=article&articleID=101 |date=15 March 2014 }} ''Journal for Critical Education Policy Studies'', Volume 5, Number 2</ref> Кейін Ариэльдегі үлкенірек кампусқа көшіп, Израильдегі ең ірі мемлекеттік колледжге айналды. 2004–2005 жылдары Бар-Илан университетімен байланысы тоқтатылып, дербес колледж мәртебесін алды.
2012 жылғы 17 шілдеде [[Иудея мен Самариядағы жоғары білім жөніндегі кеңес]] оқу орнына толыққанды университет мәртебесін беру туралы шешім қабылдады.<ref>{{cite web|url= https://www.jpost.com/NationalNews/Article.aspx?id=277826 |title= Ariel gets university status, despite opposition |work=The Jerusalem Post|date= 25 March 2012 |access-date=17 July 2012}}</ref> Бұл шешімді премьер-министр [[Биньямин Нетаньяху]], [[Израиль білім министрі|білім министрі]] [[Гидеон Саар]], сыртқы істер министрі [[Авигдор Либерман]], [[Кнессет]]тің кейбір депутаттары<ref>[http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/157960 Nationalists Welcome Decision on Ariel University, 18 July 2012] Arutz Sheva, 18 July 2012</ref> және [[Экономика саласындағы Нобель сыйлығы]]ның лауреаты, математик [[Роберт Ауманн]] қолдады.<ref name="BBCFirst">{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-18879786 |title=Israel's first settlement university stirs controversy |work=[[BBC]] |date=17 July 2012 |access-date=12 January 2014}}</ref> Ал Израиль университеттері президенттерінің кеңесі бұл шешімді айыптады.<ref name="BBCFirst"/> 2013 жылы жүргізілген сауалнама Израиль тұрғындарының 65%-ы Ариэль университетін елдегі сегізінші университет ретінде тануды қолдағанын көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-212575326.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20140611030909/http://www.highbeam.com/doc/1P1-212575326.html|url-status=usurped|archive-date=11 June 2014|title=65% of Israelis support the upgrade of Ariel University, survey shows|via=[[HighBeam Research]]|url-access=subscription|work=Jerusalem Post|date=January 18, 2013|access-date=25 July 2015}}</ref>
Ариэль университетінде үш факультет пен үш мектеп құрамында бакалавр (B.A.), ғылым бакалавры (BSc) және [[Сәулет бакалавры|сәулет бакалавры (BArch)]] дәрежелері бойынша білім беретін 26 кафедра бар. Сонымен қатар университет өнер магистрі (M.A.), іскерлік әкімшілендіру магистрі (M.B.A.) және ғылым магистрі (MSc) дәрежелерін алуға арналған бағдарламаларды ұсынады. 2014 жылы Ариэль университеті доктор дәрежесін (PhD) алуға арналған бағдарламаларды да енгізе бастады. 2011 жылы университетте 14 000 студент білім алды, сондай-ақ [[Тель-Авив]] қаласында бөлімшесі жұмыс істеді. Университет беретін барлық академиялық дәрежелерді [[Израиль жоғары білім жөніндегі кеңесі]] мойындайды.
Университет пен оның қызметкерлері [[Израильдің Иордан өзенінің Батыс жағалауын басып алуы|Израиль басып алған Иордан өзенінің Батыс жағалауында]] орналасуына байланысты Израильде және шетелде бойкотқа ұшырады.
== Университет мәртебесі ==
[[Сурет:Social Sciences and Humanities - Building 60, Ariel University, Israel.jpg|thumb|250x250px|Әлеуметтік және гуманитарлық ғылымдар ғимараты]]
2005 жылы Израиль үкіметі колледжге университет мәртебесін беру бастамасын қолдады. Алайда мәртебені өзгерту бірден жүзеге аспады, өйткені мұндай шешімдерді Израильдің Жоғары білім жөніндегі кеңесі мақұлдауы қажет болатын. 2006 жылғы шілдеде кеңес [[Галилея]]дағы бірнеше аймақтық колледжді біріктіру туралы ұсынысты қабылдамады. Кеңес тағайындаған комиссияның қорытындысы негізінде алдағы бес жыл ішінде Израильде жаңа университеттер құруға рұқсат бермеу туралы шешім қабылданды.<ref>[http://news.walla.co.il/?w=/94/939024#section1 Request from Ariel College to become a university turned down] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140307223037/http://news.walla.co.il/?w=%2F94%2F939024#section1 |date=7 March 2014 }} Walla News, 12 July 2006</ref>
Колледжге университет мәртебесін беру мәселесі қоғамда пікірталас тудырды. Халықаралық қауымдастық Ариэль сияқты қоныстарды халықаралық құқыққа қайшы деп есептейді, ал палестиналықтар оларды бейбітшілікке қол жеткізу жолындағы кедергі ретінде қарастырады.<ref name="BBCFirst"/> Алайда [[Израиль үкіметі]] бұл ұстаныммен келіспейді.<ref name="BBC_GC4">{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1682640.stm |title=The Geneva Convention |work=BBC News |date=10 December 2009 |access-date=27 November 2010 }}</ref> Ұлыбритания Сыртқы істер министрлігінің министрі [[Алистер Берт]] те бұл шешімге көңілі толмағанын білдіріп, Израильді одан бас тартуға шақырды.<ref>{{cite web|url=https://www.gov.uk/government/news/foreign-office-minister-condemns-new-settlement|title=Foreign Office minister condemns new settlement|access-date=25 July 2015}}</ref>
2007 жылғы тамызда колледждің атауы «Самариядағы Ариэль университеттік орталығы» болып өзгертілді.<ref>[http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/125727 Justice Ministry Downgrades Ariel University to College] Israel National News, 30 March 2008</ref> Премьер-министр [[Эхуд Ольмерт]] атаудың өзгеруін қолдағанымен, [[Израиль білім министрі|білім министрі]] [[Юли Тамир]] мен Жоғары білім жөніндегі кеңес бұған қарсы шықты.<ref>[https://www.haaretz.com/hasen/spages/888918.html Ariel College upgrades itself to 'university' status] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071001005648/http://www.haaretz.com/hasen/spages/888918.html |date=1 October 2007 }} Haaretz, 2 August 2007</ref> 2008 жылы кеңес колледж берген академиялық дәрежелерді мойындамайтынын мәлімдеді.<ref>[https://www.haaretz.com/hasen/spages/991836.html Education Council: We won't recognize degrees awarded by Ariel college] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081122153529/http://www.haaretz.com/hasen/spages/991836.html |date=22 November 2008 }} Haaretz, 11 June 2008</ref> 2010 жылы оқу орнының жаңа атауы ресми түрде танылды, алайда колледж 2012 жылғы шілдеге дейін университет мәртебесіне қажетті аккредитацияны ала алмады.<ref>[https://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1263147939517&pagename=JPost/JPArticle/ShowFull Council for Higher Education: Ariel university status years away]{{dead link|date=October 2016 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''The Jerusalem Post'', 21 January 2010</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20120718034242/http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/ariel-academic-center-recognized-as-first-israeli-university-beyond-green-line-1.451782 Ariel academic center recognized as first Israeli university beyond Green Line] Haaretz, 17 July 2012</ref>
2012 жылғы 24 желтоқсанда Израиль қорғаныс министрі [[Эхуд Барак]] [[Орталық қолбасшылық (Израиль)|Орталық қолбасшылыққа]] Ариэль университетінің толық аккредиттелген жоғары оқу орны мәртебесіне көтерілуін ресми түрде тануды бұйырды.<ref>{{cite web|url=https://www.jpost.com/DiplomacyAndPolitics/Article.aspx?id=297153|title=Barak authorizes Ariel upgrade to university|work=The Jerusalem Post|date=14 December 2012 |access-date=25 July 2015}}</ref>
2018 жылғы 12 ақпанда [[Кнессет]] [[Иудея мен Самария аймағы|Иудея мен Самариядағы]] израильдік колледждерді Израильдің жоғары білім беру жүйесінің тікелей қарамағына өткізетін заң қабылдады. Осылайша 1967 жылға дейінгі Израиль аумағының ішінде және одан тыс жерлерде орналасқан оқу орындары арасындағы бұрыннан қалыптасқан құқықтық айырмашылық жойылды. Жаңа заңға сәйкес Иудея мен Самариядағы жоғары білім жөніндегі жеке кеңес таратылып, осы аймақта жұмыс істейтін барлық израильдік колледждер Израильдің Жоғары білім жөніндегі кеңесінің бақылауына берілді.<ref>{{cite web|url=https://www.jpost.com/Israel-News/Israel-applies-sovereignty-over-Ariel-University-in-the-West-Bank-542446|title=Knesset applies Israeli law to Ariel University in West Bank|work=The Jerusalem Post |date=12 February 2018}}</ref>
== Студенттер мен оқытушылар ==
[[Сурет:The Ruth and Conrad Morris Medical Simulation Center, Ariel University, Israel.jpg|thumb|250x250px|Медициналық симуляция орталығы]]
2025 жылы университетте 17 000 студент білім алды. Олардың қатарында зайырлы және ортодоксалды еврейлер, [[Израильдегі арабтар|арабтар]], [[друздар]] және [[черкестер]] болды. 2015 жылы Ариэль университеті Израиль университеттері арасында Эфиопияда туған студенттердің саны бойынша бірінші орында тұрды.<ref>{{cite web|url=http://www.ariel.ac.il/en/about-the-center/students|title=Students|access-date=25 July 2015}}</ref><ref>[https://www.haaretz.com/hasen/pages/ShArt.jhtml?itemNo=590724 A study in irony] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071001111033/http://www.haaretz.com/hasen/pages/ShArt.jhtml?itemNo=590724 |date=1 October 2007 }} Haaretz, 22 June 2005</ref><ref>[http://www.israeltoday.co.il/default.aspx?tabid=128&view=item&idx=875 Arabs Studying at ‘Settler’ College] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070524093939/http://www.israeltoday.co.il/default.aspx?tabid=128&view=item&idx=875 |date=24 May 2007 }} Israel Today, 18 January 2006</ref> 2011 жылы университетте Израильдің 600 араб азаматы білім алды.<ref>{{cite web|url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/148996|title=Apartheid? 600 Arabs Begin Year at Ariel U |work=Arutz Sheva|date=23 October 2011 |access-date=25 July 2015}}</ref> 2014 жылғы қаңтарда жарияланған материалда араб студенттері университетте нәсілдік немесе саяси себептерге байланысты кемсітушілікті сезінбейтіндерін мәлімдеді.<ref>{{cite news|url=http://www.thefreelibrary.com/Arab+and+Druze+Students+at+Ariel+University%3A+There+is+No+Racism.-a0239878091|title=Arab and Druze Students at Ariel University: There is No Racism|publisher=Palestine News Network|access-date=30 January 2014}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3970752,00.html|title=500 Arabs begin studies in Ariel: 'There's no racism here'|author=Yair Altman|publisher=Ynetnews|date=17 October 2010}}</ref><ref>{{cite news|url=https://chronicle.com/article/Despite-Controversy-Israeli/125423/|title=Despite Controversy, Israeli University in West Bank Attracts Arab Students|author=Matthew Kalman|date=17 November 2010}}</ref> 2012 жылы ''Haaretz'' газеті университетте солшыл саяси көзқарасты ұстанатын оқытушылардың да жұмыс істейтінін хабарлады.<ref>{{cite news|url=https://www.haaretz.com/print-edition/news/leftist-views-don-t-keep-professors-from-teaching-at-ariel-1.458869|archive-url=https://web.archive.org/web/20120817115406/http://www.haaretz.com/print-edition/news/leftist-views-don-t-keep-professors-from-teaching-at-ariel-1.458869|url-status=dead|archive-date=August 17, 2012|title=Leftist views don't keep professors from teaching at Ariel|author=Chaim Levinson|publisher=Haaretz|date=17 August 2012}}</ref> 2024–2025 оқу жылында араб студенттері университеттегі барлық білім алушылардың 10%-ын құрады.<ref>[https://www.jpost.com/israel-news/article-832167 Ariel University shapes Israel’s tomorrow, fostering next-generation leaders]</ref>
== Шақырылған оқытушылар ==
Ариэль университеттік орталығы әлемнің әртүрлі университеттерінен шақырылған оқытушыларды қабылдайды. 2010 жылы [[Хартфорд университеті]]нің коммуникация профессоры Дон Эллис «Коммуникация мәселелері және саяси қақтығыс» атты курстан сабақ берді. Ол: «Менің жалғыз мақсатым — олардың сыни ойлау дағдыларын жетілдіруге көмектесу. Екі тараптың бірі екінші тараптың дұрыс екенін мойындайды деп күтпеймін», — деді.<ref>{{cite news|last=Blair|first=Russell|date=16 July 2010|title=From West Hartford To The West Bank|work=Hartford Courant|url=http://www.courant.com/community/west-hartford/hc-west-hartford-professor-0718-20100716,0,1068977.story|url-status=dead|access-date=24 September 2011}}</ref> Британдық профессор [[Джеффри Олдерман]] да Ариэль университетінде шақырылған оқытушы ретінде дәріс оқыды. Оның айтуынша, университетке қарсы шыққан британдық парламент депутаттары мұндай ұстанымды оқу орнының «еврей университеті болғандықтан» білдірген. Ол: «Егер бұл палестиналық университет болса, олар қарсылық білдірмес еді. Құдай-ау, бұл — палестиналықтармен қатар көптеген еврей студенттері де білім алатын оқу орны ғой», — деді.<ref>[https://web.archive.org/web/20130302100043/http://www.thejc.com/news/uk-news/100162/mps-question-support-ariel MPs question support for Ariel]</ref>
Ганновердегі [[Лейбниц университеті]]нің профессоры Хильде Леоне Ариэль университетінің сәулет мектебінде шақырылған оқытушы ретінде «Көзқарас пен шындық арасында» тақырыбында дәріс оқыды.<ref>{{cite web|url=https://www.jpost.com/Business/BusinessFeatures/Article.aspx?id=121453|title=Conference Circuit|work=The Jerusalem Post |date=23 November 2008 |access-date=25 July 2015}}</ref>
== Академиялық бойкоттар ==
2005 жылғы сәуірде Ұлыбританияның Университет оқытушылары қауымдастығы (AUT) колледжбен академиялық байланыстары үшін [[Бар-Илан университеті]]не қысқа мерзімді бойкот жариялады.<ref>{{cite web|url=http://www.kcl.ac.uk/kis/unions/aut/council.htm |title=Report to members from the AUT national council |access-date=22 May 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060130124019/http://www.kcl.ac.uk/kis/unions/aut/council.htm |archive-date=30 January 2006 |url-status=dead}}</ref> Бойкот 2005 жылғы мамырда тоқтатылды.<ref>{{cite news|date=26 May 2005 |url=https://www.theguardian.com/education/2005/may/26/highereducation.uk1 |title=Academics vote against Israeli boycott |work=The Guardian |location=London |access-date=22 May 2005 }}</ref>
[[Сурет:Faculty of Natural Sciences - Building 29, Ariel University, Israel.jpg|thumb|Жаратылыстану ғылымдары факультетінің ғимараты]]
2009 жылы Испанияның Тұрғын үй министрлігі университетті халықаралық сәулет байқауына қатысудан шеттетті. [[Испания үкіметі]] бұл шешімді университеттің [[басып алынған Палестина аумақтары]]нда орналасуымен түсіндірді.<ref name=ynetboycott>[http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3779907,00.html Spain boycotts Ariel college for being in 'occupied territory'] Ynetnews.com, 22 September 2009.</ref> [[Диффамацияға қарсы лига]] Испания үкіметі мен [[АҚШ энергетика министрлігі]]н [[Мадрид]]те өткен халықаралық күн энергетикасы байқауына израильдік зерттеушілерді қатыстырмау туралы шешімнің күшін жоюға шақырды.<ref name="israelnationalnews.com">[http://www.israelnationalnews.com/News/Flash.aspx/171732 ADL: Stop Discrimination Against Ariel University] Arutz Sheva, 30 September 2009.</ref>
2011 жылдың басында Израильдің 165 ғалымы израильдік қоныстардың кеңеюіне наразылық білдіру мақсатында университетке бойкот жариялайтындарын мәлімдеді.<ref name=huffpo>[http://www.huffingtonpost.com/2011/01/10/israeli-academics-to-boyc_n_806598.html Israeli Academics to Boycott Ariel University], ''HuffPost'', 9 January 2011.</ref> Олар өздерінің петициясында: «Ариэль Израильдің егеменді аумағына кірмейді, сондықтан бізді ол жаққа баруға міндеттеуге болмайды», — деп жазды.<ref>[http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/01/20111918558150780.html Israel academics to boycott college] Aljazeera English, 9 January 2011.</ref>
Ариэль университеті қоныста орналасқандықтан, Еуропалық одақ пен Германия–Израиль ғылыми зерттеулер және әзірлемелер қорының қаржыландыру бағдарламаларына қатыса алмайды. 2018 жылы [[Давид Гросс]], [[Мартин Рис]] және [[Эдвард Уиттен]] сияқты белгілі халықаралық физиктер ашық хат жариялап, әріптестерін Ариэль университетінде өтетін конференцияға қатыспауға және «Палестина аумақтарының оккупациясын қалыпты жағдай ретінде қабылдатуға бағытталған әрекеттерге» араласпауға шақырды.<ref name="The Guardian">{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2018/aug/31/dont-let-science-legitimise-israeli-occupation-of-palestinian-territories|title = Don't let science legitimise Israeli occupation of Palestinian territories | Letters|website = [[TheGuardian.com]]|date = 31 August 2018}}</ref>
[[Сурет:Campus Green and Faculty Buildings, Ariel University, Israel.jpg|thumb|Кампустың ортақ пайдаланылатын аумағынан көрініс. Артқы жағында оқу ғимараттары мен әкімшілік кеңселер орналасқан]]
== Белгілі оқытушылары ==
[[Сурет:Dayan.JPG|thumb|160px|[[Дани Даян]]]]
* [[Мел Алексенберг]] (1937 жылы туған) — суретші.
* [[Эдуард Бормашенко]] (1962 жылы туған) — полимерлер зертханасының меңгерушісі.
* [[Дани Даян]] (1955 жылы туған) — [[Еша кеңесі]]нің төрағасы және Ариэль университетінің оқытушысы.
* [[Исраэль Ханукоглу]] — биохимия және молекулалық биология профессоры, Израиль премьер-министрінің ғылым және технология жөніндегі бұрынғы кеңесшісі.
* [[Рам Карми]] (1931–2013) — сәулетші.
* [[Дан Мейерштейн]] (1938 жылы туған) — университеттің бұрынғы президенті.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сыртқы сілтемелер ==
{{Commons category|Ariel University}}
* [https://www.ariel.ac.il/wp/en/ Ариэль университетінің ресми сайты] (ағылшынша)
* [https://web.archive.org/web/20111208050618/http://www.afauc.org/ Ариэль университетінің достары]
* [http://www.arielrnd.com/ Ariel University R&D Company Ltd] — Ариэль университеттік орталығының технологиялар трансферімен айналысатын компаниясы (Израиль).
c8crdd21hgoe5jt07ahze7u7lzxl6uo
3693094
3693092
2026-11-07T17:51:10Z
1nter pares
146705
/* Сыртқы сілтемелер */
3693094
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Ариэль университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы = [[Сурет:Ariel university.logo.jpg|200px]]
|Сурет = [[Сурет:The Dr. Reuben Hecht Library, Ariel University, Israel.jpg|200px]]
|Шынайы аты = אוניברסיטת אריאל בשומרון
|Халықаралық атауы = Ariel University
|Бұрынғы атауы =
|Ұраны =
|Құрылған жылы = [[1982 жыл|1982]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет]]
|Бюджет =
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = Эхуд Гроссман<ref>{{Cite web |title=New President of Ariel University: Prof. Ehud Grossman |url=https://campuscore.ariel.ac.il/wp/en/new-president-of-ariel-university-prof-ehud-grossman/ |access-date=2025-07-13 |website=campuscore.ariel.ac.il}}</ref>
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Альберт Пинхасов]]<ref>{{cite web |title=Prof. Albert Pinhasov |url=https://www.ariel.ac.il/wp/en/rector-en/ |website=www.ariel.ac.il |access-date=18 November 2020}}</ref>
|Студенттер = 17 000 (2025)
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат =
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура =
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар =
|Орналасқан жері = [[Ариэль (Израиль қонысы)|Ариэль]], [[Иудея және Самария аймағы]]<ref>Peter Stalker: ''A Guide to Countries of the World'',
* [https://books.google.com/books?id=gvKvfxkbZ1AC&q=ariel&pg=PA152 p. 152]: "In the longer term it seems likely that the West Bank and Gaza will constitute an independent Palestine"
* [https://books.google.com/books?id=gvKvfxkbZ1AC&pg=PP245 page 245],
Oxford University Press, {{ISBN|978-0199580729}}</ref>
|Метро бекеті =
|Кампус = қалалық
|Мекенжайы =
|Сайты = [http://www.ariel.ac.il/en Ағылшынша]<br>[http://www.ariel.ac.il Ивритше]
|Марапаттары =
|lat_dir = N |lat_deg = 32 |lat_min = 06 |lat_sec = 17
|lon_dir = E |lon_deg = 35 |lon_min = 12 |lon_sec = 34
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Ариэль университеті''' ({{lang-he|אוניברסיטת אריאל}}) — [[Иордан өзенінің Батыс жағалауы]]ндағы [[Ариэль (Израиль қонысы)|Ариэль]] қалалық [[Израиль қонысы|израильдік қонысында]] орналасқан [[Израиль]] университеті. Бұрын Самариядағы Ариэль университеттік орталығы деп аталған мемлекеттік колледж болған.<ref>{{cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4324398,00.html|title=It's official: Ariel University recognized|work=ynet|date=25 December 2012|access-date=25 July 2015|last1=Fleishman|first1=Itamar}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ariel.ac.il/site/portals/english/ |title=Ariel University Center of Samaria |publisher=Ariel.ac.il |access-date=24 September 2011}}</ref>
Колледж 1982 жылы [[Бар-Илан атындағы университет|Бар-Илан университетінің]] аймақтық бөлімшесі ретінде құрылып, бастапқыда [[Кедумим]] қонысында орналасты.<ref>Templer, B (2007) [http://www.jceps.com/index.php?pageID=article&articleID=101 Educational Geopolitics and the 'Settler University' in Ariel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140315101113/http://www.jceps.com/index.php?pageID=article&articleID=101 |date=15 March 2014 }} ''Journal for Critical Education Policy Studies'', Volume 5, Number 2</ref> Кейін Ариэльдегі үлкенірек кампусқа көшіп, Израильдегі ең ірі мемлекеттік колледжге айналды. 2004–2005 жылдары Бар-Илан университетімен байланысы тоқтатылып, дербес колледж мәртебесін алды.
2012 жылғы 17 шілдеде [[Иудея мен Самариядағы жоғары білім жөніндегі кеңес]] оқу орнына толыққанды университет мәртебесін беру туралы шешім қабылдады.<ref>{{cite web|url= https://www.jpost.com/NationalNews/Article.aspx?id=277826 |title= Ariel gets university status, despite opposition |work=The Jerusalem Post|date= 25 March 2012 |access-date=17 July 2012}}</ref> Бұл шешімді премьер-министр [[Биньямин Нетаньяху]], [[Израиль білім министрі|білім министрі]] [[Гидеон Саар]], сыртқы істер министрі [[Авигдор Либерман]], [[Кнессет]]тің кейбір депутаттары<ref>[http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/157960 Nationalists Welcome Decision on Ariel University, 18 July 2012] Arutz Sheva, 18 July 2012</ref> және [[Экономика саласындағы Нобель сыйлығы]]ның лауреаты, математик [[Роберт Ауманн]] қолдады.<ref name="BBCFirst">{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-18879786 |title=Israel's first settlement university stirs controversy |work=[[BBC]] |date=17 July 2012 |access-date=12 January 2014}}</ref> Ал Израиль университеттері президенттерінің кеңесі бұл шешімді айыптады.<ref name="BBCFirst"/> 2013 жылы жүргізілген сауалнама Израиль тұрғындарының 65%-ы Ариэль университетін елдегі сегізінші университет ретінде тануды қолдағанын көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-212575326.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20140611030909/http://www.highbeam.com/doc/1P1-212575326.html|url-status=usurped|archive-date=11 June 2014|title=65% of Israelis support the upgrade of Ariel University, survey shows|via=[[HighBeam Research]]|url-access=subscription|work=Jerusalem Post|date=January 18, 2013|access-date=25 July 2015}}</ref>
Ариэль университетінде үш факультет пен үш мектеп құрамында бакалавр (B.A.), ғылым бакалавры (BSc) және [[Сәулет бакалавры|сәулет бакалавры (BArch)]] дәрежелері бойынша білім беретін 26 кафедра бар. Сонымен қатар университет өнер магистрі (M.A.), іскерлік әкімшілендіру магистрі (M.B.A.) және ғылым магистрі (MSc) дәрежелерін алуға арналған бағдарламаларды ұсынады. 2014 жылы Ариэль университеті доктор дәрежесін (PhD) алуға арналған бағдарламаларды да енгізе бастады. 2011 жылы университетте 14 000 студент білім алды, сондай-ақ [[Тель-Авив]] қаласында бөлімшесі жұмыс істеді. Университет беретін барлық академиялық дәрежелерді [[Израиль жоғары білім жөніндегі кеңесі]] мойындайды.
Университет пен оның қызметкерлері [[Израильдің Иордан өзенінің Батыс жағалауын басып алуы|Израиль басып алған Иордан өзенінің Батыс жағалауында]] орналасуына байланысты Израильде және шетелде бойкотқа ұшырады.
== Университет мәртебесі ==
[[Сурет:Social Sciences and Humanities - Building 60, Ariel University, Israel.jpg|thumb|250x250px|Әлеуметтік және гуманитарлық ғылымдар ғимараты]]
2005 жылы Израиль үкіметі колледжге университет мәртебесін беру бастамасын қолдады. Алайда мәртебені өзгерту бірден жүзеге аспады, өйткені мұндай шешімдерді Израильдің Жоғары білім жөніндегі кеңесі мақұлдауы қажет болатын. 2006 жылғы шілдеде кеңес [[Галилея]]дағы бірнеше аймақтық колледжді біріктіру туралы ұсынысты қабылдамады. Кеңес тағайындаған комиссияның қорытындысы негізінде алдағы бес жыл ішінде Израильде жаңа университеттер құруға рұқсат бермеу туралы шешім қабылданды.<ref>[http://news.walla.co.il/?w=/94/939024#section1 Request from Ariel College to become a university turned down] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140307223037/http://news.walla.co.il/?w=%2F94%2F939024#section1 |date=7 March 2014 }} Walla News, 12 July 2006</ref>
Колледжге университет мәртебесін беру мәселесі қоғамда пікірталас тудырды. Халықаралық қауымдастық Ариэль сияқты қоныстарды халықаралық құқыққа қайшы деп есептейді, ал палестиналықтар оларды бейбітшілікке қол жеткізу жолындағы кедергі ретінде қарастырады.<ref name="BBCFirst"/> Алайда [[Израиль үкіметі]] бұл ұстаныммен келіспейді.<ref name="BBC_GC4">{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1682640.stm |title=The Geneva Convention |work=BBC News |date=10 December 2009 |access-date=27 November 2010 }}</ref> Ұлыбритания Сыртқы істер министрлігінің министрі [[Алистер Берт]] те бұл шешімге көңілі толмағанын білдіріп, Израильді одан бас тартуға шақырды.<ref>{{cite web|url=https://www.gov.uk/government/news/foreign-office-minister-condemns-new-settlement|title=Foreign Office minister condemns new settlement|access-date=25 July 2015}}</ref>
2007 жылғы тамызда колледждің атауы «Самариядағы Ариэль университеттік орталығы» болып өзгертілді.<ref>[http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/125727 Justice Ministry Downgrades Ariel University to College] Israel National News, 30 March 2008</ref> Премьер-министр [[Эхуд Ольмерт]] атаудың өзгеруін қолдағанымен, [[Израиль білім министрі|білім министрі]] [[Юли Тамир]] мен Жоғары білім жөніндегі кеңес бұған қарсы шықты.<ref>[https://www.haaretz.com/hasen/spages/888918.html Ariel College upgrades itself to 'university' status] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071001005648/http://www.haaretz.com/hasen/spages/888918.html |date=1 October 2007 }} Haaretz, 2 August 2007</ref> 2008 жылы кеңес колледж берген академиялық дәрежелерді мойындамайтынын мәлімдеді.<ref>[https://www.haaretz.com/hasen/spages/991836.html Education Council: We won't recognize degrees awarded by Ariel college] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081122153529/http://www.haaretz.com/hasen/spages/991836.html |date=22 November 2008 }} Haaretz, 11 June 2008</ref> 2010 жылы оқу орнының жаңа атауы ресми түрде танылды, алайда колледж 2012 жылғы шілдеге дейін университет мәртебесіне қажетті аккредитацияны ала алмады.<ref>[https://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1263147939517&pagename=JPost/JPArticle/ShowFull Council for Higher Education: Ariel university status years away]{{dead link|date=October 2016 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''The Jerusalem Post'', 21 January 2010</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20120718034242/http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/ariel-academic-center-recognized-as-first-israeli-university-beyond-green-line-1.451782 Ariel academic center recognized as first Israeli university beyond Green Line] Haaretz, 17 July 2012</ref>
2012 жылғы 24 желтоқсанда Израиль қорғаныс министрі [[Эхуд Барак]] [[Орталық қолбасшылық (Израиль)|Орталық қолбасшылыққа]] Ариэль университетінің толық аккредиттелген жоғары оқу орны мәртебесіне көтерілуін ресми түрде тануды бұйырды.<ref>{{cite web|url=https://www.jpost.com/DiplomacyAndPolitics/Article.aspx?id=297153|title=Barak authorizes Ariel upgrade to university|work=The Jerusalem Post|date=14 December 2012 |access-date=25 July 2015}}</ref>
2018 жылғы 12 ақпанда [[Кнессет]] [[Иудея мен Самария аймағы|Иудея мен Самариядағы]] израильдік колледждерді Израильдің жоғары білім беру жүйесінің тікелей қарамағына өткізетін заң қабылдады. Осылайша 1967 жылға дейінгі Израиль аумағының ішінде және одан тыс жерлерде орналасқан оқу орындары арасындағы бұрыннан қалыптасқан құқықтық айырмашылық жойылды. Жаңа заңға сәйкес Иудея мен Самариядағы жоғары білім жөніндегі жеке кеңес таратылып, осы аймақта жұмыс істейтін барлық израильдік колледждер Израильдің Жоғары білім жөніндегі кеңесінің бақылауына берілді.<ref>{{cite web|url=https://www.jpost.com/Israel-News/Israel-applies-sovereignty-over-Ariel-University-in-the-West-Bank-542446|title=Knesset applies Israeli law to Ariel University in West Bank|work=The Jerusalem Post |date=12 February 2018}}</ref>
== Студенттер мен оқытушылар ==
[[Сурет:The Ruth and Conrad Morris Medical Simulation Center, Ariel University, Israel.jpg|thumb|250x250px|Медициналық симуляция орталығы]]
2025 жылы университетте 17 000 студент білім алды. Олардың қатарында зайырлы және ортодоксалды еврейлер, [[Израильдегі арабтар|арабтар]], [[друздар]] және [[черкестер]] болды. 2015 жылы Ариэль университеті Израиль университеттері арасында Эфиопияда туған студенттердің саны бойынша бірінші орында тұрды.<ref>{{cite web|url=http://www.ariel.ac.il/en/about-the-center/students|title=Students|access-date=25 July 2015}}</ref><ref>[https://www.haaretz.com/hasen/pages/ShArt.jhtml?itemNo=590724 A study in irony] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071001111033/http://www.haaretz.com/hasen/pages/ShArt.jhtml?itemNo=590724 |date=1 October 2007 }} Haaretz, 22 June 2005</ref><ref>[http://www.israeltoday.co.il/default.aspx?tabid=128&view=item&idx=875 Arabs Studying at ‘Settler’ College] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070524093939/http://www.israeltoday.co.il/default.aspx?tabid=128&view=item&idx=875 |date=24 May 2007 }} Israel Today, 18 January 2006</ref> 2011 жылы университетте Израильдің 600 араб азаматы білім алды.<ref>{{cite web|url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/148996|title=Apartheid? 600 Arabs Begin Year at Ariel U |work=Arutz Sheva|date=23 October 2011 |access-date=25 July 2015}}</ref> 2014 жылғы қаңтарда жарияланған материалда араб студенттері университетте нәсілдік немесе саяси себептерге байланысты кемсітушілікті сезінбейтіндерін мәлімдеді.<ref>{{cite news|url=http://www.thefreelibrary.com/Arab+and+Druze+Students+at+Ariel+University%3A+There+is+No+Racism.-a0239878091|title=Arab and Druze Students at Ariel University: There is No Racism|publisher=Palestine News Network|access-date=30 January 2014}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3970752,00.html|title=500 Arabs begin studies in Ariel: 'There's no racism here'|author=Yair Altman|publisher=Ynetnews|date=17 October 2010}}</ref><ref>{{cite news|url=https://chronicle.com/article/Despite-Controversy-Israeli/125423/|title=Despite Controversy, Israeli University in West Bank Attracts Arab Students|author=Matthew Kalman|date=17 November 2010}}</ref> 2012 жылы ''Haaretz'' газеті университетте солшыл саяси көзқарасты ұстанатын оқытушылардың да жұмыс істейтінін хабарлады.<ref>{{cite news|url=https://www.haaretz.com/print-edition/news/leftist-views-don-t-keep-professors-from-teaching-at-ariel-1.458869|archive-url=https://web.archive.org/web/20120817115406/http://www.haaretz.com/print-edition/news/leftist-views-don-t-keep-professors-from-teaching-at-ariel-1.458869|url-status=dead|archive-date=August 17, 2012|title=Leftist views don't keep professors from teaching at Ariel|author=Chaim Levinson|publisher=Haaretz|date=17 August 2012}}</ref> 2024–2025 оқу жылында араб студенттері университеттегі барлық білім алушылардың 10%-ын құрады.<ref>[https://www.jpost.com/israel-news/article-832167 Ariel University shapes Israel’s tomorrow, fostering next-generation leaders]</ref>
== Шақырылған оқытушылар ==
Ариэль университеттік орталығы әлемнің әртүрлі университеттерінен шақырылған оқытушыларды қабылдайды. 2010 жылы [[Хартфорд университеті]]нің коммуникация профессоры Дон Эллис «Коммуникация мәселелері және саяси қақтығыс» атты курстан сабақ берді. Ол: «Менің жалғыз мақсатым — олардың сыни ойлау дағдыларын жетілдіруге көмектесу. Екі тараптың бірі екінші тараптың дұрыс екенін мойындайды деп күтпеймін», — деді.<ref>{{cite news|last=Blair|first=Russell|date=16 July 2010|title=From West Hartford To The West Bank|work=Hartford Courant|url=http://www.courant.com/community/west-hartford/hc-west-hartford-professor-0718-20100716,0,1068977.story|url-status=dead|access-date=24 September 2011}}</ref> Британдық профессор [[Джеффри Олдерман]] да Ариэль университетінде шақырылған оқытушы ретінде дәріс оқыды. Оның айтуынша, университетке қарсы шыққан британдық парламент депутаттары мұндай ұстанымды оқу орнының «еврей университеті болғандықтан» білдірген. Ол: «Егер бұл палестиналық университет болса, олар қарсылық білдірмес еді. Құдай-ау, бұл — палестиналықтармен қатар көптеген еврей студенттері де білім алатын оқу орны ғой», — деді.<ref>[https://web.archive.org/web/20130302100043/http://www.thejc.com/news/uk-news/100162/mps-question-support-ariel MPs question support for Ariel]</ref>
Ганновердегі [[Лейбниц университеті]]нің профессоры Хильде Леоне Ариэль университетінің сәулет мектебінде шақырылған оқытушы ретінде «Көзқарас пен шындық арасында» тақырыбында дәріс оқыды.<ref>{{cite web|url=https://www.jpost.com/Business/BusinessFeatures/Article.aspx?id=121453|title=Conference Circuit|work=The Jerusalem Post |date=23 November 2008 |access-date=25 July 2015}}</ref>
== Академиялық бойкоттар ==
2005 жылғы сәуірде Ұлыбританияның Университет оқытушылары қауымдастығы (AUT) колледжбен академиялық байланыстары үшін [[Бар-Илан университеті]]не қысқа мерзімді бойкот жариялады.<ref>{{cite web|url=http://www.kcl.ac.uk/kis/unions/aut/council.htm |title=Report to members from the AUT national council |access-date=22 May 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060130124019/http://www.kcl.ac.uk/kis/unions/aut/council.htm |archive-date=30 January 2006 |url-status=dead}}</ref> Бойкот 2005 жылғы мамырда тоқтатылды.<ref>{{cite news|date=26 May 2005 |url=https://www.theguardian.com/education/2005/may/26/highereducation.uk1 |title=Academics vote against Israeli boycott |work=The Guardian |location=London |access-date=22 May 2005 }}</ref>
[[Сурет:Faculty of Natural Sciences - Building 29, Ariel University, Israel.jpg|thumb|Жаратылыстану ғылымдары факультетінің ғимараты]]
2009 жылы Испанияның Тұрғын үй министрлігі университетті халықаралық сәулет байқауына қатысудан шеттетті. [[Испания үкіметі]] бұл шешімді университеттің [[басып алынған Палестина аумақтары]]нда орналасуымен түсіндірді.<ref name=ynetboycott>[http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3779907,00.html Spain boycotts Ariel college for being in 'occupied territory'] Ynetnews.com, 22 September 2009.</ref> [[Диффамацияға қарсы лига]] Испания үкіметі мен [[АҚШ энергетика министрлігі]]н [[Мадрид]]те өткен халықаралық күн энергетикасы байқауына израильдік зерттеушілерді қатыстырмау туралы шешімнің күшін жоюға шақырды.<ref name="israelnationalnews.com">[http://www.israelnationalnews.com/News/Flash.aspx/171732 ADL: Stop Discrimination Against Ariel University] Arutz Sheva, 30 September 2009.</ref>
2011 жылдың басында Израильдің 165 ғалымы израильдік қоныстардың кеңеюіне наразылық білдіру мақсатында университетке бойкот жариялайтындарын мәлімдеді.<ref name=huffpo>[http://www.huffingtonpost.com/2011/01/10/israeli-academics-to-boyc_n_806598.html Israeli Academics to Boycott Ariel University], ''HuffPost'', 9 January 2011.</ref> Олар өздерінің петициясында: «Ариэль Израильдің егеменді аумағына кірмейді, сондықтан бізді ол жаққа баруға міндеттеуге болмайды», — деп жазды.<ref>[http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/01/20111918558150780.html Israel academics to boycott college] Aljazeera English, 9 January 2011.</ref>
Ариэль университеті қоныста орналасқандықтан, Еуропалық одақ пен Германия–Израиль ғылыми зерттеулер және әзірлемелер қорының қаржыландыру бағдарламаларына қатыса алмайды. 2018 жылы [[Давид Гросс]], [[Мартин Рис]] және [[Эдвард Уиттен]] сияқты белгілі халықаралық физиктер ашық хат жариялап, әріптестерін Ариэль университетінде өтетін конференцияға қатыспауға және «Палестина аумақтарының оккупациясын қалыпты жағдай ретінде қабылдатуға бағытталған әрекеттерге» араласпауға шақырды.<ref name="The Guardian">{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2018/aug/31/dont-let-science-legitimise-israeli-occupation-of-palestinian-territories|title = Don't let science legitimise Israeli occupation of Palestinian territories | Letters|website = [[TheGuardian.com]]|date = 31 August 2018}}</ref>
[[Сурет:Campus Green and Faculty Buildings, Ariel University, Israel.jpg|thumb|Кампустың ортақ пайдаланылатын аумағынан көрініс. Артқы жағында оқу ғимараттары мен әкімшілік кеңселер орналасқан]]
== Белгілі оқытушылары ==
[[Сурет:Dayan.JPG|thumb|160px|[[Дани Даян]]]]
* [[Мел Алексенберг]] (1937 жылы туған) — суретші.
* [[Эдуард Бормашенко]] (1962 жылы туған) — полимерлер зертханасының меңгерушісі.
* [[Дани Даян]] (1955 жылы туған) — [[Еша кеңесі]]нің төрағасы және Ариэль университетінің оқытушысы.
* [[Исраэль Ханукоглу]] — биохимия және молекулалық биология профессоры, Израиль премьер-министрінің ғылым және технология жөніндегі бұрынғы кеңесшісі.
* [[Рам Карми]] (1931–2013) — сәулетші.
* [[Дан Мейерштейн]] (1938 жылы туған) — университеттің бұрынғы президенті.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сыртқы сілтемелер ==
{{Commons category|Ariel University}}
* [https://www.ariel.ac.il/wp/en/ Ариэль университетінің ресми сайты] (ағылшынша)
* [https://web.archive.org/web/20111208050618/http://www.afauc.org/ Ариэль университетінің достары]
* [http://www.arielrnd.com/ Ariel University R&D Company Ltd] — Ариэль университеттік орталығының технологиялар трансферімен айналысатын компаниясы (Израиль).
[[Санат:Ариэль университеті| ]]
[[Санат:1982 жылы құрылған университеттер мен колледждер]]
[[Санат:Палестинадағы университеттер мен колледждер]]
[[Санат:Ариэль (Израиль қонысы)]]
[[Санат:1982 жылы Израиль әскери әкімшілігінде құрылған ұйымдар]]
sa1523as7o6upy54ugc4xulnbxjnoj5
3693095
3693094
2026-11-07T17:52:29Z
1nter pares
146705
/* Сыртқы сілтемелер */
3693095
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Ариэль университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы = [[Сурет:Ariel university.logo.jpg|200px]]
|Сурет = [[Сурет:The Dr. Reuben Hecht Library, Ariel University, Israel.jpg|200px]]
|Шынайы аты = אוניברסיטת אריאל בשומרון
|Халықаралық атауы = Ariel University
|Бұрынғы атауы =
|Ұраны =
|Құрылған жылы = [[1982 жыл|1982]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет]]
|Бюджет =
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = Эхуд Гроссман<ref>{{Cite web |title=New President of Ariel University: Prof. Ehud Grossman |url=https://campuscore.ariel.ac.il/wp/en/new-president-of-ariel-university-prof-ehud-grossman/ |access-date=2025-07-13 |website=campuscore.ariel.ac.il}}</ref>
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Альберт Пинхасов]]<ref>{{cite web |title=Prof. Albert Pinhasov |url=https://www.ariel.ac.il/wp/en/rector-en/ |website=www.ariel.ac.il |access-date=18 November 2020}}</ref>
|Студенттер = 17 000 (2025)
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат =
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура =
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар =
|Орналасқан жері = [[Ариэль (Израиль қонысы)|Ариэль]], [[Иудея және Самария аймағы]]<ref>Peter Stalker: ''A Guide to Countries of the World'',
* [https://books.google.com/books?id=gvKvfxkbZ1AC&q=ariel&pg=PA152 p. 152]: "In the longer term it seems likely that the West Bank and Gaza will constitute an independent Palestine"
* [https://books.google.com/books?id=gvKvfxkbZ1AC&pg=PP245 page 245],
Oxford University Press, {{ISBN|978-0199580729}}</ref>
|Метро бекеті =
|Кампус = қалалық
|Мекенжайы =
|Сайты = [http://www.ariel.ac.il/en Ағылшынша]<br>[http://www.ariel.ac.il Ивритше]
|Марапаттары =
|lat_dir = N |lat_deg = 32 |lat_min = 06 |lat_sec = 17
|lon_dir = E |lon_deg = 35 |lon_min = 12 |lon_sec = 34
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Ариэль университеті''' ({{lang-he|אוניברסיטת אריאל}}) — [[Иордан өзенінің Батыс жағалауы]]ндағы [[Ариэль (Израиль қонысы)|Ариэль]] қалалық [[Израиль қонысы|израильдік қонысында]] орналасқан [[Израиль]] университеті. Бұрын Самариядағы Ариэль университеттік орталығы деп аталған мемлекеттік колледж болған.<ref>{{cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4324398,00.html|title=It's official: Ariel University recognized|work=ynet|date=25 December 2012|access-date=25 July 2015|last1=Fleishman|first1=Itamar}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ariel.ac.il/site/portals/english/ |title=Ariel University Center of Samaria |publisher=Ariel.ac.il |access-date=24 September 2011}}</ref>
Колледж 1982 жылы [[Бар-Илан атындағы университет|Бар-Илан университетінің]] аймақтық бөлімшесі ретінде құрылып, бастапқыда [[Кедумим]] қонысында орналасты.<ref>Templer, B (2007) [http://www.jceps.com/index.php?pageID=article&articleID=101 Educational Geopolitics and the 'Settler University' in Ariel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140315101113/http://www.jceps.com/index.php?pageID=article&articleID=101 |date=15 March 2014 }} ''Journal for Critical Education Policy Studies'', Volume 5, Number 2</ref> Кейін Ариэльдегі үлкенірек кампусқа көшіп, Израильдегі ең ірі мемлекеттік колледжге айналды. 2004–2005 жылдары Бар-Илан университетімен байланысы тоқтатылып, дербес колледж мәртебесін алды.
2012 жылғы 17 шілдеде [[Иудея мен Самариядағы жоғары білім жөніндегі кеңес]] оқу орнына толыққанды университет мәртебесін беру туралы шешім қабылдады.<ref>{{cite web|url= https://www.jpost.com/NationalNews/Article.aspx?id=277826 |title= Ariel gets university status, despite opposition |work=The Jerusalem Post|date= 25 March 2012 |access-date=17 July 2012}}</ref> Бұл шешімді премьер-министр [[Биньямин Нетаньяху]], [[Израиль білім министрі|білім министрі]] [[Гидеон Саар]], сыртқы істер министрі [[Авигдор Либерман]], [[Кнессет]]тің кейбір депутаттары<ref>[http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/157960 Nationalists Welcome Decision on Ariel University, 18 July 2012] Arutz Sheva, 18 July 2012</ref> және [[Экономика саласындағы Нобель сыйлығы]]ның лауреаты, математик [[Роберт Ауманн]] қолдады.<ref name="BBCFirst">{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-18879786 |title=Israel's first settlement university stirs controversy |work=[[BBC]] |date=17 July 2012 |access-date=12 January 2014}}</ref> Ал Израиль университеттері президенттерінің кеңесі бұл шешімді айыптады.<ref name="BBCFirst"/> 2013 жылы жүргізілген сауалнама Израиль тұрғындарының 65%-ы Ариэль университетін елдегі сегізінші университет ретінде тануды қолдағанын көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-212575326.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20140611030909/http://www.highbeam.com/doc/1P1-212575326.html|url-status=usurped|archive-date=11 June 2014|title=65% of Israelis support the upgrade of Ariel University, survey shows|via=[[HighBeam Research]]|url-access=subscription|work=Jerusalem Post|date=January 18, 2013|access-date=25 July 2015}}</ref>
Ариэль университетінде үш факультет пен үш мектеп құрамында бакалавр (B.A.), ғылым бакалавры (BSc) және [[Сәулет бакалавры|сәулет бакалавры (BArch)]] дәрежелері бойынша білім беретін 26 кафедра бар. Сонымен қатар университет өнер магистрі (M.A.), іскерлік әкімшілендіру магистрі (M.B.A.) және ғылым магистрі (MSc) дәрежелерін алуға арналған бағдарламаларды ұсынады. 2014 жылы Ариэль университеті доктор дәрежесін (PhD) алуға арналған бағдарламаларды да енгізе бастады. 2011 жылы университетте 14 000 студент білім алды, сондай-ақ [[Тель-Авив]] қаласында бөлімшесі жұмыс істеді. Университет беретін барлық академиялық дәрежелерді [[Израиль жоғары білім жөніндегі кеңесі]] мойындайды.
Университет пен оның қызметкерлері [[Израильдің Иордан өзенінің Батыс жағалауын басып алуы|Израиль басып алған Иордан өзенінің Батыс жағалауында]] орналасуына байланысты Израильде және шетелде бойкотқа ұшырады.
== Университет мәртебесі ==
[[Сурет:Social Sciences and Humanities - Building 60, Ariel University, Israel.jpg|thumb|250x250px|Әлеуметтік және гуманитарлық ғылымдар ғимараты]]
2005 жылы Израиль үкіметі колледжге университет мәртебесін беру бастамасын қолдады. Алайда мәртебені өзгерту бірден жүзеге аспады, өйткені мұндай шешімдерді Израильдің Жоғары білім жөніндегі кеңесі мақұлдауы қажет болатын. 2006 жылғы шілдеде кеңес [[Галилея]]дағы бірнеше аймақтық колледжді біріктіру туралы ұсынысты қабылдамады. Кеңес тағайындаған комиссияның қорытындысы негізінде алдағы бес жыл ішінде Израильде жаңа университеттер құруға рұқсат бермеу туралы шешім қабылданды.<ref>[http://news.walla.co.il/?w=/94/939024#section1 Request from Ariel College to become a university turned down] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140307223037/http://news.walla.co.il/?w=%2F94%2F939024#section1 |date=7 March 2014 }} Walla News, 12 July 2006</ref>
Колледжге университет мәртебесін беру мәселесі қоғамда пікірталас тудырды. Халықаралық қауымдастық Ариэль сияқты қоныстарды халықаралық құқыққа қайшы деп есептейді, ал палестиналықтар оларды бейбітшілікке қол жеткізу жолындағы кедергі ретінде қарастырады.<ref name="BBCFirst"/> Алайда [[Израиль үкіметі]] бұл ұстаныммен келіспейді.<ref name="BBC_GC4">{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1682640.stm |title=The Geneva Convention |work=BBC News |date=10 December 2009 |access-date=27 November 2010 }}</ref> Ұлыбритания Сыртқы істер министрлігінің министрі [[Алистер Берт]] те бұл шешімге көңілі толмағанын білдіріп, Израильді одан бас тартуға шақырды.<ref>{{cite web|url=https://www.gov.uk/government/news/foreign-office-minister-condemns-new-settlement|title=Foreign Office minister condemns new settlement|access-date=25 July 2015}}</ref>
2007 жылғы тамызда колледждің атауы «Самариядағы Ариэль университеттік орталығы» болып өзгертілді.<ref>[http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/125727 Justice Ministry Downgrades Ariel University to College] Israel National News, 30 March 2008</ref> Премьер-министр [[Эхуд Ольмерт]] атаудың өзгеруін қолдағанымен, [[Израиль білім министрі|білім министрі]] [[Юли Тамир]] мен Жоғары білім жөніндегі кеңес бұған қарсы шықты.<ref>[https://www.haaretz.com/hasen/spages/888918.html Ariel College upgrades itself to 'university' status] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071001005648/http://www.haaretz.com/hasen/spages/888918.html |date=1 October 2007 }} Haaretz, 2 August 2007</ref> 2008 жылы кеңес колледж берген академиялық дәрежелерді мойындамайтынын мәлімдеді.<ref>[https://www.haaretz.com/hasen/spages/991836.html Education Council: We won't recognize degrees awarded by Ariel college] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081122153529/http://www.haaretz.com/hasen/spages/991836.html |date=22 November 2008 }} Haaretz, 11 June 2008</ref> 2010 жылы оқу орнының жаңа атауы ресми түрде танылды, алайда колледж 2012 жылғы шілдеге дейін университет мәртебесіне қажетті аккредитацияны ала алмады.<ref>[https://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1263147939517&pagename=JPost/JPArticle/ShowFull Council for Higher Education: Ariel university status years away]{{dead link|date=October 2016 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''The Jerusalem Post'', 21 January 2010</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20120718034242/http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/ariel-academic-center-recognized-as-first-israeli-university-beyond-green-line-1.451782 Ariel academic center recognized as first Israeli university beyond Green Line] Haaretz, 17 July 2012</ref>
2012 жылғы 24 желтоқсанда Израиль қорғаныс министрі [[Эхуд Барак]] [[Орталық қолбасшылық (Израиль)|Орталық қолбасшылыққа]] Ариэль университетінің толық аккредиттелген жоғары оқу орны мәртебесіне көтерілуін ресми түрде тануды бұйырды.<ref>{{cite web|url=https://www.jpost.com/DiplomacyAndPolitics/Article.aspx?id=297153|title=Barak authorizes Ariel upgrade to university|work=The Jerusalem Post|date=14 December 2012 |access-date=25 July 2015}}</ref>
2018 жылғы 12 ақпанда [[Кнессет]] [[Иудея мен Самария аймағы|Иудея мен Самариядағы]] израильдік колледждерді Израильдің жоғары білім беру жүйесінің тікелей қарамағына өткізетін заң қабылдады. Осылайша 1967 жылға дейінгі Израиль аумағының ішінде және одан тыс жерлерде орналасқан оқу орындары арасындағы бұрыннан қалыптасқан құқықтық айырмашылық жойылды. Жаңа заңға сәйкес Иудея мен Самариядағы жоғары білім жөніндегі жеке кеңес таратылып, осы аймақта жұмыс істейтін барлық израильдік колледждер Израильдің Жоғары білім жөніндегі кеңесінің бақылауына берілді.<ref>{{cite web|url=https://www.jpost.com/Israel-News/Israel-applies-sovereignty-over-Ariel-University-in-the-West-Bank-542446|title=Knesset applies Israeli law to Ariel University in West Bank|work=The Jerusalem Post |date=12 February 2018}}</ref>
== Студенттер мен оқытушылар ==
[[Сурет:The Ruth and Conrad Morris Medical Simulation Center, Ariel University, Israel.jpg|thumb|250x250px|Медициналық симуляция орталығы]]
2025 жылы университетте 17 000 студент білім алды. Олардың қатарында зайырлы және ортодоксалды еврейлер, [[Израильдегі арабтар|арабтар]], [[друздар]] және [[черкестер]] болды. 2015 жылы Ариэль университеті Израиль университеттері арасында Эфиопияда туған студенттердің саны бойынша бірінші орында тұрды.<ref>{{cite web|url=http://www.ariel.ac.il/en/about-the-center/students|title=Students|access-date=25 July 2015}}</ref><ref>[https://www.haaretz.com/hasen/pages/ShArt.jhtml?itemNo=590724 A study in irony] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071001111033/http://www.haaretz.com/hasen/pages/ShArt.jhtml?itemNo=590724 |date=1 October 2007 }} Haaretz, 22 June 2005</ref><ref>[http://www.israeltoday.co.il/default.aspx?tabid=128&view=item&idx=875 Arabs Studying at ‘Settler’ College] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070524093939/http://www.israeltoday.co.il/default.aspx?tabid=128&view=item&idx=875 |date=24 May 2007 }} Israel Today, 18 January 2006</ref> 2011 жылы университетте Израильдің 600 араб азаматы білім алды.<ref>{{cite web|url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/148996|title=Apartheid? 600 Arabs Begin Year at Ariel U |work=Arutz Sheva|date=23 October 2011 |access-date=25 July 2015}}</ref> 2014 жылғы қаңтарда жарияланған материалда араб студенттері университетте нәсілдік немесе саяси себептерге байланысты кемсітушілікті сезінбейтіндерін мәлімдеді.<ref>{{cite news|url=http://www.thefreelibrary.com/Arab+and+Druze+Students+at+Ariel+University%3A+There+is+No+Racism.-a0239878091|title=Arab and Druze Students at Ariel University: There is No Racism|publisher=Palestine News Network|access-date=30 January 2014}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3970752,00.html|title=500 Arabs begin studies in Ariel: 'There's no racism here'|author=Yair Altman|publisher=Ynetnews|date=17 October 2010}}</ref><ref>{{cite news|url=https://chronicle.com/article/Despite-Controversy-Israeli/125423/|title=Despite Controversy, Israeli University in West Bank Attracts Arab Students|author=Matthew Kalman|date=17 November 2010}}</ref> 2012 жылы ''Haaretz'' газеті университетте солшыл саяси көзқарасты ұстанатын оқытушылардың да жұмыс істейтінін хабарлады.<ref>{{cite news|url=https://www.haaretz.com/print-edition/news/leftist-views-don-t-keep-professors-from-teaching-at-ariel-1.458869|archive-url=https://web.archive.org/web/20120817115406/http://www.haaretz.com/print-edition/news/leftist-views-don-t-keep-professors-from-teaching-at-ariel-1.458869|url-status=dead|archive-date=August 17, 2012|title=Leftist views don't keep professors from teaching at Ariel|author=Chaim Levinson|publisher=Haaretz|date=17 August 2012}}</ref> 2024–2025 оқу жылында араб студенттері университеттегі барлық білім алушылардың 10%-ын құрады.<ref>[https://www.jpost.com/israel-news/article-832167 Ariel University shapes Israel’s tomorrow, fostering next-generation leaders]</ref>
== Шақырылған оқытушылар ==
Ариэль университеттік орталығы әлемнің әртүрлі университеттерінен шақырылған оқытушыларды қабылдайды. 2010 жылы [[Хартфорд университеті]]нің коммуникация профессоры Дон Эллис «Коммуникация мәселелері және саяси қақтығыс» атты курстан сабақ берді. Ол: «Менің жалғыз мақсатым — олардың сыни ойлау дағдыларын жетілдіруге көмектесу. Екі тараптың бірі екінші тараптың дұрыс екенін мойындайды деп күтпеймін», — деді.<ref>{{cite news|last=Blair|first=Russell|date=16 July 2010|title=From West Hartford To The West Bank|work=Hartford Courant|url=http://www.courant.com/community/west-hartford/hc-west-hartford-professor-0718-20100716,0,1068977.story|url-status=dead|access-date=24 September 2011}}</ref> Британдық профессор [[Джеффри Олдерман]] да Ариэль университетінде шақырылған оқытушы ретінде дәріс оқыды. Оның айтуынша, университетке қарсы шыққан британдық парламент депутаттары мұндай ұстанымды оқу орнының «еврей университеті болғандықтан» білдірген. Ол: «Егер бұл палестиналық университет болса, олар қарсылық білдірмес еді. Құдай-ау, бұл — палестиналықтармен қатар көптеген еврей студенттері де білім алатын оқу орны ғой», — деді.<ref>[https://web.archive.org/web/20130302100043/http://www.thejc.com/news/uk-news/100162/mps-question-support-ariel MPs question support for Ariel]</ref>
Ганновердегі [[Лейбниц университеті]]нің профессоры Хильде Леоне Ариэль университетінің сәулет мектебінде шақырылған оқытушы ретінде «Көзқарас пен шындық арасында» тақырыбында дәріс оқыды.<ref>{{cite web|url=https://www.jpost.com/Business/BusinessFeatures/Article.aspx?id=121453|title=Conference Circuit|work=The Jerusalem Post |date=23 November 2008 |access-date=25 July 2015}}</ref>
== Академиялық бойкоттар ==
2005 жылғы сәуірде Ұлыбританияның Университет оқытушылары қауымдастығы (AUT) колледжбен академиялық байланыстары үшін [[Бар-Илан университеті]]не қысқа мерзімді бойкот жариялады.<ref>{{cite web|url=http://www.kcl.ac.uk/kis/unions/aut/council.htm |title=Report to members from the AUT national council |access-date=22 May 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060130124019/http://www.kcl.ac.uk/kis/unions/aut/council.htm |archive-date=30 January 2006 |url-status=dead}}</ref> Бойкот 2005 жылғы мамырда тоқтатылды.<ref>{{cite news|date=26 May 2005 |url=https://www.theguardian.com/education/2005/may/26/highereducation.uk1 |title=Academics vote against Israeli boycott |work=The Guardian |location=London |access-date=22 May 2005 }}</ref>
[[Сурет:Faculty of Natural Sciences - Building 29, Ariel University, Israel.jpg|thumb|Жаратылыстану ғылымдары факультетінің ғимараты]]
2009 жылы Испанияның Тұрғын үй министрлігі университетті халықаралық сәулет байқауына қатысудан шеттетті. [[Испания үкіметі]] бұл шешімді университеттің [[басып алынған Палестина аумақтары]]нда орналасуымен түсіндірді.<ref name=ynetboycott>[http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3779907,00.html Spain boycotts Ariel college for being in 'occupied territory'] Ynetnews.com, 22 September 2009.</ref> [[Диффамацияға қарсы лига]] Испания үкіметі мен [[АҚШ энергетика министрлігі]]н [[Мадрид]]те өткен халықаралық күн энергетикасы байқауына израильдік зерттеушілерді қатыстырмау туралы шешімнің күшін жоюға шақырды.<ref name="israelnationalnews.com">[http://www.israelnationalnews.com/News/Flash.aspx/171732 ADL: Stop Discrimination Against Ariel University] Arutz Sheva, 30 September 2009.</ref>
2011 жылдың басында Израильдің 165 ғалымы израильдік қоныстардың кеңеюіне наразылық білдіру мақсатында университетке бойкот жариялайтындарын мәлімдеді.<ref name=huffpo>[http://www.huffingtonpost.com/2011/01/10/israeli-academics-to-boyc_n_806598.html Israeli Academics to Boycott Ariel University], ''HuffPost'', 9 January 2011.</ref> Олар өздерінің петициясында: «Ариэль Израильдің егеменді аумағына кірмейді, сондықтан бізді ол жаққа баруға міндеттеуге болмайды», — деп жазды.<ref>[http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/01/20111918558150780.html Israel academics to boycott college] Aljazeera English, 9 January 2011.</ref>
Ариэль университеті қоныста орналасқандықтан, Еуропалық одақ пен Германия–Израиль ғылыми зерттеулер және әзірлемелер қорының қаржыландыру бағдарламаларына қатыса алмайды. 2018 жылы [[Давид Гросс]], [[Мартин Рис]] және [[Эдвард Уиттен]] сияқты белгілі халықаралық физиктер ашық хат жариялап, әріптестерін Ариэль университетінде өтетін конференцияға қатыспауға және «Палестина аумақтарының оккупациясын қалыпты жағдай ретінде қабылдатуға бағытталған әрекеттерге» араласпауға шақырды.<ref name="The Guardian">{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2018/aug/31/dont-let-science-legitimise-israeli-occupation-of-palestinian-territories|title = Don't let science legitimise Israeli occupation of Palestinian territories | Letters|website = [[TheGuardian.com]]|date = 31 August 2018}}</ref>
[[Сурет:Campus Green and Faculty Buildings, Ariel University, Israel.jpg|thumb|Кампустың ортақ пайдаланылатын аумағынан көрініс. Артқы жағында оқу ғимараттары мен әкімшілік кеңселер орналасқан]]
== Белгілі оқытушылары ==
[[Сурет:Dayan.JPG|thumb|160px|[[Дани Даян]]]]
* [[Мел Алексенберг]] (1937 жылы туған) — суретші.
* [[Эдуард Бормашенко]] (1962 жылы туған) — полимерлер зертханасының меңгерушісі.
* [[Дани Даян]] (1955 жылы туған) — [[Еша кеңесі]]нің төрағасы және Ариэль университетінің оқытушысы.
* [[Исраэль Ханукоглу]] — биохимия және молекулалық биология профессоры, Израиль премьер-министрінің ғылым және технология жөніндегі бұрынғы кеңесшісі.
* [[Рам Карми]] (1931–2013) — сәулетші.
* [[Дан Мейерштейн]] (1938 жылы туған) — университеттің бұрынғы президенті.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сыртқы сілтемелер ==
{{Commons category|Ariel University}}
* [https://www.ariel.ac.il/wp/en/ Ариэль университетінің ресми сайты] (ағылшынша)
* [https://web.archive.org/web/20111208050618/http://www.afauc.org/ Ариэль университетінің достары]
* [http://www.arielrnd.com/ Ariel University R&D Company Ltd] — Ариэль университеттік орталығының технологиялар трансферімен айналысатын компаниясы (Израиль).
{{Израиль университеттері}}
[[Санат:Ариэль университеті| ]]
[[Санат:1982 жылы құрылған университеттер мен колледждер]]
[[Санат:Палестинадағы университеттер мен колледждер]]
[[Санат:Ариэль (Израиль қонысы)]]
[[Санат:1982 жылы Израиль әскери әкімшілігінде құрылған ұйымдар]]
iqtnmiv4pv0yre1b3djxqmd756raelf
3693096
3693095
2026-11-07T17:53:11Z
1nter pares
146705
/* Академиялық бойкоттар */
3693096
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Ариэль университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы = [[Сурет:Ariel university.logo.jpg|200px]]
|Сурет = [[Сурет:The Dr. Reuben Hecht Library, Ariel University, Israel.jpg|200px]]
|Шынайы аты = אוניברסיטת אריאל בשומרון
|Халықаралық атауы = Ariel University
|Бұрынғы атауы =
|Ұраны =
|Құрылған жылы = [[1982 жыл|1982]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет]]
|Бюджет =
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = Эхуд Гроссман<ref>{{Cite web |title=New President of Ariel University: Prof. Ehud Grossman |url=https://campuscore.ariel.ac.il/wp/en/new-president-of-ariel-university-prof-ehud-grossman/ |access-date=2025-07-13 |website=campuscore.ariel.ac.il}}</ref>
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Альберт Пинхасов]]<ref>{{cite web |title=Prof. Albert Pinhasov |url=https://www.ariel.ac.il/wp/en/rector-en/ |website=www.ariel.ac.il |access-date=18 November 2020}}</ref>
|Студенттер = 17 000 (2025)
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат =
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура =
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар =
|Орналасқан жері = [[Ариэль (Израиль қонысы)|Ариэль]], [[Иудея және Самария аймағы]]<ref>Peter Stalker: ''A Guide to Countries of the World'',
* [https://books.google.com/books?id=gvKvfxkbZ1AC&q=ariel&pg=PA152 p. 152]: "In the longer term it seems likely that the West Bank and Gaza will constitute an independent Palestine"
* [https://books.google.com/books?id=gvKvfxkbZ1AC&pg=PP245 page 245],
Oxford University Press, {{ISBN|978-0199580729}}</ref>
|Метро бекеті =
|Кампус = қалалық
|Мекенжайы =
|Сайты = [http://www.ariel.ac.il/en Ағылшынша]<br>[http://www.ariel.ac.il Ивритше]
|Марапаттары =
|lat_dir = N |lat_deg = 32 |lat_min = 06 |lat_sec = 17
|lon_dir = E |lon_deg = 35 |lon_min = 12 |lon_sec = 34
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Ариэль университеті''' ({{lang-he|אוניברסיטת אריאל}}) — [[Иордан өзенінің Батыс жағалауы]]ндағы [[Ариэль (Израиль қонысы)|Ариэль]] қалалық [[Израиль қонысы|израильдік қонысында]] орналасқан [[Израиль]] университеті. Бұрын Самариядағы Ариэль университеттік орталығы деп аталған мемлекеттік колледж болған.<ref>{{cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4324398,00.html|title=It's official: Ariel University recognized|work=ynet|date=25 December 2012|access-date=25 July 2015|last1=Fleishman|first1=Itamar}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ariel.ac.il/site/portals/english/ |title=Ariel University Center of Samaria |publisher=Ariel.ac.il |access-date=24 September 2011}}</ref>
Колледж 1982 жылы [[Бар-Илан атындағы университет|Бар-Илан университетінің]] аймақтық бөлімшесі ретінде құрылып, бастапқыда [[Кедумим]] қонысында орналасты.<ref>Templer, B (2007) [http://www.jceps.com/index.php?pageID=article&articleID=101 Educational Geopolitics and the 'Settler University' in Ariel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140315101113/http://www.jceps.com/index.php?pageID=article&articleID=101 |date=15 March 2014 }} ''Journal for Critical Education Policy Studies'', Volume 5, Number 2</ref> Кейін Ариэльдегі үлкенірек кампусқа көшіп, Израильдегі ең ірі мемлекеттік колледжге айналды. 2004–2005 жылдары Бар-Илан университетімен байланысы тоқтатылып, дербес колледж мәртебесін алды.
2012 жылғы 17 шілдеде [[Иудея мен Самариядағы жоғары білім жөніндегі кеңес]] оқу орнына толыққанды университет мәртебесін беру туралы шешім қабылдады.<ref>{{cite web|url= https://www.jpost.com/NationalNews/Article.aspx?id=277826 |title= Ariel gets university status, despite opposition |work=The Jerusalem Post|date= 25 March 2012 |access-date=17 July 2012}}</ref> Бұл шешімді премьер-министр [[Биньямин Нетаньяху]], [[Израиль білім министрі|білім министрі]] [[Гидеон Саар]], сыртқы істер министрі [[Авигдор Либерман]], [[Кнессет]]тің кейбір депутаттары<ref>[http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/157960 Nationalists Welcome Decision on Ariel University, 18 July 2012] Arutz Sheva, 18 July 2012</ref> және [[Экономика саласындағы Нобель сыйлығы]]ның лауреаты, математик [[Роберт Ауманн]] қолдады.<ref name="BBCFirst">{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-18879786 |title=Israel's first settlement university stirs controversy |work=[[BBC]] |date=17 July 2012 |access-date=12 January 2014}}</ref> Ал Израиль университеттері президенттерінің кеңесі бұл шешімді айыптады.<ref name="BBCFirst"/> 2013 жылы жүргізілген сауалнама Израиль тұрғындарының 65%-ы Ариэль университетін елдегі сегізінші университет ретінде тануды қолдағанын көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-212575326.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20140611030909/http://www.highbeam.com/doc/1P1-212575326.html|url-status=usurped|archive-date=11 June 2014|title=65% of Israelis support the upgrade of Ariel University, survey shows|via=[[HighBeam Research]]|url-access=subscription|work=Jerusalem Post|date=January 18, 2013|access-date=25 July 2015}}</ref>
Ариэль университетінде үш факультет пен үш мектеп құрамында бакалавр (B.A.), ғылым бакалавры (BSc) және [[Сәулет бакалавры|сәулет бакалавры (BArch)]] дәрежелері бойынша білім беретін 26 кафедра бар. Сонымен қатар университет өнер магистрі (M.A.), іскерлік әкімшілендіру магистрі (M.B.A.) және ғылым магистрі (MSc) дәрежелерін алуға арналған бағдарламаларды ұсынады. 2014 жылы Ариэль университеті доктор дәрежесін (PhD) алуға арналған бағдарламаларды да енгізе бастады. 2011 жылы университетте 14 000 студент білім алды, сондай-ақ [[Тель-Авив]] қаласында бөлімшесі жұмыс істеді. Университет беретін барлық академиялық дәрежелерді [[Израиль жоғары білім жөніндегі кеңесі]] мойындайды.
Университет пен оның қызметкерлері [[Израильдің Иордан өзенінің Батыс жағалауын басып алуы|Израиль басып алған Иордан өзенінің Батыс жағалауында]] орналасуына байланысты Израильде және шетелде бойкотқа ұшырады.
== Университет мәртебесі ==
[[Сурет:Social Sciences and Humanities - Building 60, Ariel University, Israel.jpg|thumb|250x250px|Әлеуметтік және гуманитарлық ғылымдар ғимараты]]
2005 жылы Израиль үкіметі колледжге университет мәртебесін беру бастамасын қолдады. Алайда мәртебені өзгерту бірден жүзеге аспады, өйткені мұндай шешімдерді Израильдің Жоғары білім жөніндегі кеңесі мақұлдауы қажет болатын. 2006 жылғы шілдеде кеңес [[Галилея]]дағы бірнеше аймақтық колледжді біріктіру туралы ұсынысты қабылдамады. Кеңес тағайындаған комиссияның қорытындысы негізінде алдағы бес жыл ішінде Израильде жаңа университеттер құруға рұқсат бермеу туралы шешім қабылданды.<ref>[http://news.walla.co.il/?w=/94/939024#section1 Request from Ariel College to become a university turned down] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140307223037/http://news.walla.co.il/?w=%2F94%2F939024#section1 |date=7 March 2014 }} Walla News, 12 July 2006</ref>
Колледжге университет мәртебесін беру мәселесі қоғамда пікірталас тудырды. Халықаралық қауымдастық Ариэль сияқты қоныстарды халықаралық құқыққа қайшы деп есептейді, ал палестиналықтар оларды бейбітшілікке қол жеткізу жолындағы кедергі ретінде қарастырады.<ref name="BBCFirst"/> Алайда [[Израиль үкіметі]] бұл ұстаныммен келіспейді.<ref name="BBC_GC4">{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1682640.stm |title=The Geneva Convention |work=BBC News |date=10 December 2009 |access-date=27 November 2010 }}</ref> Ұлыбритания Сыртқы істер министрлігінің министрі [[Алистер Берт]] те бұл шешімге көңілі толмағанын білдіріп, Израильді одан бас тартуға шақырды.<ref>{{cite web|url=https://www.gov.uk/government/news/foreign-office-minister-condemns-new-settlement|title=Foreign Office minister condemns new settlement|access-date=25 July 2015}}</ref>
2007 жылғы тамызда колледждің атауы «Самариядағы Ариэль университеттік орталығы» болып өзгертілді.<ref>[http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/125727 Justice Ministry Downgrades Ariel University to College] Israel National News, 30 March 2008</ref> Премьер-министр [[Эхуд Ольмерт]] атаудың өзгеруін қолдағанымен, [[Израиль білім министрі|білім министрі]] [[Юли Тамир]] мен Жоғары білім жөніндегі кеңес бұған қарсы шықты.<ref>[https://www.haaretz.com/hasen/spages/888918.html Ariel College upgrades itself to 'university' status] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071001005648/http://www.haaretz.com/hasen/spages/888918.html |date=1 October 2007 }} Haaretz, 2 August 2007</ref> 2008 жылы кеңес колледж берген академиялық дәрежелерді мойындамайтынын мәлімдеді.<ref>[https://www.haaretz.com/hasen/spages/991836.html Education Council: We won't recognize degrees awarded by Ariel college] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081122153529/http://www.haaretz.com/hasen/spages/991836.html |date=22 November 2008 }} Haaretz, 11 June 2008</ref> 2010 жылы оқу орнының жаңа атауы ресми түрде танылды, алайда колледж 2012 жылғы шілдеге дейін университет мәртебесіне қажетті аккредитацияны ала алмады.<ref>[https://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1263147939517&pagename=JPost/JPArticle/ShowFull Council for Higher Education: Ariel university status years away]{{dead link|date=October 2016 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''The Jerusalem Post'', 21 January 2010</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20120718034242/http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/ariel-academic-center-recognized-as-first-israeli-university-beyond-green-line-1.451782 Ariel academic center recognized as first Israeli university beyond Green Line] Haaretz, 17 July 2012</ref>
2012 жылғы 24 желтоқсанда Израиль қорғаныс министрі [[Эхуд Барак]] [[Орталық қолбасшылық (Израиль)|Орталық қолбасшылыққа]] Ариэль университетінің толық аккредиттелген жоғары оқу орны мәртебесіне көтерілуін ресми түрде тануды бұйырды.<ref>{{cite web|url=https://www.jpost.com/DiplomacyAndPolitics/Article.aspx?id=297153|title=Barak authorizes Ariel upgrade to university|work=The Jerusalem Post|date=14 December 2012 |access-date=25 July 2015}}</ref>
2018 жылғы 12 ақпанда [[Кнессет]] [[Иудея мен Самария аймағы|Иудея мен Самариядағы]] израильдік колледждерді Израильдің жоғары білім беру жүйесінің тікелей қарамағына өткізетін заң қабылдады. Осылайша 1967 жылға дейінгі Израиль аумағының ішінде және одан тыс жерлерде орналасқан оқу орындары арасындағы бұрыннан қалыптасқан құқықтық айырмашылық жойылды. Жаңа заңға сәйкес Иудея мен Самариядағы жоғары білім жөніндегі жеке кеңес таратылып, осы аймақта жұмыс істейтін барлық израильдік колледждер Израильдің Жоғары білім жөніндегі кеңесінің бақылауына берілді.<ref>{{cite web|url=https://www.jpost.com/Israel-News/Israel-applies-sovereignty-over-Ariel-University-in-the-West-Bank-542446|title=Knesset applies Israeli law to Ariel University in West Bank|work=The Jerusalem Post |date=12 February 2018}}</ref>
== Студенттер мен оқытушылар ==
[[Сурет:The Ruth and Conrad Morris Medical Simulation Center, Ariel University, Israel.jpg|thumb|250x250px|Медициналық симуляция орталығы]]
2025 жылы университетте 17 000 студент білім алды. Олардың қатарында зайырлы және ортодоксалды еврейлер, [[Израильдегі арабтар|арабтар]], [[друздар]] және [[черкестер]] болды. 2015 жылы Ариэль университеті Израиль университеттері арасында Эфиопияда туған студенттердің саны бойынша бірінші орында тұрды.<ref>{{cite web|url=http://www.ariel.ac.il/en/about-the-center/students|title=Students|access-date=25 July 2015}}</ref><ref>[https://www.haaretz.com/hasen/pages/ShArt.jhtml?itemNo=590724 A study in irony] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071001111033/http://www.haaretz.com/hasen/pages/ShArt.jhtml?itemNo=590724 |date=1 October 2007 }} Haaretz, 22 June 2005</ref><ref>[http://www.israeltoday.co.il/default.aspx?tabid=128&view=item&idx=875 Arabs Studying at ‘Settler’ College] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070524093939/http://www.israeltoday.co.il/default.aspx?tabid=128&view=item&idx=875 |date=24 May 2007 }} Israel Today, 18 January 2006</ref> 2011 жылы университетте Израильдің 600 араб азаматы білім алды.<ref>{{cite web|url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/148996|title=Apartheid? 600 Arabs Begin Year at Ariel U |work=Arutz Sheva|date=23 October 2011 |access-date=25 July 2015}}</ref> 2014 жылғы қаңтарда жарияланған материалда араб студенттері университетте нәсілдік немесе саяси себептерге байланысты кемсітушілікті сезінбейтіндерін мәлімдеді.<ref>{{cite news|url=http://www.thefreelibrary.com/Arab+and+Druze+Students+at+Ariel+University%3A+There+is+No+Racism.-a0239878091|title=Arab and Druze Students at Ariel University: There is No Racism|publisher=Palestine News Network|access-date=30 January 2014}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3970752,00.html|title=500 Arabs begin studies in Ariel: 'There's no racism here'|author=Yair Altman|publisher=Ynetnews|date=17 October 2010}}</ref><ref>{{cite news|url=https://chronicle.com/article/Despite-Controversy-Israeli/125423/|title=Despite Controversy, Israeli University in West Bank Attracts Arab Students|author=Matthew Kalman|date=17 November 2010}}</ref> 2012 жылы ''Haaretz'' газеті университетте солшыл саяси көзқарасты ұстанатын оқытушылардың да жұмыс істейтінін хабарлады.<ref>{{cite news|url=https://www.haaretz.com/print-edition/news/leftist-views-don-t-keep-professors-from-teaching-at-ariel-1.458869|archive-url=https://web.archive.org/web/20120817115406/http://www.haaretz.com/print-edition/news/leftist-views-don-t-keep-professors-from-teaching-at-ariel-1.458869|url-status=dead|archive-date=August 17, 2012|title=Leftist views don't keep professors from teaching at Ariel|author=Chaim Levinson|publisher=Haaretz|date=17 August 2012}}</ref> 2024–2025 оқу жылында араб студенттері университеттегі барлық білім алушылардың 10%-ын құрады.<ref>[https://www.jpost.com/israel-news/article-832167 Ariel University shapes Israel’s tomorrow, fostering next-generation leaders]</ref>
== Шақырылған оқытушылар ==
Ариэль университеттік орталығы әлемнің әртүрлі университеттерінен шақырылған оқытушыларды қабылдайды. 2010 жылы [[Хартфорд университеті]]нің коммуникация профессоры Дон Эллис «Коммуникация мәселелері және саяси қақтығыс» атты курстан сабақ берді. Ол: «Менің жалғыз мақсатым — олардың сыни ойлау дағдыларын жетілдіруге көмектесу. Екі тараптың бірі екінші тараптың дұрыс екенін мойындайды деп күтпеймін», — деді.<ref>{{cite news|last=Blair|first=Russell|date=16 July 2010|title=From West Hartford To The West Bank|work=Hartford Courant|url=http://www.courant.com/community/west-hartford/hc-west-hartford-professor-0718-20100716,0,1068977.story|url-status=dead|access-date=24 September 2011}}</ref> Британдық профессор [[Джеффри Олдерман]] да Ариэль университетінде шақырылған оқытушы ретінде дәріс оқыды. Оның айтуынша, университетке қарсы шыққан британдық парламент депутаттары мұндай ұстанымды оқу орнының «еврей университеті болғандықтан» білдірген. Ол: «Егер бұл палестиналық университет болса, олар қарсылық білдірмес еді. Құдай-ау, бұл — палестиналықтармен қатар көптеген еврей студенттері де білім алатын оқу орны ғой», — деді.<ref>[https://web.archive.org/web/20130302100043/http://www.thejc.com/news/uk-news/100162/mps-question-support-ariel MPs question support for Ariel]</ref>
Ганновердегі [[Лейбниц университеті]]нің профессоры Хильде Леоне Ариэль университетінің сәулет мектебінде шақырылған оқытушы ретінде «Көзқарас пен шындық арасында» тақырыбында дәріс оқыды.<ref>{{cite web|url=https://www.jpost.com/Business/BusinessFeatures/Article.aspx?id=121453|title=Conference Circuit|work=The Jerusalem Post |date=23 November 2008 |access-date=25 July 2015}}</ref>
== Академиялық бойкоттар ==
2005 жылғы сәуірде Ұлыбританияның Университет оқытушылары қауымдастығы (AUT) колледжбен академиялық байланыстары үшін [[Бар-Илан атындағы университет|Бар-Илан университетіне]] қысқа мерзімді бойкот жариялады.<ref>{{cite web|url=http://www.kcl.ac.uk/kis/unions/aut/council.htm |title=Report to members from the AUT national council |access-date=22 May 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060130124019/http://www.kcl.ac.uk/kis/unions/aut/council.htm |archive-date=30 January 2006 |url-status=dead}}</ref> Бойкот 2005 жылғы мамырда тоқтатылды.<ref>{{cite news|date=26 May 2005 |url=https://www.theguardian.com/education/2005/may/26/highereducation.uk1 |title=Academics vote against Israeli boycott |work=The Guardian |location=London |access-date=22 May 2005 }}</ref>
[[Сурет:Faculty of Natural Sciences - Building 29, Ariel University, Israel.jpg|thumb|Жаратылыстану ғылымдары факультетінің ғимараты]]
2009 жылы Испанияның Тұрғын үй министрлігі университетті халықаралық сәулет байқауына қатысудан шеттетті. [[Испания үкіметі]] бұл шешімді университеттің [[басып алынған Палестина аумақтары]]нда орналасуымен түсіндірді.<ref name=ynetboycott>[http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3779907,00.html Spain boycotts Ariel college for being in 'occupied territory'] Ynetnews.com, 22 September 2009.</ref> [[Диффамацияға қарсы лига]] Испания үкіметі мен [[АҚШ энергетика министрлігі]]н [[Мадрид]]те өткен халықаралық күн энергетикасы байқауына израильдік зерттеушілерді қатыстырмау туралы шешімнің күшін жоюға шақырды.<ref name="israelnationalnews.com">[http://www.israelnationalnews.com/News/Flash.aspx/171732 ADL: Stop Discrimination Against Ariel University] Arutz Sheva, 30 September 2009.</ref>
2011 жылдың басында Израильдің 165 ғалымы израильдік қоныстардың кеңеюіне наразылық білдіру мақсатында университетке бойкот жариялайтындарын мәлімдеді.<ref name=huffpo>[http://www.huffingtonpost.com/2011/01/10/israeli-academics-to-boyc_n_806598.html Israeli Academics to Boycott Ariel University], ''HuffPost'', 9 January 2011.</ref> Олар өздерінің петициясында: «Ариэль Израильдің егеменді аумағына кірмейді, сондықтан бізді ол жаққа баруға міндеттеуге болмайды», — деп жазды.<ref>[http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/01/20111918558150780.html Israel academics to boycott college] Aljazeera English, 9 January 2011.</ref>
Ариэль университеті қоныста орналасқандықтан, Еуропалық одақ пен Германия–Израиль ғылыми зерттеулер және әзірлемелер қорының қаржыландыру бағдарламаларына қатыса алмайды. 2018 жылы [[Давид Гросс]], [[Мартин Рис]] және [[Эдвард Уиттен]] сияқты белгілі халықаралық физиктер ашық хат жариялап, әріптестерін Ариэль университетінде өтетін конференцияға қатыспауға және «Палестина аумақтарының оккупациясын қалыпты жағдай ретінде қабылдатуға бағытталған әрекеттерге» араласпауға шақырды.<ref name="The Guardian">{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2018/aug/31/dont-let-science-legitimise-israeli-occupation-of-palestinian-territories|title = Don't let science legitimise Israeli occupation of Palestinian territories | Letters|website = [[TheGuardian.com]]|date = 31 August 2018}}</ref>
[[Сурет:Campus Green and Faculty Buildings, Ariel University, Israel.jpg|thumb|Кампустың ортақ пайдаланылатын аумағынан көрініс. Артқы жағында оқу ғимараттары мен әкімшілік кеңселер орналасқан]]
== Белгілі оқытушылары ==
[[Сурет:Dayan.JPG|thumb|160px|[[Дани Даян]]]]
* [[Мел Алексенберг]] (1937 жылы туған) — суретші.
* [[Эдуард Бормашенко]] (1962 жылы туған) — полимерлер зертханасының меңгерушісі.
* [[Дани Даян]] (1955 жылы туған) — [[Еша кеңесі]]нің төрағасы және Ариэль университетінің оқытушысы.
* [[Исраэль Ханукоглу]] — биохимия және молекулалық биология профессоры, Израиль премьер-министрінің ғылым және технология жөніндегі бұрынғы кеңесшісі.
* [[Рам Карми]] (1931–2013) — сәулетші.
* [[Дан Мейерштейн]] (1938 жылы туған) — университеттің бұрынғы президенті.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сыртқы сілтемелер ==
{{Commons category|Ariel University}}
* [https://www.ariel.ac.il/wp/en/ Ариэль университетінің ресми сайты] (ағылшынша)
* [https://web.archive.org/web/20111208050618/http://www.afauc.org/ Ариэль университетінің достары]
* [http://www.arielrnd.com/ Ariel University R&D Company Ltd] — Ариэль университеттік орталығының технологиялар трансферімен айналысатын компаниясы (Израиль).
{{Израиль университеттері}}
[[Санат:Ариэль университеті| ]]
[[Санат:1982 жылы құрылған университеттер мен колледждер]]
[[Санат:Палестинадағы университеттер мен колледждер]]
[[Санат:Ариэль (Израиль қонысы)]]
[[Санат:1982 жылы Израиль әскери әкімшілігінде құрылған ұйымдар]]
l137rcke9htnnvyduoy1kyr0x09xks3
3693097
3693096
2026-11-07T17:55:18Z
1nter pares
146705
3693097
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Ариэль университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы = [[Сурет:Ariel university.logo.jpg|200px]]
|Сурет = [[Сурет:The Dr. Reuben Hecht Library, Ariel University, Israel.jpg|200px]]
|Шынайы аты = אוניברסיטת אריאל בשומרון
|Халықаралық атауы = Ariel University
|Бұрынғы атауы =
|Ұраны =
|Құрылған жылы = [[1982 жыл|1982]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет]]
|Бюджет =
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = Эхуд Гроссман<ref>{{Cite web |title=New President of Ariel University: Prof. Ehud Grossman |url=https://campuscore.ariel.ac.il/wp/en/new-president-of-ariel-university-prof-ehud-grossman/ |access-date=2025-07-13 |website=campuscore.ariel.ac.il}}</ref>
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Альберт Пинхасов]]<ref>{{cite web |title=Prof. Albert Pinhasov |url=https://www.ariel.ac.il/wp/en/rector-en/ |website=www.ariel.ac.il |access-date=18 November 2020}}</ref>
|Студенттер = 17 000 (2025)
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат =
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура =
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар =
|Орналасқан жері = [[Ариэль (Израиль қонысы)|Ариэль]], [[Иудея және Самария аймағы]]<ref>Peter Stalker: ''A Guide to Countries of the World'',
* [https://books.google.com/books?id=gvKvfxkbZ1AC&q=ariel&pg=PA152 p. 152]: "In the longer term it seems likely that the West Bank and Gaza will constitute an independent Palestine"
* [https://books.google.com/books?id=gvKvfxkbZ1AC&pg=PP245 page 245],
Oxford University Press, {{ISBN|978-0199580729}}</ref>
|Метро бекеті =
|Кампус = қалалық
|Мекенжайы =
|Сайты = [http://www.ariel.ac.il/en Ағылшынша]<br>[http://www.ariel.ac.il Ивритше]
|Марапаттары =
|lat_dir = N |lat_deg = 32 |lat_min = 06 |lat_sec = 17
|lon_dir = E |lon_deg = 35 |lon_min = 12 |lon_sec = 34
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Ариэль университеті''' ({{lang-he|אוניברסיטת אריאל}}) — [[Иордан өзенінің Батыс жағалауы]]ндағы [[Ариэль (Израиль қонысы)|Ариэль]] қалалық [[Израиль қонысы|израильдік қонысында]] орналасқан [[Израиль]] университеті. Бұрын Самариядағы Ариэль университеттік орталығы деп аталған мемлекеттік колледж болған.<ref>{{cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4324398,00.html|title=It's official: Ariel University recognized|work=ynet|date=25 December 2012|access-date=25 July 2015|last1=Fleishman|first1=Itamar}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ariel.ac.il/site/portals/english/ |title=Ariel University Center of Samaria |publisher=Ariel.ac.il |access-date=24 September 2011}}</ref>
Колледж 1982 жылы [[Бар-Илан атындағы университет|Бар-Илан университетінің]] аймақтық бөлімшесі ретінде құрылып, бастапқыда [[Кедумим]] қонысында орналасты.<ref>Templer, B (2007) [http://www.jceps.com/index.php?pageID=article&articleID=101 Educational Geopolitics and the 'Settler University' in Ariel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140315101113/http://www.jceps.com/index.php?pageID=article&articleID=101 |date=15 March 2014 }} ''Journal for Critical Education Policy Studies'', Volume 5, Number 2</ref> Кейін Ариэльдегі үлкенірек кампусқа көшіп, Израильдегі ең ірі мемлекеттік колледжге айналды. 2004–2005 жылдары Бар-Илан университетімен байланысы тоқтатылып, дербес колледж мәртебесін алды.
2012 жылғы 17 шілдеде [[Иудея мен Самариядағы жоғары білім жөніндегі кеңес]] оқу орнына толыққанды университет мәртебесін беру туралы шешім қабылдады.<ref>{{cite web|url= https://www.jpost.com/NationalNews/Article.aspx?id=277826 |title= Ariel gets university status, despite opposition |work=The Jerusalem Post|date= 25 March 2012 |access-date=17 July 2012}}</ref> Бұл шешімді премьер-министр [[Биньямин Нетаньяху]], [[Израиль білім министрі|білім министрі]] [[Гидеон Саар]], сыртқы істер министрі [[Авигдор Либерман]], [[Кнессет]]тің кейбір депутаттары<ref>[http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/157960 Nationalists Welcome Decision on Ariel University, 18 July 2012] Arutz Sheva, 18 July 2012</ref> және [[Экономика саласындағы Нобель сыйлығы]]ның лауреаты, математик [[Роберт Ауманн]] қолдады.<ref name="BBCFirst">{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-18879786 |title=Israel's first settlement university stirs controversy |work=[[Би-Би-Си|BBC]] |date=17 July 2012 |access-date=12 January 2014}}</ref> Ал Израиль университеттері президенттерінің кеңесі бұл шешімді айыптады.<ref name="BBCFirst"/> 2013 жылы жүргізілген сауалнама Израиль тұрғындарының 65%-ы Ариэль университетін елдегі сегізінші университет ретінде тануды қолдағанын көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-212575326.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20140611030909/http://www.highbeam.com/doc/1P1-212575326.html|url-status=usurped|archive-date=11 June 2014|title=65% of Israelis support the upgrade of Ariel University, survey shows|via=[[HighBeam Research]]|url-access=subscription|work=Jerusalem Post|date=January 18, 2013|access-date=25 July 2015}}</ref>
Ариэль университетінде үш факультет пен үш мектеп құрамында бакалавр (B.A.), ғылым бакалавры (BSc) және [[Сәулет бакалавры|сәулет бакалавры (BArch)]] дәрежелері бойынша білім беретін 26 кафедра бар. Сонымен қатар университет өнер магистрі (M.A.), іскерлік әкімшілендіру магистрі (M.B.A.) және ғылым магистрі (MSc) дәрежелерін алуға арналған бағдарламаларды ұсынады. 2014 жылы Ариэль университеті доктор дәрежесін (PhD) алуға арналған бағдарламаларды да енгізе бастады. 2011 жылы университетте 14 000 студент білім алды, сондай-ақ [[Тель-Авив]] қаласында бөлімшесі жұмыс істеді. Университет беретін барлық академиялық дәрежелерді [[Израиль жоғары білім жөніндегі кеңесі]] мойындайды.
Университет пен оның қызметкерлері [[Израильдің Иордан өзенінің Батыс жағалауын басып алуы|Израиль басып алған Иордан өзенінің Батыс жағалауында]] орналасуына байланысты Израильде және шетелде бойкотқа ұшырады.
== Университет мәртебесі ==
[[Сурет:Social Sciences and Humanities - Building 60, Ariel University, Israel.jpg|thumb|250x250px|Әлеуметтік және гуманитарлық ғылымдар ғимараты]]
2005 жылы Израиль үкіметі колледжге университет мәртебесін беру бастамасын қолдады. Алайда мәртебені өзгерту бірден жүзеге аспады, өйткені мұндай шешімдерді Израильдің Жоғары білім жөніндегі кеңесі мақұлдауы қажет болатын. 2006 жылғы шілдеде кеңес [[Галилея]]дағы бірнеше аймақтық колледжді біріктіру туралы ұсынысты қабылдамады. Кеңес тағайындаған комиссияның қорытындысы негізінде алдағы бес жыл ішінде Израильде жаңа университеттер құруға рұқсат бермеу туралы шешім қабылданды.<ref>[http://news.walla.co.il/?w=/94/939024#section1 Request from Ariel College to become a university turned down] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140307223037/http://news.walla.co.il/?w=%2F94%2F939024#section1 |date=7 March 2014 }} Walla News, 12 July 2006</ref>
Колледжге университет мәртебесін беру мәселесі қоғамда пікірталас тудырды. Халықаралық қауымдастық Ариэль сияқты қоныстарды халықаралық құқыққа қайшы деп есептейді, ал палестиналықтар оларды бейбітшілікке қол жеткізу жолындағы кедергі ретінде қарастырады.<ref name="BBCFirst"/> Алайда [[Израиль үкіметі]] бұл ұстаныммен келіспейді.<ref name="BBC_GC4">{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1682640.stm |title=The Geneva Convention |work=BBC News |date=10 December 2009 |access-date=27 November 2010 }}</ref> Ұлыбритания Сыртқы істер министрлігінің министрі [[Алистер Берт]] те бұл шешімге көңілі толмағанын білдіріп, Израильді одан бас тартуға шақырды.<ref>{{cite web|url=https://www.gov.uk/government/news/foreign-office-minister-condemns-new-settlement|title=Foreign Office minister condemns new settlement|access-date=25 July 2015}}</ref>
2007 жылғы тамызда колледждің атауы «Самариядағы Ариэль университеттік орталығы» болып өзгертілді.<ref>[http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/125727 Justice Ministry Downgrades Ariel University to College] Israel National News, 30 March 2008</ref> Премьер-министр [[Эхуд Ольмерт]] атаудың өзгеруін қолдағанымен, [[Израиль білім министрі|білім министрі]] [[Юли Тамир]] мен Жоғары білім жөніндегі кеңес бұған қарсы шықты.<ref>[https://www.haaretz.com/hasen/spages/888918.html Ariel College upgrades itself to 'university' status] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071001005648/http://www.haaretz.com/hasen/spages/888918.html |date=1 October 2007 }} Haaretz, 2 August 2007</ref> 2008 жылы кеңес колледж берген академиялық дәрежелерді мойындамайтынын мәлімдеді.<ref>[https://www.haaretz.com/hasen/spages/991836.html Education Council: We won't recognize degrees awarded by Ariel college] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081122153529/http://www.haaretz.com/hasen/spages/991836.html |date=22 November 2008 }} Haaretz, 11 June 2008</ref> 2010 жылы оқу орнының жаңа атауы ресми түрде танылды, алайда колледж 2012 жылғы шілдеге дейін университет мәртебесіне қажетті аккредитацияны ала алмады.<ref>[https://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1263147939517&pagename=JPost/JPArticle/ShowFull Council for Higher Education: Ariel university status years away]{{dead link|date=October 2016 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''The Jerusalem Post'', 21 January 2010</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20120718034242/http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/ariel-academic-center-recognized-as-first-israeli-university-beyond-green-line-1.451782 Ariel academic center recognized as first Israeli university beyond Green Line] Haaretz, 17 July 2012</ref>
2012 жылғы 24 желтоқсанда Израиль қорғаныс министрі [[Эхуд Барак]] [[Орталық қолбасшылық (Израиль)|Орталық қолбасшылыққа]] Ариэль университетінің толық аккредиттелген жоғары оқу орны мәртебесіне көтерілуін ресми түрде тануды бұйырды.<ref>{{cite web|url=https://www.jpost.com/DiplomacyAndPolitics/Article.aspx?id=297153|title=Barak authorizes Ariel upgrade to university|work=The Jerusalem Post|date=14 December 2012 |access-date=25 July 2015}}</ref>
2018 жылғы 12 ақпанда [[Кнессет]] [[Иудея мен Самария аймағы|Иудея мен Самариядағы]] израильдік колледждерді Израильдің жоғары білім беру жүйесінің тікелей қарамағына өткізетін заң қабылдады. Осылайша 1967 жылға дейінгі Израиль аумағының ішінде және одан тыс жерлерде орналасқан оқу орындары арасындағы бұрыннан қалыптасқан құқықтық айырмашылық жойылды. Жаңа заңға сәйкес Иудея мен Самариядағы жоғары білім жөніндегі жеке кеңес таратылып, осы аймақта жұмыс істейтін барлық израильдік колледждер Израильдің Жоғары білім жөніндегі кеңесінің бақылауына берілді.<ref>{{cite web|url=https://www.jpost.com/Israel-News/Israel-applies-sovereignty-over-Ariel-University-in-the-West-Bank-542446|title=Knesset applies Israeli law to Ariel University in West Bank|work=The Jerusalem Post |date=12 February 2018}}</ref>
== Студенттер мен оқытушылар ==
[[Сурет:The Ruth and Conrad Morris Medical Simulation Center, Ariel University, Israel.jpg|thumb|250x250px|Медициналық симуляция орталығы]]
2025 жылы университетте 17 000 студент білім алды. Олардың қатарында зайырлы және ортодоксалды еврейлер, [[Израильдегі арабтар|арабтар]], [[друздар]] және [[черкестер]] болды. 2015 жылы Ариэль университеті Израиль университеттері арасында Эфиопияда туған студенттердің саны бойынша бірінші орында тұрды.<ref>{{cite web|url=http://www.ariel.ac.il/en/about-the-center/students|title=Students|access-date=25 July 2015}}</ref><ref>[https://www.haaretz.com/hasen/pages/ShArt.jhtml?itemNo=590724 A study in irony] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071001111033/http://www.haaretz.com/hasen/pages/ShArt.jhtml?itemNo=590724 |date=1 October 2007 }} Haaretz, 22 June 2005</ref><ref>[http://www.israeltoday.co.il/default.aspx?tabid=128&view=item&idx=875 Arabs Studying at ‘Settler’ College] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070524093939/http://www.israeltoday.co.il/default.aspx?tabid=128&view=item&idx=875 |date=24 May 2007 }} Israel Today, 18 January 2006</ref> 2011 жылы университетте Израильдің 600 араб азаматы білім алды.<ref>{{cite web|url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/148996|title=Apartheid? 600 Arabs Begin Year at Ariel U |work=Arutz Sheva|date=23 October 2011 |access-date=25 July 2015}}</ref> 2014 жылғы қаңтарда жарияланған материалда араб студенттері университетте нәсілдік немесе саяси себептерге байланысты кемсітушілікті сезінбейтіндерін мәлімдеді.<ref>{{cite news|url=http://www.thefreelibrary.com/Arab+and+Druze+Students+at+Ariel+University%3A+There+is+No+Racism.-a0239878091|title=Arab and Druze Students at Ariel University: There is No Racism|publisher=Palestine News Network|access-date=30 January 2014}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3970752,00.html|title=500 Arabs begin studies in Ariel: 'There's no racism here'|author=Yair Altman|publisher=Ynetnews|date=17 October 2010}}</ref><ref>{{cite news|url=https://chronicle.com/article/Despite-Controversy-Israeli/125423/|title=Despite Controversy, Israeli University in West Bank Attracts Arab Students|author=Matthew Kalman|date=17 November 2010}}</ref> 2012 жылы ''Haaretz'' газеті университетте солшыл саяси көзқарасты ұстанатын оқытушылардың да жұмыс істейтінін хабарлады.<ref>{{cite news|url=https://www.haaretz.com/print-edition/news/leftist-views-don-t-keep-professors-from-teaching-at-ariel-1.458869|archive-url=https://web.archive.org/web/20120817115406/http://www.haaretz.com/print-edition/news/leftist-views-don-t-keep-professors-from-teaching-at-ariel-1.458869|url-status=dead|archive-date=August 17, 2012|title=Leftist views don't keep professors from teaching at Ariel|author=Chaim Levinson|publisher=Haaretz|date=17 August 2012}}</ref> 2024–2025 оқу жылында араб студенттері университеттегі барлық білім алушылардың 10%-ын құрады.<ref>[https://www.jpost.com/israel-news/article-832167 Ariel University shapes Israel’s tomorrow, fostering next-generation leaders]</ref>
== Шақырылған оқытушылар ==
Ариэль университеттік орталығы әлемнің әртүрлі университеттерінен шақырылған оқытушыларды қабылдайды. 2010 жылы [[Хартфорд университеті]]нің коммуникация профессоры Дон Эллис «Коммуникация мәселелері және саяси қақтығыс» атты курстан сабақ берді. Ол: «Менің жалғыз мақсатым — олардың сыни ойлау дағдыларын жетілдіруге көмектесу. Екі тараптың бірі екінші тараптың дұрыс екенін мойындайды деп күтпеймін», — деді.<ref>{{cite news|last=Blair|first=Russell|date=16 July 2010|title=From West Hartford To The West Bank|work=Hartford Courant|url=http://www.courant.com/community/west-hartford/hc-west-hartford-professor-0718-20100716,0,1068977.story|url-status=dead|access-date=24 September 2011}}</ref> Британдық профессор [[Джеффри Олдерман]] да Ариэль университетінде шақырылған оқытушы ретінде дәріс оқыды. Оның айтуынша, университетке қарсы шыққан британдық парламент депутаттары мұндай ұстанымды оқу орнының «еврей университеті болғандықтан» білдірген. Ол: «Егер бұл палестиналық университет болса, олар қарсылық білдірмес еді. Құдай-ау, бұл — палестиналықтармен қатар көптеген еврей студенттері де білім алатын оқу орны ғой», — деді.<ref>[https://web.archive.org/web/20130302100043/http://www.thejc.com/news/uk-news/100162/mps-question-support-ariel MPs question support for Ariel]</ref>
Ганновердегі [[Лейбниц университеті]]нің профессоры Хильде Леоне Ариэль университетінің сәулет мектебінде шақырылған оқытушы ретінде «Көзқарас пен шындық арасында» тақырыбында дәріс оқыды.<ref>{{cite web|url=https://www.jpost.com/Business/BusinessFeatures/Article.aspx?id=121453|title=Conference Circuit|work=The Jerusalem Post |date=23 November 2008 |access-date=25 July 2015}}</ref>
== Академиялық бойкоттар ==
2005 жылғы сәуірде Ұлыбританияның Университет оқытушылары қауымдастығы (AUT) колледжбен академиялық байланыстары үшін [[Бар-Илан атындағы университет|Бар-Илан университетіне]] қысқа мерзімді бойкот жариялады.<ref>{{cite web|url=http://www.kcl.ac.uk/kis/unions/aut/council.htm |title=Report to members from the AUT national council |access-date=22 May 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060130124019/http://www.kcl.ac.uk/kis/unions/aut/council.htm |archive-date=30 January 2006 |url-status=dead}}</ref> Бойкот 2005 жылғы мамырда тоқтатылды.<ref>{{cite news|date=26 May 2005 |url=https://www.theguardian.com/education/2005/may/26/highereducation.uk1 |title=Academics vote against Israeli boycott |work=The Guardian |location=London |access-date=22 May 2005 }}</ref>
[[Сурет:Faculty of Natural Sciences - Building 29, Ariel University, Israel.jpg|thumb|Жаратылыстану ғылымдары факультетінің ғимараты]]
2009 жылы Испанияның Тұрғын үй министрлігі университетті халықаралық сәулет байқауына қатысудан шеттетті. [[Испания үкіметі]] бұл шешімді университеттің [[басып алынған Палестина аумақтары]]нда орналасуымен түсіндірді.<ref name=ynetboycott>[http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3779907,00.html Spain boycotts Ariel college for being in 'occupied territory'] Ynetnews.com, 22 September 2009.</ref> [[Диффамацияға қарсы лига]] Испания үкіметі мен [[АҚШ энергетика министрлігі]]н [[Мадрид]]те өткен халықаралық күн энергетикасы байқауына израильдік зерттеушілерді қатыстырмау туралы шешімнің күшін жоюға шақырды.<ref name="israelnationalnews.com">[http://www.israelnationalnews.com/News/Flash.aspx/171732 ADL: Stop Discrimination Against Ariel University] Arutz Sheva, 30 September 2009.</ref>
2011 жылдың басында Израильдің 165 ғалымы израильдік қоныстардың кеңеюіне наразылық білдіру мақсатында университетке бойкот жариялайтындарын мәлімдеді.<ref name=huffpo>[http://www.huffingtonpost.com/2011/01/10/israeli-academics-to-boyc_n_806598.html Israeli Academics to Boycott Ariel University], ''HuffPost'', 9 January 2011.</ref> Олар өздерінің петициясында: «Ариэль Израильдің егеменді аумағына кірмейді, сондықтан бізді ол жаққа баруға міндеттеуге болмайды», — деп жазды.<ref>[http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/01/20111918558150780.html Israel academics to boycott college] Aljazeera English, 9 January 2011.</ref>
Ариэль университеті қоныста орналасқандықтан, Еуропалық одақ пен Германия–Израиль ғылыми зерттеулер және әзірлемелер қорының қаржыландыру бағдарламаларына қатыса алмайды. 2018 жылы [[Давид Гросс]], [[Мартин Рис]] және [[Эдвард Уиттен]] сияқты белгілі халықаралық физиктер ашық хат жариялап, әріптестерін Ариэль университетінде өтетін конференцияға қатыспауға және «Палестина аумақтарының оккупациясын қалыпты жағдай ретінде қабылдатуға бағытталған әрекеттерге» араласпауға шақырды.<ref name="The Guardian">{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2018/aug/31/dont-let-science-legitimise-israeli-occupation-of-palestinian-territories|title = Don't let science legitimise Israeli occupation of Palestinian territories | Letters|website = [[TheGuardian.com]]|date = 31 August 2018}}</ref>
[[Сурет:Campus Green and Faculty Buildings, Ariel University, Israel.jpg|thumb|Кампустың ортақ пайдаланылатын аумағынан көрініс. Артқы жағында оқу ғимараттары мен әкімшілік кеңселер орналасқан]]
== Белгілі оқытушылары ==
[[Сурет:Dayan.JPG|thumb|160px|[[Дани Даян]]]]
* [[Мел Алексенберг]] (1937 жылы туған) — суретші.
* [[Эдуард Бормашенко]] (1962 жылы туған) — полимерлер зертханасының меңгерушісі.
* [[Дани Даян]] (1955 жылы туған) — [[Еша кеңесі]]нің төрағасы және Ариэль университетінің оқытушысы.
* [[Исраэль Ханукоглу]] — биохимия және молекулалық биология профессоры, Израиль премьер-министрінің ғылым және технология жөніндегі бұрынғы кеңесшісі.
* [[Рам Карми]] (1931–2013) — сәулетші.
* [[Дан Мейерштейн]] (1938 жылы туған) — университеттің бұрынғы президенті.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сыртқы сілтемелер ==
{{Commons category|Ariel University}}
* [https://www.ariel.ac.il/wp/en/ Ариэль университетінің ресми сайты] (ағылшынша)
* [https://web.archive.org/web/20111208050618/http://www.afauc.org/ Ариэль университетінің достары]
* [http://www.arielrnd.com/ Ariel University R&D Company Ltd] — Ариэль университеттік орталығының технологиялар трансферімен айналысатын компаниясы (Израиль).
{{Израиль университеттері}}
[[Санат:Ариэль университеті| ]]
[[Санат:1982 жылы құрылған университеттер мен колледждер]]
[[Санат:Палестинадағы университеттер мен колледждер]]
[[Санат:Ариэль (Израиль қонысы)]]
[[Санат:1982 жылы Израиль әскери әкімшілігінде құрылған ұйымдар]]
6ouhlbasyka7bq9a0pw4ho36so1ammq
Қатысушы талқылауы:BLade208
3
790100
3693070
2026-11-07T17:27:35Z
New user message
61167
[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.
3693070
wikitext
text/x-wiki
{{Template:Қош_келдіңіз|name=BLade208}}
-- [[Қатысушы:Erboldilyara|Сариев Ербол]] ([[Қатысушы талқылауы:Erboldilyara|талқылауы]] 22:27, 2026 ж. қарашаның 7 (+05)
njugduby7kq4bke75wnu7qeyhmd4s08
Қатысушы талқылауы:Emirtuzetu
3
790101
3693073
2026-11-07T17:28:13Z
New user message
61167
[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.
3693073
wikitext
text/x-wiki
{{Template:Қош_келдіңіз|name=Emirtuzetu}}
-- [[Қатысушы:Erboldilyara|Сариев Ербол]] ([[Қатысушы талқылауы:Erboldilyara|талқылауы]] 22:28, 2026 ж. қарашаның 7 (+05)
1zflpwpls3jckljrf837zy7w6jeijjn
Армян жалпыұлттық қозғалысы
0
790102
3693098
2026-11-07T17:56:02Z
Nurken
111493
Жаңа бетте: {{Партия | партия атауы = Армян жалпыұлттық қозғалысы | шынайы атауы = {{noitalic|Հայոց Համազգային Շարժում}} | аббревиатура = {{ublist |{{noitalic|ՀՀՇ}} |ҺҺШ }} | логотипі = Armenian national movement.PNG | логотип ені = | сурет атауы = | партия түсi = | басшысы = {{iw|Арам Вигенович Ман...
3693098
wikitext
text/x-wiki
{{Партия
| партия атауы = Армян жалпыұлттық қозғалысы
| шынайы атауы = {{noitalic|Հայոց Համազգային Շարժում}}
| аббревиатура = {{ublist
|{{noitalic|ՀՀՇ}}
|ҺҺШ
}}
| логотипі = Armenian national movement.PNG
| логотип ені =
| сурет атауы =
| партия түсi =
| басшысы = {{iw|Арам Вигенович Манукян|Арам Манукян|hy|Արամ Մանուկյան (ՀՀՇ)}} (соңғы)
| басшы орынбасары =
| лауазым = Баспасөз хатшысы
| лауазым иесі = {{iw|Александр Робертович Арзуманян|Александр Арзуманян|hy|Ալեքսանդր Արզումանյան}}
| лауазым1 =
| лауазым иесі1 =
| лауазым2 =
| лауазым иесі2 =
| негіздеуші =
| құрылуы = 20 ақпан 1988
| ізашары =
| таратылуы = 13 сәуір 2013
| ізбасары = {{ublist
|[[Армян ұлттық конгрессі]]
|{{iw|Армян ұлттық қозғалыс партиясы||en|Armenian National Movement Party}}
}}
| штаб-пәтері = [[Ереван]], [[Армения]]
| идеологиясы = {{ublist
|[[Либерал демократия]]
|[[Национал-либерализм]]<ref>{{cite book|last=Harutyunyan |first=Arus |title=Contesting National Identities in an Ethnically Homogeneous State: The Case of Armenian Democratization |date=2009 |publisher=Батыс Мичиган университеті |page=[https://books.google.com/books?id=tTc8Pt8mX6wC&pg=PA165 165]}}</ref>
|[[Антикоммунизм]]
|[[Центризм]]
}}
| интернационалы = [[Еуропа үшін либералдар және демократтар альянсы (партия)|Еуропа үшін либералдар және демократтар альянсы]]
| одақтастар =
| жастар ұйымы =
| мүшелер саны = 10 000 (1996)<ref>{{cite web |last=Wessenlink |first=Egbert |title=Armenia: After the 1996 Presidential Elections |url=https://www.refworld.org/docid/3ae6a6c014.html |work=refworld.org |publisher=WRITENET |date=1997-03-01 |quote=Despite its dominant position, in 1996 the ANM only had an estimated 10,000 members.}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20210916132700/https://www.refworld.org/docid/3ae6a6c014.html |date=2021-09-16}}</ref>
| ұраны =
| Төменгі палатадағы орындар =
| Төменгі палатадағы орындар_параметр =
| Жоғарғы палатадағы орындар = {{Партия/Орындар|1|107|#FFC601}}
| Жоғарғы палатадағы орындар_параметр = [[Армения Ұлттық жиналысы|Ұлттық жиналыс]] (2012)
| Еуропарламенттегі орындар =
| әнұраны =
| партиялық мөр =
| тұлғалар =
| ресми сайты = {{URL|http://www.anm.am/}}
}}
'''Армян жалпыұлттық қозғалысы''' ({{lang-hy|Հայոց Համազգային Շարժում}}; ''Һайоц Һамазгаин Шаржум'') — [[Армения]]да бұрын болған [[саяси партия]]. Атауы '''ՀՀՇ''' деп, не [[Кириллица|кирилше]] '''ҺҺШ''' болып қысқартылады.
== Тарихы ==
Партия 1988 жылғы 20 ақпанда [[Таулы Қарабақ]] автономиялық кеңесінің [[Армян Кеңестік Социалистік Республикасы|Кеңестік Армения]]мен бірігу туралы қабылдаған шешімінің нәтижесінде құрылды.<ref>{{cite web |url=http://www.historyofarmenia-am.armin.am/am/Encyclopedia_of_armenian_historyLernayin_Hayoc_hamazgayin_sharjum |title=Հայոց Համազգային Շարժում (ՀՀՇ) կուսակցություն | |work=historyofarmenia.am.am |language=hy}}</ref> Таулы Қарабақтың Армениямен біріккенін талап еткен партияның тұңғыш жиналыстары [[Ереван]]да 1988 жылғы 21 ақпанда орын алды. Игорь Мурадян бастаған оның басқарма комитеті сол айда құрылды, 1988 жылғы мамырда оған [[Левон Акопович Тер-Петросян|Левон Тер-Петросян]] мүше болды. ҺҺШ [[Армения Жоғарғы кеңесі|Жоғарғы кеңес]]те мандатқа ие болғасын 1988 жылғы 15 маусымда кеңес екі ұлттық аймақты біріктірмек болған резолюцияны қабылдайды. {{iw|Армениядағы парламент сайлауы (1990)|1990 жылғы парламентке сайлауда|en|1990 Armenian Supreme Soviet election}} ҺҺШ 59 мандат жеңді.<ref>{{Cite web|url=http://www.parliament.am/deputies.php?sel=factions&GroupingID=42&lang=arm |title=National Assembly of the Republic of Armenia | Official Web Site | parliament.am |work=www.parliament.am |language=en}}</ref>
Партия {{iw|Армениядағы президент сайлауы (1991)|1991 жылғы сайлауда|en|1991 Armenian presidential election}} президенттікке Тер-Петросянды ұсынды. Тер-Петросян жалпы дауыстың 83%-ін жинап, жеңді. Партия {{iw|Армениядағы президент сайлауы (1996)|1996 жылғы сайлауда|en|1996 Armenian presidential election}} Тер-Петросянды тағы ұсынды, ол 51,3% дауыспен қайта сайланды. 1998 жылы Тер-Петросян президенттіктен [[отставка]]сын жариялайды да, партия өзектілігін жоғалтып қалады. {{iw|Армениядағы парламент сайлауы (1999)|1999 жылғы парламентке сайлауда|en|1999 Armenian legislative election}} партия бүкіл 62 мандатын жоғалтып алады.
2010 жылдан партия [[Еуропа үшін либералдар және демократтар альянсы (партия)|Еуропа үшін либералдар және демократтар альянсы]]ның мүшесі болып келген.
Партия {{iw|Армениядағы парламент сайлауы (2012)|2012 жылғы парламентке сайлауға|en|2012 Armenian legislative election}} қатысып, [[Армения Ұлттық жиналысы]]ндағы жалғыз және соңғы мандатына ие болды.
== Іс-әрекеттері ==
2012 жылғы шілдеде партия [[Кавказ]] аймағындағы либерал партиялар форумына қатысты. Форумға [[Грузия Республикалық партиясы]] мен [[Мүсәват]] партиялары қатысты. Бүкілаймақтық бірлескен жұмыс мәселелері, оған қоса, [[Еуропалық интеграция]] мәселелері талқыланды.<ref>{{Cite web|url=https://www.aravot.am/2012/07/17/302084/ |title=ՀՀՇ-ի, Ադրբեջական Մուսաֆաթի, Վրաստանի Հանրապետական կուսակցության ղեկավարների հանդիպում | Առավոտ - Լուրեր Հայաստանից |language=hy |date=2012-07-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://a1plus.am/hy/article/61562 |title=ՀՀՇ-ականները մասնակցել են համաժողովի |publisher=A1Plus |language=hy}}</ref>
== Ыдырауы және ізбасар партиялар ==
Армян жалпыұлттық қозғалысының соңғы басшысы {{iw|Арам Вигенович Манукян|Арам Манукян|hy|Արամ Մանուկյան (ՀՀՇ)}} еді. Партия ресми түрде 2013 жылы ыдырады.
Армян жалпыұлттық қозғалысы түрлі оппозицияшыл партиялардан құралған [[Армян ұлттық конгрессі]] коалициясының құрылғанын алға тартты. Бұрынғы президент [[Серж Азатович Саргсян|Серж Саргсян]] басшылығындағы билік коалициясына қарсы жаңа Армян ұлттық конгрессі коалициясы құрылды. Оған [[Левон Акопович Тер-Петросян|Левон Тер-Петросян]] басшылық етті.
Партияның тағы бір ізбасар партиясы бар делінеді: Арарат Зурабян басшылығындағы {{iw|Армян ұлттық қозғалыс партиясы||en|Armenian National Movement Party}}.
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
== Сыртқы сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}
[[Санат:1988 жылы құрылған саяси партиялар]]
[[Санат:2013 жылы ыдыраған саяси партиялар]]
[[Санат:Армения саяси партиялары]]
[[Санат:Армения либералдық партиялары]]
kdo5nnrai02zladahq6prxzcytzo272
Санат:Ариэль университеті
14
790103
3693099
2026-11-07T17:57:25Z
1nter pares
146705
Жаңа бетте: [[Санат:Ариэль (Израиль қонысы)]] [[Санат:Израиль университеттері]]
3693099
wikitext
text/x-wiki
[[Санат:Ариэль (Израиль қонысы)]]
[[Санат:Израиль университеттері]]
slqrzznev6wmcdwiuwdreyr3fklfixj
Үлгі:Potd/2026-11-08
10
790104
3693103
2026-11-07T18:00:38Z
ArystanbekBot
33174
[[commons:Template:Potd/2026-11-08|POTD 2026-11-08]]: filename only
3693103
wikitext
text/x-wiki
002 Asian green bee-eaters in Keoladeo National Park Photo by Giles Laurent.jpg<noinclude>[[Санат:Үлгілер:Тәулік суреті]]</noinclude>
8ftewafm0qfv16g8wglr8231acs9mvn
Армян мемлекеттік экономика университеті
0
790105
3693108
2026-11-07T18:10:55Z
Nurken
111493
Жаңа бетте: {{Университет |Аты = Армян мемлекеттік экономика университеті |Қысқартылған аты = АМЭУ<br>{{lang|en|ASUE}} |Эмблемасы = [[Сурет:ՀՊՏՀ.JPG|220px]] |Сурет = [[Сурет:Asue1.jpg|260px]] |Шынайы аты = {{lang-hy|Հայաստանի պետական տնտեսագիտական համալսարան}} |Халықаралы...
3693108
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Армян мемлекеттік экономика университеті
|Қысқартылған аты = АМЭУ<br>{{lang|en|ASUE}}
|Эмблемасы = [[Сурет:ՀՊՏՀ.JPG|220px]]
|Сурет = [[Сурет:Asue1.jpg|260px]]
|Шынайы аты = {{lang-hy|Հայաստանի պետական տնտեսագիտական համալսարան}}
|Халықаралық атауы = {{lang-en|Armenian State University of Economics}}
|Бұрынғы атауы = Ереван ұлттық экономика институты
|Ұраны = Өзгеріп жатырмыз<ref>{{Cite web|url=https://asue.am/en/asue/about/brendbook |title=ASUE Brandbook |work=asue.am}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20210921014237/https://asue.am/en/asue/about/brendbook |date=2021-09-21}}</ref>
|Құрылған жылы = [[1975 жыл]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет]]
|Бюджет =
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = Рубен Айрапетян
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры =
|Студенттер =
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат =
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура =
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар =
|Орналасқан жері = [[Ереван]], [[Армения]]
|Метро бекеті =
|Кампус =
|Мекенжайы =
|Сайты = {{URL|https://asue.am/}}
|Марапаттары =
|lat_dir = N|lat_deg = 40|lat_min = 11|lat_sec = 04
|lon_dir = E|lon_deg = 44|lon_min = 31|lon_sec = 30
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Армян мемлекеттік экономика университеті''' ('''АМЭУ'''; {{lang-hy|Հայաստանի պետական տնտեսագիտական համալսարան}}) — мемлекетке тиесілі [[Армения]]ның [[Ереван]] қаласындағы жоғарғы оқу орны, 1975 жылы құрылған.
== Тарихы ==
Жоғарғы оқу орны 1975 жылы [[Армян Кеңестік Социалистік Республикасы|Кеңестік Армения]] тұсында '''Ереван ұлттық экономика институты''' атауымен құрылған болатын.
Қазіргі таңда университеттің 1997 жылы негізделген [[Гюмри]]дегі және 2007 жылы негізделген [[Ехегнадзор]]дағы бөлімшелері бар.
== Факультеттері ==
2017 жылғы жағдай бойынша АМЭУ-дың осындай факультеттері болған:
*Менеджмент факультеті
*Экономиканы реттеу және халықаралық экономикалық қатынастар факультеті
*Қаржы факультеті
*Маркетинг және бизнес ұйымдастыру факультеті
*Компьютер ғылымы және статистика факультеті
*Бухгалтерлік есеп және аудит факультеті.
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://asue.am/ Ресми сайты]
{{Сыртқы сілтемелер}}
[[Санат:Алфавит бойынша университеттер]]
[[Санат:1975 жылы құрылған оқу орындары]]
[[Санат:Ереван университеттері]]
[[Санат:Экономикалық университеттер]]
9psfg5bikd9azkqoqw1ojssdravodsa
Армения Ұлттық жиналысы
0
790106
3693118
2026-11-07T18:36:46Z
Nurken
111493
Жаңа бетте: {{Заң шығарушы орган | Атауы = Ұлттық жиналыс | Шынайы атауы = Ազգային ժողով | Қазіргі шақырылымы = 9-сайланым | Сурет = Logo National Assembly of the Republic of Armenia.png | Ені = | Сурет атауы = | Мемлекет = {{байрақ|Армения}} | Түрі = Бірпал...
3693118
wikitext
text/x-wiki
{{Заң шығарушы орган
| Атауы = Ұлттық жиналыс
| Шынайы атауы = Ազգային ժողով
| Қазіргі шақырылымы = 9-сайланым
| Сурет = Logo National Assembly of the Republic of Armenia.png
| Ені =
| Сурет атауы =
| Мемлекет = {{байрақ|Армения}}
| Түрі = [[Бірпалаталы парламент]]
| Сайлану мерзімі = 5 жыл
| Палаталары =
| Басшының лауазымы1 = Төраға
| Басшы1 = [[Рубен Карапетович Рубинян|Рубен Рубинян]]
| Басшының партиясы1 = [[Азаматтық келісім (партия)|ՔՊ]]
| Сайлану күні1 = 3 тамыз 2026
| Басшының лауазымы2 =
| Басшы2 =
| Басшының партиясы2 =
| Сайлану күні2 =
| Басшының лауазымы3 =
| Басшы3 =
| Басшының партиясы3 =
| Сайлану күні3 =
| Басшының лауазымы4 =
| Басшы4 =
| Басшының партиясы4 =
| Сайлану күні4 =
| Басшының лауазымы5 =
| Басшы5 =
| Басшының партиясы5 =
| Сайлану күні5 =
| Басшының лауазымы6 =
| Басшы6 =
| Басшының партиясы6 =
| Сайлану күні6 =
| Мүшелер саны = 105
| Құрылым1 = Arménie Assemblée nationale 2026.svg
| Құрылым ені1 =
| Құрылым сипаттамасы1 =
| Палата1 =
| Фракциялары1 = '''Үкімет (64)'''
*{{nowrap|{{Colorbox|#5169B1}} [[Азаматтық келісім (партия)|Азаматтық келісім]] (64)}}
**{{Colorbox|#CDCDCD}} [[Партиясыз]] (2)
'''Оппозиция (41)'''
*{{Colorbox|#001489}} [[Қуатты Армения]] (29)
*{{Colorbox|#1D2E69}} [[Армения альянсы]] (12)
| Құрылым2 =
| Құрылым ені2 =
| Құрылым сипаттамасы2 =
| Палата2 =
| Фракциялары2 =
| Комитеттері1 =
| Комитеттері2 =
| Дауыс беру жүйесі1 =
| Дауыс беру жүйесі2 =
| Соңғы сайлауы1 = [[Армениядағы парламент сайлауы (2026)|7 маусым 2026]]
| Соңғы сайлауы2 =
| Жиналыс залы = 2014 Erywań, Budynek Zgromadzenia Narodowego Republiki Armenii.jpg
| Жиналыс залы тақырыпша =
| Жиналыс залы ені =
| Жиналыс залы сипаттамасы =
| Штаб-пәтері = Ұлттық жиналыс ғимараты,<br>Баграмян даңғылы, 19,<br>[[Ереван]], 0095, [[Армения]]
| Құрылуы =
| Ізашары1 =
| Ізашары2 =
| Таратылуы =
| Ізбасары1 =
| Ізбасары2 =
| Сайты = {{URL|http://www.parliament.am/}}
| Ортаққор = National Assembly of Armenia
}}
'''Армения Ұлттық жиналысы'''<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-armeniya-ulttyk-zhinalysynyn-toragasy-alen-simonyandy-kabyldady-144439 |title=Мемлекет басшысы Армения Ұлттық жиналысының төрағасы Ален Симонянды қабылдады |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]] |date=2025-05-14 |accessdate=2026-11-07}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kisi.kz/kzsi-direktorynyn-armeniya-respublikasynyn-ulttyk-zhinalysy-zhane-orbeli-ortalygyndagy-kezdesuleri/ |title=ҚЗСИ директорының Армения Республикасының Ұлттық Жиналысы және Орбели орталығындағы кездесулері |language=kk |publisher=[[Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты]] |date=2024-05-04 |accessdate=2026-11-07}}</ref> ({{lang-hy|Հայաստանի Հանրապետության Ազգային ժողով}}, ''Hayastani Hanrapetyut'yan Azgayin zhoghov''), кейде '''Армения парламенті''' ({{lang-hy|խորհրդարան}}, ''khorhrdaran'') — [[Армения]]ның [[заң шығарушы орган]]ы, әрі [[бірпалаталы парламент]]і.
Ұлттық жиналысты әуел баста тәуелсіздік жариялаған {{iw|Армян ұлттық кеңесі||hy|Հայոց ազգային խորհուրդ (1917-1918)}} 1918 жылы «'''Хорхурд'''» ({{lang-hy|Խորհուրդ}}) атауымен құрды.<ref>{{Cite web|url=https://iacis.ru/eng/parliaments/parlamenty_uchastniki/respublika_armeniya/ |title=Республика Армения |work=iacis.ru |accessdate=2023-08-01 |language=ru}}</ref> Елдегі уақытша заң шығарушы орган қызметін атқарып келгенінің арқасында Армян ұлттық кеңесіне мүшелік үш есе артты, [[Дашнакцутюн]] мен [[Армян халық партиясы]]мен бірлескен коалициялық үкімет орнады.<ref>{{Cite book|last=Hovannisian |first=Richard G. |title=The Republic of Armenia |date=1971–1996 |publisher=[[Калифорния университетінің баспасы]] |isbn=0-520-01805-2 |location=Беркли |pages=42 |oclc=238471}}</ref>
{{iw|Армениядағы парламент сайлауы (1919)|1919 жылғы Армения парламенттік сайлауынан|en|1991 Armenian legislative election}} кейін Ұлттық жиналыстың депутаттар саны қайтадан 80-ге дейін өсті. Олардың қатарында бірнеше ұлттық азшылық өкілдері де болды. Хорхурд екі жыл ішінде төрт [[Армения премьер-министрі|премьер-министр]] ауысқанына қарамастан, құрамында «[[Дашнакцутюн]]» партиясының басым көпшілігі бар орган ретінде қызметін жалғастырды. Бұл жағдай 1920 жылғы Арменияның [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|кеңестендірілуіне]] дейін созылды.<ref>{{Cite book|title=Elections in Asia and the Pacific : a data handbook |date=2001 |publisher=[[Окфсорд университетінің баспасы]] |others=Dieter Nohlen, Florian Grotz, Christof Hartmann |isbn=0-19-924958-X |location=Оксфорд |oclc=48585734}}</ref>
1938 жылдан бастап [[Армян Кеңестік Социалистік Республикасы]]ның Ұлттық жиналысы [[Армения Жоғарғы кеңесі]] деп аталды. 1991 жылы [[КСРО ыдырауы|Кеңес Одағы ыдыраған]]нан және 1995 жылы [[Армения Конституциясы|Арменияның жаңа Конституциясы]] қабылданғаннан кейін қазіргі Ұлттық жиналыс құрылды.
Ұлттық жиналыс — [[Бірпалаталы парламент|бір палаталы заң шығарушы орган]]. Оның құрамында кемінде 101 депутат мандаты бар. Алайда қосымша мандаттар берілген жағдайда, депутат саны өте сирек кездесетін жағдайларда шамамен 200-ге дейін жетуі мүмкін.<ref>{{Cite web|url=https://docs.google.com/spreadsheets/d/1FkmCF27LeAFvbyrFAnHb7MiSQNcSxtoYabKu7G2fU5w/pubchart?oid=195701175&format=interactive |title=Google Sheets – create and edit spreadsheets online, for free |language=en}}</ref>
Армения Ұлттық жиналысының соңғы сайлауы [[Армениядағы парламент сайлауы (2026)|2026 жылғы 7 маусымда]] өтті. Жиналыстың қазіргі таңдағы төрағасы — [[Рубен Карапетович Рубинян|Рубен Рубинян]].
== Соңғы сайлауы ==
{{Толық мақала|Армениядағы парламент сайлауы (2026)}}
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
== Сыртқы сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}
[[Санат:Армения парламенті]]
[[Санат:Армения құқығы]]
[[Санат:Ереван]]
[[Санат:Армения Ұлттық жиналысы депутаттары|*]]
021ft1arzrabgxdfq1x07y1k70uat00
3693119
3693118
2026-11-07T18:39:33Z
Nurken
111493
3693119
wikitext
text/x-wiki
{{Заң шығарушы орган
| Атауы = Ұлттық жиналыс
| Шынайы атауы = Ազգային ժողով
| Қазіргі шақырылымы = 9-сайланым
| Сурет = Logo National Assembly of the Republic of Armenia.png
| Ені =
| Сурет атауы =
| Мемлекет = {{байрақ|Армения}}
| Түрі = [[Бірпалаталы парламент]]
| Сайлану мерзімі = 5 жыл
| Палаталары =
| Басшының лауазымы1 = Төраға
| Басшы1 = [[Рубен Карапетович Рубинян|Рубен Рубинян]]
| Басшының партиясы1 = [[Азаматтық келісім (партия)|ՔՊ]]
| Сайлану күні1 = 3 тамыз 2026
| Басшының лауазымы2 =
| Басшы2 =
| Басшының партиясы2 =
| Сайлану күні2 =
| Басшының лауазымы3 =
| Басшы3 =
| Басшының партиясы3 =
| Сайлану күні3 =
| Басшының лауазымы4 =
| Басшы4 =
| Басшының партиясы4 =
| Сайлану күні4 =
| Басшының лауазымы5 =
| Басшы5 =
| Басшының партиясы5 =
| Сайлану күні5 =
| Басшының лауазымы6 =
| Басшы6 =
| Басшының партиясы6 =
| Сайлану күні6 =
| Мүшелер саны = 105
| Құрылым1 = Arménie Assemblée nationale 2026.svg
| Құрылым ені1 =
| Құрылым сипаттамасы1 =
| Палата1 =
| Фракциялары1 = '''Үкімет (64)'''
*{{nowrap|{{Colorbox|#5169B1}} [[Азаматтық келісім (партия)|Азаматтық келісім]] (64)}}
**{{Colorbox|#CDCDCD}} [[Партиясыз]] (2)
'''Оппозиция (41)'''
*{{Colorbox|#001489}} [[Қуатты Армения]] (29)
*{{Colorbox|#1D2E69}} [[Армения альянсы]] (12)
| Құрылым2 =
| Құрылым ені2 =
| Құрылым сипаттамасы2 =
| Палата2 =
| Фракциялары2 =
| Комитеттері1 =
| Комитеттері2 =
| Дауыс беру жүйесі1 =
| Дауыс беру жүйесі2 =
| Соңғы сайлауы1 = [[Армениядағы парламент сайлауы (2026)|7 маусым 2026]]
| Соңғы сайлауы2 =
| Жиналыс залы = 2014 Erywań, Budynek Zgromadzenia Narodowego Republiki Armenii.jpg
| Жиналыс залы тақырыпша =
| Жиналыс залы ені =
| Жиналыс залы сипаттамасы =
| Штаб-пәтері = Ұлттық жиналыс ғимараты,<br>Баграмян даңғылы, 19,<br>[[Ереван]], 0095, [[Армения]]
| Құрылуы =
| Ізашары1 =
| Ізашары2 =
| Таратылуы =
| Ізбасары1 =
| Ізбасары2 =
| Сайты = {{URL|http://www.parliament.am/}}
| Ортаққор = National Assembly of Armenia
}}
'''Армения Ұлттық жиналысы'''<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-armeniya-ulttyk-zhinalysynyn-toragasy-alen-simonyandy-kabyldady-144439 |title=Мемлекет басшысы Армения Ұлттық жиналысының төрағасы Ален Симонянды қабылдады |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]] |date=2025-05-14 |accessdate=2026-11-07}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kisi.kz/kzsi-direktorynyn-armeniya-respublikasynyn-ulttyk-zhinalysy-zhane-orbeli-ortalygyndagy-kezdesuleri/ |title=ҚЗСИ директорының Армения Республикасының Ұлттық Жиналысы және Орбели орталығындағы кездесулері |language=kk |publisher=[[Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты]] |date=2024-05-04 |accessdate=2026-11-07}}</ref> ({{lang-hy|Հայաստանի Հանրապետության Ազգային ժողով}}, ''Hayastani Hanrapetyut'yan Azgayin zhoghov''), кейде '''Армения парламенті''' ({{lang-hy|խորհրդարան}}, ''khorhrdaran'') — [[Армения]]ның [[заң шығарушы орган]]ы, әрі [[бірпалаталы парламент]]і.
Ұлттық жиналысты әуел баста тәуелсіздік жариялаған {{iw|Армян ұлттық кеңесі||hy|Հայոց ազգային խորհուրդ (1917-1918)}} 1918 жылы «'''Хорхурд'''» ({{lang-hy|Խորհուրդ}}) атауымен құрды.<ref>{{Cite web|url=https://iacis.ru/eng/parliaments/parlamenty_uchastniki/respublika_armeniya/ |title=Республика Армения |work=iacis.ru |accessdate=2023-08-01 |language=ru}}</ref> Елдегі уақытша заң шығарушы орган қызметін атқарып келгенінің арқасында Армян ұлттық кеңесіне мүшелік үш есе артты, [[Дашнакцутюн]] мен [[Армян халық партиясы]]мен бірлескен коалициялық үкімет орнады.<ref>{{Cite book|last=Hovannisian |first=Richard G. |title=The Republic of Armenia |date=1971–1996 |publisher=[[Калифорния университетінің баспасы]] |isbn=0-520-01805-2 |location=Беркли |pages=42 |oclc=238471}}</ref>
{{iw|Армениядағы парламент сайлауы (1919)|1919 жылғы Армения парламенттік сайлауынан|en|1991 Armenian legislative election}} кейін Ұлттық жиналыстың депутаттар саны қайтадан 80-ге дейін өсті. Олардың қатарында бірнеше ұлттық азшылық өкілдері де болды. Хорхурд екі жыл ішінде төрт [[Армения премьер-министрі|премьер-министр]] ауысқанына қарамастан, құрамында «[[Дашнакцутюн]]» партиясының басым көпшілігі бар орган ретінде қызметін жалғастырды. Бұл жағдай 1920 жылғы Арменияның [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|кеңестендірілуіне]] дейін созылды.<ref>{{Cite book|title=Elections in Asia and the Pacific : a data handbook |date=2001 |publisher=[[Оксфорд университетінің баспасы]] |others=Dieter Nohlen, Florian Grotz, Christof Hartmann |isbn=0-19-924958-X |location=Оксфорд |oclc=48585734}}</ref>
1938 жылдан бастап [[Армян Кеңестік Социалистік Республикасы]]ның Ұлттық жиналысы [[Армения Жоғарғы кеңесі]] деп аталды. 1991 жылы [[КСРО ыдырауы|Кеңес Одағы ыдыраған]]нан және 1995 жылы [[Армения Конституциясы|Арменияның жаңа Конституциясы]] қабылданғаннан кейін қазіргі Ұлттық жиналыс құрылды.
Ұлттық жиналыс — [[Бірпалаталы парламент|бір палаталы заң шығарушы орган]]. Оның құрамында кемінде 101 депутат мандаты бар. Алайда қосымша мандаттар берілген жағдайда, депутат саны өте сирек кездесетін жағдайларда шамамен 200-ге дейін жетуі мүмкін.<ref>{{Cite web|url=https://docs.google.com/spreadsheets/d/1FkmCF27LeAFvbyrFAnHb7MiSQNcSxtoYabKu7G2fU5w/pubchart?oid=195701175&format=interactive |title=Google Sheets – create and edit spreadsheets online, for free |language=en}}</ref>
Армения Ұлттық жиналысының соңғы сайлауы [[Армениядағы парламент сайлауы (2026)|2026 жылғы 7 маусымда]] өтті. Жиналыстың қазіргі таңдағы төрағасы — [[Рубен Карапетович Рубинян|Рубен Рубинян]].
== Соңғы сайлауы ==
{{Толық мақала|Армениядағы парламент сайлауы (2026)}}
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
== Сыртқы сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}
[[Санат:Армения парламенті]]
[[Санат:Армения құқығы]]
[[Санат:Ереван]]
[[Санат:Армения Ұлттық жиналысы депутаттары|*]]
cdzog52o2fwnp8qjyhsjvikk9tbem88
Ақсақ үйрек
0
790107
3693129
2026-11-07T20:35:37Z
ShadZ01
56180
Жаңа бетте: [[Сурет:The Post-Season Parade.JPG|нобай|300px|«Ақсақ үйректер». 1915 жылғы карикатура]] '''«Ақсақ үйрек»''' ({{lang-en|lame duck}}) — америкалық саяси [[сленг]]те кезекті сайлауда жеңіліп қалуына немесе [[АҚШ Конституциясына жиырма екінші түзету|АҚШ Конституциясының 22-түзетуі]]не сәйкес ө...
3693129
wikitext
text/x-wiki
[[Сурет:The Post-Season Parade.JPG|нобай|300px|«Ақсақ үйректер». 1915 жылғы карикатура]]
'''«Ақсақ үйрек»''' ({{lang-en|lame duck}}) — америкалық саяси [[сленг]]те кезекті сайлауда жеңіліп қалуына немесе [[АҚШ Конституциясына жиырма екінші түзету|АҚШ Конституциясының 22-түзетуі]]не сәйкес өз кандидатурасын қайта ұсыну құқығының таусылуына байланысты қызметінен жақын арада кететін [[АҚШ президенті]]нің лақап аты. Бұл атау, әсіресе, [[АҚШ сайланған президенті|оның ізбасары сайланған]]нан кейінгі кезеңде қолданылады.<ref name="РС">''Владимир Абаринов''. [http://www.svoboda.org/content/transcript/24542782.html Последние дни президента: что может ''хромая утка''] {{Wayback|url=http://www.svoboda.org/content/transcript/24542782.html|date=20130625145933}} «[[Радио Свобода]]<nowiki/>», 09.04.2012</ref>
== Терминнің пайда болуы ==
Бұл тіркестің тура мағынасы суда жүзетін құстар шалдығатын аяқ ауруына меңзейді; оның салдарынан құс қозғалу мүмкіндігінен айырылып, оңай олжаға айналады. XVIII ғасырда бұл термин өзін төлемге қабілетсіз борышкер деп жариялаған брокерге қатысты қолданылған.
Америкалық саяси жаргонда бұл сөз тіркесі XIX ғасырдың ортасында пайда болды; онымен орнына басқа адам сайланып қойған, бірақ өкілеттік мерзімі әлі аяқталмаған сайланбалы тұлғаны атаған. АҚШ президенттік сайлауы қарашаның бірінші сейсенбісінде өтеді. АҚШ-тың жаңадан сайланған Президенті келесі жылдың 20 қаңтарында талтүсте қызметіне кіріседі. 1933 жылы [[АҚШ Конституциясына жиырмасыншы түзету|Конституцияға 20-түзету]] қабылданғанға дейін [[инаугурация]] 4 наурызда өтетін. Қызметінен кетіп бара жатқан АҚШ Президентінен бөлек, бұрынғы шақырылымдағы АҚШ Конгресінің соңғы сессиясы да «ақсақ үйректер» сессиясы деп аталады.<ref name="РС" />
Жалпы жағымсыз реңкінен бөлек, америкалық саяси сленгте «ақсақ үйрек» тіркесі қайта сайлану мүмкіндігінен айырылған кез келген саясаткерді де білдіреді.
== Мысалдары ==
Қайта сайланбаған АҚШ президенті [[Джон Адамс]] өз жақтастарын сот лауазымдарына тағайындады. АҚШ-тың жаңа президенті [[Томас Джефферсон]] бұл тағайындауларды мойындаудан бас тартты, соның салдарынан 1803 жылы [[Марбери Мэдисонға қарсы]] ісі қозғалды. Бұл іс барысында Адамстың жақтасы Уильям Марбери [[АҚШ Жоғарғы Соты]]на жүгінді. Сот құрамы Джефферсон мен Мэдисонның саяси қарсыластарынан тұрса да, Марбери мырзаға судьялық лицензия беруден бас тартуды заңсыз деп тапты, алайда сонымен бірге Марберидің өз өтінішіне негіз етіп алған заңын конституцияға қайшы деп таныды.<ref name="РС" />
1952 жылы президенттік сайлауда [[Дуайт Дэвид Эйзенхауэр|Дуайт Эйзенхауэр]] жеңіске жеткеннен кейін тың прецедент қалыптасты: ол басқа партияның өкілі саналатын өзінің ізашары Гарри Трумэнмен және олардың министрлерімен бірге екі ай бойы сыртқы және ішкі саясат мәселелерін талқылады.<ref name="РС" />
2001 жылғы 20 қаңтарда, президенттік мерзімінің аяқталуына бірнеше сағат қалғанда, [[Билл Клинтон]] түрлі қылмыстары үшін сотталған 140-тан астам адамға (алғашқы мерзімінде ешкімге, екінші мерзімінде бірнеше адамға ғана кешірім жасаған), соның ішінде анасы бір бауыры Роджерге кешірім жасады. Бұл қоғамда екіұшты пікір тудырды.<ref>{{Cite web|url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/aponline/20010120/aponline104904_000.htm|title=Clinton Pardons More Than 100<!-- Заголовок добавлен ботом -->|lang=en|access-date=2017-10-01|archive-date=2016-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20161210024825/http://www.washingtonpost.com/wp-srv/aponline/20010120/aponline104904_000.htm|url-status=dead}}</ref> Билл Клинтоннан [[Джордж Уокер Буш|кіші Джордж Буш]]<nowiki/>қа билік өту кезеңінің өзі АҚШ Жоғарғы Сотының қатысуымен өткен жеңімпаз туралы ұзаққа созылған дауға байланысты бір ай жеті күнге дейін қысқарды.<ref name="РС" />
2024 жылғы 17 қарашада [[Джо Байден]] үш жыл бойы мұндай қадамнан тартынып келгеніне қарамастан, Украинаға америкалықтар жеткізген алыс қашықтыққа ұшатын зымырандарды Ресей аумағының түкпіріне соққы беру үшін қолдануға рұқсат берді,<ref>{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2024/11/18/1075634-razreshil-po-rossii-dalnoboinimi-raketami-chto-eto-znachit|title=Байден разрешил бить по России дальнобойными ракетами. Что это значит|archive-date=2024-11-17|access-date=2024-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20241117215113/https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2024/11/18/1075634-razreshil-po-rossii-dalnoboinimi-raketami-chto-eto-znachit|url-status=live|language=ru}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://radiokp.ru/politika/nid748150_au70067auauau_navredit-trampu-v-dume-vyskazalis-o-reshenii-baydena-pozvolit-ukraine-udary-vglub-rossii|title=«Навредить Трампу»: в Думе высказались о решении Байдена позволить Украине удары вглубь России|archive-date=2024-12-03|access-date=2024-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20241203225117/https://radiokp.ru/politika/nid748150_au70067auauau_navredit-trampu-v-dume-vyskazalis-o-reshenii-baydena-pozvolit-ukraine-udary-vglub-rossii|url-status=live|lang=ru}}</ref> ал 2024 жылғы 1 желтоқсанда бұлай жасамауға берген уәделеріне қарамастан, ұлы [[Хантер Байден|Хантер]]<nowiki/>ге кешірім жасады.<ref>{{Cite web|url=https://www.nydailynews.com/2024/12/01/president-joe-biden-pardons-son-hunter-biden-felony-gun-tax-convictions-despite-promises/|title=President Joe Biden pardons son Hunter Biden despite promises he wouldn’t|archive-date=2024-12-02|access-date=2024-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20241202143300/https://www.nydailynews.com/2024/12/01/president-joe-biden-pardons-son-hunter-biden-felony-gun-tax-convictions-despite-promises/|url-status=live|language=en}}</ref>
== Тағы қараңыз ==
* [[АҚШ-тағы президенттік биліктің ауысуы]]
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
<!--== Әдебиеттер, сілтемелер ==-->
{{Сыртқы сілтемелер}}
{{polit-stub}}
[[Санат:АҚШ саясаты]]
[[Санат:АҚШ президенттері]]
[[Санат:Саяси метафоралар]]
8y3e30stmiyqtbfwukaakkwywy2e6xz
3693149
3693129
2026-11-08T00:01:31Z
ShadZ01
56180
3693149
wikitext
text/x-wiki
[[Сурет:The Post-Season Parade.JPG|нобай|300px|«Ақсақ үйректер». 1915 жылғы карикатура]]
'''«Ақсақ үйрек»''' ({{lang-en|lame duck}}) — америкалық саяси [[сленг]]те кезекті сайлауда жеңіліп қалуына немесе [[АҚШ Конституциясына жиырма екінші түзету|АҚШ Конституциясының 22-түзетуі]]не сәйкес өз кандидатурасын қайта ұсыну құқығының таусылуына байланысты қызметінен жақын арада кететін [[АҚШ президенті]]нің лақап аты. Бұл атау, әсіресе, [[АҚШ сайланған президенті|оның ізбасары сайланған]]нан кейінгі кезеңде қолданылады.<ref name="РС">''Владимир Абаринов''. [http://www.svoboda.org/content/transcript/24542782.html Последние дни президента: что может ''хромая утка''] {{Wayback|url=http://www.svoboda.org/content/transcript/24542782.html|date=20130625145933}} «[[Радио Свобода]]<nowiki/>», 09.04.2012</ref>
== Терминнің пайда болуы ==
Бұл тіркестің тура мағынасы суда жүзетін құстар шалдығатын аяқ ауруына меңзейді; оның салдарынан құс қозғалу мүмкіндігінен айырылып, оңай олжаға айналады. XVIII ғасырда бұл термин өзін төлемге қабілетсіз борышкер деп жариялаған брокерге қатысты қолданылған.
Америкалық саяси жаргонда бұл сөз тіркесі XIX ғасырдың ортасында пайда болды; онымен орнына басқа адам сайланып қойған, бірақ өкілеттік мерзімі әлі аяқталмаған сайланбалы тұлғаны атаған. АҚШ президенттік сайлауы қарашаның бірінші сейсенбісінде өтеді. АҚШ-тың жаңадан сайланған Президенті келесі жылдың 20 қаңтарында талтүсте қызметіне кіріседі. 1933 жылы [[АҚШ Конституциясына жиырмасыншы түзету|Конституцияға 20-түзету]] қабылданғанға дейін [[инаугурация]] 4 наурызда өтетін. Қызметінен кетіп бара жатқан АҚШ Президентінен бөлек, бұрынғы шақырылымдағы АҚШ Конгресінің соңғы сессиясы да «ақсақ үйректер» сессиясы деп аталады.<ref name="РС" />
Жалпы жағымсыз реңкінен бөлек, америкалық саяси сленгте «ақсақ үйрек» тіркесі қайта сайлану мүмкіндігінен айырылған кез келген саясаткерді де білдіреді.
== Мысалдары ==
Қайта сайланбаған АҚШ президенті [[Джон Адамс]] өз жақтастарын сот лауазымдарына тағайындады. АҚШ-тың жаңа президенті [[Томас Джефферсон]] бұл тағайындауларды мойындаудан бас тартты, соның салдарынан 1803 жылы [[Марбери Мэдисонға қарсы]] ісі қозғалды. Бұл іс барысында Адамстың жақтасы Уильям Марбери [[АҚШ Жоғарғы Соты]]на жүгінді. Сот құрамы Джефферсон мен Мэдисонның саяси қарсыластарынан тұрса да, Марбери мырзаға судьялық лицензия беруден бас тартуды заңсыз деп тапты, алайда сонымен бірге Марберидің өз өтінішіне негіз етіп алған заңын конституцияға қайшы деп таныды.<ref name="РС" />
1952 жылы президенттік сайлауда [[Дуайт Дэвид Эйзенхауэр|Дуайт Эйзенхауэр]] жеңіске жеткеннен кейін тың прецедент қалыптасты: ол басқа партияның өкілі саналатын өзінің ізашары Гарри Трумэнмен және олардың министрлерімен бірге екі ай бойы сыртқы және ішкі саясат мәселелерін талқылады.<ref name="РС" />
2001 жылғы 20 қаңтарда, президенттік мерзімінің аяқталуына бірнеше сағат қалғанда, [[Билл Клинтон]] түрлі қылмыстары үшін сотталған 140-тан астам адамға (алғашқы мерзімінде ешкімге, екінші мерзімінде бірнеше адамға ғана кешірім жасаған), соның ішінде анасы бір бауыры Роджерге кешірім жасады. Бұл қоғамда екіұшты пікір тудырды.<ref>{{Cite web|url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/aponline/20010120/aponline104904_000.htm|title=Clinton Pardons More Than 100<!-- Заголовок добавлен ботом -->|lang=en|access-date=2017-10-01|archive-date=2016-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20161210024825/http://www.washingtonpost.com/wp-srv/aponline/20010120/aponline104904_000.htm|url-status=dead}}</ref> Билл Клинтоннан [[Джордж Уокер Буш|кіші Джордж Буш]]қа билік өту кезеңінің өзі АҚШ Жоғарғы Сотының қатысуымен өткен жеңімпаз туралы ұзаққа созылған дауға байланысты бір ай жеті күнге дейін қысқарды.<ref name="РС" />
2024 жылғы 17 қарашада [[Джо Байден]] үш жыл бойы мұндай қадамнан тартынып келгеніне қарамастан, Украинаға америкалықтар жеткізген алыс қашықтыққа ұшатын зымырандарды Ресей аумағының түкпіріне соққы беру үшін қолдануға рұқсат берді,<ref>{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2024/11/18/1075634-razreshil-po-rossii-dalnoboinimi-raketami-chto-eto-znachit|title=Байден разрешил бить по России дальнобойными ракетами. Что это значит|archive-date=2024-11-17|access-date=2024-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20241117215113/https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2024/11/18/1075634-razreshil-po-rossii-dalnoboinimi-raketami-chto-eto-znachit|url-status=live|language=ru}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://radiokp.ru/politika/nid748150_au70067auauau_navredit-trampu-v-dume-vyskazalis-o-reshenii-baydena-pozvolit-ukraine-udary-vglub-rossii|title=«Навредить Трампу»: в Думе высказались о решении Байдена позволить Украине удары вглубь России|archive-date=2024-12-03|access-date=2024-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20241203225117/https://radiokp.ru/politika/nid748150_au70067auauau_navredit-trampu-v-dume-vyskazalis-o-reshenii-baydena-pozvolit-ukraine-udary-vglub-rossii|url-status=live|lang=ru}}</ref> ал 2024 жылғы 1 желтоқсанда бұлай жасамауға берген уәделеріне қарамастан, ұлы [[Хантер Байден|Хантер]]ге кешірім жасады.<ref>{{Cite web|url=https://www.nydailynews.com/2024/12/01/president-joe-biden-pardons-son-hunter-biden-felony-gun-tax-convictions-despite-promises/|title=President Joe Biden pardons son Hunter Biden despite promises he wouldn’t|archive-date=2024-12-02|access-date=2024-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20241202143300/https://www.nydailynews.com/2024/12/01/president-joe-biden-pardons-son-hunter-biden-felony-gun-tax-convictions-despite-promises/|url-status=live|language=en}}</ref>
== Тағы қараңыз ==
* [[АҚШ-тағы президенттік биліктің ауысуы]]
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
<!--== Әдебиеттер, сілтемелер ==-->
{{Сыртқы сілтемелер}}
{{polit-stub}}
[[Санат:АҚШ саясаты]]
[[Санат:АҚШ президенттері]]
[[Санат:Саяси метафоралар]]
6dn7dnudiqzdgp99ue2ua2hhbrnl2g4
Түрікменстан қазақтары
0
790108
3693210
2026-11-08T07:08:28Z
Мағыпар
100137
Жаңа бетте: '''Түрікменстан қазақтары''' — [[Түрікменстан]]да тұратын қазақ диаспорасы. Саны 60 сыңға жуық. [[Ташауыз облысы|Ташауз]], [[Ташауыз облысы|Мары]], [[Ташауыз облысы|Чарджоу]] облыстары мен [[Ашхабад]] қаласында қоныстанған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} Санат:Қазақ...
3693210
wikitext
text/x-wiki
'''Түрікменстан қазақтары''' — [[Түрікменстан]]да тұратын қазақ диаспорасы. Саны 60 сыңға жуық. [[Ташауыз облысы|Ташауз]], [[Ташауыз облысы|Мары]], [[Ташауыз облысы|Чарджоу]] облыстары мен [[Ашхабад]] қаласында қоныстанған.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақтар диаспорасы]]
1sbium1h4o1ww5dda57k61456rj5ymu
3693212
3693210
2026-11-08T07:14:29Z
Мағыпар
100137
толықтыру
3693212
wikitext
text/x-wiki
'''Түрікменстан қазақтары''' — [[Түрікменстан]]да тұратын қазақ диаспорасы. Саны 60 сыңға жуық. [[Ташауыз облысы|Ташауз]], [[Мары уәлаяты|Мары]], [[Түрікменабат]] облыстары мен [[Ашхабад]] қаласында қоныстанған.
Кеңес дәуірі кезінде қазақтар ұлттық құрамы жағынан төртінші орында болған. Бұрынғы Красноводск, қазіргі [[Түрікменбашы]] қаласында тұратын халықтың 80 пайызын қазақтар құрады. Балкон вилоятында 20-25 мың қазақтар тұрады. Түрікменбашы қаласына жақын жерде орналаскан «Аққулы маяк» кентінде 2000-ға жуық халық тұрады. Соның 90 пайызы қазақтар. Ол жер бүкіл Түрікмен елін тұзбен қамтып отыр.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақтар диаспорасы]]
ktg8cewsf62u2cldhnjcvffhutyi81k
3693216
3693212
2026-11-08T07:19:55Z
Мағыпар
100137
толықтыру
3693216
wikitext
text/x-wiki
'''Түрікменстан қазақтары''' — [[Түрікменстан]]да тұратын қазақ диаспорасы. Саны 60 сыңға жуық. [[Ташауыз облысы|Ташауз]], [[Мары уәлаяты|Мары]], [[Түрікменабат]] облыстары мен [[Ашхабад]] қаласында қоныстанған.
Кеңес дәуірі кезінде қазақтар ұлттық құрамы жағынан төртінші орында болған. Бұрынғы Красноводск, қазіргі [[Түрікменбашы (қала)|Түрікменбашы]] қаласында тұратын халықтың 80 пайызын қазақтар құрады. Балкон вилоятында 20-25 мың қазақтар тұрады. Түрікменбашы қаласына жақын жерде орналаскан «Аққулы маяк» кентінде 2000-ға жуық халық тұрады. Соның 90 пайызы қазақтар. Ол жер бүкіл Түрікмен елін тұзбен қамтып отыр.
Түрікменстанда бұрын 300 мыцга жуық кандастарымыз тұрған болса, бүгінде солардың 60 мыңға жуығы тұрады. Олардың көпшілігі 1928- 1931 жылдары Қазақстанда басталған ашаршылыктан бас сауғалап барғандар. Сол барғаннан қазақтар тұрақты орын тауып коныстанған.
Қазақ халқының басынан талай дүрбелеңдердің жүріп өткені тарих беттерінен белгілі. Сондай ауыр, азапты оқиғалардың бірі – халықтың тарихына өшпес таңба салып, «ақтабан шұбырындыға» душар еткен жоңғар шапқыншылығы еді. Қазақ халқының жоңғарлардан жеңіліп, қиын-қыстау кезеңде пана табу үшін қоныс аударуы олардың бірқатар көршілес отырған халықтармен танысуына себебін тигізеді. Осы көші-қон кезінде Кіші Жүздің бірқатар рулары түркімендердің жерінен пана іздеуге мәжбүр болады.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақтар диаспорасы]]
fh03z4owq08qkiiobmnvebd51bj1t2j
3693217
3693216
2026-11-08T07:21:50Z
Мағыпар
100137
толықтыру
3693217
wikitext
text/x-wiki
'''Түрікменстан қазақтары''' — [[Түрікменстан]]да тұратын қазақ диаспорасы. Саны 60 сыңға жуық. [[Ташауыз облысы|Ташауз]], [[Мары уәлаяты|Мары]], [[Түрікменабат]] облыстары мен [[Ашхабад]] қаласында қоныстанған.
Кеңес дәуірі кезінде қазақтар ұлттық құрамы жағынан төртінші орында болған. Бұрынғы Красноводск, қазіргі [[Түрікменбашы (қала)|Түрікменбашы]] қаласында тұратын халықтың 80 пайызын қазақтар құрады. Балкон вилоятында 20-25 мың қазақтар тұрады. Түрікменбашы қаласына жақын жерде орналаскан «Аққулы маяк» кентінде 2000-ға жуық халық тұрады. Соның 90 пайызы қазақтар. Ол жер бүкіл Түрікмен елін тұзбен қамтып отыр.
Түрікменстанда бұрын 300 мыцга жуық кандастарымыз тұрған болса, бүгінде солардың 60 мыңға жуығы тұрады. Олардың көпшілігі 1928- 1931 жылдары Қазақстанда басталған ашаршылыктан бас сауғалап барғандар. Сол барғаннан қазақтар тұрақты орын тауып коныстанған.
Қазақ халқының басынан талай дүрбелеңдердің жүріп өткені тарих беттерінен белгілі. Сондай ауыр, азапты оқиғалардың бірі – халықтың тарихына өшпес таңба салып, «ақтабан шұбырындыға» душар еткен жоңғар шапқыншылығы еді. Қазақ халқының жоңғарлардан жеңіліп, қиын-қыстау кезеңде пана табу үшін қоныс аударуы олардың бірқатар көршілес отырған халықтармен танысуына себебін тигізеді. Осы көші-қон кезінде Кіші Жүздің бірқатар рулары түркімендердің жерінен пана іздеуге мәжбүр болады.
Қазақтардың түрікмендермен араласуы тек Маңғыстау арқылы ғана емес, Хиуа хандығы арқылы да жүзеге асып отырған. ХІХ ғасырдағы қазақтардың түркімен жерін қоныстануы сол кездегі тарихи оқиғалармен байланысты өрбиді. Патша үкіметінің отаршылдығына қарсы көтерілістер жеңіліс тапқаннан кейін қазақтардың Хиуа хандығын паналаған жағдайлары да болды. Сол кездерде Хиуа хандығындағы қазақтардың саны 10-15 мыңға жеткен.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақтар диаспорасы]]
j3vrjrxc11gd7qmnexq2ldm5u4fpanx
3693218
3693217
2026-11-08T07:24:26Z
Мағыпар
100137
толықтыру
3693218
wikitext
text/x-wiki
'''Түрікменстан қазақтары''' — [[Түрікменстан]]да тұратын қазақ диаспорасы. Саны 60 сыңға жуық. [[Ташауыз облысы|Ташауз]], [[Мары уәлаяты|Мары]], [[Түрікменабат]] облыстары мен [[Ашхабад]] қаласында қоныстанған.
Кеңес дәуірі кезінде қазақтар ұлттық құрамы жағынан төртінші орында болған. Бұрынғы Красноводск, қазіргі [[Түрікменбашы (қала)|Түрікменбашы]] қаласында тұратын халықтың 80 пайызын қазақтар құрады. Балкон вилоятында 20-25 мың қазақтар тұрады. Түрікменбашы қаласына жақын жерде орналаскан «Аққулы маяк» кентінде 2000-ға жуық халық тұрады. Соның 90 пайызы қазақтар. Ол жер бүкіл Түрікмен елін тұзбен қамтып отыр.
Қазақ халқының басынан талай дүрбелеңдердің жүріп өткені тарих беттерінен белгілі. Сондай ауыр, азапты оқиғалардың бірі — халықтың тарихына өшпес таңба салып, «ақтабан шұбырындыға» душар еткен жоңғар шапқыншылығы еді. Қазақ халқының жоңғарлардан жеңіліп, қиын-қыстау кезеңде пана табу үшін қоныс аударуы олардың бірқатар көршілес отырған халықтармен танысуына себебін тигізеді. Осы көші-қон кезінде Кіші Жүздің бірқатар рулары түркімендердің жерінен пана іздеуге мәжбүр болады.
Түрікменстанда бұрын 300 мыңға жуық қандастарымыз тұрған болса, бүгінде солардың 60 мыңға жуығы тұрады. Олардың көпшілігі 1928- 1931 жылдары Қазақстанда басталған ашаршылыктан бас сауғалап барғандар. Сол барғаннан қазақтар тұрақты орын тауып қоныстанған.
Қазақтардың түрікмендермен араласуы тек Маңғыстау арқылы ғана емес, Хиуа хандығы арқылы да жүзеге асып отырған. ХІХ ғасырдағы қазақтардың түркімен жерін қоныстануы сол кездегі тарихи оқиғалармен байланысты өрбиді. Патша үкіметінің отаршылдығына қарсы көтерілістер жеңіліс тапқаннан кейін қазақтардың Хиуа хандығын паналаған жағдайлары да болды. Сол кездерде Хиуа хандығындағы қазақтардың саны 10-15 мыңға жеткен.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақтар диаспорасы]]
j27tjqia31i6uq0xlh1shd6jcm3z9dl
3693333
3693218
2026-11-08T10:04:33Z
Мағыпар
100137
3693333
wikitext
text/x-wiki
'''Түрікменстан қазақтары''' — [[Түрікменстан]]да тұратын қазақ диаспорасы. Саны 60 мыңға жуық. [[Ташауыз облысы|Ташауз]], [[Мары уәлаяты|Мары]], [[Түрікменабат]] облыстары мен [[Ашхабад]] қаласында қоныстанған.
Кеңес дәуірі кезінде қазақтар ұлттық құрамы жағынан төртінші орында болған. Бұрынғы Красноводск, қазіргі [[Түрікменбашы (қала)|Түрікменбашы]] қаласында тұратын халықтың 80 пайызын қазақтар құрады. Балкон вилоятында 20-25 мың қазақтар тұрады. Түрікменбашы қаласына жақын жерде орналаскан «Аққулы маяк» кентінде 2000-ға жуық халық тұрады. Соның 90 пайызы қазақтар. Ол жер бүкіл Түрікмен елін тұзбен қамтып отыр.
Қазақ халқының басынан талай дүрбелеңдердің жүріп өткені тарих беттерінен белгілі. Сондай ауыр, азапты оқиғалардың бірі — халықтың тарихына өшпес таңба салып, «ақтабан шұбырындыға» душар еткен жоңғар шапқыншылығы еді. Қазақ халқының жоңғарлардан жеңіліп, қиын-қыстау кезеңде пана табу үшін қоныс аударуы олардың бірқатар көршілес отырған халықтармен танысуына себебін тигізеді. Осы көші-қон кезінде Кіші Жүздің бірқатар рулары түркімендердің жерінен пана іздеуге мәжбүр болады.
Түрікменстанда бұрын 300 мыңға жуық қандастарымыз тұрған болса, бүгінде солардың 60 мыңға жуығы тұрады. Олардың көпшілігі 1928- 1931 жылдары Қазақстанда басталған ашаршылыктан бас сауғалап барғандар. Сол барғаннан қазақтар тұрақты орын тауып қоныстанған.
Қазақтардың түрікмендермен араласуы тек Маңғыстау арқылы ғана емес, Хиуа хандығы арқылы да жүзеге асып отырған. ХІХ ғасырдағы қазақтардың түркімен жерін қоныстануы сол кездегі тарихи оқиғалармен байланысты өрбиді. Патша үкіметінің отаршылдығына қарсы көтерілістер жеңіліс тапқаннан кейін қазақтардың Хиуа хандығын паналаған жағдайлары да болды. Сол кездерде Хиуа хандығындағы қазақтардың саны 10-15 мыңға жеткен.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақтар диаспорасы]]
tjr694sh7arw4fc5rrkm40om8xnt7ba
3693338
3693333
2026-11-08T10:11:06Z
Мағыпар
100137
толықтыру
3693338
wikitext
text/x-wiki
'''Түрікменстан қазақтары''' — [[Түрікменстан]]да тұратын қазақ диаспорасы. Саны 60 мыңға жуық. [[Ташауыз облысы|Ташауз]], [[Мары уәлаяты|Мары]], [[Түрікменабат]] облыстары мен [[Ашхабад]] қаласында қоныстанған.
Кеңес дәуірі кезінде қазақтар ұлттық құрамы жағынан төртінші орында болған. Бұрынғы Красноводск, қазіргі [[Түрікменбашы (қала)|Түрікменбашы]] қаласында тұратын халықтың 80 пайызын қазақтар құрады. Балкон вилоятында 20-25 мың қазақтар тұрады. Түрікменбашы қаласына жақын жерде орналаскан «Аққулы маяк» кентінде 2000-ға жуық халық тұрады. Соның 90 пайызы қазақтар. Ол жер бүкіл Түрікмен елін тұзбен қамтып отыр.
Қазақ халқының басынан талай дүрбелеңдердің жүріп өткені тарих беттерінен белгілі. Сондай ауыр, азапты оқиғалардың бірі — халықтың тарихына өшпес таңба салып, «ақтабан шұбырындыға» душар еткен жоңғар шапқыншылығы еді. Қазақ халқының жоңғарлардан жеңіліп, қиын-қыстау кезеңде пана табу үшін қоныс аударуы олардың бірқатар көршілес отырған халықтармен танысуына себебін тигізеді. Осы көші-қон кезінде Кіші Жүздің бірқатар рулары түркімендердің жерінен пана іздеуге мәжбүр болады.
Түрікменстанда бұрын 300 мыңға жуық қандастарымыз тұрған болса, бүгінде солардың 60 мыңға жуығы тұрады. Олардың көпшілігі 1928- 1931 жылдары Қазақстанда басталған ашаршылықтан бас сауғалап барғандар. Сол барғаннан қазақтар тұрақты орын тауып қоныстанған.
Қазақтардың түрікмендермен араласуы тек Маңғыстау арқылы ғана емес, Хиуа хандығы арқылы да жүзеге асып отырған. ХІХ ғасырдағы қазақтардың түркімен жерін қоныстануы сол кездегі тарихи оқиғалармен байланысты өрбиді. Патша үкіметінің отаршылдығына қарсы көтерілістер жеңіліс тапқаннан кейін қазақтардың Хиуа хандығын паналаған жағдайлары да болды. Сол кездерде Хиуа хандығындағы қазақтардың саны 10-15 мыңға жеткен.
1910-1911 ж.ж. үлкен жұт болып, елде аштық басталады. Қыста адамдардың арасында құрқұлақ, сүзек аурулары тарала бастайды. 1911 жылғы жұттан кейін 2000 отбасынан астам адай руының қазақтары жаяу Ашхабад темір жолы желісінің бойына қоныс аударады. Осы қоныс аударушылардың бірқатары кейін Байрамәлі темір жол стансасында тұрып қалады және сол аймақтан жер алып, жергілікті түркімендермен бірге мақта, люцерна, т.б. дақылдарды өсірумен айналыса бастайды.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақтар диаспорасы]]
a1nn6swp6zu7dtau41opnu1ycza1rdl
3693361
3693338
2026-11-08T10:32:38Z
Мағыпар
100137
толықтыру
3693361
wikitext
text/x-wiki
'''Түрікменстан қазақтары''' — [[Түрікменстан]]да тұратын қазақ диаспорасы. Саны 60 мыңға жуық. [[Ташауыз облысы|Ташауз]], [[Мары уәлаяты|Мары]], [[Түрікменабат]] облыстары мен [[Ашхабад]] қаласында қоныстанған.
Кеңес дәуірі кезінде қазақтар ұлттық құрамы жағынан төртінші орында болған. Бұрынғы Красноводск, қазіргі [[Түрікменбашы (қала)|Түрікменбашы]] қаласында тұратын халықтың 80 пайызын қазақтар құрады. Балкон вилоятында 20-25 мың қазақтар тұрады. Түрікменбашы қаласына жақын жерде орналаскан «Аққулы маяк» кентінде 2000-ға жуық халық тұрады. Соның 90 пайызы қазақтар. Ол жер бүкіл Түрікмен елін тұзбен қамтып отыр.
Қазақ халқының басынан талай дүрбелеңдердің жүріп өткені тарих беттерінен белгілі. Сондай ауыр, азапты оқиғалардың бірі — халықтың тарихына өшпес таңба салып, «ақтабан шұбырындыға» душар еткен жоңғар шапқыншылығы еді. Қазақ халқының жоңғарлардан жеңіліп, қиын-қыстау кезеңде пана табу үшін қоныс аударуы олардың бірқатар көршілес отырған халықтармен танысуына себебін тигізеді. Осы көші-қон кезінде Кіші Жүздің бірқатар рулары түркімендердің жерінен пана іздеуге мәжбүр болады.
Түрікменстанда бұрын 300 мыңға жуық қандастарымыз тұрған болса, бүгінде солардың 60 мыңға жуығы тұрады. Олардың көпшілігі 1928- 1931 жылдары Қазақстанда басталған ашаршылықтан бас сауғалап барғандар. Сол барғаннан қазақтар тұрақты орын тауып қоныстанған.
Қазақтардың түрікмендермен араласуы тек Маңғыстау арқылы ғана емес, Хиуа хандығы арқылы да жүзеге асып отырған. ХІХ ғасырдағы қазақтардың түркімен жерін қоныстануы сол кездегі тарихи оқиғалармен байланысты өрбиді. Патша үкіметінің отаршылдығына қарсы көтерілістер жеңіліс тапқаннан кейін қазақтардың Хиуа хандығын паналаған жағдайлары да болды. Сол кездерде Хиуа хандығындағы қазақтардың саны 10-15 мыңға жеткен.
1910-1911 ж.ж. үлкен жұт болып, елде аштық басталады. Қыста адамдардың арасында құрқұлақ, сүзек аурулары тарала бастайды. 1911 жылғы жұттан кейін 2000 отбасынан астам адай руының қазақтары жаяу Ашхабад темір жолы желісінің бойына қоныс аударады. Осы қоныс аударушылардың бірқатары кейін Байрамәлі темір жол стансасында тұрып қалады және сол аймақтан жер алып, жергілікті түркімендермен бірге мақта, люцерна, т.б. дақылдарды өсірумен айналыса бастайды.
1927-1928 ж.ж. қысында аштыққа ұшырап, күйзелген Маңғыстау жұрты Түрікменстан жағына, одан әрі Иранға жұмыс пен тамақ іздеп, ата қоныстарын тастап, ауа көшеді.
Біраз қазақтар Красноводск, Жебелі, Байрамәлі, Тежен, Чарджоу оркугі мен Өзбекстанға барып орнықты. Бұл кездегі көшкендердің саны туралы толық мәлімет жоқ. Мұрағат құжаттарында Красноводскіге – 1000, Байрамәліге – 500, Тедженге – 100 шаруашылықтың кеткендігі айтылады.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақтар диаспорасы]]
ft2c8lh8w1zh2dxrwazptg9nd3e0ae8
3693369
3693361
2026-11-08T10:40:59Z
Мағыпар
100137
дереккөз
3693369
wikitext
text/x-wiki
'''Түрікменстан қазақтары''' — [[Түрікменстан]]да тұратын қазақ диаспорасы. Саны 60 мыңға жуық. [[Ташауыз облысы|Ташауз]], [[Мары уәлаяты|Мары]], [[Түрікменабат]] облыстары мен [[Ашхабад]] қаласында қоныстанған.
Кеңес дәуірі кезінде қазақтар ұлттық құрамы жағынан төртінші орында болған. Бұрынғы Красноводск, қазіргі [[Түрікменбашы (қала)|Түрікменбашы]] қаласында тұратын халықтың 80 пайызын қазақтар құрады. Балкон вилоятында 20-25 мың қазақтар тұрады. Түрікменбашы қаласына жақын жерде орналаскан «Аққулы маяк» кентінде 2000-ға жуық халық тұрады. Соның 90 пайызы қазақтар. Ол жер бүкіл Түрікмен елін тұзбен қамтып отыр.
Қазақ халқының басынан талай дүрбелеңдердің жүріп өткені тарих беттерінен белгілі. Сондай ауыр, азапты оқиғалардың бірі — халықтың тарихына өшпес таңба салып, «ақтабан шұбырындыға» душар еткен жоңғар шапқыншылығы еді. Қазақ халқының жоңғарлардан жеңіліп, қиын-қыстау кезеңде пана табу үшін қоныс аударуы олардың бірқатар көршілес отырған халықтармен танысуына себебін тигізеді. Осы көші-қон кезінде Кіші Жүздің бірқатар рулары түркімендердің жерінен пана іздеуге мәжбүр болады.
Түрікменстанда бұрын 300 мыңға жуық қандастарымыз тұрған болса, бүгінде солардың 60 мыңға жуығы тұрады. Олардың көпшілігі 1928- 1931 жылдары Қазақстанда басталған ашаршылықтан бас сауғалап барғандар. Сол барғаннан қазақтар тұрақты орын тауып қоныстанған.
Қазақтардың түрікмендермен араласуы тек Маңғыстау арқылы ғана емес, Хиуа хандығы арқылы да жүзеге асып отырған. ХІХ ғасырдағы қазақтардың түркімен жерін қоныстануы сол кездегі тарихи оқиғалармен байланысты өрбиді. Патша үкіметінің отаршылдығына қарсы көтерілістер жеңіліс тапқаннан кейін қазақтардың Хиуа хандығын паналаған жағдайлары да болды. Сол кездерде Хиуа хандығындағы қазақтардың саны 10-15 мыңға жеткен.
1910-1911 ж.ж. үлкен жұт болып, елде аштық басталады. Қыста адамдардың арасында құрқұлақ, сүзек аурулары тарала бастайды. 1911 жылғы жұттан кейін 2000 отбасынан астам адай руының қазақтары жаяу Ашхабад темір жолы желісінің бойына қоныс аударады. Осы қоныс аударушылардың бірқатары кейін Байрамәлі темір жол стансасында тұрып қалады және сол аймақтан жер алып, жергілікті түркімендермен бірге мақта, люцерна, т.б. дақылдарды өсірумен айналыса бастайды.
1927-1928 ж.ж. қысында аштыққа ұшырап, күйзелген Маңғыстау жұрты Түрікменстан жағына, одан әрі Иранға жұмыс пен тамақ іздеп, ата қоныстарын тастап, ауа көшеді.
Біраз қазақтар Красноводск, Жебелі, Байрамәлі, Тежен, Чарджоу оркугі мен Өзбекстанға барып орнықты. Бұл кездегі көшкендердің саны туралы толық мәлімет жоқ. Мұрағат құжаттарында [[Түрікменбашы (қала)|Красноводскіге]] – 1000, [[Байрамалы]]ге – 500, [[Тежен]]ге – 100 шаруашылықтың кеткендігі айтылады.<ref>{{citeweb|url=https://www.rusnauka.com/20_DNII_2012/Istoria/2_113881.doc.htm|title=Түркіменстан және қазақ диаспорасы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақтар диаспорасы]]
q5xf0yg7j6qrp14ds9qk95285hvhaga
3693370
3693369
2026-11-08T10:41:40Z
Мағыпар
100137
толықтыру
3693370
wikitext
text/x-wiki
'''Түрікменстан қазақтары''' — [[Түрікменстан]]да тұратын қазақ диаспорасы. Саны 60 мыңға жуық. [[Ташауыз облысы|Ташауз]], [[Мары уәлаяты|Мары]], [[Түрікменабат]] облыстары мен [[Ашхабад]] қаласында қоныстанған.
Кеңес дәуірі кезінде қазақтар ұлттық құрамы жағынан төртінші орында болған. Бұрынғы Красноводск, қазіргі [[Түрікменбашы (қала)|Түрікменбашы]] қаласында тұратын халықтың 80 пайызын қазақтар құрады. Балкон вилоятында 20-25 мың қазақтар тұрады. Түрікменбашы қаласына жақын жерде орналаскан «Аққулы маяк» кентінде 2000-ға жуық халық тұрады. Соның 90 пайызы қазақтар. Ол жер бүкіл Түрікмен елін тұзбен қамтып отыр.
== Тарихы ==
Қазақ халқының басынан талай дүрбелеңдердің жүріп өткені тарих беттерінен белгілі. Сондай ауыр, азапты оқиғалардың бірі — халықтың тарихына өшпес таңба салып, «ақтабан шұбырындыға» душар еткен жоңғар шапқыншылығы еді. Қазақ халқының жоңғарлардан жеңіліп, қиын-қыстау кезеңде пана табу үшін қоныс аударуы олардың бірқатар көршілес отырған халықтармен танысуына себебін тигізеді. Осы көші-қон кезінде Кіші Жүздің бірқатар рулары түркімендердің жерінен пана іздеуге мәжбүр болады.
Түрікменстанда бұрын 300 мыңға жуық қандастарымыз тұрған болса, бүгінде солардың 60 мыңға жуығы тұрады. Олардың көпшілігі 1928- 1931 жылдары Қазақстанда басталған ашаршылықтан бас сауғалап барғандар. Сол барғаннан қазақтар тұрақты орын тауып қоныстанған.
Қазақтардың түрікмендермен араласуы тек Маңғыстау арқылы ғана емес, Хиуа хандығы арқылы да жүзеге асып отырған. ХІХ ғасырдағы қазақтардың түркімен жерін қоныстануы сол кездегі тарихи оқиғалармен байланысты өрбиді. Патша үкіметінің отаршылдығына қарсы көтерілістер жеңіліс тапқаннан кейін қазақтардың Хиуа хандығын паналаған жағдайлары да болды. Сол кездерде Хиуа хандығындағы қазақтардың саны 10-15 мыңға жеткен.
1910-1911 ж.ж. үлкен жұт болып, елде аштық басталады. Қыста адамдардың арасында құрқұлақ, сүзек аурулары тарала бастайды. 1911 жылғы жұттан кейін 2000 отбасынан астам адай руының қазақтары жаяу Ашхабад темір жолы желісінің бойына қоныс аударады. Осы қоныс аударушылардың бірқатары кейін Байрамәлі темір жол стансасында тұрып қалады және сол аймақтан жер алып, жергілікті түркімендермен бірге мақта, люцерна, т.б. дақылдарды өсірумен айналыса бастайды.
1927-1928 ж.ж. қысында аштыққа ұшырап, күйзелген Маңғыстау жұрты Түрікменстан жағына, одан әрі Иранға жұмыс пен тамақ іздеп, ата қоныстарын тастап, ауа көшеді.
Біраз қазақтар Красноводск, Жебелі, Байрамәлі, Тежен, Чарджоу оркугі мен Өзбекстанға барып орнықты. Бұл кездегі көшкендердің саны туралы толық мәлімет жоқ. Мұрағат құжаттарында [[Түрікменбашы (қала)|Красноводскіге]] – 1000, [[Байрамалы]]ге – 500, [[Тежен]]ге – 100 шаруашылықтың кеткендігі айтылады.<ref>{{citeweb|url=https://www.rusnauka.com/20_DNII_2012/Istoria/2_113881.doc.htm|title=Түркіменстан және қазақ диаспорасы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақтар диаспорасы]]
orqg90ygs5pinafb8gerps1oek407in
3693374
3693370
2026-11-08T10:44:38Z
Мағыпар
100137
толықтыру
3693374
wikitext
text/x-wiki
'''Түрікменстан қазақтары''' — [[Түрікменстан]]да тұратын қазақ диаспорасы. Саны 60 мыңға жуық. [[Ташауыз облысы|Ташауз]], [[Мары уәлаяты|Мары]], [[Түрікменабат]] облыстары мен [[Ашхабад]] қаласында қоныстанған.
Кеңес дәуірі кезінде қазақтар ұлттық құрамы жағынан төртінші орында болған. Бұрынғы Красноводск, қазіргі [[Түрікменбашы (қала)|Түрікменбашы]] қаласында тұратын халықтың 80 пайызын қазақтар құрады. Балкон вилоятында 20-25 мың қазақтар тұрады. Түрікменбашы қаласына жақын жерде орналаскан «Аққулы маяк» кентінде 2000-ға жуық халық тұрады. Соның 90 пайызы қазақтар. Ол жер бүкіл Түрікмен елін тұзбен қамтып отыр.
== Тарихы ==
Қазақ халқының басынан талай дүрбелеңдердің жүріп өткені тарих беттерінен белгілі. Сондай ауыр, азапты оқиғалардың бірі — халықтың тарихына өшпес таңба салып, «ақтабан шұбырындыға» душар еткен жоңғар шапқыншылығы еді. Қазақ халқының жоңғарлардан жеңіліп, қиын-қыстау кезеңде пана табу үшін қоныс аударуы олардың бірқатар көршілес отырған халықтармен танысуына себебін тигізеді. Осы көші-қон кезінде Кіші Жүздің бірқатар рулары түркімендердің жерінен пана іздеуге мәжбүр болады.
Түрікменстанда бұрын 300 мыңға жуық қандастарымыз тұрған болса, бүгінде солардың 60 мыңға жуығы тұрады. Олардың көпшілігі 1928- 1931 жылдары Қазақстанда басталған ашаршылықтан бас сауғалап барғандар. Сол барғаннан қазақтар тұрақты орын тауып қоныстанған.
Қазақтардың түрікмендермен араласуы тек Маңғыстау арқылы ғана емес, Хиуа хандығы арқылы да жүзеге асып отырған. ХІХ ғасырдағы қазақтардың түркімен жерін қоныстануы сол кездегі тарихи оқиғалармен байланысты өрбиді. Патша үкіметінің отаршылдығына қарсы көтерілістер жеңіліс тапқаннан кейін қазақтардың Хиуа хандығын паналаған жағдайлары да болды. Сол кездерде Хиуа хандығындағы қазақтардың саны 10-15 мыңға жеткен.
1910-1911 ж.ж. үлкен жұт болып, елде аштық басталады. Қыста адамдардың арасында құрқұлақ, сүзек аурулары тарала бастайды. 1911 жылғы жұттан кейін 2000 отбасынан астам адай руының қазақтары жаяу Ашхабад темір жолы желісінің бойына қоныс аударады. Осы қоныс аударушылардың бірқатары кейін Байрамәлі темір жол стансасында тұрып қалады және сол аймақтан жер алып, жергілікті түркімендермен бірге мақта, люцерна, т.б. дақылдарды өсірумен айналыса бастайды.
1927-1928 ж.ж. қысында аштыққа ұшырап, күйзелген Маңғыстау жұрты Түрікменстан жағына, одан әрі Иранға жұмыс пен тамақ іздеп, ата қоныстарын тастап, ауа көшеді.
Біраз қазақтар Красноводск, Жебелі, Байрамәлі, Тежен, Чарджоу оркугі мен Өзбекстанға барып орнықты. Бұл кездегі көшкендердің саны туралы толық мәлімет жоқ. Мұрағат құжаттарында [[Түрікменбашы (қала)|Красноводскіге]] – 1000, [[Байрамалы]]ге – 500, [[Тежен]]ге – 100 шаруашылықтың кеткендігі айтылады.<ref>{{citeweb|url=https://www.rusnauka.com/20_DNII_2012/Istoria/2_113881.doc.htm|title=Түркіменстан және қазақ диаспорасы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref>
== Қазіргі жағдайы ==
Басты проблема оқу-білім мәселелері. Бүгінде бұрынғы қазақ мектептері түгел жабылған. Бәрі де түрікменше окиды. Оку бағдарламалары мүлдем бөлек, Ол жақта білім алып, Қазакстанға жоғары оқу орнына келген талапкерлердің оқуға түсуі үлкен қиыншылықтар туғызады.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақтар диаспорасы]]
izrcwtcdygo6mtokkl9fwbj4j02nh7v
3693383
3693374
2026-11-08T10:59:34Z
Мағыпар
100137
/* Қазіргі жағдайы */ дереккөз
3693383
wikitext
text/x-wiki
'''Түрікменстан қазақтары''' — [[Түрікменстан]]да тұратын қазақ диаспорасы. Саны 60 мыңға жуық. [[Ташауыз облысы|Ташауз]], [[Мары уәлаяты|Мары]], [[Түрікменабат]] облыстары мен [[Ашхабад]] қаласында қоныстанған.
Кеңес дәуірі кезінде қазақтар ұлттық құрамы жағынан төртінші орында болған. Бұрынғы Красноводск, қазіргі [[Түрікменбашы (қала)|Түрікменбашы]] қаласында тұратын халықтың 80 пайызын қазақтар құрады. Балкон вилоятында 20-25 мың қазақтар тұрады. Түрікменбашы қаласына жақын жерде орналаскан «Аққулы маяк» кентінде 2000-ға жуық халық тұрады. Соның 90 пайызы қазақтар. Ол жер бүкіл Түрікмен елін тұзбен қамтып отыр.
== Тарихы ==
Қазақ халқының басынан талай дүрбелеңдердің жүріп өткені тарих беттерінен белгілі. Сондай ауыр, азапты оқиғалардың бірі — халықтың тарихына өшпес таңба салып, «ақтабан шұбырындыға» душар еткен жоңғар шапқыншылығы еді. Қазақ халқының жоңғарлардан жеңіліп, қиын-қыстау кезеңде пана табу үшін қоныс аударуы олардың бірқатар көршілес отырған халықтармен танысуына себебін тигізеді. Осы көші-қон кезінде Кіші Жүздің бірқатар рулары түркімендердің жерінен пана іздеуге мәжбүр болады.
Түрікменстанда бұрын 300 мыңға жуық қандастарымыз тұрған болса, бүгінде солардың 60 мыңға жуығы тұрады. Олардың көпшілігі 1928- 1931 жылдары Қазақстанда басталған ашаршылықтан бас сауғалап барғандар. Сол барғаннан қазақтар тұрақты орын тауып қоныстанған.
Қазақтардың түрікмендермен араласуы тек Маңғыстау арқылы ғана емес, Хиуа хандығы арқылы да жүзеге асып отырған. ХІХ ғасырдағы қазақтардың түркімен жерін қоныстануы сол кездегі тарихи оқиғалармен байланысты өрбиді. Патша үкіметінің отаршылдығына қарсы көтерілістер жеңіліс тапқаннан кейін қазақтардың Хиуа хандығын паналаған жағдайлары да болды. Сол кездерде Хиуа хандығындағы қазақтардың саны 10-15 мыңға жеткен.
1910-1911 ж.ж. үлкен жұт болып, елде аштық басталады. Қыста адамдардың арасында құрқұлақ, сүзек аурулары тарала бастайды. 1911 жылғы жұттан кейін 2000 отбасынан астам адай руының қазақтары жаяу Ашхабад темір жолы желісінің бойына қоныс аударады. Осы қоныс аударушылардың бірқатары кейін Байрамәлі темір жол стансасында тұрып қалады және сол аймақтан жер алып, жергілікті түркімендермен бірге мақта, люцерна, т.б. дақылдарды өсірумен айналыса бастайды.
1927-1928 ж.ж. қысында аштыққа ұшырап, күйзелген Маңғыстау жұрты Түрікменстан жағына, одан әрі Иранға жұмыс пен тамақ іздеп, ата қоныстарын тастап, ауа көшеді.
Біраз қазақтар Красноводск, Жебелі, Байрамәлі, Тежен, Чарджоу оркугі мен Өзбекстанға барып орнықты. Бұл кездегі көшкендердің саны туралы толық мәлімет жоқ. Мұрағат құжаттарында [[Түрікменбашы (қала)|Красноводскіге]] – 1000, [[Байрамалы]]ге – 500, [[Тежен]]ге – 100 шаруашылықтың кеткендігі айтылады.<ref>{{citeweb|url=https://www.rusnauka.com/20_DNII_2012/Istoria/2_113881.doc.htm|title=Түркіменстан және қазақ диаспорасы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref>
== Қазіргі жағдайы ==
Мемлекеттік немесе басқа органдарындағы отырған қазақтар негізінен бұрыннан жұмыс жасап келе жатқан, зейнеткерлікке жақындап калғандар. Қазақтардың арасынан көптен бері Түрікменбашы каласындағы статистика басқармасының бастығы болып жұмыс істейтін Күнтуарова Бибіажар мен Ашхабад мемлекеттік университетіндегі кафедра меңгерушісі Қосжанов Қожанепес, Айтбаев Бисенбай, Қадырбаев Назар бар.
Басты проблема оқу-білім мәселелері. Бүгінде бұрынғы қазақ мектептері түгел жабылған. Бәрі де түрікменше окиды. Оқу бағдарламалары мүлдем бөлек, Ол жақта білім алып, Қазакстанға жоғары оқу орнына келген талапкерлердің оқуға түсуі үлкен қиыншылықтар туғызады.
Жыл өткен сайын Түрікменстандағы қазақ диаспорасының саны азайып барады. Олардың көбі іргелес көшіп, қазір жасы үлкендер ғана қалған.<ref>{{citeweb|url=https://sn.kz/b-gingi-s-z/31548-t-rkimenstanda-y-120-my-aza-tan-neb-ri-20-my-y-ana-al-an|title=Түркіменстандағы 120 мың қазақтан небәрі 20 мыңы ғана қалған|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақтар диаспорасы]]
mrjvabom3ic2y4zm9i4l2053o3yd0hd
3693390
3693383
2026-11-08T11:09:03Z
Мағыпар
100137
/* Қазіргі жағдайы */
3693390
wikitext
text/x-wiki
'''Түрікменстан қазақтары''' — [[Түрікменстан]]да тұратын қазақ диаспорасы. Саны 60 мыңға жуық. [[Ташауыз облысы|Ташауз]], [[Мары уәлаяты|Мары]], [[Түрікменабат]] облыстары мен [[Ашхабад]] қаласында қоныстанған.
Кеңес дәуірі кезінде қазақтар ұлттық құрамы жағынан төртінші орында болған. Бұрынғы Красноводск, қазіргі [[Түрікменбашы (қала)|Түрікменбашы]] қаласында тұратын халықтың 80 пайызын қазақтар құрады. Балкон вилоятында 20-25 мың қазақтар тұрады. Түрікменбашы қаласына жақын жерде орналаскан «Аққулы маяк» кентінде 2000-ға жуық халық тұрады. Соның 90 пайызы қазақтар. Ол жер бүкіл Түрікмен елін тұзбен қамтып отыр.
== Тарихы ==
Қазақ халқының басынан талай дүрбелеңдердің жүріп өткені тарих беттерінен белгілі. Сондай ауыр, азапты оқиғалардың бірі — халықтың тарихына өшпес таңба салып, «ақтабан шұбырындыға» душар еткен жоңғар шапқыншылығы еді. Қазақ халқының жоңғарлардан жеңіліп, қиын-қыстау кезеңде пана табу үшін қоныс аударуы олардың бірқатар көршілес отырған халықтармен танысуына себебін тигізеді. Осы көші-қон кезінде Кіші Жүздің бірқатар рулары түркімендердің жерінен пана іздеуге мәжбүр болады.
Түрікменстанда бұрын 300 мыңға жуық қандастарымыз тұрған болса, бүгінде солардың 60 мыңға жуығы тұрады. Олардың көпшілігі 1928- 1931 жылдары Қазақстанда басталған ашаршылықтан бас сауғалап барғандар. Сол барғаннан қазақтар тұрақты орын тауып қоныстанған.
Қазақтардың түрікмендермен араласуы тек Маңғыстау арқылы ғана емес, Хиуа хандығы арқылы да жүзеге асып отырған. ХІХ ғасырдағы қазақтардың түркімен жерін қоныстануы сол кездегі тарихи оқиғалармен байланысты өрбиді. Патша үкіметінің отаршылдығына қарсы көтерілістер жеңіліс тапқаннан кейін қазақтардың Хиуа хандығын паналаған жағдайлары да болды. Сол кездерде Хиуа хандығындағы қазақтардың саны 10-15 мыңға жеткен.
1910-1911 ж.ж. үлкен жұт болып, елде аштық басталады. Қыста адамдардың арасында құрқұлақ, сүзек аурулары тарала бастайды. 1911 жылғы жұттан кейін 2000 отбасынан астам адай руының қазақтары жаяу Ашхабад темір жолы желісінің бойына қоныс аударады. Осы қоныс аударушылардың бірқатары кейін Байрамәлі темір жол стансасында тұрып қалады және сол аймақтан жер алып, жергілікті түркімендермен бірге мақта, люцерна, т.б. дақылдарды өсірумен айналыса бастайды.
1927-1928 ж.ж. қысында аштыққа ұшырап, күйзелген Маңғыстау жұрты Түрікменстан жағына, одан әрі Иранға жұмыс пен тамақ іздеп, ата қоныстарын тастап, ауа көшеді.
Біраз қазақтар Красноводск, Жебелі, Байрамәлі, Тежен, Чарджоу оркугі мен Өзбекстанға барып орнықты. Бұл кездегі көшкендердің саны туралы толық мәлімет жоқ. Мұрағат құжаттарында [[Түрікменбашы (қала)|Красноводскіге]] – 1000, [[Байрамалы]]ге – 500, [[Тежен]]ге – 100 шаруашылықтың кеткендігі айтылады.<ref>{{citeweb|url=https://www.rusnauka.com/20_DNII_2012/Istoria/2_113881.doc.htm|title=Түркіменстан және қазақ диаспорасы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref>
== Қазіргі жағдайы ==
Мемлекеттік немесе басқа органдарындағы отырған қазақтар негізінен бұрыннан жұмыс жасап келе жатқан, зейнеткерлікке жақындап калғандар. Қазақтардың арасынан көптен бері Түрікменбашы каласындағы статистика басқармасының бастығы болып жұмыс істейтін Күнтуарова Бибіажар мен Ашхабад мемлекеттік университетіндегі кафедра меңгерушісі Қосжанов Қожанепес, Айтбаев Бисенбай, Қадырбаев Назар бар.
Басты проблема оқу-білім мәселелері. Бүгінде бұрынғы қазақ мектептері түгел жабылған. Бәрі де түрікменше окиды. Оқу бағдарламалары мүлдем бөлек, Ол жақта білім алып, Қазакстанға жоғары оқу орнына келген талапкерлердің оқуға түсуі үлкен қиыншылықтар туғызады.
Жыл өткен сайын Түрікменстандағы қазақ диаспорасының саны азайып барады. Олардың көбі көшіп, қазір жасы үлкендер ғана қалған.<ref>{{citeweb|url=https://sn.kz/b-gingi-s-z/31548-t-rkimenstanda-y-120-my-aza-tan-neb-ri-20-my-y-ana-al-an|title=Түркіменстандағы 120 мың қазақтан небәрі 20 мыңы ғана қалған|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақтар диаспорасы]]
155qatair6egsjdyf05c5jwnjuu44th
Полдарк (телехикая, 2015)
0
790109
3693215
2026-11-08T07:17:12Z
Орел Карл
81620
Жаңа бетте: {{Телесериал | Қазақша атауы = Полдарк | Шынайы атауы = {{lang-en|Poldark}} | суреті = | тақырыбы = | сурет ені = | жанры = [[Драма|драма]] | формат = | авторы = Дебби Хорсфилд | желісі = Уинстон Грэмнің «[[Полдарк]]» романдар топтамасы | өндіріс = | рөлдерде = [[Эйдан Тернер]]<br />...
3693215
wikitext
text/x-wiki
{{Телесериал
| Қазақша атауы = Полдарк
| Шынайы атауы = {{lang-en|Poldark}}
| суреті =
| тақырыбы =
| сурет ені =
| жанры = [[Драма|драма]]
| формат =
| авторы = Дебби Хорсфилд
| желісі = Уинстон Грэмнің «[[Полдарк]]» романдар топтамасы
| өндіріс =
| рөлдерде = [[Эйдан Тернер]]<br /> [[Элеонор Томлинсон]]
| баяндаушы =
| бет басы =
| композиторы = [[Энн Дадли (композитор)|Энн Дадли]]
| мемлекет = {{UK}}
| тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
| маусымдар = 5
| сериялар саны = 43
| сериялардың тізімі =
| атқарушы продюсері = Дебби Хорсфилд<br /> Ребекка Кин<br /> Карен Трасселл<br /> Дэмиен Тиммер<br /> Полли Хилл
| продюсері = Элиза Меллор
| режиссёрі = Эдвард Базалгетт<br /> Уильям Макгрегор<br /> Уилл Синклер
| операторы =
| сценарист = Дебби Хорсфилд
| түсірілім орны =
| ұзақтығы = 60 минут
| студия = Mammoth Screen
| статусы =
| телеарна = [[BBC One]]
| бейне форматы = [[16:9]] [[1080i]]
| дыбыс форматы =
| көрсете бастады = 8 наурыз 2015
| соңғы рет көрсетілді = 26 тамыз 2019
| алдыңғы =
| келесі =
| байланысты =
| imdb_id = 3636060
| tv_com_id =
| сайт = https://www.bbc.co.uk/programmes/p02jslnf
}}
'''«Полдарк»''' ({{lang-en|Poldark}}) — британдық тарихи телехикаяның тұсаукесері 2015 жылы 8 наурызда [[BBC One]] телеарнасында өтті. Сюжет желісіне жазушы [[Уинстон Грэм|Уинстон Грэмнің]] осы [[Полдарк|аттас кітаптар топтамасы]] негіз болған. Оны сценарист Дебби Хорсфилд телехикаяға бейімдеген. Алғашқы жеті романның [[Полдарк (телехикая, 1975)|бұған дейінгі экрандық нұсқасы]] 1975–1977 жылдары BBC One телеарнасында көрсетілген.
== Қысқаша мазмұны ==
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
9kqqkaowgnkns7w3xkeurtg51tmx58q
3693219
3693215
2026-11-08T07:24:37Z
Орел Карл
81620
/* Қысқаша мазмұны */
3693219
wikitext
text/x-wiki
{{Телесериал
| Қазақша атауы = Полдарк
| Шынайы атауы = {{lang-en|Poldark}}
| суреті =
| тақырыбы =
| сурет ені =
| жанры = [[Драма|драма]]
| формат =
| авторы = Дебби Хорсфилд
| желісі = Уинстон Грэмнің «[[Полдарк]]» романдар топтамасы
| өндіріс =
| рөлдерде = [[Эйдан Тернер]]<br /> [[Элеонор Томлинсон]]
| баяндаушы =
| бет басы =
| композиторы = [[Энн Дадли (композитор)|Энн Дадли]]
| мемлекет = {{UK}}
| тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
| маусымдар = 5
| сериялар саны = 43
| сериялардың тізімі =
| атқарушы продюсері = Дебби Хорсфилд<br /> Ребекка Кин<br /> Карен Трасселл<br /> Дэмиен Тиммер<br /> Полли Хилл
| продюсері = Элиза Меллор
| режиссёрі = Эдвард Базалгетт<br /> Уильям Макгрегор<br /> Уилл Синклер
| операторы =
| сценарист = Дебби Хорсфилд
| түсірілім орны =
| ұзақтығы = 60 минут
| студия = Mammoth Screen
| статусы =
| телеарна = [[BBC One]]
| бейне форматы = [[16:9]] [[1080i]]
| дыбыс форматы =
| көрсете бастады = 8 наурыз 2015
| соңғы рет көрсетілді = 26 тамыз 2019
| алдыңғы =
| келесі =
| байланысты =
| imdb_id = 3636060
| tv_com_id =
| сайт = https://www.bbc.co.uk/programmes/p02jslnf
}}
'''«Полдарк»''' ({{lang-en|Poldark}}) — британдық тарихи телехикаяның тұсаукесері 2015 жылы 8 наурызда [[BBC One]] телеарнасында өтті. Сюжет желісіне жазушы [[Уинстон Грэм|Уинстон Грэмнің]] осы [[Полдарк|аттас кітаптар топтамасы]] негіз болған. Оны сценарист Дебби Хорсфилд телехикаяға бейімдеген. Алғашқы жеті романның [[Полдарк (телехикая, 1975)|бұған дейінгі экрандық нұсқасы]] 1975–1977 жылдары BBC One телеарнасында көрсетілген.
== Желісі ==
[[XVIII ғасыр|XVIII ғасырдың]] соңы. [[Ұлыбритания]]. [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|Америка отарлары үшін болған соғыста]] жеңіліс тапқан Росс Полдарк үш жыл әскери қызмет атқарғаннан кейін, [[Контрабанда|контрабандамен]] айналысқаны үшін жазаланбау мақсатында туған жері [[Корнуолл|Корнуоллға]], мыс кеніштеріне оралады. Үйіне келгенде әкесінің қайтыс болғанын, ал бұрынғы сүйіктісі Елизабеттің немере ағасы Фрэнсиске тұрмысқа шығуға уәде беріп қойғанын біледі.
Росс Полдарк өзін ұрып-соғудан жасөспірім қыз Демелзаны құтқарып, оны үйіне аспазшы етіп жұмысқа алады. Осы кезде ол кедейленген ауыл тұрғындарына әкесінен қалған ескі кенішті қайта іске қосуға көмектесуге тырысады. Алайда кенішті өз бақылауына алғысы келетін арсыз бәсекелесі Джордж Уорлегган оған үнемі кедергі жасайды. Елизабет Фрэнсиске тұрмысқа шығады. Ал Росс Демельзаға үйленеді. Бірнеше жылдан кейін [[Француз революциясы|көршілес Францияда революциялық оқиғалар]] басталып, тағы біраз уақыт өткен соң Ұлыбритания басқа Еуропа державаларымен бірге [[Бірінші коалиция соғысы|Францияға]] қарсы жаңа соғысқа араласуға мәжбүр болады.
Кенішті қайта іске қосу жолында Росс көптеген қиындықтарға тап болады. Әсіресе немере ағасының отбасымен арадағы кикілжіңдер оған оңайға соқпайды. Кейін екеуі татуласқанымен, немере ағасы Росстың кенішінде болған апаттан қаза табады. Кеніштен мыс кенін табу әрекеттері бірнеше рет сәтсіз аяқталып, соңы шахтаның опырылуы мен жұмысшылардың қазасына әкеледі. Осы жағдайлар Россты бұрынғы контрабандашылармен қайта байланыс орнатуға мәжбүр етеді. Заңмен де қайшылыққа түсіп, қоғамдағы беделінен біртіндеп айырыла бастайды. Росстың Елизабетке деген басылмаған сезімі Демелзамен арадағы некесіне сызат түсіреді. Ақырында, ең жақын адамдарының барлығы дерлік одан теріс айналып, шарасыздықтан Франциямен жүріп жатқан соғысқа қатысу үшін қайтадан әскерге баруға бел буған сәтте, тағдыр оған күтпеген жерден оң қабақ танытады: жабылуға шақ қалған кеніштен әуелі қалайы, кейін мыс кені табылады...
== Бөлімдері ==
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
4wcy8pc9rjeja2r84049x7aaz8n0crn
3693220
3693219
2026-11-08T07:26:35Z
Орел Карл
81620
/* Кіріспе бөлімін өңдеді */
3693220
wikitext
text/x-wiki
{{Телесериал
| Қазақша атауы = Полдарк
| Шынайы атауы = {{lang-en|Poldark}}
| суреті =
| тақырыбы =
| сурет ені =
| жанры = [[Драма|драма]]
| формат =
| авторы = Дебби Хорсфилд
| желісі = Уинстон Грэмнің «[[Полдарк]]» романдар топтамасы
| өндіріс =
| рөлдерде = [[Эйдан Тернер]]<br /> [[Элеонор Томлинсон]]
| баяндаушы =
| бет басы =
| композиторы = [[Энн Дадли (композитор)|Энн Дадли]]
| мемлекет = {{UK}}
| тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
| маусымдар = 5
| сериялар саны = 43
| сериялардың тізімі =
| атқарушы продюсері = Дебби Хорсфилд<br /> Ребекка Кин<br /> Карен Трасселл<br /> Дэмиен Тиммер<br /> Полли Хилл
| продюсері = Элиза Меллор
| режиссёрі = Эдвард Базалгетт<br /> Уильям Макгрегор<br /> Уилл Синклер
| операторы =
| сценарист = Дебби Хорсфилд
| түсірілім орны =
| ұзақтығы = 60 минут
| студия = Mammoth Screen
| статусы =
| телеарна = [[BBC One]]
| бейне форматы = [[16:9]] [[1080i]]
| дыбыс форматы =
| көрсете бастады = 8 наурыз 2015
| соңғы рет көрсетілді = 26 тамыз 2019
| алдыңғы =
| келесі =
| байланысты =
| imdb_id = 3636060
| tv_com_id =
| сайт = https://www.bbc.co.uk/programmes/p02jslnf
}}
'''«Полдарк»''' ({{lang-en|Poldark}}) — британдық тарихи телехикаяның тұсаукесері 2015 жылы 8 наурызда [[BBC One]] телеарнасында өтті. Сюжет желісіне жазушы [[Уинстон Грэм|Уинстон Грэмнің]] осы [[Полдарк|аттас кітаптар топтамасы]] негіз болған. Оны сценарист Дебби Хорсфилд телехикаяға бейімдеген<ref>{{кітап |url=https://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ |тақырыбы=Poldark'' Season 1'' |баспасы=PBS |lang= |archive-date=2016-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161121071806/http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ }}</ref>. Алғашқы жеті романның [[Полдарк (телехикая, 1975)|бұған дейінгі экрандық нұсқасы]] 1975–1977 жылдары BBC One телеарнасында көрсетілген<ref>{{cite news | url=http://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/10046866/BBC-to-challenge-Downton-with-Poldark-remake.html | title=BBC to challenge Downton with Poldark remake | work=The Daily Telegraph | date=2013-05-09 | access-date=2014-04-03 | author=Ensor, Josie | archive-date=2014-05-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140512083006/http://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/10046866/BBC-to-challenge-Downton-with-Poldark-remake.html }}</ref>.
== Желісі ==
[[XVIII ғасыр|XVIII ғасырдың]] соңы. [[Ұлыбритания]]. [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|Америка отарлары үшін болған соғыста]] жеңіліс тапқан Росс Полдарк үш жыл әскери қызмет атқарғаннан кейін, [[Контрабанда|контрабандамен]] айналысқаны үшін жазаланбау мақсатында туған жері [[Корнуолл|Корнуоллға]], мыс кеніштеріне оралады. Үйіне келгенде әкесінің қайтыс болғанын, ал бұрынғы сүйіктісі Елизабеттің немере ағасы Фрэнсиске тұрмысқа шығуға уәде беріп қойғанын біледі.
Росс Полдарк өзін ұрып-соғудан жасөспірім қыз Демелзаны құтқарып, оны үйіне аспазшы етіп жұмысқа алады. Осы кезде ол кедейленген ауыл тұрғындарына әкесінен қалған ескі кенішті қайта іске қосуға көмектесуге тырысады. Алайда кенішті өз бақылауына алғысы келетін арсыз бәсекелесі Джордж Уорлегган оған үнемі кедергі жасайды. Елизабет Фрэнсиске тұрмысқа шығады. Ал Росс Демельзаға үйленеді. Бірнеше жылдан кейін [[Француз революциясы|көршілес Францияда революциялық оқиғалар]] басталып, тағы біраз уақыт өткен соң Ұлыбритания басқа Еуропа державаларымен бірге [[Бірінші коалиция соғысы|Францияға]] қарсы жаңа соғысқа араласуға мәжбүр болады.
Кенішті қайта іске қосу жолында Росс көптеген қиындықтарға тап болады. Әсіресе немере ағасының отбасымен арадағы кикілжіңдер оған оңайға соқпайды. Кейін екеуі татуласқанымен, немере ағасы Росстың кенішінде болған апаттан қаза табады. Кеніштен мыс кенін табу әрекеттері бірнеше рет сәтсіз аяқталып, соңы шахтаның опырылуы мен жұмысшылардың қазасына әкеледі. Осы жағдайлар Россты бұрынғы контрабандашылармен қайта байланыс орнатуға мәжбүр етеді. Заңмен де қайшылыққа түсіп, қоғамдағы беделінен біртіндеп айырыла бастайды. Росстың Елизабетке деген басылмаған сезімі Демелзамен арадағы некесіне сызат түсіреді. Ақырында, ең жақын адамдарының барлығы дерлік одан теріс айналып, шарасыздықтан Франциямен жүріп жатқан соғысқа қатысу үшін қайтадан әскерге баруға бел буған сәтте, тағдыр оған күтпеген жерден оң қабақ танытады: жабылуға шақ қалған кеніштен әуелі қалайы, кейін мыс кені табылады...
== Бөлімдері ==
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
0noi1d4u7jo1p1zwpqhgcloo9oj8xck
3693221
3693220
2026-11-08T07:27:28Z
Орел Карл
81620
/* Бөлімдері */
3693221
wikitext
text/x-wiki
{{Телесериал
| Қазақша атауы = Полдарк
| Шынайы атауы = {{lang-en|Poldark}}
| суреті =
| тақырыбы =
| сурет ені =
| жанры = [[Драма|драма]]
| формат =
| авторы = Дебби Хорсфилд
| желісі = Уинстон Грэмнің «[[Полдарк]]» романдар топтамасы
| өндіріс =
| рөлдерде = [[Эйдан Тернер]]<br /> [[Элеонор Томлинсон]]
| баяндаушы =
| бет басы =
| композиторы = [[Энн Дадли (композитор)|Энн Дадли]]
| мемлекет = {{UK}}
| тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
| маусымдар = 5
| сериялар саны = 43
| сериялардың тізімі =
| атқарушы продюсері = Дебби Хорсфилд<br /> Ребекка Кин<br /> Карен Трасселл<br /> Дэмиен Тиммер<br /> Полли Хилл
| продюсері = Элиза Меллор
| режиссёрі = Эдвард Базалгетт<br /> Уильям Макгрегор<br /> Уилл Синклер
| операторы =
| сценарист = Дебби Хорсфилд
| түсірілім орны =
| ұзақтығы = 60 минут
| студия = Mammoth Screen
| статусы =
| телеарна = [[BBC One]]
| бейне форматы = [[16:9]] [[1080i]]
| дыбыс форматы =
| көрсете бастады = 8 наурыз 2015
| соңғы рет көрсетілді = 26 тамыз 2019
| алдыңғы =
| келесі =
| байланысты =
| imdb_id = 3636060
| tv_com_id =
| сайт = https://www.bbc.co.uk/programmes/p02jslnf
}}
'''«Полдарк»''' ({{lang-en|Poldark}}) — британдық тарихи телехикаяның тұсаукесері 2015 жылы 8 наурызда [[BBC One]] телеарнасында өтті. Сюжет желісіне жазушы [[Уинстон Грэм|Уинстон Грэмнің]] осы [[Полдарк|аттас кітаптар топтамасы]] негіз болған. Оны сценарист Дебби Хорсфилд телехикаяға бейімдеген<ref>{{кітап |url=https://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ |тақырыбы=Poldark'' Season 1'' |баспасы=PBS |lang= |archive-date=2016-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161121071806/http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ }}</ref>. Алғашқы жеті романның [[Полдарк (телехикая, 1975)|бұған дейінгі экрандық нұсқасы]] 1975–1977 жылдары BBC One телеарнасында көрсетілген<ref>{{cite news | url=http://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/10046866/BBC-to-challenge-Downton-with-Poldark-remake.html | title=BBC to challenge Downton with Poldark remake | work=The Daily Telegraph | date=2013-05-09 | access-date=2014-04-03 | author=Ensor, Josie | archive-date=2014-05-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140512083006/http://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/10046866/BBC-to-challenge-Downton-with-Poldark-remake.html }}</ref>.
== Желісі ==
[[XVIII ғасыр|XVIII ғасырдың]] соңы. [[Ұлыбритания]]. [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|Америка отарлары үшін болған соғыста]] жеңіліс тапқан Росс Полдарк үш жыл әскери қызмет атқарғаннан кейін, [[Контрабанда|контрабандамен]] айналысқаны үшін жазаланбау мақсатында туған жері [[Корнуолл|Корнуоллға]], мыс кеніштеріне оралады. Үйіне келгенде әкесінің қайтыс болғанын, ал бұрынғы сүйіктісі Елизабеттің немере ағасы Фрэнсиске тұрмысқа шығуға уәде беріп қойғанын біледі.
Росс Полдарк өзін ұрып-соғудан жасөспірім қыз Демелзаны құтқарып, оны үйіне аспазшы етіп жұмысқа алады. Осы кезде ол кедейленген ауыл тұрғындарына әкесінен қалған ескі кенішті қайта іске қосуға көмектесуге тырысады. Алайда кенішті өз бақылауына алғысы келетін арсыз бәсекелесі Джордж Уорлегган оған үнемі кедергі жасайды. Елизабет Фрэнсиске тұрмысқа шығады. Ал Росс Демельзаға үйленеді. Бірнеше жылдан кейін [[Француз революциясы|көршілес Францияда революциялық оқиғалар]] басталып, тағы біраз уақыт өткен соң Ұлыбритания басқа Еуропа державаларымен бірге [[Бірінші коалиция соғысы|Францияға]] қарсы жаңа соғысқа араласуға мәжбүр болады.
Кенішті қайта іске қосу жолында Росс көптеген қиындықтарға тап болады. Әсіресе немере ағасының отбасымен арадағы кикілжіңдер оған оңайға соқпайды. Кейін екеуі татуласқанымен, немере ағасы Росстың кенішінде болған апаттан қаза табады. Кеніштен мыс кенін табу әрекеттері бірнеше рет сәтсіз аяқталып, соңы шахтаның опырылуы мен жұмысшылардың қазасына әкеледі. Осы жағдайлар Россты бұрынғы контрабандашылармен қайта байланыс орнатуға мәжбүр етеді. Заңмен де қайшылыққа түсіп, қоғамдағы беделінен біртіндеп айырыла бастайды. Росстың Елизабетке деген басылмаған сезімі Демелзамен арадағы некесіне сызат түсіреді. Ақырында, ең жақын адамдарының барлығы дерлік одан теріс айналып, шарасыздықтан Франциямен жүріп жатқан соғысқа қатысу үшін қайтадан әскерге баруға бел буған сәтте, тағдыр оған күтпеген жерден оң қабақ танытады: жабылуға шақ қалған кеніштен әуелі қалайы, кейін мыс кені табылады...
== Бөлімдері ==
{{main|Полдарк телехикаясының бөлімдер тізімі}}
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
ltva01i2ngft52ekd6bu0y3v4lf41i0
3693222
3693221
2026-11-08T07:30:22Z
Орел Карл
81620
/* Дереккөздер */
3693222
wikitext
text/x-wiki
{{Телесериал
| Қазақша атауы = Полдарк
| Шынайы атауы = {{lang-en|Poldark}}
| суреті =
| тақырыбы =
| сурет ені =
| жанры = [[Драма|драма]]
| формат =
| авторы = Дебби Хорсфилд
| желісі = Уинстон Грэмнің «[[Полдарк]]» романдар топтамасы
| өндіріс =
| рөлдерде = [[Эйдан Тернер]]<br /> [[Элеонор Томлинсон]]
| баяндаушы =
| бет басы =
| композиторы = [[Энн Дадли (композитор)|Энн Дадли]]
| мемлекет = {{UK}}
| тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
| маусымдар = 5
| сериялар саны = 43
| сериялардың тізімі =
| атқарушы продюсері = Дебби Хорсфилд<br /> Ребекка Кин<br /> Карен Трасселл<br /> Дэмиен Тиммер<br /> Полли Хилл
| продюсері = Элиза Меллор
| режиссёрі = Эдвард Базалгетт<br /> Уильям Макгрегор<br /> Уилл Синклер
| операторы =
| сценарист = Дебби Хорсфилд
| түсірілім орны =
| ұзақтығы = 60 минут
| студия = Mammoth Screen
| статусы =
| телеарна = [[BBC One]]
| бейне форматы = [[16:9]] [[1080i]]
| дыбыс форматы =
| көрсете бастады = 8 наурыз 2015
| соңғы рет көрсетілді = 26 тамыз 2019
| алдыңғы =
| келесі =
| байланысты =
| imdb_id = 3636060
| tv_com_id =
| сайт = https://www.bbc.co.uk/programmes/p02jslnf
}}
'''«Полдарк»''' ({{lang-en|Poldark}}) — британдық тарихи телехикаяның тұсаукесері 2015 жылы 8 наурызда [[BBC One]] телеарнасында өтті. Сюжет желісіне жазушы [[Уинстон Грэм|Уинстон Грэмнің]] осы [[Полдарк|аттас кітаптар топтамасы]] негіз болған. Оны сценарист Дебби Хорсфилд телехикаяға бейімдеген<ref>{{кітап |url=https://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ |тақырыбы=Poldark'' Season 1'' |баспасы=PBS |lang= |archive-date=2016-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161121071806/http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ }}</ref>. Алғашқы жеті романның [[Полдарк (телехикая, 1975)|бұған дейінгі экрандық нұсқасы]] 1975–1977 жылдары BBC One телеарнасында көрсетілген<ref>{{cite news | url=http://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/10046866/BBC-to-challenge-Downton-with-Poldark-remake.html | title=BBC to challenge Downton with Poldark remake | work=The Daily Telegraph | date=2013-05-09 | access-date=2014-04-03 | author=Ensor, Josie | archive-date=2014-05-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140512083006/http://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/10046866/BBC-to-challenge-Downton-with-Poldark-remake.html }}</ref>.
== Желісі ==
[[XVIII ғасыр|XVIII ғасырдың]] соңы. [[Ұлыбритания]]. [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|Америка отарлары үшін болған соғыста]] жеңіліс тапқан Росс Полдарк үш жыл әскери қызмет атқарғаннан кейін, [[Контрабанда|контрабандамен]] айналысқаны үшін жазаланбау мақсатында туған жері [[Корнуолл|Корнуоллға]], мыс кеніштеріне оралады. Үйіне келгенде әкесінің қайтыс болғанын, ал бұрынғы сүйіктісі Елизабеттің немере ағасы Фрэнсиске тұрмысқа шығуға уәде беріп қойғанын біледі.
Росс Полдарк өзін ұрып-соғудан жасөспірім қыз Демелзаны құтқарып, оны үйіне аспазшы етіп жұмысқа алады. Осы кезде ол кедейленген ауыл тұрғындарына әкесінен қалған ескі кенішті қайта іске қосуға көмектесуге тырысады. Алайда кенішті өз бақылауына алғысы келетін арсыз бәсекелесі Джордж Уорлегган оған үнемі кедергі жасайды. Елизабет Фрэнсиске тұрмысқа шығады. Ал Росс Демельзаға үйленеді. Бірнеше жылдан кейін [[Француз революциясы|көршілес Францияда революциялық оқиғалар]] басталып, тағы біраз уақыт өткен соң Ұлыбритания басқа Еуропа державаларымен бірге [[Бірінші коалиция соғысы|Францияға]] қарсы жаңа соғысқа араласуға мәжбүр болады.
Кенішті қайта іске қосу жолында Росс көптеген қиындықтарға тап болады. Әсіресе немере ағасының отбасымен арадағы кикілжіңдер оған оңайға соқпайды. Кейін екеуі татуласқанымен, немере ағасы Росстың кенішінде болған апаттан қаза табады. Кеніштен мыс кенін табу әрекеттері бірнеше рет сәтсіз аяқталып, соңы шахтаның опырылуы мен жұмысшылардың қазасына әкеледі. Осы жағдайлар Россты бұрынғы контрабандашылармен қайта байланыс орнатуға мәжбүр етеді. Заңмен де қайшылыққа түсіп, қоғамдағы беделінен біртіндеп айырыла бастайды. Росстың Елизабетке деген басылмаған сезімі Демелзамен арадағы некесіне сызат түсіреді. Ақырында, ең жақын адамдарының барлығы дерлік одан теріс айналып, шарасыздықтан Франциямен жүріп жатқан соғысқа қатысу үшін қайтадан әскерге баруға бел буған сәтте, тағдыр оған күтпеген жерден оң қабақ танытады: жабылуға шақ қалған кеніштен әуелі қалайы, кейін мыс кені табылады...
== Бөлімдері ==
{{main|Полдарк телехикаясының бөлімдер тізімі}}
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:2015 жылы басталған Ұлыбритания телехикаялары]]
[[Санат:2019 жылы аяқталған Ұлыбритания телехикаялары]]
[[Санат:Ағылшын тіліндегі телехикаялар]]
[[Санат:Ұлыбританияның тарихи телехикаялары]]
[[Санат:Би-би-си телеарнасының бағдарламалары]]
[[Санат:1780-жылдар туралы тарихи телехикаялар]]
[[Санат:1790-жылдар туралы тарихи телехикаялар]]
[[Санат:Оқиғалары Англияда өрбитін телехикаялар]]
[[Санат:Ұлыбритания романдарының экрандық нұсқалары]]
c17odisiyi2dylwkoe8ogg3w9acqtd6
3693223
3693222
2026-11-08T07:31:01Z
Орел Карл
81620
/* Дереккөздер */
3693223
wikitext
text/x-wiki
{{Телесериал
| Қазақша атауы = Полдарк
| Шынайы атауы = {{lang-en|Poldark}}
| суреті =
| тақырыбы =
| сурет ені =
| жанры = [[Драма|драма]]
| формат =
| авторы = Дебби Хорсфилд
| желісі = Уинстон Грэмнің «[[Полдарк]]» романдар топтамасы
| өндіріс =
| рөлдерде = [[Эйдан Тернер]]<br /> [[Элеонор Томлинсон]]
| баяндаушы =
| бет басы =
| композиторы = [[Энн Дадли (композитор)|Энн Дадли]]
| мемлекет = {{UK}}
| тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
| маусымдар = 5
| сериялар саны = 43
| сериялардың тізімі =
| атқарушы продюсері = Дебби Хорсфилд<br /> Ребекка Кин<br /> Карен Трасселл<br /> Дэмиен Тиммер<br /> Полли Хилл
| продюсері = Элиза Меллор
| режиссёрі = Эдвард Базалгетт<br /> Уильям Макгрегор<br /> Уилл Синклер
| операторы =
| сценарист = Дебби Хорсфилд
| түсірілім орны =
| ұзақтығы = 60 минут
| студия = Mammoth Screen
| статусы =
| телеарна = [[BBC One]]
| бейне форматы = [[16:9]] [[1080i]]
| дыбыс форматы =
| көрсете бастады = 8 наурыз 2015
| соңғы рет көрсетілді = 26 тамыз 2019
| алдыңғы =
| келесі =
| байланысты =
| imdb_id = 3636060
| tv_com_id =
| сайт = https://www.bbc.co.uk/programmes/p02jslnf
}}
'''«Полдарк»''' ({{lang-en|Poldark}}) — британдық тарихи телехикаяның тұсаукесері 2015 жылы 8 наурызда [[BBC One]] телеарнасында өтті. Сюжет желісіне жазушы [[Уинстон Грэм|Уинстон Грэмнің]] осы [[Полдарк|аттас кітаптар топтамасы]] негіз болған. Оны сценарист Дебби Хорсфилд телехикаяға бейімдеген<ref>{{кітап |url=https://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ |тақырыбы=Poldark'' Season 1'' |баспасы=PBS |lang= |archive-date=2016-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161121071806/http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ }}</ref>. Алғашқы жеті романның [[Полдарк (телехикая, 1975)|бұған дейінгі экрандық нұсқасы]] 1975–1977 жылдары BBC One телеарнасында көрсетілген<ref>{{cite news | url=http://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/10046866/BBC-to-challenge-Downton-with-Poldark-remake.html | title=BBC to challenge Downton with Poldark remake | work=The Daily Telegraph | date=2013-05-09 | access-date=2014-04-03 | author=Ensor, Josie | archive-date=2014-05-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140512083006/http://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/10046866/BBC-to-challenge-Downton-with-Poldark-remake.html }}</ref>.
== Желісі ==
[[XVIII ғасыр|XVIII ғасырдың]] соңы. [[Ұлыбритания]]. [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|Америка отарлары үшін болған соғыста]] жеңіліс тапқан Росс Полдарк үш жыл әскери қызмет атқарғаннан кейін, [[Контрабанда|контрабандамен]] айналысқаны үшін жазаланбау мақсатында туған жері [[Корнуолл|Корнуоллға]], мыс кеніштеріне оралады. Үйіне келгенде әкесінің қайтыс болғанын, ал бұрынғы сүйіктісі Елизабеттің немере ағасы Фрэнсиске тұрмысқа шығуға уәде беріп қойғанын біледі.
Росс Полдарк өзін ұрып-соғудан жасөспірім қыз Демелзаны құтқарып, оны үйіне аспазшы етіп жұмысқа алады. Осы кезде ол кедейленген ауыл тұрғындарына әкесінен қалған ескі кенішті қайта іске қосуға көмектесуге тырысады. Алайда кенішті өз бақылауына алғысы келетін арсыз бәсекелесі Джордж Уорлегган оған үнемі кедергі жасайды. Елизабет Фрэнсиске тұрмысқа шығады. Ал Росс Демельзаға үйленеді. Бірнеше жылдан кейін [[Француз революциясы|көршілес Францияда революциялық оқиғалар]] басталып, тағы біраз уақыт өткен соң Ұлыбритания басқа Еуропа державаларымен бірге [[Бірінші коалиция соғысы|Францияға]] қарсы жаңа соғысқа араласуға мәжбүр болады.
Кенішті қайта іске қосу жолында Росс көптеген қиындықтарға тап болады. Әсіресе немере ағасының отбасымен арадағы кикілжіңдер оған оңайға соқпайды. Кейін екеуі татуласқанымен, немере ағасы Росстың кенішінде болған апаттан қаза табады. Кеніштен мыс кенін табу әрекеттері бірнеше рет сәтсіз аяқталып, соңы шахтаның опырылуы мен жұмысшылардың қазасына әкеледі. Осы жағдайлар Россты бұрынғы контрабандашылармен қайта байланыс орнатуға мәжбүр етеді. Заңмен де қайшылыққа түсіп, қоғамдағы беделінен біртіндеп айырыла бастайды. Росстың Елизабетке деген басылмаған сезімі Демелзамен арадағы некесіне сызат түсіреді. Ақырында, ең жақын адамдарының барлығы дерлік одан теріс айналып, шарасыздықтан Франциямен жүріп жатқан соғысқа қатысу үшін қайтадан әскерге баруға бел буған сәтте, тағдыр оған күтпеген жерден оң қабақ танытады: жабылуға шақ қалған кеніштен әуелі қалайы, кейін мыс кені табылады...
== Бөлімдері ==
{{main|Полдарк телехикаясының бөлімдер тізімі}}
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:2015 жылы басталған Ұлыбритания телехикаялары]]
[[Санат:2019 жылы аяқталған Ұлыбритания телехикаялары]]
[[Санат:Ағылшын тіліндегі телеcериалдар]]
[[Санат:Ұлыбританияның тарихи телеcериалдары]]
[[Санат:Би-би-си телеарнасының бағдарламалары]]
[[Санат:1780-жылдар туралы тарихи телехикаялар]]
[[Санат:1790-жылдар туралы тарихи телехикаялар]]
[[Санат:Оқиғалары Англияда өрбитін телехикаялар]]
[[Санат:Ұлыбритания романдарының экрандық нұсқалары]]
3b64r0my7b3t2jfcl7gojbniwcxk8yw
3693224
3693223
2026-11-08T07:31:19Z
Орел Карл
81620
«[[Санат:Ағылшын тіліндегі телеcериалдар|Ағылшын тіліндегі телеcериалдар]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Ағылшын тіліндегі телесериалдар|Ағылшын тіліндегі телесериалдар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)
3693224
wikitext
text/x-wiki
{{Телесериал
| Қазақша атауы = Полдарк
| Шынайы атауы = {{lang-en|Poldark}}
| суреті =
| тақырыбы =
| сурет ені =
| жанры = [[Драма|драма]]
| формат =
| авторы = Дебби Хорсфилд
| желісі = Уинстон Грэмнің «[[Полдарк]]» романдар топтамасы
| өндіріс =
| рөлдерде = [[Эйдан Тернер]]<br /> [[Элеонор Томлинсон]]
| баяндаушы =
| бет басы =
| композиторы = [[Энн Дадли (композитор)|Энн Дадли]]
| мемлекет = {{UK}}
| тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
| маусымдар = 5
| сериялар саны = 43
| сериялардың тізімі =
| атқарушы продюсері = Дебби Хорсфилд<br /> Ребекка Кин<br /> Карен Трасселл<br /> Дэмиен Тиммер<br /> Полли Хилл
| продюсері = Элиза Меллор
| режиссёрі = Эдвард Базалгетт<br /> Уильям Макгрегор<br /> Уилл Синклер
| операторы =
| сценарист = Дебби Хорсфилд
| түсірілім орны =
| ұзақтығы = 60 минут
| студия = Mammoth Screen
| статусы =
| телеарна = [[BBC One]]
| бейне форматы = [[16:9]] [[1080i]]
| дыбыс форматы =
| көрсете бастады = 8 наурыз 2015
| соңғы рет көрсетілді = 26 тамыз 2019
| алдыңғы =
| келесі =
| байланысты =
| imdb_id = 3636060
| tv_com_id =
| сайт = https://www.bbc.co.uk/programmes/p02jslnf
}}
'''«Полдарк»''' ({{lang-en|Poldark}}) — британдық тарихи телехикаяның тұсаукесері 2015 жылы 8 наурызда [[BBC One]] телеарнасында өтті. Сюжет желісіне жазушы [[Уинстон Грэм|Уинстон Грэмнің]] осы [[Полдарк|аттас кітаптар топтамасы]] негіз болған. Оны сценарист Дебби Хорсфилд телехикаяға бейімдеген<ref>{{кітап |url=https://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ |тақырыбы=Poldark'' Season 1'' |баспасы=PBS |lang= |archive-date=2016-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161121071806/http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ }}</ref>. Алғашқы жеті романның [[Полдарк (телехикая, 1975)|бұған дейінгі экрандық нұсқасы]] 1975–1977 жылдары BBC One телеарнасында көрсетілген<ref>{{cite news | url=http://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/10046866/BBC-to-challenge-Downton-with-Poldark-remake.html | title=BBC to challenge Downton with Poldark remake | work=The Daily Telegraph | date=2013-05-09 | access-date=2014-04-03 | author=Ensor, Josie | archive-date=2014-05-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140512083006/http://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/10046866/BBC-to-challenge-Downton-with-Poldark-remake.html }}</ref>.
== Желісі ==
[[XVIII ғасыр|XVIII ғасырдың]] соңы. [[Ұлыбритания]]. [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|Америка отарлары үшін болған соғыста]] жеңіліс тапқан Росс Полдарк үш жыл әскери қызмет атқарғаннан кейін, [[Контрабанда|контрабандамен]] айналысқаны үшін жазаланбау мақсатында туған жері [[Корнуолл|Корнуоллға]], мыс кеніштеріне оралады. Үйіне келгенде әкесінің қайтыс болғанын, ал бұрынғы сүйіктісі Елизабеттің немере ағасы Фрэнсиске тұрмысқа шығуға уәде беріп қойғанын біледі.
Росс Полдарк өзін ұрып-соғудан жасөспірім қыз Демелзаны құтқарып, оны үйіне аспазшы етіп жұмысқа алады. Осы кезде ол кедейленген ауыл тұрғындарына әкесінен қалған ескі кенішті қайта іске қосуға көмектесуге тырысады. Алайда кенішті өз бақылауына алғысы келетін арсыз бәсекелесі Джордж Уорлегган оған үнемі кедергі жасайды. Елизабет Фрэнсиске тұрмысқа шығады. Ал Росс Демельзаға үйленеді. Бірнеше жылдан кейін [[Француз революциясы|көршілес Францияда революциялық оқиғалар]] басталып, тағы біраз уақыт өткен соң Ұлыбритания басқа Еуропа державаларымен бірге [[Бірінші коалиция соғысы|Францияға]] қарсы жаңа соғысқа араласуға мәжбүр болады.
Кенішті қайта іске қосу жолында Росс көптеген қиындықтарға тап болады. Әсіресе немере ағасының отбасымен арадағы кикілжіңдер оған оңайға соқпайды. Кейін екеуі татуласқанымен, немере ағасы Росстың кенішінде болған апаттан қаза табады. Кеніштен мыс кенін табу әрекеттері бірнеше рет сәтсіз аяқталып, соңы шахтаның опырылуы мен жұмысшылардың қазасына әкеледі. Осы жағдайлар Россты бұрынғы контрабандашылармен қайта байланыс орнатуға мәжбүр етеді. Заңмен де қайшылыққа түсіп, қоғамдағы беделінен біртіндеп айырыла бастайды. Росстың Елизабетке деген басылмаған сезімі Демелзамен арадағы некесіне сызат түсіреді. Ақырында, ең жақын адамдарының барлығы дерлік одан теріс айналып, шарасыздықтан Франциямен жүріп жатқан соғысқа қатысу үшін қайтадан әскерге баруға бел буған сәтте, тағдыр оған күтпеген жерден оң қабақ танытады: жабылуға шақ қалған кеніштен әуелі қалайы, кейін мыс кені табылады...
== Бөлімдері ==
{{main|Полдарк телехикаясының бөлімдер тізімі}}
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:2015 жылы басталған Ұлыбритания телехикаялары]]
[[Санат:2019 жылы аяқталған Ұлыбритания телехикаялары]]
[[Санат:Ағылшын тіліндегі телесериалдар]]
[[Санат:Ұлыбританияның тарихи телеcериалдары]]
[[Санат:Би-би-си телеарнасының бағдарламалары]]
[[Санат:1780-жылдар туралы тарихи телехикаялар]]
[[Санат:1790-жылдар туралы тарихи телехикаялар]]
[[Санат:Оқиғалары Англияда өрбитін телехикаялар]]
[[Санат:Ұлыбритания романдарының экрандық нұсқалары]]
7b0a0ngkdhrxjl3je303hpcy2t6ffr4
3693225
3693224
2026-11-08T07:31:46Z
Орел Карл
81620
«[[Санат:Ұлыбритания романдарының экрандық нұсқалары|Ұлыбритания романдарының экрандық нұсқалары]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Ұлыбритания романдарының экрандаулары|Ұлыбритания романдарының экрандаулары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)
3693225
wikitext
text/x-wiki
{{Телесериал
| Қазақша атауы = Полдарк
| Шынайы атауы = {{lang-en|Poldark}}
| суреті =
| тақырыбы =
| сурет ені =
| жанры = [[Драма|драма]]
| формат =
| авторы = Дебби Хорсфилд
| желісі = Уинстон Грэмнің «[[Полдарк]]» романдар топтамасы
| өндіріс =
| рөлдерде = [[Эйдан Тернер]]<br /> [[Элеонор Томлинсон]]
| баяндаушы =
| бет басы =
| композиторы = [[Энн Дадли (композитор)|Энн Дадли]]
| мемлекет = {{UK}}
| тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
| маусымдар = 5
| сериялар саны = 43
| сериялардың тізімі =
| атқарушы продюсері = Дебби Хорсфилд<br /> Ребекка Кин<br /> Карен Трасселл<br /> Дэмиен Тиммер<br /> Полли Хилл
| продюсері = Элиза Меллор
| режиссёрі = Эдвард Базалгетт<br /> Уильям Макгрегор<br /> Уилл Синклер
| операторы =
| сценарист = Дебби Хорсфилд
| түсірілім орны =
| ұзақтығы = 60 минут
| студия = Mammoth Screen
| статусы =
| телеарна = [[BBC One]]
| бейне форматы = [[16:9]] [[1080i]]
| дыбыс форматы =
| көрсете бастады = 8 наурыз 2015
| соңғы рет көрсетілді = 26 тамыз 2019
| алдыңғы =
| келесі =
| байланысты =
| imdb_id = 3636060
| tv_com_id =
| сайт = https://www.bbc.co.uk/programmes/p02jslnf
}}
'''«Полдарк»''' ({{lang-en|Poldark}}) — британдық тарихи телехикаяның тұсаукесері 2015 жылы 8 наурызда [[BBC One]] телеарнасында өтті. Сюжет желісіне жазушы [[Уинстон Грэм|Уинстон Грэмнің]] осы [[Полдарк|аттас кітаптар топтамасы]] негіз болған. Оны сценарист Дебби Хорсфилд телехикаяға бейімдеген<ref>{{кітап |url=https://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ |тақырыбы=Poldark'' Season 1'' |баспасы=PBS |lang= |archive-date=2016-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161121071806/http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ }}</ref>. Алғашқы жеті романның [[Полдарк (телехикая, 1975)|бұған дейінгі экрандық нұсқасы]] 1975–1977 жылдары BBC One телеарнасында көрсетілген<ref>{{cite news | url=http://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/10046866/BBC-to-challenge-Downton-with-Poldark-remake.html | title=BBC to challenge Downton with Poldark remake | work=The Daily Telegraph | date=2013-05-09 | access-date=2014-04-03 | author=Ensor, Josie | archive-date=2014-05-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140512083006/http://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/10046866/BBC-to-challenge-Downton-with-Poldark-remake.html }}</ref>.
== Желісі ==
[[XVIII ғасыр|XVIII ғасырдың]] соңы. [[Ұлыбритания]]. [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|Америка отарлары үшін болған соғыста]] жеңіліс тапқан Росс Полдарк үш жыл әскери қызмет атқарғаннан кейін, [[Контрабанда|контрабандамен]] айналысқаны үшін жазаланбау мақсатында туған жері [[Корнуолл|Корнуоллға]], мыс кеніштеріне оралады. Үйіне келгенде әкесінің қайтыс болғанын, ал бұрынғы сүйіктісі Елизабеттің немере ағасы Фрэнсиске тұрмысқа шығуға уәде беріп қойғанын біледі.
Росс Полдарк өзін ұрып-соғудан жасөспірім қыз Демелзаны құтқарып, оны үйіне аспазшы етіп жұмысқа алады. Осы кезде ол кедейленген ауыл тұрғындарына әкесінен қалған ескі кенішті қайта іске қосуға көмектесуге тырысады. Алайда кенішті өз бақылауына алғысы келетін арсыз бәсекелесі Джордж Уорлегган оған үнемі кедергі жасайды. Елизабет Фрэнсиске тұрмысқа шығады. Ал Росс Демельзаға үйленеді. Бірнеше жылдан кейін [[Француз революциясы|көршілес Францияда революциялық оқиғалар]] басталып, тағы біраз уақыт өткен соң Ұлыбритания басқа Еуропа державаларымен бірге [[Бірінші коалиция соғысы|Францияға]] қарсы жаңа соғысқа араласуға мәжбүр болады.
Кенішті қайта іске қосу жолында Росс көптеген қиындықтарға тап болады. Әсіресе немере ағасының отбасымен арадағы кикілжіңдер оған оңайға соқпайды. Кейін екеуі татуласқанымен, немере ағасы Росстың кенішінде болған апаттан қаза табады. Кеніштен мыс кенін табу әрекеттері бірнеше рет сәтсіз аяқталып, соңы шахтаның опырылуы мен жұмысшылардың қазасына әкеледі. Осы жағдайлар Россты бұрынғы контрабандашылармен қайта байланыс орнатуға мәжбүр етеді. Заңмен де қайшылыққа түсіп, қоғамдағы беделінен біртіндеп айырыла бастайды. Росстың Елизабетке деген басылмаған сезімі Демелзамен арадағы некесіне сызат түсіреді. Ақырында, ең жақын адамдарының барлығы дерлік одан теріс айналып, шарасыздықтан Франциямен жүріп жатқан соғысқа қатысу үшін қайтадан әскерге баруға бел буған сәтте, тағдыр оған күтпеген жерден оң қабақ танытады: жабылуға шақ қалған кеніштен әуелі қалайы, кейін мыс кені табылады...
== Бөлімдері ==
{{main|Полдарк телехикаясының бөлімдер тізімі}}
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:2015 жылы басталған Ұлыбритания телехикаялары]]
[[Санат:2019 жылы аяқталған Ұлыбритания телехикаялары]]
[[Санат:Ағылшын тіліндегі телесериалдар]]
[[Санат:Ұлыбританияның тарихи телеcериалдары]]
[[Санат:Би-би-си телеарнасының бағдарламалары]]
[[Санат:1780-жылдар туралы тарихи телехикаялар]]
[[Санат:1790-жылдар туралы тарихи телехикаялар]]
[[Санат:Оқиғалары Англияда өрбитін телехикаялар]]
[[Санат:Ұлыбритания романдарының экрандаулары]]
rk6rfor8umt54fhwdpv4r06u5feupze
3693239
3693225
2026-11-08T07:52:34Z
Орел Карл
81620
/* Бөлімдері */
3693239
wikitext
text/x-wiki
{{Телесериал
| Қазақша атауы = Полдарк
| Шынайы атауы = {{lang-en|Poldark}}
| суреті =
| тақырыбы =
| сурет ені =
| жанры = [[Драма|драма]]
| формат =
| авторы = Дебби Хорсфилд
| желісі = Уинстон Грэмнің «[[Полдарк]]» романдар топтамасы
| өндіріс =
| рөлдерде = [[Эйдан Тернер]]<br /> [[Элеонор Томлинсон]]
| баяндаушы =
| бет басы =
| композиторы = [[Энн Дадли (композитор)|Энн Дадли]]
| мемлекет = {{UK}}
| тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
| маусымдар = 5
| сериялар саны = 43
| сериялардың тізімі =
| атқарушы продюсері = Дебби Хорсфилд<br /> Ребекка Кин<br /> Карен Трасселл<br /> Дэмиен Тиммер<br /> Полли Хилл
| продюсері = Элиза Меллор
| режиссёрі = Эдвард Базалгетт<br /> Уильям Макгрегор<br /> Уилл Синклер
| операторы =
| сценарист = Дебби Хорсфилд
| түсірілім орны =
| ұзақтығы = 60 минут
| студия = Mammoth Screen
| статусы =
| телеарна = [[BBC One]]
| бейне форматы = [[16:9]] [[1080i]]
| дыбыс форматы =
| көрсете бастады = 8 наурыз 2015
| соңғы рет көрсетілді = 26 тамыз 2019
| алдыңғы =
| келесі =
| байланысты =
| imdb_id = 3636060
| tv_com_id =
| сайт = https://www.bbc.co.uk/programmes/p02jslnf
}}
'''«Полдарк»''' ({{lang-en|Poldark}}) — британдық тарихи телехикаяның тұсаукесері 2015 жылы 8 наурызда [[BBC One]] телеарнасында өтті. Сюжет желісіне жазушы [[Уинстон Грэм|Уинстон Грэмнің]] осы [[Полдарк|аттас кітаптар топтамасы]] негіз болған. Оны сценарист Дебби Хорсфилд телехикаяға бейімдеген<ref>{{кітап |url=https://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ |тақырыбы=Poldark'' Season 1'' |баспасы=PBS |lang= |archive-date=2016-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161121071806/http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ }}</ref>. Алғашқы жеті романның [[Полдарк (телехикая, 1975)|бұған дейінгі экрандық нұсқасы]] 1975–1977 жылдары BBC One телеарнасында көрсетілген<ref>{{cite news | url=http://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/10046866/BBC-to-challenge-Downton-with-Poldark-remake.html | title=BBC to challenge Downton with Poldark remake | work=The Daily Telegraph | date=2013-05-09 | access-date=2014-04-03 | author=Ensor, Josie | archive-date=2014-05-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140512083006/http://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/10046866/BBC-to-challenge-Downton-with-Poldark-remake.html }}</ref>.
== Желісі ==
[[XVIII ғасыр|XVIII ғасырдың]] соңы. [[Ұлыбритания]]. [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|Америка отарлары үшін болған соғыста]] жеңіліс тапқан Росс Полдарк үш жыл әскери қызмет атқарғаннан кейін, [[Контрабанда|контрабандамен]] айналысқаны үшін жазаланбау мақсатында туған жері [[Корнуолл|Корнуоллға]], мыс кеніштеріне оралады. Үйіне келгенде әкесінің қайтыс болғанын, ал бұрынғы сүйіктісі Елизабеттің немере ағасы Фрэнсиске тұрмысқа шығуға уәде беріп қойғанын біледі.
Росс Полдарк өзін ұрып-соғудан жасөспірім қыз Демелзаны құтқарып, оны үйіне аспазшы етіп жұмысқа алады. Осы кезде ол кедейленген ауыл тұрғындарына әкесінен қалған ескі кенішті қайта іске қосуға көмектесуге тырысады. Алайда кенішті өз бақылауына алғысы келетін арсыз бәсекелесі Джордж Уорлегган оған үнемі кедергі жасайды. Елизабет Фрэнсиске тұрмысқа шығады. Ал Росс Демельзаға үйленеді. Бірнеше жылдан кейін [[Француз революциясы|көршілес Францияда революциялық оқиғалар]] басталып, тағы біраз уақыт өткен соң Ұлыбритания басқа Еуропа державаларымен бірге [[Бірінші коалиция соғысы|Францияға]] қарсы жаңа соғысқа араласуға мәжбүр болады.
Кенішті қайта іске қосу жолында Росс көптеген қиындықтарға тап болады. Әсіресе немере ағасының отбасымен арадағы кикілжіңдер оған оңайға соқпайды. Кейін екеуі татуласқанымен, немере ағасы Росстың кенішінде болған апаттан қаза табады. Кеніштен мыс кенін табу әрекеттері бірнеше рет сәтсіз аяқталып, соңы шахтаның опырылуы мен жұмысшылардың қазасына әкеледі. Осы жағдайлар Россты бұрынғы контрабандашылармен қайта байланыс орнатуға мәжбүр етеді. Заңмен де қайшылыққа түсіп, қоғамдағы беделінен біртіндеп айырыла бастайды. Росстың Елизабетке деген басылмаған сезімі Демелзамен арадағы некесіне сызат түсіреді. Ақырында, ең жақын адамдарының барлығы дерлік одан теріс айналып, шарасыздықтан Франциямен жүріп жатқан соғысқа қатысу үшін қайтадан әскерге баруға бел буған сәтте, тағдыр оған күтпеген жерден оң қабақ танытады: жабылуға шақ қалған кеніштен әуелі қалайы, кейін мыс кені табылады...
== Бөлімдері ==
{{main|Полдарк телехикаясының бөлімдер тізімі}}
{| class="wikitable"
! colspan="2" rowspan="2" | Маусым
! rowspan="2" | Серия
! colspan="2" | Көрсетілу күндері
|-
! Алғашқы сериясы
! Соңғы сериясы
|-
| style="background:#29272B; width:10px; padding:0;" |
| 1
| 8
| 8 наурыз 2015
| 26 сәуір 2015
|-
| style="background:#963E40; width:10px; padding:0;" |
| 2
| 10
| 4 қыркүйек 2016
| 6 қараша 2016
|-
| style="background:#204A91; width:10px; padding:0;" |
| 3
| 9
| 11 маусым 2017
| 6 тамыз 2017
|-
| style="background:#187343; width:10px; padding:0;" |
| 4
| 8
| 10 маусым 2018
| 29 шілде 2018
|-
| style="background:#76474F; width:10px; padding:0;" |
| 5
| 8
| 14 шілде 2019
| 26 тамыз 2019
|}
== Рөлдерде ==
=== Негізгі құрамы ===
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:2015 жылы басталған Ұлыбритания телехикаялары]]
[[Санат:2019 жылы аяқталған Ұлыбритания телехикаялары]]
[[Санат:Ағылшын тіліндегі телесериалдар]]
[[Санат:Ұлыбританияның тарихи телеcериалдары]]
[[Санат:Би-би-си телеарнасының бағдарламалары]]
[[Санат:1780-жылдар туралы тарихи телехикаялар]]
[[Санат:1790-жылдар туралы тарихи телехикаялар]]
[[Санат:Оқиғалары Англияда өрбитін телехикаялар]]
[[Санат:Ұлыбритания романдарының экрандаулары]]
gtvug80jph7vupqft3acoao19zqz2zn
3693245
3693239
2026-11-08T08:06:11Z
Орел Карл
81620
/* Негізгі құрамы */
3693245
wikitext
text/x-wiki
{{Телесериал
| Қазақша атауы = Полдарк
| Шынайы атауы = {{lang-en|Poldark}}
| суреті =
| тақырыбы =
| сурет ені =
| жанры = [[Драма|драма]]
| формат =
| авторы = Дебби Хорсфилд
| желісі = Уинстон Грэмнің «[[Полдарк]]» романдар топтамасы
| өндіріс =
| рөлдерде = [[Эйдан Тернер]]<br /> [[Элеонор Томлинсон]]
| баяндаушы =
| бет басы =
| композиторы = [[Энн Дадли (композитор)|Энн Дадли]]
| мемлекет = {{UK}}
| тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
| маусымдар = 5
| сериялар саны = 43
| сериялардың тізімі =
| атқарушы продюсері = Дебби Хорсфилд<br /> Ребекка Кин<br /> Карен Трасселл<br /> Дэмиен Тиммер<br /> Полли Хилл
| продюсері = Элиза Меллор
| режиссёрі = Эдвард Базалгетт<br /> Уильям Макгрегор<br /> Уилл Синклер
| операторы =
| сценарист = Дебби Хорсфилд
| түсірілім орны =
| ұзақтығы = 60 минут
| студия = Mammoth Screen
| статусы =
| телеарна = [[BBC One]]
| бейне форматы = [[16:9]] [[1080i]]
| дыбыс форматы =
| көрсете бастады = 8 наурыз 2015
| соңғы рет көрсетілді = 26 тамыз 2019
| алдыңғы =
| келесі =
| байланысты =
| imdb_id = 3636060
| tv_com_id =
| сайт = https://www.bbc.co.uk/programmes/p02jslnf
}}
'''«Полдарк»''' ({{lang-en|Poldark}}) — британдық тарихи телехикаяның тұсаукесері 2015 жылы 8 наурызда [[BBC One]] телеарнасында өтті. Сюжет желісіне жазушы [[Уинстон Грэм|Уинстон Грэмнің]] осы [[Полдарк|аттас кітаптар топтамасы]] негіз болған. Оны сценарист Дебби Хорсфилд телехикаяға бейімдеген<ref>{{кітап |url=https://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ |тақырыбы=Poldark'' Season 1'' |баспасы=PBS |lang= |archive-date=2016-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161121071806/http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ }}</ref>. Алғашқы жеті романның [[Полдарк (телехикая, 1975)|бұған дейінгі экрандық нұсқасы]] 1975–1977 жылдары BBC One телеарнасында көрсетілген<ref>{{cite news | url=http://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/10046866/BBC-to-challenge-Downton-with-Poldark-remake.html | title=BBC to challenge Downton with Poldark remake | work=The Daily Telegraph | date=2013-05-09 | access-date=2014-04-03 | author=Ensor, Josie | archive-date=2014-05-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140512083006/http://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/10046866/BBC-to-challenge-Downton-with-Poldark-remake.html }}</ref>.
== Желісі ==
[[XVIII ғасыр|XVIII ғасырдың]] соңы. [[Ұлыбритания]]. [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|Америка отарлары үшін болған соғыста]] жеңіліс тапқан Росс Полдарк үш жыл әскери қызмет атқарғаннан кейін, [[Контрабанда|контрабандамен]] айналысқаны үшін жазаланбау мақсатында туған жері [[Корнуолл|Корнуоллға]], мыс кеніштеріне оралады. Үйіне келгенде әкесінің қайтыс болғанын, ал бұрынғы сүйіктісі Елизабеттің немере ағасы Фрэнсиске тұрмысқа шығуға уәде беріп қойғанын біледі.
Росс Полдарк өзін ұрып-соғудан жасөспірім қыз Демелзаны құтқарып, оны үйіне аспазшы етіп жұмысқа алады. Осы кезде ол кедейленген ауыл тұрғындарына әкесінен қалған ескі кенішті қайта іске қосуға көмектесуге тырысады. Алайда кенішті өз бақылауына алғысы келетін арсыз бәсекелесі Джордж Уорлегган оған үнемі кедергі жасайды. Елизабет Фрэнсиске тұрмысқа шығады. Ал Росс Демельзаға үйленеді. Бірнеше жылдан кейін [[Француз революциясы|көршілес Францияда революциялық оқиғалар]] басталып, тағы біраз уақыт өткен соң Ұлыбритания басқа Еуропа державаларымен бірге [[Бірінші коалиция соғысы|Францияға]] қарсы жаңа соғысқа араласуға мәжбүр болады.
Кенішті қайта іске қосу жолында Росс көптеген қиындықтарға тап болады. Әсіресе немере ағасының отбасымен арадағы кикілжіңдер оған оңайға соқпайды. Кейін екеуі татуласқанымен, немере ағасы Росстың кенішінде болған апаттан қаза табады. Кеніштен мыс кенін табу әрекеттері бірнеше рет сәтсіз аяқталып, соңы шахтаның опырылуы мен жұмысшылардың қазасына әкеледі. Осы жағдайлар Россты бұрынғы контрабандашылармен қайта байланыс орнатуға мәжбүр етеді. Заңмен де қайшылыққа түсіп, қоғамдағы беделінен біртіндеп айырыла бастайды. Росстың Елизабетке деген басылмаған сезімі Демелзамен арадағы некесіне сызат түсіреді. Ақырында, ең жақын адамдарының барлығы дерлік одан теріс айналып, шарасыздықтан Франциямен жүріп жатқан соғысқа қатысу үшін қайтадан әскерге баруға бел буған сәтте, тағдыр оған күтпеген жерден оң қабақ танытады: жабылуға шақ қалған кеніштен әуелі қалайы, кейін мыс кені табылады...
== Бөлімдері ==
{{main|Полдарк телехикаясының бөлімдер тізімі}}
{| class="wikitable"
! colspan="2" rowspan="2" | Маусым
! rowspan="2" | Серия
! colspan="2" | Көрсетілу күндері
|-
! Алғашқы сериясы
! Соңғы сериясы
|-
| style="background:#29272B; width:10px; padding:0;" |
| 1
| 8
| 8 наурыз 2015
| 26 сәуір 2015
|-
| style="background:#963E40; width:10px; padding:0;" |
| 2
| 10
| 4 қыркүйек 2016
| 6 қараша 2016
|-
| style="background:#204A91; width:10px; padding:0;" |
| 3
| 9
| 11 маусым 2017
| 6 тамыз 2017
|-
| style="background:#187343; width:10px; padding:0;" |
| 4
| 8
| 10 маусым 2018
| 29 шілде 2018
|-
| style="background:#76474F; width:10px; padding:0;" |
| 5
| 8
| 14 шілде 2019
| 26 тамыз 2019
|}
== Рөлдерде ==
=== Негізгі құрамы ===
* [[Эйдан Тернер]] — капитан Росс Полдарк
* [[Элеонор Томлинсон]] — Демелза Полдарк (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Карн)
* Руби Бенталл — Верити Блейми (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Полдарк)
* Кэролайн Блэкистон — Агата Полдарк (1—3 маусымдары, 4 маусымда қонақ)
* Фил Дэвис — Джуд Пэйнтер (1—2 маусымдары)
* Бети Эдни — Пруди Пэйнтер
* Джек Фартинг — Джордж Уорлегган
* Люк Норрис — доктор Дуайт Энис
* Хейда Рид — Елизабет Уорлегган (бұған дейін Полдарк, күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Чайновет) (1—4 маусымдары, 5 маусымда қонақ)
* Кайл Соллер — Фрэнсис Полдарк (1—2 маусымдары, 4 маусымда қонақ)
* Пип Торренс — Кэри Уорлегган
* Уоррен Кларк — Чарльз Полдарк (1 маусым)
* Габриэлла Уайлд — Кэролайн Энис (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Пенвенен) (2—5 маусымдары)
* Джон Неттлз — Рэй Пенвенен (2—3 маусымдары)
* Кристиан Брассингтон — дін қызметкері Осборн Уитворт (3—4 маусымдары)
* Эллис Чаппел — Морвенна Карн (бұған дейін Уитворт, күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Чайновет) (3—5 маусымдары)
* Шон Гилдер — Толли Трегерлс (3—4 маусымдары)
* Гарри Ричардсон — Дрейк Карн (3—5 маусымдары)
* Джош Уайтхаус — Хью Армитидж (3—4 маусымдары)
* Том Йорк — Сэм Карн (3—5 маусымдары)
* Тим Даттон — Джозеф Мерсетон (5 маусым)
* Керри Маклин — Китти Деспард (5 маусым)
* Винсент Риган — полковник Нед Деспард (5 маусым)
* Питер Салливан — Ральф Хэнсон (5 маусым)
* Тристан Старрок — капитан Заки Мартин (1—4 маусымдары үзіп-үзіп, 5 маусымда әрдайым)
=== Қосалқы құрамы ===
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:2015 жылы басталған Ұлыбритания телехикаялары]]
[[Санат:2019 жылы аяқталған Ұлыбритания телехикаялары]]
[[Санат:Ағылшын тіліндегі телесериалдар]]
[[Санат:Ұлыбританияның тарихи телеcериалдары]]
[[Санат:Би-би-си телеарнасының бағдарламалары]]
[[Санат:1780-жылдар туралы тарихи телехикаялар]]
[[Санат:1790-жылдар туралы тарихи телехикаялар]]
[[Санат:Оқиғалары Англияда өрбитін телехикаялар]]
[[Санат:Ұлыбритания романдарының экрандаулары]]
922023d8k2uvc2n32vnj82btac0g9vw
3693256
3693245
2026-11-08T08:21:03Z
Орел Карл
81620
/* Қосалқы құрамы */
3693256
wikitext
text/x-wiki
{{Телесериал
| Қазақша атауы = Полдарк
| Шынайы атауы = {{lang-en|Poldark}}
| суреті =
| тақырыбы =
| сурет ені =
| жанры = [[Драма|драма]]
| формат =
| авторы = Дебби Хорсфилд
| желісі = Уинстон Грэмнің «[[Полдарк]]» романдар топтамасы
| өндіріс =
| рөлдерде = [[Эйдан Тернер]]<br /> [[Элеонор Томлинсон]]
| баяндаушы =
| бет басы =
| композиторы = [[Энн Дадли (композитор)|Энн Дадли]]
| мемлекет = {{UK}}
| тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
| маусымдар = 5
| сериялар саны = 43
| сериялардың тізімі =
| атқарушы продюсері = Дебби Хорсфилд<br /> Ребекка Кин<br /> Карен Трасселл<br /> Дэмиен Тиммер<br /> Полли Хилл
| продюсері = Элиза Меллор
| режиссёрі = Эдвард Базалгетт<br /> Уильям Макгрегор<br /> Уилл Синклер
| операторы =
| сценарист = Дебби Хорсфилд
| түсірілім орны =
| ұзақтығы = 60 минут
| студия = Mammoth Screen
| статусы =
| телеарна = [[BBC One]]
| бейне форматы = [[16:9]] [[1080i]]
| дыбыс форматы =
| көрсете бастады = 8 наурыз 2015
| соңғы рет көрсетілді = 26 тамыз 2019
| алдыңғы =
| келесі =
| байланысты =
| imdb_id = 3636060
| tv_com_id =
| сайт = https://www.bbc.co.uk/programmes/p02jslnf
}}
'''«Полдарк»''' ({{lang-en|Poldark}}) — британдық тарихи телехикаяның тұсаукесері 2015 жылы 8 наурызда [[BBC One]] телеарнасында өтті. Сюжет желісіне жазушы [[Уинстон Грэм|Уинстон Грэмнің]] осы [[Полдарк|аттас кітаптар топтамасы]] негіз болған. Оны сценарист Дебби Хорсфилд телехикаяға бейімдеген<ref>{{кітап |url=https://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ |тақырыбы=Poldark'' Season 1'' |баспасы=PBS |lang= |archive-date=2016-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161121071806/http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ }}</ref>. Алғашқы жеті романның [[Полдарк (телехикая, 1975)|бұған дейінгі экрандық нұсқасы]] 1975–1977 жылдары BBC One телеарнасында көрсетілген<ref>{{cite news | url=http://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/10046866/BBC-to-challenge-Downton-with-Poldark-remake.html | title=BBC to challenge Downton with Poldark remake | work=The Daily Telegraph | date=2013-05-09 | access-date=2014-04-03 | author=Ensor, Josie | archive-date=2014-05-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140512083006/http://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/10046866/BBC-to-challenge-Downton-with-Poldark-remake.html }}</ref>.
== Желісі ==
[[XVIII ғасыр|XVIII ғасырдың]] соңы. [[Ұлыбритания]]. [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|Америка отарлары үшін болған соғыста]] жеңіліс тапқан Росс Полдарк үш жыл әскери қызмет атқарғаннан кейін, [[Контрабанда|контрабандамен]] айналысқаны үшін жазаланбау мақсатында туған жері [[Корнуолл|Корнуоллға]], мыс кеніштеріне оралады. Үйіне келгенде әкесінің қайтыс болғанын, ал бұрынғы сүйіктісі Елизабеттің немере ағасы Фрэнсиске тұрмысқа шығуға уәде беріп қойғанын біледі.
Росс Полдарк өзін ұрып-соғудан жасөспірім қыз Демелзаны құтқарып, оны үйіне аспазшы етіп жұмысқа алады. Осы кезде ол кедейленген ауыл тұрғындарына әкесінен қалған ескі кенішті қайта іске қосуға көмектесуге тырысады. Алайда кенішті өз бақылауына алғысы келетін арсыз бәсекелесі Джордж Уорлегган оған үнемі кедергі жасайды. Елизабет Фрэнсиске тұрмысқа шығады. Ал Росс Демельзаға үйленеді. Бірнеше жылдан кейін [[Француз революциясы|көршілес Францияда революциялық оқиғалар]] басталып, тағы біраз уақыт өткен соң Ұлыбритания басқа Еуропа державаларымен бірге [[Бірінші коалиция соғысы|Францияға]] қарсы жаңа соғысқа араласуға мәжбүр болады.
Кенішті қайта іске қосу жолында Росс көптеген қиындықтарға тап болады. Әсіресе немере ағасының отбасымен арадағы кикілжіңдер оған оңайға соқпайды. Кейін екеуі татуласқанымен, немере ағасы Росстың кенішінде болған апаттан қаза табады. Кеніштен мыс кенін табу әрекеттері бірнеше рет сәтсіз аяқталып, соңы шахтаның опырылуы мен жұмысшылардың қазасына әкеледі. Осы жағдайлар Россты бұрынғы контрабандашылармен қайта байланыс орнатуға мәжбүр етеді. Заңмен де қайшылыққа түсіп, қоғамдағы беделінен біртіндеп айырыла бастайды. Росстың Елизабетке деген басылмаған сезімі Демелзамен арадағы некесіне сызат түсіреді. Ақырында, ең жақын адамдарының барлығы дерлік одан теріс айналып, шарасыздықтан Франциямен жүріп жатқан соғысқа қатысу үшін қайтадан әскерге баруға бел буған сәтте, тағдыр оған күтпеген жерден оң қабақ танытады: жабылуға шақ қалған кеніштен әуелі қалайы, кейін мыс кені табылады...
== Бөлімдері ==
{{main|Полдарк телехикаясының бөлімдер тізімі}}
{| class="wikitable"
! colspan="2" rowspan="2" | Маусым
! rowspan="2" | Серия
! colspan="2" | Көрсетілу күндері
|-
! Алғашқы сериясы
! Соңғы сериясы
|-
| style="background:#29272B; width:10px; padding:0;" |
| 1
| 8
| 8 наурыз 2015
| 26 сәуір 2015
|-
| style="background:#963E40; width:10px; padding:0;" |
| 2
| 10
| 4 қыркүйек 2016
| 6 қараша 2016
|-
| style="background:#204A91; width:10px; padding:0;" |
| 3
| 9
| 11 маусым 2017
| 6 тамыз 2017
|-
| style="background:#187343; width:10px; padding:0;" |
| 4
| 8
| 10 маусым 2018
| 29 шілде 2018
|-
| style="background:#76474F; width:10px; padding:0;" |
| 5
| 8
| 14 шілде 2019
| 26 тамыз 2019
|}
== Рөлдерде ==
=== Негізгі құрамы ===
* [[Эйдан Тернер]] — капитан Росс Полдарк
* [[Элеонор Томлинсон]] — Демелза Полдарк (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Карн)
* Руби Бенталл — Верити Блейми (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Полдарк)
* Кэролайн Блэкистон — Агата Полдарк (1—3 маусымдары, 4 маусымда қонақ)
* Фил Дэвис — Джуд Пэйнтер (1—2 маусымдары)
* Бети Эдни — Пруди Пэйнтер
* Джек Фартинг — Джордж Уорлегган
* Люк Норрис — доктор Дуайт Энис
* Хейда Рид — Елизабет Уорлегган (бұған дейін Полдарк, күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Чайновет) (1—4 маусымдары, 5 маусымда қонақ)
* Кайл Соллер — Фрэнсис Полдарк (1—2 маусымдары, 4 маусымда қонақ)
* Пип Торренс — Кэри Уорлегган
* Уоррен Кларк — Чарльз Полдарк (1 маусым)
* Габриэлла Уайлд — Кэролайн Энис (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Пенвенен) (2—5 маусымдары)
* Джон Неттлз — Рэй Пенвенен (2—3 маусымдары)
* Кристиан Брассингтон — дін қызметкері Осборн Уитворт (3—4 маусымдары)
* Эллис Чаппел — Морвенна Карн (бұған дейін Уитворт, күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Чайновет) (3—5 маусымдары)
* Шон Гилдер — Толли Трегерлс (3—4 маусымдары)
* Гарри Ричардсон — Дрейк Карн (3—5 маусымдары)
* Джош Уайтхаус — Хью Армитидж (3—4 маусымдары)
* Том Йорк — Сэм Карн (3—5 маусымдары)
* Тим Даттон — Джозеф Мерсетон (5 маусым)
* Керри Маклин — Китти Деспард (5 маусым)
* Винсент Риган — полковник Нед Деспард (5 маусым)
* Питер Салливан — Ральф Хэнсон (5 маусым)
* Тристан Старрок — капитан Заки Мартин (1—4 маусымдары үзіп-үзіп, 5 маусымда әрдайым)
=== Қосалқы құрамы ===
* Робин Эллис — дін қызметкері дәрігер Холс
* Ричард Хоуп — Харрис Паско
* Эд Браунинг — Пол Дэниел
* Джон Холлингворт — капитан Уильям Хэншо (1—3 маусымдары)
* Рори Уилтон — Ричард Тонкин (1—2 маусымдары)
* Ричард Харрингтон — капитан Эндрю Блейми (1—3 маусымдары)
* Грейси О’Брайен — Джинни Картер (1—2 маусымдары)
* Эмма Спургин Хасси — миссис Мартин (1—2 маусымдары)
* Мэтью Уилсон — Марк Дэниел (1—2 маусымдары)
* Салли Декстер — миссис Чайновет (1—2 маусымдары)
* Генри Гарретт — капитан Макнил (1—2 маусымдары)
* Марк Фрост — Том Карн (1—3 маусымдары)
* Кристал Леати — Маргарет Воспер (1—2 маусымдары)
* Патрик Райкарт — сэр Хью Бодруган (1—2 маусымдары)
* Майкл Калкин — Хорас Тренеглос (1—2 маусымдары)
* Джейсон Торп — Мэтью Сэнсон (1 маусым)
* Роберт Доус — дәрігер Чоук (1—4 маусымдары)
* Александр Арнольд — Джим Картер (1 маусым)
* Сабрина Бартлетт — Керен Дэниел (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Смит) (1 маусым)
* Харриет Баллард — Рут Тренеглос (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Тиг) (1 маусым)
* Мэри Вудвайн — миссис Тиг (1 маусым)
* Дэниел Кук — Джон Тренеглос (1 маусым)
* Джейсон Скуибб — дін қызметкері Оджерс (1, 3—4 маусымдары)
* Себастьян Арместо — Танкард (2 маусым)
* Хью Скиннер — лорд Анвин Тревонанс (2 маусым)
* Росс Грин — Чарли Кемпторн (2 маусым)
* Амелия Кларксон — Розина Карн (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Хоблин) (2, 4—5 маусымдары)
* Джон Макнил — Джека Хоблин (2, 4—5 маусымдары)
* Льюис Пик — Тед Каркик (2 маусым)
* Роуз Рейнольдс — Бетти Каркик (2 маусым)
* Александр Моррис — капитан Джеймс Блейми (2 маусым)
* Изабелла Пэррисс — Эстер Блейми (2 маусым)
* Турло Конвери — Том Харри (2—4 маусымдары)
* Ричард Маккейб — мистер Тренкром (2—3 маусымдары)
* Гарри Маркус — Джеффри Чарльз Полдарк (3 маусым)
* Джон Хопкинс — сэр Фрэнсис Бассет (3—4 маусымдары)
* Джеймс Уилби — лорд Фалмут (3—4 маусымдары)
* Сиара Чартерис — Эмма Трегёрлс (3—4 маусымдары)
* Эсме Кой — Ровелла Солуэй (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Чайновет) (3—4 маусымдары)
* Уилл Меррик — Артур Солуэй (3—4 маусымдары)
* Луис Дэвидсон — Джеффри Чарльз Полдарк (4 маусым)
* Эдвард Беннет — премьер-министр Уильям Питт (4 маусым)
* Джек Риддифорд — Яго Мартин (4 маусым)
* Робин Маккалум — Джастис Трехерн (4 маусым)
* Эмили Патрик — Белинда (4 маусым)
* Майк Бернсайд — Натаниэль Пирс (4 маусым)
* Корнелиус Бут — сэр Кристофер Хокинс (4 маусым)
* Дэнни Киррейн — Гарри (4 маусым)
* Джош Тейлор — виконт Боллингтон (4 маусым)
* Софи Симнетт — Андромеда Пейдж (4 маусым)
* Чарли Филд — Джон Крейвен (4 маусым)
* Адриан Лукис — сэр Джон Митфорд (4 маусым)
* Ричард Дурден — дәрігер Ансельм (4 маусым)
* Макс Беннет — Монк Эддерли (4 маусым)
* Ребекка Фронт — леди Уитворт (4 маусым, 5 маусымда қонақ)
* Фредди Уайз — Джеффри Чарльз Полдарк (5 маусым)
* Лили Додсворт-Эванс — Сесилия Хэнсон (5 маусым)
* София Оксенхэм — Тесс Треджиден (5 маусым)
* Энтони Калф — Уильям Уикхем (5 маусым)
* Вуди Норман — Валентин Уорлегган (5 маусым)
* Уэнсдей Гиббонс — Клоуэнс Полдарк (5 маусым)
* Оскар Новак — Джереми Полдарк (5 маусым)
* Эндрю Гауэр — Джеймс Хэдфилд (5 маусым)
* Эойн Линч — Джон Макнамара (5 маусым)
* Питер Форбс — Томас Эрскин (5 маусым)
* Норман Боуман — Джеймс Баннантин (5 маусым)
* Саймон Уильямс — лорд-судья Кеньон (5 маусым)
* Саймон Торп — дәрігер Пенроуз (5 маусым)
* Александр Перкинс — Стоун (5 маусым)
* Сэм Крейн — сэр Спенсер Персиваль (5 маусым)
* Уильям Себаг-Монтефиоре — алқабилер төрағасы (5 маусым)
* Ричард Диксон — лорд Элленборо (5 маусым)
* Дэн О’Киф — Колдбат, түрме күзетшісі (5 маусым)
* Дон Галлахер — викарий (5 маусым)
* Захари Фолл — Лорент (5 маусым)
* Нико Рогнер — генерал Жюль Туссен (5 маусым)
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:2015 жылы басталған Ұлыбритания телехикаялары]]
[[Санат:2019 жылы аяқталған Ұлыбритания телехикаялары]]
[[Санат:Ағылшын тіліндегі телесериалдар]]
[[Санат:Ұлыбританияның тарихи телеcериалдары]]
[[Санат:Би-би-си телеарнасының бағдарламалары]]
[[Санат:1780-жылдар туралы тарихи телехикаялар]]
[[Санат:1790-жылдар туралы тарихи телехикаялар]]
[[Санат:Оқиғалары Англияда өрбитін телехикаялар]]
[[Санат:Ұлыбритания романдарының экрандаулары]]
7l3m28fr6ookvmvcnvmy2kixyivxcfg
3693257
3693256
2026-11-08T08:23:29Z
Орел Карл
81620
/* Қосалқы құрамы */
3693257
wikitext
text/x-wiki
{{Телесериал
| Қазақша атауы = Полдарк
| Шынайы атауы = {{lang-en|Poldark}}
| суреті =
| тақырыбы =
| сурет ені =
| жанры = [[Драма|драма]]
| формат =
| авторы = Дебби Хорсфилд
| желісі = Уинстон Грэмнің «[[Полдарк]]» романдар топтамасы
| өндіріс =
| рөлдерде = [[Эйдан Тернер]]<br /> [[Элеонор Томлинсон]]
| баяндаушы =
| бет басы =
| композиторы = [[Энн Дадли (композитор)|Энн Дадли]]
| мемлекет = {{UK}}
| тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
| маусымдар = 5
| сериялар саны = 43
| сериялардың тізімі =
| атқарушы продюсері = Дебби Хорсфилд<br /> Ребекка Кин<br /> Карен Трасселл<br /> Дэмиен Тиммер<br /> Полли Хилл
| продюсері = Элиза Меллор
| режиссёрі = Эдвард Базалгетт<br /> Уильям Макгрегор<br /> Уилл Синклер
| операторы =
| сценарист = Дебби Хорсфилд
| түсірілім орны =
| ұзақтығы = 60 минут
| студия = Mammoth Screen
| статусы =
| телеарна = [[BBC One]]
| бейне форматы = [[16:9]] [[1080i]]
| дыбыс форматы =
| көрсете бастады = 8 наурыз 2015
| соңғы рет көрсетілді = 26 тамыз 2019
| алдыңғы =
| келесі =
| байланысты =
| imdb_id = 3636060
| tv_com_id =
| сайт = https://www.bbc.co.uk/programmes/p02jslnf
}}
'''«Полдарк»''' ({{lang-en|Poldark}}) — британдық тарихи телехикаяның тұсаукесері 2015 жылы 8 наурызда [[BBC One]] телеарнасында өтті. Сюжет желісіне жазушы [[Уинстон Грэм|Уинстон Грэмнің]] осы [[Полдарк|аттас кітаптар топтамасы]] негіз болған. Оны сценарист Дебби Хорсфилд телехикаяға бейімдеген<ref>{{кітап |url=https://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ |тақырыбы=Poldark'' Season 1'' |баспасы=PBS |lang= |archive-date=2016-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161121071806/http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ }}</ref>. Алғашқы жеті романның [[Полдарк (телехикая, 1975)|бұған дейінгі экрандық нұсқасы]] 1975–1977 жылдары BBC One телеарнасында көрсетілген<ref>{{cite news | url=http://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/10046866/BBC-to-challenge-Downton-with-Poldark-remake.html | title=BBC to challenge Downton with Poldark remake | work=The Daily Telegraph | date=2013-05-09 | access-date=2014-04-03 | author=Ensor, Josie | archive-date=2014-05-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140512083006/http://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/10046866/BBC-to-challenge-Downton-with-Poldark-remake.html }}</ref>.
== Желісі ==
[[XVIII ғасыр|XVIII ғасырдың]] соңы. [[Ұлыбритания]]. [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|Америка отарлары үшін болған соғыста]] жеңіліс тапқан Росс Полдарк үш жыл әскери қызмет атқарғаннан кейін, [[Контрабанда|контрабандамен]] айналысқаны үшін жазаланбау мақсатында туған жері [[Корнуолл|Корнуоллға]], мыс кеніштеріне оралады. Үйіне келгенде әкесінің қайтыс болғанын, ал бұрынғы сүйіктісі Елизабеттің немере ағасы Фрэнсиске тұрмысқа шығуға уәде беріп қойғанын біледі.
Росс Полдарк өзін ұрып-соғудан жасөспірім қыз Демелзаны құтқарып, оны үйіне аспазшы етіп жұмысқа алады. Осы кезде ол кедейленген ауыл тұрғындарына әкесінен қалған ескі кенішті қайта іске қосуға көмектесуге тырысады. Алайда кенішті өз бақылауына алғысы келетін арсыз бәсекелесі Джордж Уорлегган оған үнемі кедергі жасайды. Елизабет Фрэнсиске тұрмысқа шығады. Ал Росс Демельзаға үйленеді. Бірнеше жылдан кейін [[Француз революциясы|көршілес Францияда революциялық оқиғалар]] басталып, тағы біраз уақыт өткен соң Ұлыбритания басқа Еуропа державаларымен бірге [[Бірінші коалиция соғысы|Францияға]] қарсы жаңа соғысқа араласуға мәжбүр болады.
Кенішті қайта іске қосу жолында Росс көптеген қиындықтарға тап болады. Әсіресе немере ағасының отбасымен арадағы кикілжіңдер оған оңайға соқпайды. Кейін екеуі татуласқанымен, немере ағасы Росстың кенішінде болған апаттан қаза табады. Кеніштен мыс кенін табу әрекеттері бірнеше рет сәтсіз аяқталып, соңы шахтаның опырылуы мен жұмысшылардың қазасына әкеледі. Осы жағдайлар Россты бұрынғы контрабандашылармен қайта байланыс орнатуға мәжбүр етеді. Заңмен де қайшылыққа түсіп, қоғамдағы беделінен біртіндеп айырыла бастайды. Росстың Елизабетке деген басылмаған сезімі Демелзамен арадағы некесіне сызат түсіреді. Ақырында, ең жақын адамдарының барлығы дерлік одан теріс айналып, шарасыздықтан Франциямен жүріп жатқан соғысқа қатысу үшін қайтадан әскерге баруға бел буған сәтте, тағдыр оған күтпеген жерден оң қабақ танытады: жабылуға шақ қалған кеніштен әуелі қалайы, кейін мыс кені табылады...
== Бөлімдері ==
{{main|Полдарк телехикаясының бөлімдер тізімі}}
{| class="wikitable"
! colspan="2" rowspan="2" | Маусым
! rowspan="2" | Серия
! colspan="2" | Көрсетілу күндері
|-
! Алғашқы сериясы
! Соңғы сериясы
|-
| style="background:#29272B; width:10px; padding:0;" |
| 1
| 8
| 8 наурыз 2015
| 26 сәуір 2015
|-
| style="background:#963E40; width:10px; padding:0;" |
| 2
| 10
| 4 қыркүйек 2016
| 6 қараша 2016
|-
| style="background:#204A91; width:10px; padding:0;" |
| 3
| 9
| 11 маусым 2017
| 6 тамыз 2017
|-
| style="background:#187343; width:10px; padding:0;" |
| 4
| 8
| 10 маусым 2018
| 29 шілде 2018
|-
| style="background:#76474F; width:10px; padding:0;" |
| 5
| 8
| 14 шілде 2019
| 26 тамыз 2019
|}
== Рөлдерде ==
=== Негізгі құрамы ===
* [[Эйдан Тернер]] — капитан Росс Полдарк
* [[Элеонор Томлинсон]] — Демелза Полдарк (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Карн)
* Руби Бенталл — Верити Блейми (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Полдарк)
* Кэролайн Блэкистон — Агата Полдарк (1—3 маусымдары, 4 маусымда қонақ)
* Фил Дэвис — Джуд Пэйнтер (1—2 маусымдары)
* Бети Эдни — Пруди Пэйнтер
* Джек Фартинг — Джордж Уорлегган
* Люк Норрис — доктор Дуайт Энис
* Хейда Рид — Елизабет Уорлегган (бұған дейін Полдарк, күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Чайновет) (1—4 маусымдары, 5 маусымда қонақ)
* Кайл Соллер — Фрэнсис Полдарк (1—2 маусымдары, 4 маусымда қонақ)
* Пип Торренс — Кэри Уорлегган
* Уоррен Кларк — Чарльз Полдарк (1 маусым)
* Габриэлла Уайлд — Кэролайн Энис (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Пенвенен) (2—5 маусымдары)
* Джон Неттлз — Рэй Пенвенен (2—3 маусымдары)
* Кристиан Брассингтон — дін қызметкері Осборн Уитворт (3—4 маусымдары)
* Эллис Чаппел — Морвенна Карн (бұған дейін Уитворт, күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Чайновет) (3—5 маусымдары)
* Шон Гилдер — Толли Трегерлс (3—4 маусымдары)
* Гарри Ричардсон — Дрейк Карн (3—5 маусымдары)
* Джош Уайтхаус — Хью Армитидж (3—4 маусымдары)
* Том Йорк — Сэм Карн (3—5 маусымдары)
* Тим Даттон — Джозеф Мерсетон (5 маусым)
* Керри Маклин — Китти Деспард (5 маусым)
* Винсент Риган — полковник Нед Деспард (5 маусым)
* Питер Салливан — Ральф Хэнсон (5 маусым)
* Тристан Старрок — капитан Заки Мартин (1—4 маусымдары үзіп-үзіп, 5 маусымда әрдайым)
=== Қосалқы құрамы ===
{{Col-begin}}
{{Col-2}}
* Робин Эллис — дін қызметкері дәрігер Холс
* Ричард Хоуп — Харрис Паско
* Эд Браунинг — Пол Дэниел
* Джон Холлингворт — капитан Уильям Хэншо (1—3 маусымдары)
* Рори Уилтон — Ричард Тонкин (1—2 маусымдары)
* Ричард Харрингтон — капитан Эндрю Блейми (1—3 маусымдары)
* Грейси О’Брайен — Джинни Картер (1—2 маусымдары)
* Эмма Спургин Хасси — миссис Мартин (1—2 маусымдары)
* Мэтью Уилсон — Марк Дэниел (1—2 маусымдары)
* Салли Декстер — миссис Чайновет (1—2 маусымдары)
* Генри Гарретт — капитан Макнил (1—2 маусымдары)
* Марк Фрост — Том Карн (1—3 маусымдары)
* Кристал Леати — Маргарет Воспер (1—2 маусымдары)
* Патрик Райкарт — сэр Хью Бодруган (1—2 маусымдары)
* Майкл Калкин — Хорас Тренеглос (1—2 маусымдары)
* Джейсон Торп — Мэтью Сэнсон (1 маусым)
* Роберт Доус — дәрігер Чоук (1—4 маусымдары)
* Александр Арнольд — Джим Картер (1 маусым)
* Сабрина Бартлетт — Керен Дэниел (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Смит) (1 маусым)
* Харриет Баллард — Рут Тренеглос (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Тиг) (1 маусым)
* Мэри Вудвайн — миссис Тиг (1 маусым)
* Дэниел Кук — Джон Тренеглос (1 маусым)
* Джейсон Скуибб — дін қызметкері Оджерс (1, 3—4 маусымдары)
* Себастьян Арместо — Танкард (2 маусым)
* Хью Скиннер — лорд Анвин Тревонанс (2 маусым)
* Росс Грин — Чарли Кемпторн (2 маусым)
* Амелия Кларксон — Розина Карн (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Хоблин) (2, 4—5 маусымдары)
* Джон Макнил — Джека Хоблин (2, 4—5 маусымдары)
* Льюис Пик — Тед Каркик (2 маусым)
* Роуз Рейнольдс — Бетти Каркик (2 маусым)
* Александр Моррис — капитан Джеймс Блейми (2 маусым)
* Изабелла Пэррисс — Эстер Блейми (2 маусым)
* Турло Конвери — Том Харри (2—4 маусымдары)
* Ричард Маккейб — мистер Тренкром (2—3 маусымдары)
* Гарри Маркус — Джеффри Чарльз Полдарк (3 маусым)
* Джон Хопкинс — сэр Фрэнсис Бассет (3—4 маусымдары)
* Джеймс Уилби — лорд Фалмут (3—4 маусымдары)
* Сиара Чартерис — Эмма Трегёрлс (3—4 маусымдары)
{{Col-break}}
* Эсме Кой — Ровелла Солуэй (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Чайновет) (3—4 маусымдары)
* Уилл Меррик — Артур Солуэй (3—4 маусымдары)
* Луис Дэвидсон — Джеффри Чарльз Полдарк (4 маусым)
* Эдвард Беннет — премьер-министр Уильям Питт (4 маусым)
* Джек Риддифорд — Яго Мартин (4 маусым)
* Робин Маккалум — Джастис Трехерн (4 маусым)
* Эмили Патрик — Белинда (4 маусым)
* Майк Бернсайд — Натаниэль Пирс (4 маусым)
* Корнелиус Бут — сэр Кристофер Хокинс (4 маусым)
* Дэнни Киррейн — Гарри (4 маусым)
* Джош Тейлор — виконт Боллингтон (4 маусым)
* Софи Симнетт — Андромеда Пейдж (4 маусым)
* Чарли Филд — Джон Крейвен (4 маусым)
* Адриан Лукис — сэр Джон Митфорд (4 маусым)
* Ричард Дурден — дәрігер Ансельм (4 маусым)
* Макс Беннет — Монк Эддерли (4 маусым)
* Ребекка Фронт — леди Уитворт (4 маусым, 5 маусымда қонақ)
* Фредди Уайз — Джеффри Чарльз Полдарк (5 маусым)
* Лили Додсворт-Эванс — Сесилия Хэнсон (5 маусым)
* София Оксенхэм — Тесс Треджиден (5 маусым)
* Энтони Калф — Уильям Уикхем (5 маусым)
* Вуди Норман — Валентин Уорлегган (5 маусым)
* Уэнсдей Гиббонс — Клоуэнс Полдарк (5 маусым)
* Оскар Новак — Джереми Полдарк (5 маусым)
* Эндрю Гауэр — Джеймс Хэдфилд (5 маусым)
* Эойн Линч — Джон Макнамара (5 маусым)
* Питер Форбс — Томас Эрскин (5 маусым)
* Норман Боуман — Джеймс Баннантин (5 маусым)
* Саймон Уильямс — лорд-судья Кеньон (5 маусым)
* Саймон Торп — дәрігер Пенроуз (5 маусым)
* Александр Перкинс — Стоун (5 маусым)
* Сэм Крейн — сэр Спенсер Персиваль (5 маусым)
* Уильям Себаг-Монтефиоре — алқабилер төрағасы (5 маусым)
* Ричард Диксон — лорд Элленборо (5 маусым)
* Дэн О’Киф — Колдбат, түрме күзетшісі (5 маусым)
* Дон Галлахер — викарий (5 маусым)
* Захари Фолл — Лорент (5 маусым)
* Нико Рогнер — генерал Жюль Туссен (5 маусым)
{{Col-end}}
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:2015 жылы басталған Ұлыбритания телехикаялары]]
[[Санат:2019 жылы аяқталған Ұлыбритания телехикаялары]]
[[Санат:Ағылшын тіліндегі телесериалдар]]
[[Санат:Ұлыбританияның тарихи телеcериалдары]]
[[Санат:Би-би-си телеарнасының бағдарламалары]]
[[Санат:1780-жылдар туралы тарихи телехикаялар]]
[[Санат:1790-жылдар туралы тарихи телехикаялар]]
[[Санат:Оқиғалары Англияда өрбитін телехикаялар]]
[[Санат:Ұлыбритания романдарының экрандаулары]]
77vd1om0osb86f0bl43ecjrgp2l9apf
3693258
3693257
2026-11-08T08:23:55Z
Орел Карл
81620
/* Дереккөздер */
3693258
wikitext
text/x-wiki
{{Телесериал
| Қазақша атауы = Полдарк
| Шынайы атауы = {{lang-en|Poldark}}
| суреті =
| тақырыбы =
| сурет ені =
| жанры = [[Драма|драма]]
| формат =
| авторы = Дебби Хорсфилд
| желісі = Уинстон Грэмнің «[[Полдарк]]» романдар топтамасы
| өндіріс =
| рөлдерде = [[Эйдан Тернер]]<br /> [[Элеонор Томлинсон]]
| баяндаушы =
| бет басы =
| композиторы = [[Энн Дадли (композитор)|Энн Дадли]]
| мемлекет = {{UK}}
| тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
| маусымдар = 5
| сериялар саны = 43
| сериялардың тізімі =
| атқарушы продюсері = Дебби Хорсфилд<br /> Ребекка Кин<br /> Карен Трасселл<br /> Дэмиен Тиммер<br /> Полли Хилл
| продюсері = Элиза Меллор
| режиссёрі = Эдвард Базалгетт<br /> Уильям Макгрегор<br /> Уилл Синклер
| операторы =
| сценарист = Дебби Хорсфилд
| түсірілім орны =
| ұзақтығы = 60 минут
| студия = Mammoth Screen
| статусы =
| телеарна = [[BBC One]]
| бейне форматы = [[16:9]] [[1080i]]
| дыбыс форматы =
| көрсете бастады = 8 наурыз 2015
| соңғы рет көрсетілді = 26 тамыз 2019
| алдыңғы =
| келесі =
| байланысты =
| imdb_id = 3636060
| tv_com_id =
| сайт = https://www.bbc.co.uk/programmes/p02jslnf
}}
'''«Полдарк»''' ({{lang-en|Poldark}}) — британдық тарихи телехикаяның тұсаукесері 2015 жылы 8 наурызда [[BBC One]] телеарнасында өтті. Сюжет желісіне жазушы [[Уинстон Грэм|Уинстон Грэмнің]] осы [[Полдарк|аттас кітаптар топтамасы]] негіз болған. Оны сценарист Дебби Хорсфилд телехикаяға бейімдеген<ref>{{кітап |url=https://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ |тақырыбы=Poldark'' Season 1'' |баспасы=PBS |lang= |archive-date=2016-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161121071806/http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ }}</ref>. Алғашқы жеті романның [[Полдарк (телехикая, 1975)|бұған дейінгі экрандық нұсқасы]] 1975–1977 жылдары BBC One телеарнасында көрсетілген<ref>{{cite news | url=http://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/10046866/BBC-to-challenge-Downton-with-Poldark-remake.html | title=BBC to challenge Downton with Poldark remake | work=The Daily Telegraph | date=2013-05-09 | access-date=2014-04-03 | author=Ensor, Josie | archive-date=2014-05-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140512083006/http://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/10046866/BBC-to-challenge-Downton-with-Poldark-remake.html }}</ref>.
== Желісі ==
[[XVIII ғасыр|XVIII ғасырдың]] соңы. [[Ұлыбритания]]. [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|Америка отарлары үшін болған соғыста]] жеңіліс тапқан Росс Полдарк үш жыл әскери қызмет атқарғаннан кейін, [[Контрабанда|контрабандамен]] айналысқаны үшін жазаланбау мақсатында туған жері [[Корнуолл|Корнуоллға]], мыс кеніштеріне оралады. Үйіне келгенде әкесінің қайтыс болғанын, ал бұрынғы сүйіктісі Елизабеттің немере ағасы Фрэнсиске тұрмысқа шығуға уәде беріп қойғанын біледі.
Росс Полдарк өзін ұрып-соғудан жасөспірім қыз Демелзаны құтқарып, оны үйіне аспазшы етіп жұмысқа алады. Осы кезде ол кедейленген ауыл тұрғындарына әкесінен қалған ескі кенішті қайта іске қосуға көмектесуге тырысады. Алайда кенішті өз бақылауына алғысы келетін арсыз бәсекелесі Джордж Уорлегган оған үнемі кедергі жасайды. Елизабет Фрэнсиске тұрмысқа шығады. Ал Росс Демельзаға үйленеді. Бірнеше жылдан кейін [[Француз революциясы|көршілес Францияда революциялық оқиғалар]] басталып, тағы біраз уақыт өткен соң Ұлыбритания басқа Еуропа державаларымен бірге [[Бірінші коалиция соғысы|Францияға]] қарсы жаңа соғысқа араласуға мәжбүр болады.
Кенішті қайта іске қосу жолында Росс көптеген қиындықтарға тап болады. Әсіресе немере ағасының отбасымен арадағы кикілжіңдер оған оңайға соқпайды. Кейін екеуі татуласқанымен, немере ағасы Росстың кенішінде болған апаттан қаза табады. Кеніштен мыс кенін табу әрекеттері бірнеше рет сәтсіз аяқталып, соңы шахтаның опырылуы мен жұмысшылардың қазасына әкеледі. Осы жағдайлар Россты бұрынғы контрабандашылармен қайта байланыс орнатуға мәжбүр етеді. Заңмен де қайшылыққа түсіп, қоғамдағы беделінен біртіндеп айырыла бастайды. Росстың Елизабетке деген басылмаған сезімі Демелзамен арадағы некесіне сызат түсіреді. Ақырында, ең жақын адамдарының барлығы дерлік одан теріс айналып, шарасыздықтан Франциямен жүріп жатқан соғысқа қатысу үшін қайтадан әскерге баруға бел буған сәтте, тағдыр оған күтпеген жерден оң қабақ танытады: жабылуға шақ қалған кеніштен әуелі қалайы, кейін мыс кені табылады...
== Бөлімдері ==
{{main|Полдарк телехикаясының бөлімдер тізімі}}
{| class="wikitable"
! colspan="2" rowspan="2" | Маусым
! rowspan="2" | Серия
! colspan="2" | Көрсетілу күндері
|-
! Алғашқы сериясы
! Соңғы сериясы
|-
| style="background:#29272B; width:10px; padding:0;" |
| 1
| 8
| 8 наурыз 2015
| 26 сәуір 2015
|-
| style="background:#963E40; width:10px; padding:0;" |
| 2
| 10
| 4 қыркүйек 2016
| 6 қараша 2016
|-
| style="background:#204A91; width:10px; padding:0;" |
| 3
| 9
| 11 маусым 2017
| 6 тамыз 2017
|-
| style="background:#187343; width:10px; padding:0;" |
| 4
| 8
| 10 маусым 2018
| 29 шілде 2018
|-
| style="background:#76474F; width:10px; padding:0;" |
| 5
| 8
| 14 шілде 2019
| 26 тамыз 2019
|}
== Рөлдерде ==
=== Негізгі құрамы ===
* [[Эйдан Тернер]] — капитан Росс Полдарк
* [[Элеонор Томлинсон]] — Демелза Полдарк (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Карн)
* Руби Бенталл — Верити Блейми (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Полдарк)
* Кэролайн Блэкистон — Агата Полдарк (1—3 маусымдары, 4 маусымда қонақ)
* Фил Дэвис — Джуд Пэйнтер (1—2 маусымдары)
* Бети Эдни — Пруди Пэйнтер
* Джек Фартинг — Джордж Уорлегган
* Люк Норрис — доктор Дуайт Энис
* Хейда Рид — Елизабет Уорлегган (бұған дейін Полдарк, күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Чайновет) (1—4 маусымдары, 5 маусымда қонақ)
* Кайл Соллер — Фрэнсис Полдарк (1—2 маусымдары, 4 маусымда қонақ)
* Пип Торренс — Кэри Уорлегган
* Уоррен Кларк — Чарльз Полдарк (1 маусым)
* Габриэлла Уайлд — Кэролайн Энис (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Пенвенен) (2—5 маусымдары)
* Джон Неттлз — Рэй Пенвенен (2—3 маусымдары)
* Кристиан Брассингтон — дін қызметкері Осборн Уитворт (3—4 маусымдары)
* Эллис Чаппел — Морвенна Карн (бұған дейін Уитворт, күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Чайновет) (3—5 маусымдары)
* Шон Гилдер — Толли Трегерлс (3—4 маусымдары)
* Гарри Ричардсон — Дрейк Карн (3—5 маусымдары)
* Джош Уайтхаус — Хью Армитидж (3—4 маусымдары)
* Том Йорк — Сэм Карн (3—5 маусымдары)
* Тим Даттон — Джозеф Мерсетон (5 маусым)
* Керри Маклин — Китти Деспард (5 маусым)
* Винсент Риган — полковник Нед Деспард (5 маусым)
* Питер Салливан — Ральф Хэнсон (5 маусым)
* Тристан Старрок — капитан Заки Мартин (1—4 маусымдары үзіп-үзіп, 5 маусымда әрдайым)
=== Қосалқы құрамы ===
{{Col-begin}}
{{Col-2}}
* Робин Эллис — дін қызметкері дәрігер Холс
* Ричард Хоуп — Харрис Паско
* Эд Браунинг — Пол Дэниел
* Джон Холлингворт — капитан Уильям Хэншо (1—3 маусымдары)
* Рори Уилтон — Ричард Тонкин (1—2 маусымдары)
* Ричард Харрингтон — капитан Эндрю Блейми (1—3 маусымдары)
* Грейси О’Брайен — Джинни Картер (1—2 маусымдары)
* Эмма Спургин Хасси — миссис Мартин (1—2 маусымдары)
* Мэтью Уилсон — Марк Дэниел (1—2 маусымдары)
* Салли Декстер — миссис Чайновет (1—2 маусымдары)
* Генри Гарретт — капитан Макнил (1—2 маусымдары)
* Марк Фрост — Том Карн (1—3 маусымдары)
* Кристал Леати — Маргарет Воспер (1—2 маусымдары)
* Патрик Райкарт — сэр Хью Бодруган (1—2 маусымдары)
* Майкл Калкин — Хорас Тренеглос (1—2 маусымдары)
* Джейсон Торп — Мэтью Сэнсон (1 маусым)
* Роберт Доус — дәрігер Чоук (1—4 маусымдары)
* Александр Арнольд — Джим Картер (1 маусым)
* Сабрина Бартлетт — Керен Дэниел (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Смит) (1 маусым)
* Харриет Баллард — Рут Тренеглос (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Тиг) (1 маусым)
* Мэри Вудвайн — миссис Тиг (1 маусым)
* Дэниел Кук — Джон Тренеглос (1 маусым)
* Джейсон Скуибб — дін қызметкері Оджерс (1, 3—4 маусымдары)
* Себастьян Арместо — Танкард (2 маусым)
* Хью Скиннер — лорд Анвин Тревонанс (2 маусым)
* Росс Грин — Чарли Кемпторн (2 маусым)
* Амелия Кларксон — Розина Карн (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Хоблин) (2, 4—5 маусымдары)
* Джон Макнил — Джека Хоблин (2, 4—5 маусымдары)
* Льюис Пик — Тед Каркик (2 маусым)
* Роуз Рейнольдс — Бетти Каркик (2 маусым)
* Александр Моррис — капитан Джеймс Блейми (2 маусым)
* Изабелла Пэррисс — Эстер Блейми (2 маусым)
* Турло Конвери — Том Харри (2—4 маусымдары)
* Ричард Маккейб — мистер Тренкром (2—3 маусымдары)
* Гарри Маркус — Джеффри Чарльз Полдарк (3 маусым)
* Джон Хопкинс — сэр Фрэнсис Бассет (3—4 маусымдары)
* Джеймс Уилби — лорд Фалмут (3—4 маусымдары)
* Сиара Чартерис — Эмма Трегёрлс (3—4 маусымдары)
{{Col-break}}
* Эсме Кой — Ровелла Солуэй (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Чайновет) (3—4 маусымдары)
* Уилл Меррик — Артур Солуэй (3—4 маусымдары)
* Луис Дэвидсон — Джеффри Чарльз Полдарк (4 маусым)
* Эдвард Беннет — премьер-министр Уильям Питт (4 маусым)
* Джек Риддифорд — Яго Мартин (4 маусым)
* Робин Маккалум — Джастис Трехерн (4 маусым)
* Эмили Патрик — Белинда (4 маусым)
* Майк Бернсайд — Натаниэль Пирс (4 маусым)
* Корнелиус Бут — сэр Кристофер Хокинс (4 маусым)
* Дэнни Киррейн — Гарри (4 маусым)
* Джош Тейлор — виконт Боллингтон (4 маусым)
* Софи Симнетт — Андромеда Пейдж (4 маусым)
* Чарли Филд — Джон Крейвен (4 маусым)
* Адриан Лукис — сэр Джон Митфорд (4 маусым)
* Ричард Дурден — дәрігер Ансельм (4 маусым)
* Макс Беннет — Монк Эддерли (4 маусым)
* Ребекка Фронт — леди Уитворт (4 маусым, 5 маусымда қонақ)
* Фредди Уайз — Джеффри Чарльз Полдарк (5 маусым)
* Лили Додсворт-Эванс — Сесилия Хэнсон (5 маусым)
* София Оксенхэм — Тесс Треджиден (5 маусым)
* Энтони Калф — Уильям Уикхем (5 маусым)
* Вуди Норман — Валентин Уорлегган (5 маусым)
* Уэнсдей Гиббонс — Клоуэнс Полдарк (5 маусым)
* Оскар Новак — Джереми Полдарк (5 маусым)
* Эндрю Гауэр — Джеймс Хэдфилд (5 маусым)
* Эойн Линч — Джон Макнамара (5 маусым)
* Питер Форбс — Томас Эрскин (5 маусым)
* Норман Боуман — Джеймс Баннантин (5 маусым)
* Саймон Уильямс — лорд-судья Кеньон (5 маусым)
* Саймон Торп — дәрігер Пенроуз (5 маусым)
* Александр Перкинс — Стоун (5 маусым)
* Сэм Крейн — сэр Спенсер Персиваль (5 маусым)
* Уильям Себаг-Монтефиоре — алқабилер төрағасы (5 маусым)
* Ричард Диксон — лорд Элленборо (5 маусым)
* Дэн О’Киф — Колдбат, түрме күзетшісі (5 маусым)
* Дон Галлахер — викарий (5 маусым)
* Захари Фолл — Лорент (5 маусым)
* Нико Рогнер — генерал Жюль Туссен (5 маусым)
{{Col-end}}
== Өндірісі ==
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:2015 жылы басталған Ұлыбритания телехикаялары]]
[[Санат:2019 жылы аяқталған Ұлыбритания телехикаялары]]
[[Санат:Ағылшын тіліндегі телесериалдар]]
[[Санат:Ұлыбританияның тарихи телеcериалдары]]
[[Санат:Би-би-си телеарнасының бағдарламалары]]
[[Санат:1780-жылдар туралы тарихи телехикаялар]]
[[Санат:1790-жылдар туралы тарихи телехикаялар]]
[[Санат:Оқиғалары Англияда өрбитін телехикаялар]]
[[Санат:Ұлыбритания романдарының экрандаулары]]
n50wsgvi7rn7vekxi7o0s1t9kj5twlp
3693260
3693258
2026-11-08T08:28:19Z
Орел Карл
81620
/* Өндірісі */
3693260
wikitext
text/x-wiki
{{Телесериал
| Қазақша атауы = Полдарк
| Шынайы атауы = {{lang-en|Poldark}}
| суреті =
| тақырыбы =
| сурет ені =
| жанры = [[Драма|драма]]
| формат =
| авторы = Дебби Хорсфилд
| желісі = Уинстон Грэмнің «[[Полдарк]]» романдар топтамасы
| өндіріс =
| рөлдерде = [[Эйдан Тернер]]<br /> [[Элеонор Томлинсон]]
| баяндаушы =
| бет басы =
| композиторы = [[Энн Дадли (композитор)|Энн Дадли]]
| мемлекет = {{UK}}
| тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
| маусымдар = 5
| сериялар саны = 43
| сериялардың тізімі =
| атқарушы продюсері = Дебби Хорсфилд<br /> Ребекка Кин<br /> Карен Трасселл<br /> Дэмиен Тиммер<br /> Полли Хилл
| продюсері = Элиза Меллор
| режиссёрі = Эдвард Базалгетт<br /> Уильям Макгрегор<br /> Уилл Синклер
| операторы =
| сценарист = Дебби Хорсфилд
| түсірілім орны =
| ұзақтығы = 60 минут
| студия = Mammoth Screen
| статусы =
| телеарна = [[BBC One]]
| бейне форматы = [[16:9]] [[1080i]]
| дыбыс форматы =
| көрсете бастады = 8 наурыз 2015
| соңғы рет көрсетілді = 26 тамыз 2019
| алдыңғы =
| келесі =
| байланысты =
| imdb_id = 3636060
| tv_com_id =
| сайт = https://www.bbc.co.uk/programmes/p02jslnf
}}
'''«Полдарк»''' ({{lang-en|Poldark}}) — британдық тарихи телехикаяның тұсаукесері 2015 жылы 8 наурызда [[BBC One]] телеарнасында өтті. Сюжет желісіне жазушы [[Уинстон Грэм|Уинстон Грэмнің]] осы [[Полдарк|аттас кітаптар топтамасы]] негіз болған. Оны сценарист Дебби Хорсфилд телехикаяға бейімдеген<ref>{{кітап |url=https://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ |тақырыбы=Poldark'' Season 1'' |баспасы=PBS |lang= |archive-date=2016-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161121071806/http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ }}</ref>. Алғашқы жеті романның [[Полдарк (телехикая, 1975)|бұған дейінгі экрандық нұсқасы]] 1975–1977 жылдары BBC One телеарнасында көрсетілген<ref>{{cite news | url=http://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/10046866/BBC-to-challenge-Downton-with-Poldark-remake.html | title=BBC to challenge Downton with Poldark remake | work=The Daily Telegraph | date=2013-05-09 | access-date=2014-04-03 | author=Ensor, Josie | archive-date=2014-05-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140512083006/http://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/10046866/BBC-to-challenge-Downton-with-Poldark-remake.html }}</ref>.
== Желісі ==
[[XVIII ғасыр|XVIII ғасырдың]] соңы. [[Ұлыбритания]]. [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|Америка отарлары үшін болған соғыста]] жеңіліс тапқан Росс Полдарк үш жыл әскери қызмет атқарғаннан кейін, [[Контрабанда|контрабандамен]] айналысқаны үшін жазаланбау мақсатында туған жері [[Корнуолл|Корнуоллға]], мыс кеніштеріне оралады. Үйіне келгенде әкесінің қайтыс болғанын, ал бұрынғы сүйіктісі Елизабеттің немере ағасы Фрэнсиске тұрмысқа шығуға уәде беріп қойғанын біледі.
Росс Полдарк өзін ұрып-соғудан жасөспірім қыз Демелзаны құтқарып, оны үйіне аспазшы етіп жұмысқа алады. Осы кезде ол кедейленген ауыл тұрғындарына әкесінен қалған ескі кенішті қайта іске қосуға көмектесуге тырысады. Алайда кенішті өз бақылауына алғысы келетін арсыз бәсекелесі Джордж Уорлегган оған үнемі кедергі жасайды. Елизабет Фрэнсиске тұрмысқа шығады. Ал Росс Демельзаға үйленеді. Бірнеше жылдан кейін [[Француз революциясы|көршілес Францияда революциялық оқиғалар]] басталып, тағы біраз уақыт өткен соң Ұлыбритания басқа Еуропа державаларымен бірге [[Бірінші коалиция соғысы|Францияға]] қарсы жаңа соғысқа араласуға мәжбүр болады.
Кенішті қайта іске қосу жолында Росс көптеген қиындықтарға тап болады. Әсіресе немере ағасының отбасымен арадағы кикілжіңдер оған оңайға соқпайды. Кейін екеуі татуласқанымен, немере ағасы Росстың кенішінде болған апаттан қаза табады. Кеніштен мыс кенін табу әрекеттері бірнеше рет сәтсіз аяқталып, соңы шахтаның опырылуы мен жұмысшылардың қазасына әкеледі. Осы жағдайлар Россты бұрынғы контрабандашылармен қайта байланыс орнатуға мәжбүр етеді. Заңмен де қайшылыққа түсіп, қоғамдағы беделінен біртіндеп айырыла бастайды. Росстың Елизабетке деген басылмаған сезімі Демелзамен арадағы некесіне сызат түсіреді. Ақырында, ең жақын адамдарының барлығы дерлік одан теріс айналып, шарасыздықтан Франциямен жүріп жатқан соғысқа қатысу үшін қайтадан әскерге баруға бел буған сәтте, тағдыр оған күтпеген жерден оң қабақ танытады: жабылуға шақ қалған кеніштен әуелі қалайы, кейін мыс кені табылады...
== Бөлімдері ==
{{main|Полдарк телехикаясының бөлімдер тізімі}}
{| class="wikitable"
! colspan="2" rowspan="2" | Маусым
! rowspan="2" | Серия
! colspan="2" | Көрсетілу күндері
|-
! Алғашқы сериясы
! Соңғы сериясы
|-
| style="background:#29272B; width:10px; padding:0;" |
| 1
| 8
| 8 наурыз 2015
| 26 сәуір 2015
|-
| style="background:#963E40; width:10px; padding:0;" |
| 2
| 10
| 4 қыркүйек 2016
| 6 қараша 2016
|-
| style="background:#204A91; width:10px; padding:0;" |
| 3
| 9
| 11 маусым 2017
| 6 тамыз 2017
|-
| style="background:#187343; width:10px; padding:0;" |
| 4
| 8
| 10 маусым 2018
| 29 шілде 2018
|-
| style="background:#76474F; width:10px; padding:0;" |
| 5
| 8
| 14 шілде 2019
| 26 тамыз 2019
|}
== Рөлдерде ==
=== Негізгі құрамы ===
* [[Эйдан Тернер]] — капитан Росс Полдарк
* [[Элеонор Томлинсон]] — Демелза Полдарк (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Карн)
* Руби Бенталл — Верити Блейми (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Полдарк)
* Кэролайн Блэкистон — Агата Полдарк (1—3 маусымдары, 4 маусымда қонақ)
* Фил Дэвис — Джуд Пэйнтер (1—2 маусымдары)
* Бети Эдни — Пруди Пэйнтер
* Джек Фартинг — Джордж Уорлегган
* Люк Норрис — доктор Дуайт Энис
* Хейда Рид — Елизабет Уорлегган (бұған дейін Полдарк, күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Чайновет) (1—4 маусымдары, 5 маусымда қонақ)
* Кайл Соллер — Фрэнсис Полдарк (1—2 маусымдары, 4 маусымда қонақ)
* Пип Торренс — Кэри Уорлегган
* Уоррен Кларк — Чарльз Полдарк (1 маусым)
* Габриэлла Уайлд — Кэролайн Энис (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Пенвенен) (2—5 маусымдары)
* Джон Неттлз — Рэй Пенвенен (2—3 маусымдары)
* Кристиан Брассингтон — дін қызметкері Осборн Уитворт (3—4 маусымдары)
* Эллис Чаппел — Морвенна Карн (бұған дейін Уитворт, күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Чайновет) (3—5 маусымдары)
* Шон Гилдер — Толли Трегерлс (3—4 маусымдары)
* Гарри Ричардсон — Дрейк Карн (3—5 маусымдары)
* Джош Уайтхаус — Хью Армитидж (3—4 маусымдары)
* Том Йорк — Сэм Карн (3—5 маусымдары)
* Тим Даттон — Джозеф Мерсетон (5 маусым)
* Керри Маклин — Китти Деспард (5 маусым)
* Винсент Риган — полковник Нед Деспард (5 маусым)
* Питер Салливан — Ральф Хэнсон (5 маусым)
* Тристан Старрок — капитан Заки Мартин (1—4 маусымдары үзіп-үзіп, 5 маусымда әрдайым)
=== Қосалқы құрамы ===
{{Col-begin}}
{{Col-2}}
* Робин Эллис — дін қызметкері дәрігер Холс
* Ричард Хоуп — Харрис Паско
* Эд Браунинг — Пол Дэниел
* Джон Холлингворт — капитан Уильям Хэншо (1—3 маусымдары)
* Рори Уилтон — Ричард Тонкин (1—2 маусымдары)
* Ричард Харрингтон — капитан Эндрю Блейми (1—3 маусымдары)
* Грейси О’Брайен — Джинни Картер (1—2 маусымдары)
* Эмма Спургин Хасси — миссис Мартин (1—2 маусымдары)
* Мэтью Уилсон — Марк Дэниел (1—2 маусымдары)
* Салли Декстер — миссис Чайновет (1—2 маусымдары)
* Генри Гарретт — капитан Макнил (1—2 маусымдары)
* Марк Фрост — Том Карн (1—3 маусымдары)
* Кристал Леати — Маргарет Воспер (1—2 маусымдары)
* Патрик Райкарт — сэр Хью Бодруган (1—2 маусымдары)
* Майкл Калкин — Хорас Тренеглос (1—2 маусымдары)
* Джейсон Торп — Мэтью Сэнсон (1 маусым)
* Роберт Доус — дәрігер Чоук (1—4 маусымдары)
* Александр Арнольд — Джим Картер (1 маусым)
* Сабрина Бартлетт — Керен Дэниел (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Смит) (1 маусым)
* Харриет Баллард — Рут Тренеглос (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Тиг) (1 маусым)
* Мэри Вудвайн — миссис Тиг (1 маусым)
* Дэниел Кук — Джон Тренеглос (1 маусым)
* Джейсон Скуибб — дін қызметкері Оджерс (1, 3—4 маусымдары)
* Себастьян Арместо — Танкард (2 маусым)
* Хью Скиннер — лорд Анвин Тревонанс (2 маусым)
* Росс Грин — Чарли Кемпторн (2 маусым)
* Амелия Кларксон — Розина Карн (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Хоблин) (2, 4—5 маусымдары)
* Джон Макнил — Джека Хоблин (2, 4—5 маусымдары)
* Льюис Пик — Тед Каркик (2 маусым)
* Роуз Рейнольдс — Бетти Каркик (2 маусым)
* Александр Моррис — капитан Джеймс Блейми (2 маусым)
* Изабелла Пэррисс — Эстер Блейми (2 маусым)
* Турло Конвери — Том Харри (2—4 маусымдары)
* Ричард Маккейб — мистер Тренкром (2—3 маусымдары)
* Гарри Маркус — Джеффри Чарльз Полдарк (3 маусым)
* Джон Хопкинс — сэр Фрэнсис Бассет (3—4 маусымдары)
* Джеймс Уилби — лорд Фалмут (3—4 маусымдары)
* Сиара Чартерис — Эмма Трегёрлс (3—4 маусымдары)
{{Col-break}}
* Эсме Кой — Ровелла Солуэй (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Чайновет) (3—4 маусымдары)
* Уилл Меррик — Артур Солуэй (3—4 маусымдары)
* Луис Дэвидсон — Джеффри Чарльз Полдарк (4 маусым)
* Эдвард Беннет — премьер-министр Уильям Питт (4 маусым)
* Джек Риддифорд — Яго Мартин (4 маусым)
* Робин Маккалум — Джастис Трехерн (4 маусым)
* Эмили Патрик — Белинда (4 маусым)
* Майк Бернсайд — Натаниэль Пирс (4 маусым)
* Корнелиус Бут — сэр Кристофер Хокинс (4 маусым)
* Дэнни Киррейн — Гарри (4 маусым)
* Джош Тейлор — виконт Боллингтон (4 маусым)
* Софи Симнетт — Андромеда Пейдж (4 маусым)
* Чарли Филд — Джон Крейвен (4 маусым)
* Адриан Лукис — сэр Джон Митфорд (4 маусым)
* Ричард Дурден — дәрігер Ансельм (4 маусым)
* Макс Беннет — Монк Эддерли (4 маусым)
* Ребекка Фронт — леди Уитворт (4 маусым, 5 маусымда қонақ)
* Фредди Уайз — Джеффри Чарльз Полдарк (5 маусым)
* Лили Додсворт-Эванс — Сесилия Хэнсон (5 маусым)
* София Оксенхэм — Тесс Треджиден (5 маусым)
* Энтони Калф — Уильям Уикхем (5 маусым)
* Вуди Норман — Валентин Уорлегган (5 маусым)
* Уэнсдей Гиббонс — Клоуэнс Полдарк (5 маусым)
* Оскар Новак — Джереми Полдарк (5 маусым)
* Эндрю Гауэр — Джеймс Хэдфилд (5 маусым)
* Эойн Линч — Джон Макнамара (5 маусым)
* Питер Форбс — Томас Эрскин (5 маусым)
* Норман Боуман — Джеймс Баннантин (5 маусым)
* Саймон Уильямс — лорд-судья Кеньон (5 маусым)
* Саймон Торп — дәрігер Пенроуз (5 маусым)
* Александр Перкинс — Стоун (5 маусым)
* Сэм Крейн — сэр Спенсер Персиваль (5 маусым)
* Уильям Себаг-Монтефиоре — алқабилер төрағасы (5 маусым)
* Ричард Диксон — лорд Элленборо (5 маусым)
* Дэн О’Киф — Колдбат, түрме күзетшісі (5 маусым)
* Дон Галлахер — викарий (5 маусым)
* Захари Фолл — Лорент (5 маусым)
* Нико Рогнер — генерал Жюль Туссен (5 маусым)
{{Col-end}}
== Өндірісі ==
Телехикая BBC One арнасының бұрынғы басшысы Дэнни Коэн мақұлдаған соңғы жобалардың бірі болды. Түсірілім жұмыстары 2014 жылдың сәуір айында [[Корнуолл]] мен [[Бристоль]] қалаларында басталды. Телехикаяны Mammoth Screen продюсерлік компаниясы түсірді.
Түсірілім орындарының қатарында Солтүстік Корнуоллдағы [[Сент-Агнес (Корнуолл)|Сент-Агнес]] жағалауы бар. Бұл жер сериалда Нампара аңғарының көрінісін бейнелеу үшін пайдаланылды. Сент-Джаст маңындағы Перранвитте орналасқан «Боталлак» кеніші Росс Полдарк қайта іске қосуға тырысатын «Уил-Лежер» кенішінің орнына түсірілді. Лизард түбегіндегі Ганволло елді мекенінің Черч-Коув жағажайында кеменің апатқа ұшырау көріністері түсірілді. Қаладағы оқиғаларға қатысты көріністер [[Уилтшир]] графтығындағы Коршем қаласында түсірілді. Жерасты көріністері Корнуоллдағы «Полдарк» кенішінде түсірілді. Бұл кенішке Уинстон Грэмнің романдарының құрметіне осындай атау берілген. Ал интерьердегі кейбір көріністер [[Сомерсет]] графтығындағы [[Бат (Англия)|Бат]] қаласында орналасқан Прайор-Парк колледжінде түсірілді.
Телехикаяның сегіз бөлімнен тұратын алғашқы маусымы кітаптар топтамасындағы алғашқы екі романның желісі бойынша түсірілді. 2015 жылы 8 сәуірде үшінші және төртінші романдарды қамтитын он бөлімнен тұратын екінші маусымды түсіру туралы шешім қабылданды. Екінші маусымның тұсаукесері 2016 жылы 4 қыркүйекте өтті. 2016 жылы 6 шілдеде, екінші маусым көрсетілімге шықпай тұрып-ақ, бесінші роман мен алтыншы романның алғашқы жартысына негізделген үшінші маусымның түсірілімі басталғаны жарияланды. Тоғыз бөлімнен тұратын үшінші маусымның тұсаукесері 2017 жылы 11 маусымда өтті. Телехикая төртінші маусымға ұзартылып, оның тұсаукесері 2018 жылдың жазына жоспарланды. Төртінші маусымның алғашқы бөлімі 2018 жылы 10 маусымда көрсетілді. 2018 жылы мамырда, төртінші маусымның тұсаукесеріне дейін, телехикаяның бесінші маусымға ұзартылғаны жарияланды. Бесінші әрі соңғы маусым 2019 жылдың 14 шілдесінен бастап 26 тамызға дейін эфирге шықты.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:2015 жылы басталған Ұлыбритания телехикаялары]]
[[Санат:2019 жылы аяқталған Ұлыбритания телехикаялары]]
[[Санат:Ағылшын тіліндегі телесериалдар]]
[[Санат:Ұлыбританияның тарихи телеcериалдары]]
[[Санат:Би-би-си телеарнасының бағдарламалары]]
[[Санат:1780-жылдар туралы тарихи телехикаялар]]
[[Санат:1790-жылдар туралы тарихи телехикаялар]]
[[Санат:Оқиғалары Англияда өрбитін телехикаялар]]
[[Санат:Ұлыбритания романдарының экрандаулары]]
fr2at0r4lhvnzsn4p1cvudotoli4lq5
3693261
3693260
2026-11-08T08:30:00Z
Орел Карл
81620
/* Өндірісі */
3693261
wikitext
text/x-wiki
{{Телесериал
| Қазақша атауы = Полдарк
| Шынайы атауы = {{lang-en|Poldark}}
| суреті =
| тақырыбы =
| сурет ені =
| жанры = [[Драма|драма]]
| формат =
| авторы = Дебби Хорсфилд
| желісі = Уинстон Грэмнің «[[Полдарк]]» романдар топтамасы
| өндіріс =
| рөлдерде = [[Эйдан Тернер]]<br /> [[Элеонор Томлинсон]]
| баяндаушы =
| бет басы =
| композиторы = [[Энн Дадли (композитор)|Энн Дадли]]
| мемлекет = {{UK}}
| тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
| маусымдар = 5
| сериялар саны = 43
| сериялардың тізімі =
| атқарушы продюсері = Дебби Хорсфилд<br /> Ребекка Кин<br /> Карен Трасселл<br /> Дэмиен Тиммер<br /> Полли Хилл
| продюсері = Элиза Меллор
| режиссёрі = Эдвард Базалгетт<br /> Уильям Макгрегор<br /> Уилл Синклер
| операторы =
| сценарист = Дебби Хорсфилд
| түсірілім орны =
| ұзақтығы = 60 минут
| студия = Mammoth Screen
| статусы =
| телеарна = [[BBC One]]
| бейне форматы = [[16:9]] [[1080i]]
| дыбыс форматы =
| көрсете бастады = 8 наурыз 2015
| соңғы рет көрсетілді = 26 тамыз 2019
| алдыңғы =
| келесі =
| байланысты =
| imdb_id = 3636060
| tv_com_id =
| сайт = https://www.bbc.co.uk/programmes/p02jslnf
}}
'''«Полдарк»''' ({{lang-en|Poldark}}) — британдық тарихи телехикаяның тұсаукесері 2015 жылы 8 наурызда [[BBC One]] телеарнасында өтті. Сюжет желісіне жазушы [[Уинстон Грэм|Уинстон Грэмнің]] осы [[Полдарк|аттас кітаптар топтамасы]] негіз болған. Оны сценарист Дебби Хорсфилд телехикаяға бейімдеген<ref>{{кітап |url=https://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ |тақырыбы=Poldark'' Season 1'' |баспасы=PBS |lang= |archive-date=2016-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161121071806/http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ }}</ref>. Алғашқы жеті романның [[Полдарк (телехикая, 1975)|бұған дейінгі экрандық нұсқасы]] 1975–1977 жылдары BBC One телеарнасында көрсетілген<ref>{{cite news | url=http://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/10046866/BBC-to-challenge-Downton-with-Poldark-remake.html | title=BBC to challenge Downton with Poldark remake | work=The Daily Telegraph | date=2013-05-09 | access-date=2014-04-03 | author=Ensor, Josie | archive-date=2014-05-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140512083006/http://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/10046866/BBC-to-challenge-Downton-with-Poldark-remake.html }}</ref>.
== Желісі ==
[[XVIII ғасыр|XVIII ғасырдың]] соңы. [[Ұлыбритания]]. [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|Америка отарлары үшін болған соғыста]] жеңіліс тапқан Росс Полдарк үш жыл әскери қызмет атқарғаннан кейін, [[Контрабанда|контрабандамен]] айналысқаны үшін жазаланбау мақсатында туған жері [[Корнуолл|Корнуоллға]], мыс кеніштеріне оралады. Үйіне келгенде әкесінің қайтыс болғанын, ал бұрынғы сүйіктісі Елизабеттің немере ағасы Фрэнсиске тұрмысқа шығуға уәде беріп қойғанын біледі.
Росс Полдарк өзін ұрып-соғудан жасөспірім қыз Демелзаны құтқарып, оны үйіне аспазшы етіп жұмысқа алады. Осы кезде ол кедейленген ауыл тұрғындарына әкесінен қалған ескі кенішті қайта іске қосуға көмектесуге тырысады. Алайда кенішті өз бақылауына алғысы келетін арсыз бәсекелесі Джордж Уорлегган оған үнемі кедергі жасайды. Елизабет Фрэнсиске тұрмысқа шығады. Ал Росс Демельзаға үйленеді. Бірнеше жылдан кейін [[Француз революциясы|көршілес Францияда революциялық оқиғалар]] басталып, тағы біраз уақыт өткен соң Ұлыбритания басқа Еуропа державаларымен бірге [[Бірінші коалиция соғысы|Францияға]] қарсы жаңа соғысқа араласуға мәжбүр болады.
Кенішті қайта іске қосу жолында Росс көптеген қиындықтарға тап болады. Әсіресе немере ағасының отбасымен арадағы кикілжіңдер оған оңайға соқпайды. Кейін екеуі татуласқанымен, немере ағасы Росстың кенішінде болған апаттан қаза табады. Кеніштен мыс кенін табу әрекеттері бірнеше рет сәтсіз аяқталып, соңы шахтаның опырылуы мен жұмысшылардың қазасына әкеледі. Осы жағдайлар Россты бұрынғы контрабандашылармен қайта байланыс орнатуға мәжбүр етеді. Заңмен де қайшылыққа түсіп, қоғамдағы беделінен біртіндеп айырыла бастайды. Росстың Елизабетке деген басылмаған сезімі Демелзамен арадағы некесіне сызат түсіреді. Ақырында, ең жақын адамдарының барлығы дерлік одан теріс айналып, шарасыздықтан Франциямен жүріп жатқан соғысқа қатысу үшін қайтадан әскерге баруға бел буған сәтте, тағдыр оған күтпеген жерден оң қабақ танытады: жабылуға шақ қалған кеніштен әуелі қалайы, кейін мыс кені табылады...
== Бөлімдері ==
{{main|Полдарк телехикаясының бөлімдер тізімі}}
{| class="wikitable"
! colspan="2" rowspan="2" | Маусым
! rowspan="2" | Серия
! colspan="2" | Көрсетілу күндері
|-
! Алғашқы сериясы
! Соңғы сериясы
|-
| style="background:#29272B; width:10px; padding:0;" |
| 1
| 8
| 8 наурыз 2015
| 26 сәуір 2015
|-
| style="background:#963E40; width:10px; padding:0;" |
| 2
| 10
| 4 қыркүйек 2016
| 6 қараша 2016
|-
| style="background:#204A91; width:10px; padding:0;" |
| 3
| 9
| 11 маусым 2017
| 6 тамыз 2017
|-
| style="background:#187343; width:10px; padding:0;" |
| 4
| 8
| 10 маусым 2018
| 29 шілде 2018
|-
| style="background:#76474F; width:10px; padding:0;" |
| 5
| 8
| 14 шілде 2019
| 26 тамыз 2019
|}
== Рөлдерде ==
=== Негізгі құрамы ===
* [[Эйдан Тернер]] — капитан Росс Полдарк
* [[Элеонор Томлинсон]] — Демелза Полдарк (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Карн)
* Руби Бенталл — Верити Блейми (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Полдарк)
* Кэролайн Блэкистон — Агата Полдарк (1—3 маусымдары, 4 маусымда қонақ)
* Фил Дэвис — Джуд Пэйнтер (1—2 маусымдары)
* Бети Эдни — Пруди Пэйнтер
* Джек Фартинг — Джордж Уорлегган
* Люк Норрис — доктор Дуайт Энис
* Хейда Рид — Елизабет Уорлегган (бұған дейін Полдарк, күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Чайновет) (1—4 маусымдары, 5 маусымда қонақ)
* Кайл Соллер — Фрэнсис Полдарк (1—2 маусымдары, 4 маусымда қонақ)
* Пип Торренс — Кэри Уорлегган
* Уоррен Кларк — Чарльз Полдарк (1 маусым)
* Габриэлла Уайлд — Кэролайн Энис (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Пенвенен) (2—5 маусымдары)
* Джон Неттлз — Рэй Пенвенен (2—3 маусымдары)
* Кристиан Брассингтон — дін қызметкері Осборн Уитворт (3—4 маусымдары)
* Эллис Чаппел — Морвенна Карн (бұған дейін Уитворт, күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Чайновет) (3—5 маусымдары)
* Шон Гилдер — Толли Трегерлс (3—4 маусымдары)
* Гарри Ричардсон — Дрейк Карн (3—5 маусымдары)
* Джош Уайтхаус — Хью Армитидж (3—4 маусымдары)
* Том Йорк — Сэм Карн (3—5 маусымдары)
* Тим Даттон — Джозеф Мерсетон (5 маусым)
* Керри Маклин — Китти Деспард (5 маусым)
* Винсент Риган — полковник Нед Деспард (5 маусым)
* Питер Салливан — Ральф Хэнсон (5 маусым)
* Тристан Старрок — капитан Заки Мартин (1—4 маусымдары үзіп-үзіп, 5 маусымда әрдайым)
=== Қосалқы құрамы ===
{{Col-begin}}
{{Col-2}}
* Робин Эллис — дін қызметкері дәрігер Холс
* Ричард Хоуп — Харрис Паско
* Эд Браунинг — Пол Дэниел
* Джон Холлингворт — капитан Уильям Хэншо (1—3 маусымдары)
* Рори Уилтон — Ричард Тонкин (1—2 маусымдары)
* Ричард Харрингтон — капитан Эндрю Блейми (1—3 маусымдары)
* Грейси О’Брайен — Джинни Картер (1—2 маусымдары)
* Эмма Спургин Хасси — миссис Мартин (1—2 маусымдары)
* Мэтью Уилсон — Марк Дэниел (1—2 маусымдары)
* Салли Декстер — миссис Чайновет (1—2 маусымдары)
* Генри Гарретт — капитан Макнил (1—2 маусымдары)
* Марк Фрост — Том Карн (1—3 маусымдары)
* Кристал Леати — Маргарет Воспер (1—2 маусымдары)
* Патрик Райкарт — сэр Хью Бодруган (1—2 маусымдары)
* Майкл Калкин — Хорас Тренеглос (1—2 маусымдары)
* Джейсон Торп — Мэтью Сэнсон (1 маусым)
* Роберт Доус — дәрігер Чоук (1—4 маусымдары)
* Александр Арнольд — Джим Картер (1 маусым)
* Сабрина Бартлетт — Керен Дэниел (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Смит) (1 маусым)
* Харриет Баллард — Рут Тренеглос (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Тиг) (1 маусым)
* Мэри Вудвайн — миссис Тиг (1 маусым)
* Дэниел Кук — Джон Тренеглос (1 маусым)
* Джейсон Скуибб — дін қызметкері Оджерс (1, 3—4 маусымдары)
* Себастьян Арместо — Танкард (2 маусым)
* Хью Скиннер — лорд Анвин Тревонанс (2 маусым)
* Росс Грин — Чарли Кемпторн (2 маусым)
* Амелия Кларксон — Розина Карн (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Хоблин) (2, 4—5 маусымдары)
* Джон Макнил — Джека Хоблин (2, 4—5 маусымдары)
* Льюис Пик — Тед Каркик (2 маусым)
* Роуз Рейнольдс — Бетти Каркик (2 маусым)
* Александр Моррис — капитан Джеймс Блейми (2 маусым)
* Изабелла Пэррисс — Эстер Блейми (2 маусым)
* Турло Конвери — Том Харри (2—4 маусымдары)
* Ричард Маккейб — мистер Тренкром (2—3 маусымдары)
* Гарри Маркус — Джеффри Чарльз Полдарк (3 маусым)
* Джон Хопкинс — сэр Фрэнсис Бассет (3—4 маусымдары)
* Джеймс Уилби — лорд Фалмут (3—4 маусымдары)
* Сиара Чартерис — Эмма Трегёрлс (3—4 маусымдары)
{{Col-break}}
* Эсме Кой — Ровелла Солуэй (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Чайновет) (3—4 маусымдары)
* Уилл Меррик — Артур Солуэй (3—4 маусымдары)
* Луис Дэвидсон — Джеффри Чарльз Полдарк (4 маусым)
* Эдвард Беннет — премьер-министр Уильям Питт (4 маусым)
* Джек Риддифорд — Яго Мартин (4 маусым)
* Робин Маккалум — Джастис Трехерн (4 маусым)
* Эмили Патрик — Белинда (4 маусым)
* Майк Бернсайд — Натаниэль Пирс (4 маусым)
* Корнелиус Бут — сэр Кристофер Хокинс (4 маусым)
* Дэнни Киррейн — Гарри (4 маусым)
* Джош Тейлор — виконт Боллингтон (4 маусым)
* Софи Симнетт — Андромеда Пейдж (4 маусым)
* Чарли Филд — Джон Крейвен (4 маусым)
* Адриан Лукис — сэр Джон Митфорд (4 маусым)
* Ричард Дурден — дәрігер Ансельм (4 маусым)
* Макс Беннет — Монк Эддерли (4 маусым)
* Ребекка Фронт — леди Уитворт (4 маусым, 5 маусымда қонақ)
* Фредди Уайз — Джеффри Чарльз Полдарк (5 маусым)
* Лили Додсворт-Эванс — Сесилия Хэнсон (5 маусым)
* София Оксенхэм — Тесс Треджиден (5 маусым)
* Энтони Калф — Уильям Уикхем (5 маусым)
* Вуди Норман — Валентин Уорлегган (5 маусым)
* Уэнсдей Гиббонс — Клоуэнс Полдарк (5 маусым)
* Оскар Новак — Джереми Полдарк (5 маусым)
* Эндрю Гауэр — Джеймс Хэдфилд (5 маусым)
* Эойн Линч — Джон Макнамара (5 маусым)
* Питер Форбс — Томас Эрскин (5 маусым)
* Норман Боуман — Джеймс Баннантин (5 маусым)
* Саймон Уильямс — лорд-судья Кеньон (5 маусым)
* Саймон Торп — дәрігер Пенроуз (5 маусым)
* Александр Перкинс — Стоун (5 маусым)
* Сэм Крейн — сэр Спенсер Персиваль (5 маусым)
* Уильям Себаг-Монтефиоре — алқабилер төрағасы (5 маусым)
* Ричард Диксон — лорд Элленборо (5 маусым)
* Дэн О’Киф — Колдбат, түрме күзетшісі (5 маусым)
* Дон Галлахер — викарий (5 маусым)
* Захари Фолл — Лорент (5 маусым)
* Нико Рогнер — генерал Жюль Туссен (5 маусым)
{{Col-end}}
== Өндірісі ==
Телехикая BBC One арнасының бұрынғы басшысы Дэнни Коэн мақұлдаған соңғы жобалардың бірі болды<ref>{{cite news | url=http://www.digitalspy.co.uk/tv/news/a479972/poldark-remake-charles-dickens-drama-ordered-by-bbc-one.html | title='Poldark' remake, Charles Dickens drama ordered by BBC One | work=Digital Spy | date=2013-05-09 | access-date=2014-04-03 | author=Jeffery, Morgan | archive-date=2014-04-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140407085645/http://www.digitalspy.co.uk/tv/news/a479972/poldark-remake-charles-dickens-drama-ordered-by-bbc-one.html }}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.radiotimes.com/news/2013-05-09/danny-cohen-says-goodbye-to-bbc1-with-4-new-drama-commissions | title=Danny Cohen says goodbye to BBC1 with 4 new drama commissions | work=Radio Times | date=2013-05-09 | access-date=2014-04-03 | author=Jones, Paul | archive-date=2014-04-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140407070111/http://www.radiotimes.com/news/2013-05-09/danny-cohen-says-goodbye-to-bbc1-with-4-new-drama-commissions }}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.broadcastnow.co.uk/news/commissioning/cohen-signs-off-with-poldark/5054753.article | title=Cohen signs off with Poldark | work=Broadcast | date=2013-05-09 | access-date=2014-04-03 | author=Kanter, Jake | archive-date=2014-04-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140407074234/http://www.broadcastnow.co.uk/news/commissioning/cohen-signs-off-with-poldark/5054753.article }}</ref>. Түсірілім жұмыстары 2014 жылдың сәуір айында [[Корнуолл]] мен [[Бристоль]] қалаларында басталды<ref>{{cite news | url=http://www.digitalspy.co.uk/tv/news/a561167/the-white-queen-actress-eleanor-tomlinson-joins-bbc-ones-poldark.html | title=The White Queen actress Eleanor Tomlinson joins BBC One's Poldark | work=Digital Spy | date=2014-03-31 | access-date=2014-04-03 | author=Eames, Tom | archive-date=2014-04-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140407065337/http://www.digitalspy.co.uk/tv/news/a561167/the-white-queen-actress-eleanor-tomlinson-joins-bbc-ones-poldark.html }}</ref><ref>{{cite news | url=http://metro.co.uk/2014/02/28/the-hobbit-and-being-human-star-aidan-turner-joins-bbc-remake-of-poldark-4345450/ | title=The Hobbit and Being Human star Aidan Turner joins BBC remake of Poldark | work=Metro | date=2014-02-28 | access-date=2014-04-03 | author=Deen, Sarah | archive-date=2014-04-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140405051844/http://metro.co.uk/2014/02/28/the-hobbit-and-being-human-star-aidan-turner-joins-bbc-remake-of-poldark-4345450/ }}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2014/poldark.html | title=BBC One announces Aidan Turner to star as Poldark in new series | work=BBC | date=2014-02-28 | access-date=2014-04-03 | archive-date=2017-11-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20171124170211/http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2014/poldark.html }}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2014/eleanor-tomlinson-poldark.html | title=Eleanor Tomlinson to star as Demelza in BBC One drama Poldark | work=BBC | date=2014-03-30 | access-date=2014-04-03 | archive-date=2016-06-23 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160623151700/http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2014/eleanor-tomlinson-poldark.html }}</ref>. Телехикаяны Mammoth Screen продюсерлік компаниясы түсірді<ref>{{cite news | url=https://www.theguardian.com/media/2013/may/09/bbc-poldark-adaptation | title=BBC to broadcast Poldark adaptation | work=The Guardian | date=2013-05-09 | access-date=2014-04-03 | author=Deans, Jason | archive-date=2014-04-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140407085539/http://www.theguardian.com/media/2013/may/09/bbc-poldark-adaptation }}</ref>.
Түсірілім орындарының қатарында Солтүстік Корнуоллдағы [[Сент-Агнес (Корнуолл)|Сент-Агнес]] жағалауы бар. Бұл жер сериалда Нампара аңғарының көрінісін бейнелеу үшін пайдаланылды. Сент-Джаст маңындағы Перранвитте орналасқан «Боталлак» кеніші Росс Полдарк қайта іске қосуға тырысатын «Уил-Лежер» кенішінің орнына түсірілді. Лизард түбегіндегі Ганволло елді мекенінің Черч-Коув жағажайында кеменің апатқа ұшырау көріністері түсірілді<ref>[http://www.nationaltrust.org.uk/article-1355886329391/ Cornish Coast stars in Poldark remake at National Trust] {{Wayback|url=http://www.nationaltrust.org.uk/article-1355886329391/ |date=20151013020120 }}. Retrieved 22 March 2015.</ref>. Қаладағы оқиғаларға қатысты көріністер [[Уилтшир]] графтығындағы Коршем қаласында түсірілді<ref>[https://www.breaksincornwall.com/2015/03/poldark-2015/ Poldark at Breaks in Cornwall] {{Wayback|url=https://www.breaksincornwall.com/2015/03/poldark-2015/ |date=20160304080418 }}. Retrieved 22 March 2015.</ref>. Жерасты көріністері Корнуоллдағы «Полдарк» кенішінде түсірілді. Бұл кенішке Уинстон Грэмнің романдарының құрметіне осындай атау берілген. Ал интерьердегі кейбір көріністер [[Сомерсет]] графтығындағы [[Бат (Англия)|Бат]] қаласында орналасқан Прайор-Парк колледжінде түсірілді<ref>{{cite news | url=http://www.bathchronicle.co.uk/Prior-Park-College-appear-episode-BBC1-drama/story-26152321-detail/story.html | title=Prior Park College to appear in the next episode of Poldark | work=Bath Chronicle | date=2015-03-11 | access-date=2015-04-15 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151016063851/http://www.bathchronicle.co.uk/Prior-Park-College-appear-episode-BBC1-drama/story-26152321-detail/story.html | archive-date=2015-10-16 }}</ref>.
Телехикаяның сегіз бөлімнен тұратын алғашқы маусымы кітаптар топтамасындағы алғашқы екі романның желісі бойынша түсірілді. 2015 жылы 8 сәуірде үшінші және төртінші романдарды қамтитын он бөлімнен тұратын екінші маусымды түсіру туралы шешім қабылданды<ref>{{Cite web |title =BBC One scores record-breaking Q1 performance in 2015 and announces recommission of Poldark |url =http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2015/bbc-one-q1 |publisher =BBC Media centre |date =2015-04-08 |access-date =2015-04-12 |archive-date =2016-04-14 |archive-url =https://web.archive.org/web/20160414152419/http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2015/bbc-one-q1 |url-status =live }}</ref>. Екінші маусымның тұсаукесері 2016 жылы 4 қыркүйекте өтті<ref>{{cite tweet|user=PoldarkTV|author=Official Poldark|number=753997906126966784|title=#Poldark Series 2. @BBCOne. 4th Sept 2016. The countdown begins...|date=2016-07-15|access-date=2016-07-20}}</ref>. 2016 жылы 6 шілдеде, екінші маусым көрсетілімге шықпай тұрып-ақ, бесінші роман мен алтыншы романның алғашқы жартысына негізделген үшінші маусымның түсірілімі басталғаны жарияланды<ref>{{cite web |title =Poldark will return to BBC One for a third series |url =http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2016/poldark-series-three |publisher =BBC Media centre |date =2016-07-06 |access-date =2016-07-08 |archive-date =2016-07-26 |archive-url =https://web.archive.org/web/20160726000840/http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2016/poldark-series-three |url-status =live }}</ref>. Тоғыз бөлімнен тұратын үшінші маусымның тұсаукесері 2017 жылы 11 маусымда өтті. Телехикая төртінші маусымға ұзартылып, оның тұсаукесері 2018 жылдың жазына жоспарланды. Төртінші маусымның алғашқы бөлімі 2018 жылы 10 маусымда көрсетілді. 2018 жылы мамырда, төртінші маусымның тұсаукесеріне дейін, телехикаяның бесінші маусымға ұзартылғаны жарияланды. Бесінші әрі соңғы маусым 2019 жылдың 14 шілдесінен бастап 26 тамызға дейін эфирге шықты.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:2015 жылы басталған Ұлыбритания телехикаялары]]
[[Санат:2019 жылы аяқталған Ұлыбритания телехикаялары]]
[[Санат:Ағылшын тіліндегі телесериалдар]]
[[Санат:Ұлыбританияның тарихи телеcериалдары]]
[[Санат:Би-би-си телеарнасының бағдарламалары]]
[[Санат:1780-жылдар туралы тарихи телехикаялар]]
[[Санат:1790-жылдар туралы тарихи телехикаялар]]
[[Санат:Оқиғалары Англияда өрбитін телехикаялар]]
[[Санат:Ұлыбритания романдарының экрандаулары]]
fg4j1m2eq6tnvxfhufnwgcya5up04fl
3693263
3693261
2026-11-08T08:31:36Z
Орел Карл
81620
/* Қосалқы құрамы */
3693263
wikitext
text/x-wiki
{{Телесериал
| Қазақша атауы = Полдарк
| Шынайы атауы = {{lang-en|Poldark}}
| суреті =
| тақырыбы =
| сурет ені =
| жанры = [[Драма|драма]]
| формат =
| авторы = Дебби Хорсфилд
| желісі = Уинстон Грэмнің «[[Полдарк]]» романдар топтамасы
| өндіріс =
| рөлдерде = [[Эйдан Тернер]]<br /> [[Элеонор Томлинсон]]
| баяндаушы =
| бет басы =
| композиторы = [[Энн Дадли (композитор)|Энн Дадли]]
| мемлекет = {{UK}}
| тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
| маусымдар = 5
| сериялар саны = 43
| сериялардың тізімі =
| атқарушы продюсері = Дебби Хорсфилд<br /> Ребекка Кин<br /> Карен Трасселл<br /> Дэмиен Тиммер<br /> Полли Хилл
| продюсері = Элиза Меллор
| режиссёрі = Эдвард Базалгетт<br /> Уильям Макгрегор<br /> Уилл Синклер
| операторы =
| сценарист = Дебби Хорсфилд
| түсірілім орны =
| ұзақтығы = 60 минут
| студия = Mammoth Screen
| статусы =
| телеарна = [[BBC One]]
| бейне форматы = [[16:9]] [[1080i]]
| дыбыс форматы =
| көрсете бастады = 8 наурыз 2015
| соңғы рет көрсетілді = 26 тамыз 2019
| алдыңғы =
| келесі =
| байланысты =
| imdb_id = 3636060
| tv_com_id =
| сайт = https://www.bbc.co.uk/programmes/p02jslnf
}}
'''«Полдарк»''' ({{lang-en|Poldark}}) — британдық тарихи телехикаяның тұсаукесері 2015 жылы 8 наурызда [[BBC One]] телеарнасында өтті. Сюжет желісіне жазушы [[Уинстон Грэм|Уинстон Грэмнің]] осы [[Полдарк|аттас кітаптар топтамасы]] негіз болған. Оны сценарист Дебби Хорсфилд телехикаяға бейімдеген<ref>{{кітап |url=https://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ |тақырыбы=Poldark'' Season 1'' |баспасы=PBS |lang= |archive-date=2016-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161121071806/http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ }}</ref>. Алғашқы жеті романның [[Полдарк (телехикая, 1975)|бұған дейінгі экрандық нұсқасы]] 1975–1977 жылдары BBC One телеарнасында көрсетілген<ref>{{cite news | url=http://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/10046866/BBC-to-challenge-Downton-with-Poldark-remake.html | title=BBC to challenge Downton with Poldark remake | work=The Daily Telegraph | date=2013-05-09 | access-date=2014-04-03 | author=Ensor, Josie | archive-date=2014-05-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140512083006/http://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/10046866/BBC-to-challenge-Downton-with-Poldark-remake.html }}</ref>.
== Желісі ==
[[XVIII ғасыр|XVIII ғасырдың]] соңы. [[Ұлыбритания]]. [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|Америка отарлары үшін болған соғыста]] жеңіліс тапқан Росс Полдарк үш жыл әскери қызмет атқарғаннан кейін, [[Контрабанда|контрабандамен]] айналысқаны үшін жазаланбау мақсатында туған жері [[Корнуолл|Корнуоллға]], мыс кеніштеріне оралады. Үйіне келгенде әкесінің қайтыс болғанын, ал бұрынғы сүйіктісі Елизабеттің немере ағасы Фрэнсиске тұрмысқа шығуға уәде беріп қойғанын біледі.
Росс Полдарк өзін ұрып-соғудан жасөспірім қыз Демелзаны құтқарып, оны үйіне аспазшы етіп жұмысқа алады. Осы кезде ол кедейленген ауыл тұрғындарына әкесінен қалған ескі кенішті қайта іске қосуға көмектесуге тырысады. Алайда кенішті өз бақылауына алғысы келетін арсыз бәсекелесі Джордж Уорлегган оған үнемі кедергі жасайды. Елизабет Фрэнсиске тұрмысқа шығады. Ал Росс Демельзаға үйленеді. Бірнеше жылдан кейін [[Француз революциясы|көршілес Францияда революциялық оқиғалар]] басталып, тағы біраз уақыт өткен соң Ұлыбритания басқа Еуропа державаларымен бірге [[Бірінші коалиция соғысы|Францияға]] қарсы жаңа соғысқа араласуға мәжбүр болады.
Кенішті қайта іске қосу жолында Росс көптеген қиындықтарға тап болады. Әсіресе немере ағасының отбасымен арадағы кикілжіңдер оған оңайға соқпайды. Кейін екеуі татуласқанымен, немере ағасы Росстың кенішінде болған апаттан қаза табады. Кеніштен мыс кенін табу әрекеттері бірнеше рет сәтсіз аяқталып, соңы шахтаның опырылуы мен жұмысшылардың қазасына әкеледі. Осы жағдайлар Россты бұрынғы контрабандашылармен қайта байланыс орнатуға мәжбүр етеді. Заңмен де қайшылыққа түсіп, қоғамдағы беделінен біртіндеп айырыла бастайды. Росстың Елизабетке деген басылмаған сезімі Демелзамен арадағы некесіне сызат түсіреді. Ақырында, ең жақын адамдарының барлығы дерлік одан теріс айналып, шарасыздықтан Франциямен жүріп жатқан соғысқа қатысу үшін қайтадан әскерге баруға бел буған сәтте, тағдыр оған күтпеген жерден оң қабақ танытады: жабылуға шақ қалған кеніштен әуелі қалайы, кейін мыс кені табылады...
== Бөлімдері ==
{{main|Полдарк телехикаясының бөлімдер тізімі}}
{| class="wikitable"
! colspan="2" rowspan="2" | Маусым
! rowspan="2" | Серия
! colspan="2" | Көрсетілу күндері
|-
! Алғашқы сериясы
! Соңғы сериясы
|-
| style="background:#29272B; width:10px; padding:0;" |
| 1
| 8
| 8 наурыз 2015
| 26 сәуір 2015
|-
| style="background:#963E40; width:10px; padding:0;" |
| 2
| 10
| 4 қыркүйек 2016
| 6 қараша 2016
|-
| style="background:#204A91; width:10px; padding:0;" |
| 3
| 9
| 11 маусым 2017
| 6 тамыз 2017
|-
| style="background:#187343; width:10px; padding:0;" |
| 4
| 8
| 10 маусым 2018
| 29 шілде 2018
|-
| style="background:#76474F; width:10px; padding:0;" |
| 5
| 8
| 14 шілде 2019
| 26 тамыз 2019
|}
== Рөлдерде ==
=== Негізгі құрамы ===
* [[Эйдан Тернер]] — капитан Росс Полдарк
* [[Элеонор Томлинсон]] — Демелза Полдарк (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Карн)
* Руби Бенталл — Верити Блейми (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Полдарк)
* Кэролайн Блэкистон — Агата Полдарк (1—3 маусымдары, 4 маусымда қонақ)
* Фил Дэвис — Джуд Пэйнтер (1—2 маусымдары)
* Бети Эдни — Пруди Пэйнтер
* Джек Фартинг — Джордж Уорлегган
* Люк Норрис — доктор Дуайт Энис
* Хейда Рид — Елизабет Уорлегган (бұған дейін Полдарк, күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Чайновет) (1—4 маусымдары, 5 маусымда қонақ)
* Кайл Соллер — Фрэнсис Полдарк (1—2 маусымдары, 4 маусымда қонақ)
* Пип Торренс — Кэри Уорлегган
* Уоррен Кларк — Чарльз Полдарк (1 маусым)
* Габриэлла Уайлд — Кэролайн Энис (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Пенвенен) (2—5 маусымдары)
* Джон Неттлз — Рэй Пенвенен (2—3 маусымдары)
* Кристиан Брассингтон — дін қызметкері Осборн Уитворт (3—4 маусымдары)
* Эллис Чаппел — Морвенна Карн (бұған дейін Уитворт, күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Чайновет) (3—5 маусымдары)
* Шон Гилдер — Толли Трегерлс (3—4 маусымдары)
* Гарри Ричардсон — Дрейк Карн (3—5 маусымдары)
* Джош Уайтхаус — Хью Армитидж (3—4 маусымдары)
* Том Йорк — Сэм Карн (3—5 маусымдары)
* Тим Даттон — Джозеф Мерсетон (5 маусым)
* Керри Маклин — Китти Деспард (5 маусым)
* Винсент Риган — полковник Нед Деспард (5 маусым)
* Питер Салливан — Ральф Хэнсон (5 маусым)
* Тристан Старрок — капитан Заки Мартин (1—4 маусымдары үзіп-үзіп, 5 маусымда әрдайым)
=== Қосалқы құрамы ===
{{Col-begin}}
{{Col-2}}
* Робин Эллис — дін қызметкері дәрігер Холс
* Ричард Хоуп — Харрис Паско
* Эд Браунинг — Пол Дэниел
* Джон Холлингворт — капитан Уильям Хэншо (1—3 маусымдары)
* Рори Уилтон — Ричард Тонкин (1—2 маусымдары)
* Ричард Харрингтон — капитан Эндрю Блейми (1—3 маусымдары)
* Грейси О’Брайен — Джинни Картер (1—2 маусымдары)
* Эмма Спургин Хасси — миссис Мартин (1—2 маусымдары)
* Мэтью Уилсон — Марк Дэниел (1—2 маусымдары)
* Салли Декстер — миссис Чайновет (1—2 маусымдары)
* Генри Гарретт — капитан Макнил (1—2 маусымдары)
* Марк Фрост — Том Карн (1—3 маусымдары)
* Кристал Леати — Маргарет Воспер (1—2 маусымдары)
* Патрик Райкарт — сэр Хью Бодруган (1—2 маусымдары)
* Майкл Калкин — Хорас Тренеглос (1—2 маусымдары)
* Джейсон Торп — Мэтью Сэнсон (1 маусым)
* Роберт Доус — дәрігер Чоук (1—4 маусымдары)
* Александр Арнольд — Джим Картер (1 маусым)
* Сабрина Бартлетт — Керен Дэниел (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Смит) (1 маусым)
* Харриет Баллард — Рут Тренеглос (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Тиг) (1 маусым)
* Мэри Вудвайн — миссис Тиг (1 маусым)
* Дэниел Кук — Джон Тренеглос (1 маусым)
* Джейсон Скуибб — дін қызметкері Оджерс (1, 3—4 маусымдары)
* Себастьян Арместо — Танкард (2 маусым)
* Хью Скиннер — лорд Анвин Тревонанс (2 маусым)
* Росс Грин — Чарли Кемпторн (2 маусым)
* Амелия Кларксон — Розина Карн (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Хоблин) (2, 4—5 маусымдары)
* Джон Макнил — Джека Хоблин (2, 4—5 маусымдары)
* Льюис Пик — Тед Каркик (2 маусым)
* Роуз Рейнольдс — Бетти Каркик (2 маусым)
* Александр Моррис — капитан Джеймс Блейми (2 маусым)
* Изабелла Пэррисс — Эстер Блейми (2 маусым)
* Турло Конвери — Том Харри (2—4 маусымдары)
* Ричард Маккейб — мистер Тренкром (2—3 маусымдары)
* Гарри Маркус — Джеффри Чарльз Полдарк (3 маусым)
* Джон Хопкинс — сэр Фрэнсис Бассет (3—4 маусымдары)
* Джеймс Уилби — лорд Фалмут (3—4 маусымдары)
* Сиара Чартерис — Эмма Трегёрлс (3—4 маусымдары)
{{Col-break}}
* Эсме Кой — Ровелла Солуэй (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Чайновет) (3—4 маусымдары)
* Уилл Меррик — Артур Солуэй (3—4 маусымдары)
* Луис Дэвидсон — Джеффри Чарльз Полдарк (4 маусым)
* Эдвард Беннет — премьер-министр [[Уильям Питт (Кіші)|Уильям Питт]] (4 маусым)
* Джек Риддифорд — Яго Мартин (4 маусым)
* Робин Маккалум — Джастис Трехерн (4 маусым)
* Эмили Патрик — Белинда (4 маусым)
* Майк Бернсайд — Натаниэль Пирс (4 маусым)
* Корнелиус Бут — сэр Кристофер Хокинс (4 маусым)
* Дэнни Киррейн — Гарри (4 маусым)
* Джош Тейлор — виконт Боллингтон (4 маусым)
* Софи Симнетт — Андромеда Пейдж (4 маусым)
* Чарли Филд — Джон Крейвен (4 маусым)
* Адриан Лукис — сэр Джон Митфорд (4 маусым)
* Ричард Дурден — дәрігер Ансельм (4 маусым)
* Макс Беннет — Монк Эддерли (4 маусым)
* Ребекка Фронт — леди Уитворт (4 маусым, 5 маусымда қонақ)
* Фредди Уайз — Джеффри Чарльз Полдарк (5 маусым)
* Лили Додсворт-Эванс — Сесилия Хэнсон (5 маусым)
* София Оксенхэм — Тесс Треджиден (5 маусым)
* Энтони Калф — Уильям Уикхем (5 маусым)
* Вуди Норман — Валентин Уорлегган (5 маусым)
* Уэнсдей Гиббонс — Клоуэнс Полдарк (5 маусым)
* Оскар Новак — Джереми Полдарк (5 маусым)
* Эндрю Гауэр — Джеймс Хэдфилд (5 маусым)
* Эойн Линч — Джон Макнамара (5 маусым)
* Питер Форбс — Томас Эрскин (5 маусым)
* Норман Боуман — Джеймс Баннантин (5 маусым)
* Саймон Уильямс — лорд-судья Кеньон (5 маусым)
* Саймон Торп — дәрігер Пенроуз (5 маусым)
* Александр Перкинс — Стоун (5 маусым)
* Сэм Крейн — сэр Спенсер Персиваль (5 маусым)
* Уильям Себаг-Монтефиоре — алқабилер төрағасы (5 маусым)
* Ричард Диксон — лорд Элленборо (5 маусым)
* Дэн О’Киф — Колдбат, түрме күзетшісі (5 маусым)
* Дон Галлахер — викарий (5 маусым)
* Захари Фолл — Лорент (5 маусым)
* Нико Рогнер — генерал Жюль Туссен (5 маусым)
{{Col-end}}
== Өндірісі ==
Телехикая BBC One арнасының бұрынғы басшысы Дэнни Коэн мақұлдаған соңғы жобалардың бірі болды<ref>{{cite news | url=http://www.digitalspy.co.uk/tv/news/a479972/poldark-remake-charles-dickens-drama-ordered-by-bbc-one.html | title='Poldark' remake, Charles Dickens drama ordered by BBC One | work=Digital Spy | date=2013-05-09 | access-date=2014-04-03 | author=Jeffery, Morgan | archive-date=2014-04-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140407085645/http://www.digitalspy.co.uk/tv/news/a479972/poldark-remake-charles-dickens-drama-ordered-by-bbc-one.html }}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.radiotimes.com/news/2013-05-09/danny-cohen-says-goodbye-to-bbc1-with-4-new-drama-commissions | title=Danny Cohen says goodbye to BBC1 with 4 new drama commissions | work=Radio Times | date=2013-05-09 | access-date=2014-04-03 | author=Jones, Paul | archive-date=2014-04-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140407070111/http://www.radiotimes.com/news/2013-05-09/danny-cohen-says-goodbye-to-bbc1-with-4-new-drama-commissions }}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.broadcastnow.co.uk/news/commissioning/cohen-signs-off-with-poldark/5054753.article | title=Cohen signs off with Poldark | work=Broadcast | date=2013-05-09 | access-date=2014-04-03 | author=Kanter, Jake | archive-date=2014-04-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140407074234/http://www.broadcastnow.co.uk/news/commissioning/cohen-signs-off-with-poldark/5054753.article }}</ref>. Түсірілім жұмыстары 2014 жылдың сәуір айында [[Корнуолл]] мен [[Бристоль]] қалаларында басталды<ref>{{cite news | url=http://www.digitalspy.co.uk/tv/news/a561167/the-white-queen-actress-eleanor-tomlinson-joins-bbc-ones-poldark.html | title=The White Queen actress Eleanor Tomlinson joins BBC One's Poldark | work=Digital Spy | date=2014-03-31 | access-date=2014-04-03 | author=Eames, Tom | archive-date=2014-04-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140407065337/http://www.digitalspy.co.uk/tv/news/a561167/the-white-queen-actress-eleanor-tomlinson-joins-bbc-ones-poldark.html }}</ref><ref>{{cite news | url=http://metro.co.uk/2014/02/28/the-hobbit-and-being-human-star-aidan-turner-joins-bbc-remake-of-poldark-4345450/ | title=The Hobbit and Being Human star Aidan Turner joins BBC remake of Poldark | work=Metro | date=2014-02-28 | access-date=2014-04-03 | author=Deen, Sarah | archive-date=2014-04-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140405051844/http://metro.co.uk/2014/02/28/the-hobbit-and-being-human-star-aidan-turner-joins-bbc-remake-of-poldark-4345450/ }}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2014/poldark.html | title=BBC One announces Aidan Turner to star as Poldark in new series | work=BBC | date=2014-02-28 | access-date=2014-04-03 | archive-date=2017-11-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20171124170211/http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2014/poldark.html }}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2014/eleanor-tomlinson-poldark.html | title=Eleanor Tomlinson to star as Demelza in BBC One drama Poldark | work=BBC | date=2014-03-30 | access-date=2014-04-03 | archive-date=2016-06-23 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160623151700/http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2014/eleanor-tomlinson-poldark.html }}</ref>. Телехикаяны Mammoth Screen продюсерлік компаниясы түсірді<ref>{{cite news | url=https://www.theguardian.com/media/2013/may/09/bbc-poldark-adaptation | title=BBC to broadcast Poldark adaptation | work=The Guardian | date=2013-05-09 | access-date=2014-04-03 | author=Deans, Jason | archive-date=2014-04-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140407085539/http://www.theguardian.com/media/2013/may/09/bbc-poldark-adaptation }}</ref>.
Түсірілім орындарының қатарында Солтүстік Корнуоллдағы [[Сент-Агнес (Корнуолл)|Сент-Агнес]] жағалауы бар. Бұл жер сериалда Нампара аңғарының көрінісін бейнелеу үшін пайдаланылды. Сент-Джаст маңындағы Перранвитте орналасқан «Боталлак» кеніші Росс Полдарк қайта іске қосуға тырысатын «Уил-Лежер» кенішінің орнына түсірілді. Лизард түбегіндегі Ганволло елді мекенінің Черч-Коув жағажайында кеменің апатқа ұшырау көріністері түсірілді<ref>[http://www.nationaltrust.org.uk/article-1355886329391/ Cornish Coast stars in Poldark remake at National Trust] {{Wayback|url=http://www.nationaltrust.org.uk/article-1355886329391/ |date=20151013020120 }}. Retrieved 22 March 2015.</ref>. Қаладағы оқиғаларға қатысты көріністер [[Уилтшир]] графтығындағы Коршем қаласында түсірілді<ref>[https://www.breaksincornwall.com/2015/03/poldark-2015/ Poldark at Breaks in Cornwall] {{Wayback|url=https://www.breaksincornwall.com/2015/03/poldark-2015/ |date=20160304080418 }}. Retrieved 22 March 2015.</ref>. Жерасты көріністері Корнуоллдағы «Полдарк» кенішінде түсірілді. Бұл кенішке Уинстон Грэмнің романдарының құрметіне осындай атау берілген. Ал интерьердегі кейбір көріністер [[Сомерсет]] графтығындағы [[Бат (Англия)|Бат]] қаласында орналасқан Прайор-Парк колледжінде түсірілді<ref>{{cite news | url=http://www.bathchronicle.co.uk/Prior-Park-College-appear-episode-BBC1-drama/story-26152321-detail/story.html | title=Prior Park College to appear in the next episode of Poldark | work=Bath Chronicle | date=2015-03-11 | access-date=2015-04-15 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151016063851/http://www.bathchronicle.co.uk/Prior-Park-College-appear-episode-BBC1-drama/story-26152321-detail/story.html | archive-date=2015-10-16 }}</ref>.
Телехикаяның сегіз бөлімнен тұратын алғашқы маусымы кітаптар топтамасындағы алғашқы екі романның желісі бойынша түсірілді. 2015 жылы 8 сәуірде үшінші және төртінші романдарды қамтитын он бөлімнен тұратын екінші маусымды түсіру туралы шешім қабылданды<ref>{{Cite web |title =BBC One scores record-breaking Q1 performance in 2015 and announces recommission of Poldark |url =http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2015/bbc-one-q1 |publisher =BBC Media centre |date =2015-04-08 |access-date =2015-04-12 |archive-date =2016-04-14 |archive-url =https://web.archive.org/web/20160414152419/http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2015/bbc-one-q1 |url-status =live }}</ref>. Екінші маусымның тұсаукесері 2016 жылы 4 қыркүйекте өтті<ref>{{cite tweet|user=PoldarkTV|author=Official Poldark|number=753997906126966784|title=#Poldark Series 2. @BBCOne. 4th Sept 2016. The countdown begins...|date=2016-07-15|access-date=2016-07-20}}</ref>. 2016 жылы 6 шілдеде, екінші маусым көрсетілімге шықпай тұрып-ақ, бесінші роман мен алтыншы романның алғашқы жартысына негізделген үшінші маусымның түсірілімі басталғаны жарияланды<ref>{{cite web |title =Poldark will return to BBC One for a third series |url =http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2016/poldark-series-three |publisher =BBC Media centre |date =2016-07-06 |access-date =2016-07-08 |archive-date =2016-07-26 |archive-url =https://web.archive.org/web/20160726000840/http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2016/poldark-series-three |url-status =live }}</ref>. Тоғыз бөлімнен тұратын үшінші маусымның тұсаукесері 2017 жылы 11 маусымда өтті. Телехикая төртінші маусымға ұзартылып, оның тұсаукесері 2018 жылдың жазына жоспарланды. Төртінші маусымның алғашқы бөлімі 2018 жылы 10 маусымда көрсетілді. 2018 жылы мамырда, төртінші маусымның тұсаукесеріне дейін, телехикаяның бесінші маусымға ұзартылғаны жарияланды. Бесінші әрі соңғы маусым 2019 жылдың 14 шілдесінен бастап 26 тамызға дейін эфирге шықты.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:2015 жылы басталған Ұлыбритания телехикаялары]]
[[Санат:2019 жылы аяқталған Ұлыбритания телехикаялары]]
[[Санат:Ағылшын тіліндегі телесериалдар]]
[[Санат:Ұлыбританияның тарихи телеcериалдары]]
[[Санат:Би-би-си телеарнасының бағдарламалары]]
[[Санат:1780-жылдар туралы тарихи телехикаялар]]
[[Санат:1790-жылдар туралы тарихи телехикаялар]]
[[Санат:Оқиғалары Англияда өрбитін телехикаялар]]
[[Санат:Ұлыбритания романдарының экрандаулары]]
qqm6o8bsxjagulrazp4rulodcif8cdp
3693264
3693263
2026-11-08T08:31:56Z
Орел Карл
81620
/* Негізгі құрамы */
3693264
wikitext
text/x-wiki
{{Телесериал
| Қазақша атауы = Полдарк
| Шынайы атауы = {{lang-en|Poldark}}
| суреті =
| тақырыбы =
| сурет ені =
| жанры = [[Драма|драма]]
| формат =
| авторы = Дебби Хорсфилд
| желісі = Уинстон Грэмнің «[[Полдарк]]» романдар топтамасы
| өндіріс =
| рөлдерде = [[Эйдан Тернер]]<br /> [[Элеонор Томлинсон]]
| баяндаушы =
| бет басы =
| композиторы = [[Энн Дадли (композитор)|Энн Дадли]]
| мемлекет = {{UK}}
| тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
| маусымдар = 5
| сериялар саны = 43
| сериялардың тізімі =
| атқарушы продюсері = Дебби Хорсфилд<br /> Ребекка Кин<br /> Карен Трасселл<br /> Дэмиен Тиммер<br /> Полли Хилл
| продюсері = Элиза Меллор
| режиссёрі = Эдвард Базалгетт<br /> Уильям Макгрегор<br /> Уилл Синклер
| операторы =
| сценарист = Дебби Хорсфилд
| түсірілім орны =
| ұзақтығы = 60 минут
| студия = Mammoth Screen
| статусы =
| телеарна = [[BBC One]]
| бейне форматы = [[16:9]] [[1080i]]
| дыбыс форматы =
| көрсете бастады = 8 наурыз 2015
| соңғы рет көрсетілді = 26 тамыз 2019
| алдыңғы =
| келесі =
| байланысты =
| imdb_id = 3636060
| tv_com_id =
| сайт = https://www.bbc.co.uk/programmes/p02jslnf
}}
'''«Полдарк»''' ({{lang-en|Poldark}}) — британдық тарихи телехикаяның тұсаукесері 2015 жылы 8 наурызда [[BBC One]] телеарнасында өтті. Сюжет желісіне жазушы [[Уинстон Грэм|Уинстон Грэмнің]] осы [[Полдарк|аттас кітаптар топтамасы]] негіз болған. Оны сценарист Дебби Хорсфилд телехикаяға бейімдеген<ref>{{кітап |url=https://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ |тақырыбы=Poldark'' Season 1'' |баспасы=PBS |lang= |archive-date=2016-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161121071806/http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ }}</ref>. Алғашқы жеті романның [[Полдарк (телехикая, 1975)|бұған дейінгі экрандық нұсқасы]] 1975–1977 жылдары BBC One телеарнасында көрсетілген<ref>{{cite news | url=http://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/10046866/BBC-to-challenge-Downton-with-Poldark-remake.html | title=BBC to challenge Downton with Poldark remake | work=The Daily Telegraph | date=2013-05-09 | access-date=2014-04-03 | author=Ensor, Josie | archive-date=2014-05-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140512083006/http://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/10046866/BBC-to-challenge-Downton-with-Poldark-remake.html }}</ref>.
== Желісі ==
[[XVIII ғасыр|XVIII ғасырдың]] соңы. [[Ұлыбритания]]. [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|Америка отарлары үшін болған соғыста]] жеңіліс тапқан Росс Полдарк үш жыл әскери қызмет атқарғаннан кейін, [[Контрабанда|контрабандамен]] айналысқаны үшін жазаланбау мақсатында туған жері [[Корнуолл|Корнуоллға]], мыс кеніштеріне оралады. Үйіне келгенде әкесінің қайтыс болғанын, ал бұрынғы сүйіктісі Елизабеттің немере ағасы Фрэнсиске тұрмысқа шығуға уәде беріп қойғанын біледі.
Росс Полдарк өзін ұрып-соғудан жасөспірім қыз Демелзаны құтқарып, оны үйіне аспазшы етіп жұмысқа алады. Осы кезде ол кедейленген ауыл тұрғындарына әкесінен қалған ескі кенішті қайта іске қосуға көмектесуге тырысады. Алайда кенішті өз бақылауына алғысы келетін арсыз бәсекелесі Джордж Уорлегган оған үнемі кедергі жасайды. Елизабет Фрэнсиске тұрмысқа шығады. Ал Росс Демельзаға үйленеді. Бірнеше жылдан кейін [[Француз революциясы|көршілес Францияда революциялық оқиғалар]] басталып, тағы біраз уақыт өткен соң Ұлыбритания басқа Еуропа державаларымен бірге [[Бірінші коалиция соғысы|Францияға]] қарсы жаңа соғысқа араласуға мәжбүр болады.
Кенішті қайта іске қосу жолында Росс көптеген қиындықтарға тап болады. Әсіресе немере ағасының отбасымен арадағы кикілжіңдер оған оңайға соқпайды. Кейін екеуі татуласқанымен, немере ағасы Росстың кенішінде болған апаттан қаза табады. Кеніштен мыс кенін табу әрекеттері бірнеше рет сәтсіз аяқталып, соңы шахтаның опырылуы мен жұмысшылардың қазасына әкеледі. Осы жағдайлар Россты бұрынғы контрабандашылармен қайта байланыс орнатуға мәжбүр етеді. Заңмен де қайшылыққа түсіп, қоғамдағы беделінен біртіндеп айырыла бастайды. Росстың Елизабетке деген басылмаған сезімі Демелзамен арадағы некесіне сызат түсіреді. Ақырында, ең жақын адамдарының барлығы дерлік одан теріс айналып, шарасыздықтан Франциямен жүріп жатқан соғысқа қатысу үшін қайтадан әскерге баруға бел буған сәтте, тағдыр оған күтпеген жерден оң қабақ танытады: жабылуға шақ қалған кеніштен әуелі қалайы, кейін мыс кені табылады...
== Бөлімдері ==
{{main|Полдарк телехикаясының бөлімдер тізімі}}
{| class="wikitable"
! colspan="2" rowspan="2" | Маусым
! rowspan="2" | Серия
! colspan="2" | Көрсетілу күндері
|-
! Алғашқы сериясы
! Соңғы сериясы
|-
| style="background:#29272B; width:10px; padding:0;" |
| 1
| 8
| 8 наурыз 2015
| 26 сәуір 2015
|-
| style="background:#963E40; width:10px; padding:0;" |
| 2
| 10
| 4 қыркүйек 2016
| 6 қараша 2016
|-
| style="background:#204A91; width:10px; padding:0;" |
| 3
| 9
| 11 маусым 2017
| 6 тамыз 2017
|-
| style="background:#187343; width:10px; padding:0;" |
| 4
| 8
| 10 маусым 2018
| 29 шілде 2018
|-
| style="background:#76474F; width:10px; padding:0;" |
| 5
| 8
| 14 шілде 2019
| 26 тамыз 2019
|}
== Рөлдерде ==
=== Негізгі құрамы ===
* [[Эйдан Тернер]] — капитан Росс Полдарк
* [[Элеонор Томлинсон]] — Демелза Полдарк (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Карн)
* Руби Бенталл — Верити Блейми (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Полдарк)
* Кэролайн Блэкистон — Агата Полдарк (1—3 маусымдары, 4 маусымда қонақ)
* Фил Дэвис — Джуд Пэйнтер (1—2 маусымдары)
* Бети Эдни — Пруди Пэйнтер
* Джек Фартинг — Джордж Уорлегган
* Люк Норрис — дәрігер Дуайт Энис
* Хейда Рид — Елизабет Уорлегган (бұған дейін Полдарк, күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Чайновет) (1—4 маусымдары, 5 маусымда қонақ)
* Кайл Соллер — Фрэнсис Полдарк (1—2 маусымдары, 4 маусымда қонақ)
* Пип Торренс — Кэри Уорлегган
* Уоррен Кларк — Чарльз Полдарк (1 маусым)
* Габриэлла Уайлд — Кэролайн Энис (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Пенвенен) (2—5 маусымдары)
* Джон Неттлз — Рэй Пенвенен (2—3 маусымдары)
* Кристиан Брассингтон — дін қызметкері Осборн Уитворт (3—4 маусымдары)
* Эллис Чаппел — Морвенна Карн (бұған дейін Уитворт, күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Чайновет) (3—5 маусымдары)
* Шон Гилдер — Толли Трегерлс (3—4 маусымдары)
* Гарри Ричардсон — Дрейк Карн (3—5 маусымдары)
* Джош Уайтхаус — Хью Армитидж (3—4 маусымдары)
* Том Йорк — Сэм Карн (3—5 маусымдары)
* Тим Даттон — Джозеф Мерсетон (5 маусым)
* Керри Маклин — Китти Деспард (5 маусым)
* Винсент Риган — полковник Нед Деспард (5 маусым)
* Питер Салливан — Ральф Хэнсон (5 маусым)
* Тристан Старрок — капитан Заки Мартин (1—4 маусымдары үзіп-үзіп, 5 маусымда әрдайым)
=== Қосалқы құрамы ===
{{Col-begin}}
{{Col-2}}
* Робин Эллис — дін қызметкері дәрігер Холс
* Ричард Хоуп — Харрис Паско
* Эд Браунинг — Пол Дэниел
* Джон Холлингворт — капитан Уильям Хэншо (1—3 маусымдары)
* Рори Уилтон — Ричард Тонкин (1—2 маусымдары)
* Ричард Харрингтон — капитан Эндрю Блейми (1—3 маусымдары)
* Грейси О’Брайен — Джинни Картер (1—2 маусымдары)
* Эмма Спургин Хасси — миссис Мартин (1—2 маусымдары)
* Мэтью Уилсон — Марк Дэниел (1—2 маусымдары)
* Салли Декстер — миссис Чайновет (1—2 маусымдары)
* Генри Гарретт — капитан Макнил (1—2 маусымдары)
* Марк Фрост — Том Карн (1—3 маусымдары)
* Кристал Леати — Маргарет Воспер (1—2 маусымдары)
* Патрик Райкарт — сэр Хью Бодруган (1—2 маусымдары)
* Майкл Калкин — Хорас Тренеглос (1—2 маусымдары)
* Джейсон Торп — Мэтью Сэнсон (1 маусым)
* Роберт Доус — дәрігер Чоук (1—4 маусымдары)
* Александр Арнольд — Джим Картер (1 маусым)
* Сабрина Бартлетт — Керен Дэниел (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Смит) (1 маусым)
* Харриет Баллард — Рут Тренеглос (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Тиг) (1 маусым)
* Мэри Вудвайн — миссис Тиг (1 маусым)
* Дэниел Кук — Джон Тренеглос (1 маусым)
* Джейсон Скуибб — дін қызметкері Оджерс (1, 3—4 маусымдары)
* Себастьян Арместо — Танкард (2 маусым)
* Хью Скиннер — лорд Анвин Тревонанс (2 маусым)
* Росс Грин — Чарли Кемпторн (2 маусым)
* Амелия Кларксон — Розина Карн (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Хоблин) (2, 4—5 маусымдары)
* Джон Макнил — Джека Хоблин (2, 4—5 маусымдары)
* Льюис Пик — Тед Каркик (2 маусым)
* Роуз Рейнольдс — Бетти Каркик (2 маусым)
* Александр Моррис — капитан Джеймс Блейми (2 маусым)
* Изабелла Пэррисс — Эстер Блейми (2 маусым)
* Турло Конвери — Том Харри (2—4 маусымдары)
* Ричард Маккейб — мистер Тренкром (2—3 маусымдары)
* Гарри Маркус — Джеффри Чарльз Полдарк (3 маусым)
* Джон Хопкинс — сэр Фрэнсис Бассет (3—4 маусымдары)
* Джеймс Уилби — лорд Фалмут (3—4 маусымдары)
* Сиара Чартерис — Эмма Трегёрлс (3—4 маусымдары)
{{Col-break}}
* Эсме Кой — Ровелла Солуэй (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Чайновет) (3—4 маусымдары)
* Уилл Меррик — Артур Солуэй (3—4 маусымдары)
* Луис Дэвидсон — Джеффри Чарльз Полдарк (4 маусым)
* Эдвард Беннет — премьер-министр [[Уильям Питт (Кіші)|Уильям Питт]] (4 маусым)
* Джек Риддифорд — Яго Мартин (4 маусым)
* Робин Маккалум — Джастис Трехерн (4 маусым)
* Эмили Патрик — Белинда (4 маусым)
* Майк Бернсайд — Натаниэль Пирс (4 маусым)
* Корнелиус Бут — сэр Кристофер Хокинс (4 маусым)
* Дэнни Киррейн — Гарри (4 маусым)
* Джош Тейлор — виконт Боллингтон (4 маусым)
* Софи Симнетт — Андромеда Пейдж (4 маусым)
* Чарли Филд — Джон Крейвен (4 маусым)
* Адриан Лукис — сэр Джон Митфорд (4 маусым)
* Ричард Дурден — дәрігер Ансельм (4 маусым)
* Макс Беннет — Монк Эддерли (4 маусым)
* Ребекка Фронт — леди Уитворт (4 маусым, 5 маусымда қонақ)
* Фредди Уайз — Джеффри Чарльз Полдарк (5 маусым)
* Лили Додсворт-Эванс — Сесилия Хэнсон (5 маусым)
* София Оксенхэм — Тесс Треджиден (5 маусым)
* Энтони Калф — Уильям Уикхем (5 маусым)
* Вуди Норман — Валентин Уорлегган (5 маусым)
* Уэнсдей Гиббонс — Клоуэнс Полдарк (5 маусым)
* Оскар Новак — Джереми Полдарк (5 маусым)
* Эндрю Гауэр — Джеймс Хэдфилд (5 маусым)
* Эойн Линч — Джон Макнамара (5 маусым)
* Питер Форбс — Томас Эрскин (5 маусым)
* Норман Боуман — Джеймс Баннантин (5 маусым)
* Саймон Уильямс — лорд-судья Кеньон (5 маусым)
* Саймон Торп — дәрігер Пенроуз (5 маусым)
* Александр Перкинс — Стоун (5 маусым)
* Сэм Крейн — сэр Спенсер Персиваль (5 маусым)
* Уильям Себаг-Монтефиоре — алқабилер төрағасы (5 маусым)
* Ричард Диксон — лорд Элленборо (5 маусым)
* Дэн О’Киф — Колдбат, түрме күзетшісі (5 маусым)
* Дон Галлахер — викарий (5 маусым)
* Захари Фолл — Лорент (5 маусым)
* Нико Рогнер — генерал Жюль Туссен (5 маусым)
{{Col-end}}
== Өндірісі ==
Телехикая BBC One арнасының бұрынғы басшысы Дэнни Коэн мақұлдаған соңғы жобалардың бірі болды<ref>{{cite news | url=http://www.digitalspy.co.uk/tv/news/a479972/poldark-remake-charles-dickens-drama-ordered-by-bbc-one.html | title='Poldark' remake, Charles Dickens drama ordered by BBC One | work=Digital Spy | date=2013-05-09 | access-date=2014-04-03 | author=Jeffery, Morgan | archive-date=2014-04-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140407085645/http://www.digitalspy.co.uk/tv/news/a479972/poldark-remake-charles-dickens-drama-ordered-by-bbc-one.html }}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.radiotimes.com/news/2013-05-09/danny-cohen-says-goodbye-to-bbc1-with-4-new-drama-commissions | title=Danny Cohen says goodbye to BBC1 with 4 new drama commissions | work=Radio Times | date=2013-05-09 | access-date=2014-04-03 | author=Jones, Paul | archive-date=2014-04-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140407070111/http://www.radiotimes.com/news/2013-05-09/danny-cohen-says-goodbye-to-bbc1-with-4-new-drama-commissions }}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.broadcastnow.co.uk/news/commissioning/cohen-signs-off-with-poldark/5054753.article | title=Cohen signs off with Poldark | work=Broadcast | date=2013-05-09 | access-date=2014-04-03 | author=Kanter, Jake | archive-date=2014-04-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140407074234/http://www.broadcastnow.co.uk/news/commissioning/cohen-signs-off-with-poldark/5054753.article }}</ref>. Түсірілім жұмыстары 2014 жылдың сәуір айында [[Корнуолл]] мен [[Бристоль]] қалаларында басталды<ref>{{cite news | url=http://www.digitalspy.co.uk/tv/news/a561167/the-white-queen-actress-eleanor-tomlinson-joins-bbc-ones-poldark.html | title=The White Queen actress Eleanor Tomlinson joins BBC One's Poldark | work=Digital Spy | date=2014-03-31 | access-date=2014-04-03 | author=Eames, Tom | archive-date=2014-04-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140407065337/http://www.digitalspy.co.uk/tv/news/a561167/the-white-queen-actress-eleanor-tomlinson-joins-bbc-ones-poldark.html }}</ref><ref>{{cite news | url=http://metro.co.uk/2014/02/28/the-hobbit-and-being-human-star-aidan-turner-joins-bbc-remake-of-poldark-4345450/ | title=The Hobbit and Being Human star Aidan Turner joins BBC remake of Poldark | work=Metro | date=2014-02-28 | access-date=2014-04-03 | author=Deen, Sarah | archive-date=2014-04-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140405051844/http://metro.co.uk/2014/02/28/the-hobbit-and-being-human-star-aidan-turner-joins-bbc-remake-of-poldark-4345450/ }}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2014/poldark.html | title=BBC One announces Aidan Turner to star as Poldark in new series | work=BBC | date=2014-02-28 | access-date=2014-04-03 | archive-date=2017-11-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20171124170211/http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2014/poldark.html }}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2014/eleanor-tomlinson-poldark.html | title=Eleanor Tomlinson to star as Demelza in BBC One drama Poldark | work=BBC | date=2014-03-30 | access-date=2014-04-03 | archive-date=2016-06-23 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160623151700/http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2014/eleanor-tomlinson-poldark.html }}</ref>. Телехикаяны Mammoth Screen продюсерлік компаниясы түсірді<ref>{{cite news | url=https://www.theguardian.com/media/2013/may/09/bbc-poldark-adaptation | title=BBC to broadcast Poldark adaptation | work=The Guardian | date=2013-05-09 | access-date=2014-04-03 | author=Deans, Jason | archive-date=2014-04-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140407085539/http://www.theguardian.com/media/2013/may/09/bbc-poldark-adaptation }}</ref>.
Түсірілім орындарының қатарында Солтүстік Корнуоллдағы [[Сент-Агнес (Корнуолл)|Сент-Агнес]] жағалауы бар. Бұл жер сериалда Нампара аңғарының көрінісін бейнелеу үшін пайдаланылды. Сент-Джаст маңындағы Перранвитте орналасқан «Боталлак» кеніші Росс Полдарк қайта іске қосуға тырысатын «Уил-Лежер» кенішінің орнына түсірілді. Лизард түбегіндегі Ганволло елді мекенінің Черч-Коув жағажайында кеменің апатқа ұшырау көріністері түсірілді<ref>[http://www.nationaltrust.org.uk/article-1355886329391/ Cornish Coast stars in Poldark remake at National Trust] {{Wayback|url=http://www.nationaltrust.org.uk/article-1355886329391/ |date=20151013020120 }}. Retrieved 22 March 2015.</ref>. Қаладағы оқиғаларға қатысты көріністер [[Уилтшир]] графтығындағы Коршем қаласында түсірілді<ref>[https://www.breaksincornwall.com/2015/03/poldark-2015/ Poldark at Breaks in Cornwall] {{Wayback|url=https://www.breaksincornwall.com/2015/03/poldark-2015/ |date=20160304080418 }}. Retrieved 22 March 2015.</ref>. Жерасты көріністері Корнуоллдағы «Полдарк» кенішінде түсірілді. Бұл кенішке Уинстон Грэмнің романдарының құрметіне осындай атау берілген. Ал интерьердегі кейбір көріністер [[Сомерсет]] графтығындағы [[Бат (Англия)|Бат]] қаласында орналасқан Прайор-Парк колледжінде түсірілді<ref>{{cite news | url=http://www.bathchronicle.co.uk/Prior-Park-College-appear-episode-BBC1-drama/story-26152321-detail/story.html | title=Prior Park College to appear in the next episode of Poldark | work=Bath Chronicle | date=2015-03-11 | access-date=2015-04-15 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151016063851/http://www.bathchronicle.co.uk/Prior-Park-College-appear-episode-BBC1-drama/story-26152321-detail/story.html | archive-date=2015-10-16 }}</ref>.
Телехикаяның сегіз бөлімнен тұратын алғашқы маусымы кітаптар топтамасындағы алғашқы екі романның желісі бойынша түсірілді. 2015 жылы 8 сәуірде үшінші және төртінші романдарды қамтитын он бөлімнен тұратын екінші маусымды түсіру туралы шешім қабылданды<ref>{{Cite web |title =BBC One scores record-breaking Q1 performance in 2015 and announces recommission of Poldark |url =http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2015/bbc-one-q1 |publisher =BBC Media centre |date =2015-04-08 |access-date =2015-04-12 |archive-date =2016-04-14 |archive-url =https://web.archive.org/web/20160414152419/http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2015/bbc-one-q1 |url-status =live }}</ref>. Екінші маусымның тұсаукесері 2016 жылы 4 қыркүйекте өтті<ref>{{cite tweet|user=PoldarkTV|author=Official Poldark|number=753997906126966784|title=#Poldark Series 2. @BBCOne. 4th Sept 2016. The countdown begins...|date=2016-07-15|access-date=2016-07-20}}</ref>. 2016 жылы 6 шілдеде, екінші маусым көрсетілімге шықпай тұрып-ақ, бесінші роман мен алтыншы романның алғашқы жартысына негізделген үшінші маусымның түсірілімі басталғаны жарияланды<ref>{{cite web |title =Poldark will return to BBC One for a third series |url =http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2016/poldark-series-three |publisher =BBC Media centre |date =2016-07-06 |access-date =2016-07-08 |archive-date =2016-07-26 |archive-url =https://web.archive.org/web/20160726000840/http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2016/poldark-series-three |url-status =live }}</ref>. Тоғыз бөлімнен тұратын үшінші маусымның тұсаукесері 2017 жылы 11 маусымда өтті. Телехикая төртінші маусымға ұзартылып, оның тұсаукесері 2018 жылдың жазына жоспарланды. Төртінші маусымның алғашқы бөлімі 2018 жылы 10 маусымда көрсетілді. 2018 жылы мамырда, төртінші маусымның тұсаукесеріне дейін, телехикаяның бесінші маусымға ұзартылғаны жарияланды. Бесінші әрі соңғы маусым 2019 жылдың 14 шілдесінен бастап 26 тамызға дейін эфирге шықты.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:2015 жылы басталған Ұлыбритания телехикаялары]]
[[Санат:2019 жылы аяқталған Ұлыбритания телехикаялары]]
[[Санат:Ағылшын тіліндегі телесериалдар]]
[[Санат:Ұлыбританияның тарихи телеcериалдары]]
[[Санат:Би-би-си телеарнасының бағдарламалары]]
[[Санат:1780-жылдар туралы тарихи телехикаялар]]
[[Санат:1790-жылдар туралы тарихи телехикаялар]]
[[Санат:Оқиғалары Англияда өрбитін телехикаялар]]
[[Санат:Ұлыбритания романдарының экрандаулары]]
ovh060ytn5bendqh6a2zfr2tsocnohl
3693265
3693264
2026-11-08T08:32:08Z
Орел Карл
81620
/* Негізгі құрамы */
3693265
wikitext
text/x-wiki
{{Телесериал
| Қазақша атауы = Полдарк
| Шынайы атауы = {{lang-en|Poldark}}
| суреті =
| тақырыбы =
| сурет ені =
| жанры = [[Драма|драма]]
| формат =
| авторы = Дебби Хорсфилд
| желісі = Уинстон Грэмнің «[[Полдарк]]» романдар топтамасы
| өндіріс =
| рөлдерде = [[Эйдан Тернер]]<br /> [[Элеонор Томлинсон]]
| баяндаушы =
| бет басы =
| композиторы = [[Энн Дадли (композитор)|Энн Дадли]]
| мемлекет = {{UK}}
| тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
| маусымдар = 5
| сериялар саны = 43
| сериялардың тізімі =
| атқарушы продюсері = Дебби Хорсфилд<br /> Ребекка Кин<br /> Карен Трасселл<br /> Дэмиен Тиммер<br /> Полли Хилл
| продюсері = Элиза Меллор
| режиссёрі = Эдвард Базалгетт<br /> Уильям Макгрегор<br /> Уилл Синклер
| операторы =
| сценарист = Дебби Хорсфилд
| түсірілім орны =
| ұзақтығы = 60 минут
| студия = Mammoth Screen
| статусы =
| телеарна = [[BBC One]]
| бейне форматы = [[16:9]] [[1080i]]
| дыбыс форматы =
| көрсете бастады = 8 наурыз 2015
| соңғы рет көрсетілді = 26 тамыз 2019
| алдыңғы =
| келесі =
| байланысты =
| imdb_id = 3636060
| tv_com_id =
| сайт = https://www.bbc.co.uk/programmes/p02jslnf
}}
'''«Полдарк»''' ({{lang-en|Poldark}}) — британдық тарихи телехикаяның тұсаукесері 2015 жылы 8 наурызда [[BBC One]] телеарнасында өтті. Сюжет желісіне жазушы [[Уинстон Грэм|Уинстон Грэмнің]] осы [[Полдарк|аттас кітаптар топтамасы]] негіз болған. Оны сценарист Дебби Хорсфилд телехикаяға бейімдеген<ref>{{кітап |url=https://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ |тақырыбы=Poldark'' Season 1'' |баспасы=PBS |lang= |archive-date=2016-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161121071806/http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ }}</ref>. Алғашқы жеті романның [[Полдарк (телехикая, 1975)|бұған дейінгі экрандық нұсқасы]] 1975–1977 жылдары BBC One телеарнасында көрсетілген<ref>{{cite news | url=http://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/10046866/BBC-to-challenge-Downton-with-Poldark-remake.html | title=BBC to challenge Downton with Poldark remake | work=The Daily Telegraph | date=2013-05-09 | access-date=2014-04-03 | author=Ensor, Josie | archive-date=2014-05-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140512083006/http://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/10046866/BBC-to-challenge-Downton-with-Poldark-remake.html }}</ref>.
== Желісі ==
[[XVIII ғасыр|XVIII ғасырдың]] соңы. [[Ұлыбритания]]. [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|Америка отарлары үшін болған соғыста]] жеңіліс тапқан Росс Полдарк үш жыл әскери қызмет атқарғаннан кейін, [[Контрабанда|контрабандамен]] айналысқаны үшін жазаланбау мақсатында туған жері [[Корнуолл|Корнуоллға]], мыс кеніштеріне оралады. Үйіне келгенде әкесінің қайтыс болғанын, ал бұрынғы сүйіктісі Елизабеттің немере ағасы Фрэнсиске тұрмысқа шығуға уәде беріп қойғанын біледі.
Росс Полдарк өзін ұрып-соғудан жасөспірім қыз Демелзаны құтқарып, оны үйіне аспазшы етіп жұмысқа алады. Осы кезде ол кедейленген ауыл тұрғындарына әкесінен қалған ескі кенішті қайта іске қосуға көмектесуге тырысады. Алайда кенішті өз бақылауына алғысы келетін арсыз бәсекелесі Джордж Уорлегган оған үнемі кедергі жасайды. Елизабет Фрэнсиске тұрмысқа шығады. Ал Росс Демельзаға үйленеді. Бірнеше жылдан кейін [[Француз революциясы|көршілес Францияда революциялық оқиғалар]] басталып, тағы біраз уақыт өткен соң Ұлыбритания басқа Еуропа державаларымен бірге [[Бірінші коалиция соғысы|Францияға]] қарсы жаңа соғысқа араласуға мәжбүр болады.
Кенішті қайта іске қосу жолында Росс көптеген қиындықтарға тап болады. Әсіресе немере ағасының отбасымен арадағы кикілжіңдер оған оңайға соқпайды. Кейін екеуі татуласқанымен, немере ағасы Росстың кенішінде болған апаттан қаза табады. Кеніштен мыс кенін табу әрекеттері бірнеше рет сәтсіз аяқталып, соңы шахтаның опырылуы мен жұмысшылардың қазасына әкеледі. Осы жағдайлар Россты бұрынғы контрабандашылармен қайта байланыс орнатуға мәжбүр етеді. Заңмен де қайшылыққа түсіп, қоғамдағы беделінен біртіндеп айырыла бастайды. Росстың Елизабетке деген басылмаған сезімі Демелзамен арадағы некесіне сызат түсіреді. Ақырында, ең жақын адамдарының барлығы дерлік одан теріс айналып, шарасыздықтан Франциямен жүріп жатқан соғысқа қатысу үшін қайтадан әскерге баруға бел буған сәтте, тағдыр оған күтпеген жерден оң қабақ танытады: жабылуға шақ қалған кеніштен әуелі қалайы, кейін мыс кені табылады...
== Бөлімдері ==
{{main|Полдарк телехикаясының бөлімдер тізімі}}
{| class="wikitable"
! colspan="2" rowspan="2" | Маусым
! rowspan="2" | Серия
! colspan="2" | Көрсетілу күндері
|-
! Алғашқы сериясы
! Соңғы сериясы
|-
| style="background:#29272B; width:10px; padding:0;" |
| 1
| 8
| 8 наурыз 2015
| 26 сәуір 2015
|-
| style="background:#963E40; width:10px; padding:0;" |
| 2
| 10
| 4 қыркүйек 2016
| 6 қараша 2016
|-
| style="background:#204A91; width:10px; padding:0;" |
| 3
| 9
| 11 маусым 2017
| 6 тамыз 2017
|-
| style="background:#187343; width:10px; padding:0;" |
| 4
| 8
| 10 маусым 2018
| 29 шілде 2018
|-
| style="background:#76474F; width:10px; padding:0;" |
| 5
| 8
| 14 шілде 2019
| 26 тамыз 2019
|}
== Рөлдерде ==
=== Негізгі құрамы ===
* [[Эйдан Тернер]] — капитан Росс Полдарк
* [[Элеонор Томлинсон]] — Демелза Полдарк (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Карн)
* Руби Бенталл — Верити Блейми (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Полдарк)
* Кэролайн Блэкистон — Агата Полдарк (1—3 маусымдары, 4 маусымда қонақ)
* Фил Дэвис — Джуд Пэйнтер (1—2 маусымдары)
* Бети Эдни — Пруди Пэйнтер
* Джек Фартинг — Джордж Уорлегган
* Люк Норрис — дәрігер Дуайт Энис
* Хейда Рид — Елизабет Уорлегган (бұған дейін Полдарк, күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Чайновет) (1—4 маусымдары, 5 маусымда қонақ)
* Кайл Соллер — Фрэнсис Полдарк (1—2 маусымдары, 4 маусымда қонақ)
* Пип Торренс — Кэри Уорлегган
* Уоррен Кларк — Чарлз Полдарк (1 маусым)
* Габриэлла Уайлд — Кэролайн Энис (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Пенвенен) (2—5 маусымдары)
* Джон Неттлз — Рэй Пенвенен (2—3 маусымдары)
* Кристиан Брассингтон — дін қызметкері Осборн Уитворт (3—4 маусымдары)
* Эллис Чаппел — Морвенна Карн (бұған дейін Уитворт, күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Чайновет) (3—5 маусымдары)
* Шон Гилдер — Толли Трегерлс (3—4 маусымдары)
* Гарри Ричардсон — Дрейк Карн (3—5 маусымдары)
* Джош Уайтхаус — Хью Армитидж (3—4 маусымдары)
* Том Йорк — Сэм Карн (3—5 маусымдары)
* Тим Даттон — Джозеф Мерсетон (5 маусым)
* Керри Маклин — Китти Деспард (5 маусым)
* Винсент Риган — полковник Нед Деспард (5 маусым)
* Питер Салливан — Ральф Хэнсон (5 маусым)
* Тристан Старрок — капитан Заки Мартин (1—4 маусымдары үзіп-үзіп, 5 маусымда әрдайым)
=== Қосалқы құрамы ===
{{Col-begin}}
{{Col-2}}
* Робин Эллис — дін қызметкері дәрігер Холс
* Ричард Хоуп — Харрис Паско
* Эд Браунинг — Пол Дэниел
* Джон Холлингворт — капитан Уильям Хэншо (1—3 маусымдары)
* Рори Уилтон — Ричард Тонкин (1—2 маусымдары)
* Ричард Харрингтон — капитан Эндрю Блейми (1—3 маусымдары)
* Грейси О’Брайен — Джинни Картер (1—2 маусымдары)
* Эмма Спургин Хасси — миссис Мартин (1—2 маусымдары)
* Мэтью Уилсон — Марк Дэниел (1—2 маусымдары)
* Салли Декстер — миссис Чайновет (1—2 маусымдары)
* Генри Гарретт — капитан Макнил (1—2 маусымдары)
* Марк Фрост — Том Карн (1—3 маусымдары)
* Кристал Леати — Маргарет Воспер (1—2 маусымдары)
* Патрик Райкарт — сэр Хью Бодруган (1—2 маусымдары)
* Майкл Калкин — Хорас Тренеглос (1—2 маусымдары)
* Джейсон Торп — Мэтью Сэнсон (1 маусым)
* Роберт Доус — дәрігер Чоук (1—4 маусымдары)
* Александр Арнольд — Джим Картер (1 маусым)
* Сабрина Бартлетт — Керен Дэниел (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Смит) (1 маусым)
* Харриет Баллард — Рут Тренеглос (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Тиг) (1 маусым)
* Мэри Вудвайн — миссис Тиг (1 маусым)
* Дэниел Кук — Джон Тренеглос (1 маусым)
* Джейсон Скуибб — дін қызметкері Оджерс (1, 3—4 маусымдары)
* Себастьян Арместо — Танкард (2 маусым)
* Хью Скиннер — лорд Анвин Тревонанс (2 маусым)
* Росс Грин — Чарли Кемпторн (2 маусым)
* Амелия Кларксон — Розина Карн (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Хоблин) (2, 4—5 маусымдары)
* Джон Макнил — Джека Хоблин (2, 4—5 маусымдары)
* Льюис Пик — Тед Каркик (2 маусым)
* Роуз Рейнольдс — Бетти Каркик (2 маусым)
* Александр Моррис — капитан Джеймс Блейми (2 маусым)
* Изабелла Пэррисс — Эстер Блейми (2 маусым)
* Турло Конвери — Том Харри (2—4 маусымдары)
* Ричард Маккейб — мистер Тренкром (2—3 маусымдары)
* Гарри Маркус — Джеффри Чарльз Полдарк (3 маусым)
* Джон Хопкинс — сэр Фрэнсис Бассет (3—4 маусымдары)
* Джеймс Уилби — лорд Фалмут (3—4 маусымдары)
* Сиара Чартерис — Эмма Трегёрлс (3—4 маусымдары)
{{Col-break}}
* Эсме Кой — Ровелла Солуэй (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Чайновет) (3—4 маусымдары)
* Уилл Меррик — Артур Солуэй (3—4 маусымдары)
* Луис Дэвидсон — Джеффри Чарльз Полдарк (4 маусым)
* Эдвард Беннет — премьер-министр [[Уильям Питт (Кіші)|Уильям Питт]] (4 маусым)
* Джек Риддифорд — Яго Мартин (4 маусым)
* Робин Маккалум — Джастис Трехерн (4 маусым)
* Эмили Патрик — Белинда (4 маусым)
* Майк Бернсайд — Натаниэль Пирс (4 маусым)
* Корнелиус Бут — сэр Кристофер Хокинс (4 маусым)
* Дэнни Киррейн — Гарри (4 маусым)
* Джош Тейлор — виконт Боллингтон (4 маусым)
* Софи Симнетт — Андромеда Пейдж (4 маусым)
* Чарли Филд — Джон Крейвен (4 маусым)
* Адриан Лукис — сэр Джон Митфорд (4 маусым)
* Ричард Дурден — дәрігер Ансельм (4 маусым)
* Макс Беннет — Монк Эддерли (4 маусым)
* Ребекка Фронт — леди Уитворт (4 маусым, 5 маусымда қонақ)
* Фредди Уайз — Джеффри Чарльз Полдарк (5 маусым)
* Лили Додсворт-Эванс — Сесилия Хэнсон (5 маусым)
* София Оксенхэм — Тесс Треджиден (5 маусым)
* Энтони Калф — Уильям Уикхем (5 маусым)
* Вуди Норман — Валентин Уорлегган (5 маусым)
* Уэнсдей Гиббонс — Клоуэнс Полдарк (5 маусым)
* Оскар Новак — Джереми Полдарк (5 маусым)
* Эндрю Гауэр — Джеймс Хэдфилд (5 маусым)
* Эойн Линч — Джон Макнамара (5 маусым)
* Питер Форбс — Томас Эрскин (5 маусым)
* Норман Боуман — Джеймс Баннантин (5 маусым)
* Саймон Уильямс — лорд-судья Кеньон (5 маусым)
* Саймон Торп — дәрігер Пенроуз (5 маусым)
* Александр Перкинс — Стоун (5 маусым)
* Сэм Крейн — сэр Спенсер Персиваль (5 маусым)
* Уильям Себаг-Монтефиоре — алқабилер төрағасы (5 маусым)
* Ричард Диксон — лорд Элленборо (5 маусым)
* Дэн О’Киф — Колдбат, түрме күзетшісі (5 маусым)
* Дон Галлахер — викарий (5 маусым)
* Захари Фолл — Лорент (5 маусым)
* Нико Рогнер — генерал Жюль Туссен (5 маусым)
{{Col-end}}
== Өндірісі ==
Телехикая BBC One арнасының бұрынғы басшысы Дэнни Коэн мақұлдаған соңғы жобалардың бірі болды<ref>{{cite news | url=http://www.digitalspy.co.uk/tv/news/a479972/poldark-remake-charles-dickens-drama-ordered-by-bbc-one.html | title='Poldark' remake, Charles Dickens drama ordered by BBC One | work=Digital Spy | date=2013-05-09 | access-date=2014-04-03 | author=Jeffery, Morgan | archive-date=2014-04-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140407085645/http://www.digitalspy.co.uk/tv/news/a479972/poldark-remake-charles-dickens-drama-ordered-by-bbc-one.html }}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.radiotimes.com/news/2013-05-09/danny-cohen-says-goodbye-to-bbc1-with-4-new-drama-commissions | title=Danny Cohen says goodbye to BBC1 with 4 new drama commissions | work=Radio Times | date=2013-05-09 | access-date=2014-04-03 | author=Jones, Paul | archive-date=2014-04-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140407070111/http://www.radiotimes.com/news/2013-05-09/danny-cohen-says-goodbye-to-bbc1-with-4-new-drama-commissions }}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.broadcastnow.co.uk/news/commissioning/cohen-signs-off-with-poldark/5054753.article | title=Cohen signs off with Poldark | work=Broadcast | date=2013-05-09 | access-date=2014-04-03 | author=Kanter, Jake | archive-date=2014-04-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140407074234/http://www.broadcastnow.co.uk/news/commissioning/cohen-signs-off-with-poldark/5054753.article }}</ref>. Түсірілім жұмыстары 2014 жылдың сәуір айында [[Корнуолл]] мен [[Бристоль]] қалаларында басталды<ref>{{cite news | url=http://www.digitalspy.co.uk/tv/news/a561167/the-white-queen-actress-eleanor-tomlinson-joins-bbc-ones-poldark.html | title=The White Queen actress Eleanor Tomlinson joins BBC One's Poldark | work=Digital Spy | date=2014-03-31 | access-date=2014-04-03 | author=Eames, Tom | archive-date=2014-04-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140407065337/http://www.digitalspy.co.uk/tv/news/a561167/the-white-queen-actress-eleanor-tomlinson-joins-bbc-ones-poldark.html }}</ref><ref>{{cite news | url=http://metro.co.uk/2014/02/28/the-hobbit-and-being-human-star-aidan-turner-joins-bbc-remake-of-poldark-4345450/ | title=The Hobbit and Being Human star Aidan Turner joins BBC remake of Poldark | work=Metro | date=2014-02-28 | access-date=2014-04-03 | author=Deen, Sarah | archive-date=2014-04-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140405051844/http://metro.co.uk/2014/02/28/the-hobbit-and-being-human-star-aidan-turner-joins-bbc-remake-of-poldark-4345450/ }}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2014/poldark.html | title=BBC One announces Aidan Turner to star as Poldark in new series | work=BBC | date=2014-02-28 | access-date=2014-04-03 | archive-date=2017-11-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20171124170211/http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2014/poldark.html }}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2014/eleanor-tomlinson-poldark.html | title=Eleanor Tomlinson to star as Demelza in BBC One drama Poldark | work=BBC | date=2014-03-30 | access-date=2014-04-03 | archive-date=2016-06-23 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160623151700/http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2014/eleanor-tomlinson-poldark.html }}</ref>. Телехикаяны Mammoth Screen продюсерлік компаниясы түсірді<ref>{{cite news | url=https://www.theguardian.com/media/2013/may/09/bbc-poldark-adaptation | title=BBC to broadcast Poldark adaptation | work=The Guardian | date=2013-05-09 | access-date=2014-04-03 | author=Deans, Jason | archive-date=2014-04-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140407085539/http://www.theguardian.com/media/2013/may/09/bbc-poldark-adaptation }}</ref>.
Түсірілім орындарының қатарында Солтүстік Корнуоллдағы [[Сент-Агнес (Корнуолл)|Сент-Агнес]] жағалауы бар. Бұл жер сериалда Нампара аңғарының көрінісін бейнелеу үшін пайдаланылды. Сент-Джаст маңындағы Перранвитте орналасқан «Боталлак» кеніші Росс Полдарк қайта іске қосуға тырысатын «Уил-Лежер» кенішінің орнына түсірілді. Лизард түбегіндегі Ганволло елді мекенінің Черч-Коув жағажайында кеменің апатқа ұшырау көріністері түсірілді<ref>[http://www.nationaltrust.org.uk/article-1355886329391/ Cornish Coast stars in Poldark remake at National Trust] {{Wayback|url=http://www.nationaltrust.org.uk/article-1355886329391/ |date=20151013020120 }}. Retrieved 22 March 2015.</ref>. Қаладағы оқиғаларға қатысты көріністер [[Уилтшир]] графтығындағы Коршем қаласында түсірілді<ref>[https://www.breaksincornwall.com/2015/03/poldark-2015/ Poldark at Breaks in Cornwall] {{Wayback|url=https://www.breaksincornwall.com/2015/03/poldark-2015/ |date=20160304080418 }}. Retrieved 22 March 2015.</ref>. Жерасты көріністері Корнуоллдағы «Полдарк» кенішінде түсірілді. Бұл кенішке Уинстон Грэмнің романдарының құрметіне осындай атау берілген. Ал интерьердегі кейбір көріністер [[Сомерсет]] графтығындағы [[Бат (Англия)|Бат]] қаласында орналасқан Прайор-Парк колледжінде түсірілді<ref>{{cite news | url=http://www.bathchronicle.co.uk/Prior-Park-College-appear-episode-BBC1-drama/story-26152321-detail/story.html | title=Prior Park College to appear in the next episode of Poldark | work=Bath Chronicle | date=2015-03-11 | access-date=2015-04-15 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151016063851/http://www.bathchronicle.co.uk/Prior-Park-College-appear-episode-BBC1-drama/story-26152321-detail/story.html | archive-date=2015-10-16 }}</ref>.
Телехикаяның сегіз бөлімнен тұратын алғашқы маусымы кітаптар топтамасындағы алғашқы екі романның желісі бойынша түсірілді. 2015 жылы 8 сәуірде үшінші және төртінші романдарды қамтитын он бөлімнен тұратын екінші маусымды түсіру туралы шешім қабылданды<ref>{{Cite web |title =BBC One scores record-breaking Q1 performance in 2015 and announces recommission of Poldark |url =http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2015/bbc-one-q1 |publisher =BBC Media centre |date =2015-04-08 |access-date =2015-04-12 |archive-date =2016-04-14 |archive-url =https://web.archive.org/web/20160414152419/http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2015/bbc-one-q1 |url-status =live }}</ref>. Екінші маусымның тұсаукесері 2016 жылы 4 қыркүйекте өтті<ref>{{cite tweet|user=PoldarkTV|author=Official Poldark|number=753997906126966784|title=#Poldark Series 2. @BBCOne. 4th Sept 2016. The countdown begins...|date=2016-07-15|access-date=2016-07-20}}</ref>. 2016 жылы 6 шілдеде, екінші маусым көрсетілімге шықпай тұрып-ақ, бесінші роман мен алтыншы романның алғашқы жартысына негізделген үшінші маусымның түсірілімі басталғаны жарияланды<ref>{{cite web |title =Poldark will return to BBC One for a third series |url =http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2016/poldark-series-three |publisher =BBC Media centre |date =2016-07-06 |access-date =2016-07-08 |archive-date =2016-07-26 |archive-url =https://web.archive.org/web/20160726000840/http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2016/poldark-series-three |url-status =live }}</ref>. Тоғыз бөлімнен тұратын үшінші маусымның тұсаукесері 2017 жылы 11 маусымда өтті. Телехикая төртінші маусымға ұзартылып, оның тұсаукесері 2018 жылдың жазына жоспарланды. Төртінші маусымның алғашқы бөлімі 2018 жылы 10 маусымда көрсетілді. 2018 жылы мамырда, төртінші маусымның тұсаукесеріне дейін, телехикаяның бесінші маусымға ұзартылғаны жарияланды. Бесінші әрі соңғы маусым 2019 жылдың 14 шілдесінен бастап 26 тамызға дейін эфирге шықты.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:2015 жылы басталған Ұлыбритания телехикаялары]]
[[Санат:2019 жылы аяқталған Ұлыбритания телехикаялары]]
[[Санат:Ағылшын тіліндегі телесериалдар]]
[[Санат:Ұлыбританияның тарихи телеcериалдары]]
[[Санат:Би-би-си телеарнасының бағдарламалары]]
[[Санат:1780-жылдар туралы тарихи телехикаялар]]
[[Санат:1790-жылдар туралы тарихи телехикаялар]]
[[Санат:Оқиғалары Англияда өрбитін телехикаялар]]
[[Санат:Ұлыбритания романдарының экрандаулары]]
g1ewg8s05lujdtr69pl9c72o0in88tf
3693266
3693265
2026-11-08T08:32:42Z
Орел Карл
81620
/* Қосалқы құрамы */
3693266
wikitext
text/x-wiki
{{Телесериал
| Қазақша атауы = Полдарк
| Шынайы атауы = {{lang-en|Poldark}}
| суреті =
| тақырыбы =
| сурет ені =
| жанры = [[Драма|драма]]
| формат =
| авторы = Дебби Хорсфилд
| желісі = Уинстон Грэмнің «[[Полдарк]]» романдар топтамасы
| өндіріс =
| рөлдерде = [[Эйдан Тернер]]<br /> [[Элеонор Томлинсон]]
| баяндаушы =
| бет басы =
| композиторы = [[Энн Дадли (композитор)|Энн Дадли]]
| мемлекет = {{UK}}
| тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
| маусымдар = 5
| сериялар саны = 43
| сериялардың тізімі =
| атқарушы продюсері = Дебби Хорсфилд<br /> Ребекка Кин<br /> Карен Трасселл<br /> Дэмиен Тиммер<br /> Полли Хилл
| продюсері = Элиза Меллор
| режиссёрі = Эдвард Базалгетт<br /> Уильям Макгрегор<br /> Уилл Синклер
| операторы =
| сценарист = Дебби Хорсфилд
| түсірілім орны =
| ұзақтығы = 60 минут
| студия = Mammoth Screen
| статусы =
| телеарна = [[BBC One]]
| бейне форматы = [[16:9]] [[1080i]]
| дыбыс форматы =
| көрсете бастады = 8 наурыз 2015
| соңғы рет көрсетілді = 26 тамыз 2019
| алдыңғы =
| келесі =
| байланысты =
| imdb_id = 3636060
| tv_com_id =
| сайт = https://www.bbc.co.uk/programmes/p02jslnf
}}
'''«Полдарк»''' ({{lang-en|Poldark}}) — британдық тарихи телехикаяның тұсаукесері 2015 жылы 8 наурызда [[BBC One]] телеарнасында өтті. Сюжет желісіне жазушы [[Уинстон Грэм|Уинстон Грэмнің]] осы [[Полдарк|аттас кітаптар топтамасы]] негіз болған. Оны сценарист Дебби Хорсфилд телехикаяға бейімдеген<ref>{{кітап |url=https://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ |тақырыбы=Poldark'' Season 1'' |баспасы=PBS |lang= |archive-date=2016-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161121071806/http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ }}</ref>. Алғашқы жеті романның [[Полдарк (телехикая, 1975)|бұған дейінгі экрандық нұсқасы]] 1975–1977 жылдары BBC One телеарнасында көрсетілген<ref>{{cite news | url=http://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/10046866/BBC-to-challenge-Downton-with-Poldark-remake.html | title=BBC to challenge Downton with Poldark remake | work=The Daily Telegraph | date=2013-05-09 | access-date=2014-04-03 | author=Ensor, Josie | archive-date=2014-05-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140512083006/http://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/10046866/BBC-to-challenge-Downton-with-Poldark-remake.html }}</ref>.
== Желісі ==
[[XVIII ғасыр|XVIII ғасырдың]] соңы. [[Ұлыбритания]]. [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|Америка отарлары үшін болған соғыста]] жеңіліс тапқан Росс Полдарк үш жыл әскери қызмет атқарғаннан кейін, [[Контрабанда|контрабандамен]] айналысқаны үшін жазаланбау мақсатында туған жері [[Корнуолл|Корнуоллға]], мыс кеніштеріне оралады. Үйіне келгенде әкесінің қайтыс болғанын, ал бұрынғы сүйіктісі Елизабеттің немере ағасы Фрэнсиске тұрмысқа шығуға уәде беріп қойғанын біледі.
Росс Полдарк өзін ұрып-соғудан жасөспірім қыз Демелзаны құтқарып, оны үйіне аспазшы етіп жұмысқа алады. Осы кезде ол кедейленген ауыл тұрғындарына әкесінен қалған ескі кенішті қайта іске қосуға көмектесуге тырысады. Алайда кенішті өз бақылауына алғысы келетін арсыз бәсекелесі Джордж Уорлегган оған үнемі кедергі жасайды. Елизабет Фрэнсиске тұрмысқа шығады. Ал Росс Демельзаға үйленеді. Бірнеше жылдан кейін [[Француз революциясы|көршілес Францияда революциялық оқиғалар]] басталып, тағы біраз уақыт өткен соң Ұлыбритания басқа Еуропа державаларымен бірге [[Бірінші коалиция соғысы|Францияға]] қарсы жаңа соғысқа араласуға мәжбүр болады.
Кенішті қайта іске қосу жолында Росс көптеген қиындықтарға тап болады. Әсіресе немере ағасының отбасымен арадағы кикілжіңдер оған оңайға соқпайды. Кейін екеуі татуласқанымен, немере ағасы Росстың кенішінде болған апаттан қаза табады. Кеніштен мыс кенін табу әрекеттері бірнеше рет сәтсіз аяқталып, соңы шахтаның опырылуы мен жұмысшылардың қазасына әкеледі. Осы жағдайлар Россты бұрынғы контрабандашылармен қайта байланыс орнатуға мәжбүр етеді. Заңмен де қайшылыққа түсіп, қоғамдағы беделінен біртіндеп айырыла бастайды. Росстың Елизабетке деген басылмаған сезімі Демелзамен арадағы некесіне сызат түсіреді. Ақырында, ең жақын адамдарының барлығы дерлік одан теріс айналып, шарасыздықтан Франциямен жүріп жатқан соғысқа қатысу үшін қайтадан әскерге баруға бел буған сәтте, тағдыр оған күтпеген жерден оң қабақ танытады: жабылуға шақ қалған кеніштен әуелі қалайы, кейін мыс кені табылады...
== Бөлімдері ==
{{main|Полдарк телехикаясының бөлімдер тізімі}}
{| class="wikitable"
! colspan="2" rowspan="2" | Маусым
! rowspan="2" | Серия
! colspan="2" | Көрсетілу күндері
|-
! Алғашқы сериясы
! Соңғы сериясы
|-
| style="background:#29272B; width:10px; padding:0;" |
| 1
| 8
| 8 наурыз 2015
| 26 сәуір 2015
|-
| style="background:#963E40; width:10px; padding:0;" |
| 2
| 10
| 4 қыркүйек 2016
| 6 қараша 2016
|-
| style="background:#204A91; width:10px; padding:0;" |
| 3
| 9
| 11 маусым 2017
| 6 тамыз 2017
|-
| style="background:#187343; width:10px; padding:0;" |
| 4
| 8
| 10 маусым 2018
| 29 шілде 2018
|-
| style="background:#76474F; width:10px; padding:0;" |
| 5
| 8
| 14 шілде 2019
| 26 тамыз 2019
|}
== Рөлдерде ==
=== Негізгі құрамы ===
* [[Эйдан Тернер]] — капитан Росс Полдарк
* [[Элеонор Томлинсон]] — Демелза Полдарк (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Карн)
* Руби Бенталл — Верити Блейми (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Полдарк)
* Кэролайн Блэкистон — Агата Полдарк (1—3 маусымдары, 4 маусымда қонақ)
* Фил Дэвис — Джуд Пэйнтер (1—2 маусымдары)
* Бети Эдни — Пруди Пэйнтер
* Джек Фартинг — Джордж Уорлегган
* Люк Норрис — дәрігер Дуайт Энис
* Хейда Рид — Елизабет Уорлегган (бұған дейін Полдарк, күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Чайновет) (1—4 маусымдары, 5 маусымда қонақ)
* Кайл Соллер — Фрэнсис Полдарк (1—2 маусымдары, 4 маусымда қонақ)
* Пип Торренс — Кэри Уорлегган
* Уоррен Кларк — Чарлз Полдарк (1 маусым)
* Габриэлла Уайлд — Кэролайн Энис (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Пенвенен) (2—5 маусымдары)
* Джон Неттлз — Рэй Пенвенен (2—3 маусымдары)
* Кристиан Брассингтон — дін қызметкері Осборн Уитворт (3—4 маусымдары)
* Эллис Чаппел — Морвенна Карн (бұған дейін Уитворт, күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Чайновет) (3—5 маусымдары)
* Шон Гилдер — Толли Трегерлс (3—4 маусымдары)
* Гарри Ричардсон — Дрейк Карн (3—5 маусымдары)
* Джош Уайтхаус — Хью Армитидж (3—4 маусымдары)
* Том Йорк — Сэм Карн (3—5 маусымдары)
* Тим Даттон — Джозеф Мерсетон (5 маусым)
* Керри Маклин — Китти Деспард (5 маусым)
* Винсент Риган — полковник Нед Деспард (5 маусым)
* Питер Салливан — Ральф Хэнсон (5 маусым)
* Тристан Старрок — капитан Заки Мартин (1—4 маусымдары үзіп-үзіп, 5 маусымда әрдайым)
=== Қосалқы құрамы ===
{{Col-begin}}
{{Col-2}}
* Робин Эллис — дін қызметкері дәрігер Холс
* Ричард Хоуп — Харрис Паско
* Эд Браунинг — Пол Дэниел
* Джон Холлингворт — капитан Уильям Хэншо (1—3 маусымдары)
* Рори Уилтон — Ричард Тонкин (1—2 маусымдары)
* Ричард Харрингтон — капитан Эндрю Блейми (1—3 маусымдары)
* Грейси О’Брайен — Джинни Картер (1—2 маусымдары)
* Эмма Спургин Хасси — миссис Мартин (1—2 маусымдары)
* Мэтью Уилсон — Марк Дэниел (1—2 маусымдары)
* Салли Декстер — миссис Чайновет (1—2 маусымдары)
* Генри Гарретт — капитан Макнил (1—2 маусымдары)
* Марк Фрост — Том Карн (1—3 маусымдары)
* Кристал Леати — Маргарет Воспер (1—2 маусымдары)
* Патрик Райкарт — сэр Хью Бодруган (1—2 маусымдары)
* Майкл Калкин — Хорас Тренеглос (1—2 маусымдары)
* Джейсон Торп — Мэтью Сэнсон (1 маусым)
* Роберт Доус — дәрігер Чоук (1—4 маусымдары)
* Александр Арнольд — Джим Картер (1 маусым)
* Сабрина Бартлетт — Керен Дэниел (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Смит) (1 маусым)
* Харриет Баллард — Рут Тренеглос (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Тиг) (1 маусым)
* Мэри Вудвайн — миссис Тиг (1 маусым)
* Дэниел Кук — Джон Тренеглос (1 маусым)
* Джейсон Скуибб — дін қызметкері Оджерс (1, 3—4 маусымдары)
* Себастьян Арместо — Танкард (2 маусым)
* Хью Скиннер — лорд Анвин Тревонанс (2 маусым)
* Росс Грин — Чарли Кемпторн (2 маусым)
* Амелия Кларксон — Розина Карн (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Хоблин) (2, 4—5 маусымдары)
* Джон Макнил — Джека Хоблин (2, 4—5 маусымдары)
* Льюис Пик — Тед Каркик (2 маусым)
* Роуз Рейнольдс — Бетти Каркик (2 маусым)
* Александр Моррис — капитан Джеймс Блейми (2 маусым)
* Изабелла Пэррисс — Эстер Блейми (2 маусым)
* Турло Конвери — Том Харри (2—4 маусымдары)
* Ричард Маккейб — мистер Тренкром (2—3 маусымдары)
* Гарри Маркус — Джеффри Чарлз Полдарк (3 маусым)
* Джон Хопкинс — сэр Фрэнсис Бассет (3—4 маусымдары)
* Джеймс Уилби — лорд Фалмут (3—4 маусымдары)
* Сиара Чартерис — Эмма Трегёрлс (3—4 маусымдары)
{{Col-break}}
* Эсме Кой — Ровелла Солуэй (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Чайновет) (3—4 маусымдары)
* Уилл Меррик — Артур Солуэй (3—4 маусымдары)
* Луис Дэвидсон — Джеффри Чарлз Полдарк (4 маусым)
* Эдвард Беннет — премьер-министр [[Уильям Питт (Кіші)|Уильям Питт]] (4 маусым)
* Джек Риддифорд — Яго Мартин (4 маусым)
* Робин Маккалум — Джастис Трехерн (4 маусым)
* Эмили Патрик — Белинда (4 маусым)
* Майк Бернсайд — Натаниэль Пирс (4 маусым)
* Корнелиус Бут — сэр Кристофер Хокинс (4 маусым)
* Дэнни Киррейн — Гарри (4 маусым)
* Джош Тейлор — виконт Боллингтон (4 маусым)
* Софи Симнетт — Андромеда Пейдж (4 маусым)
* Чарли Филд — Джон Крейвен (4 маусым)
* Адриан Лукис — сэр Джон Митфорд (4 маусым)
* Ричард Дурден — дәрігер Ансельм (4 маусым)
* Макс Беннет — Монк Эддерли (4 маусым)
* Ребекка Фронт — леди Уитворт (4 маусым, 5 маусымда қонақ)
* Фредди Уайз — Джеффри Чарлз Полдарк (5 маусым)
* Лили Додсворт-Эванс — Сесилия Хэнсон (5 маусым)
* София Оксенхэм — Тесс Треджиден (5 маусым)
* Энтони Калф — Уильям Уикхем (5 маусым)
* Вуди Норман — Валентин Уорлегган (5 маусым)
* Уэнсдей Гиббонс — Клоуэнс Полдарк (5 маусым)
* Оскар Новак — Джереми Полдарк (5 маусым)
* Эндрю Гауэр — Джеймс Хэдфилд (5 маусым)
* Эойн Линч — Джон Макнамара (5 маусым)
* Питер Форбс — Томас Эрскин (5 маусым)
* Норман Боуман — Джеймс Баннантин (5 маусым)
* Саймон Уильямс — лорд-судья Кеньон (5 маусым)
* Саймон Торп — дәрігер Пенроуз (5 маусым)
* Александр Перкинс — Стоун (5 маусым)
* Сэм Крейн — сэр Спенсер Персиваль (5 маусым)
* Уильям Себаг-Монтефиоре — алқабилер төрағасы (5 маусым)
* Ричард Диксон — лорд Элленборо (5 маусым)
* Дэн О’Киф — Колдбат, түрме күзетшісі (5 маусым)
* Дон Галлахер — викарий (5 маусым)
* Захари Фолл — Лорент (5 маусым)
* Нико Рогнер — генерал Жюль Туссен (5 маусым)
{{Col-end}}
== Өндірісі ==
Телехикая BBC One арнасының бұрынғы басшысы Дэнни Коэн мақұлдаған соңғы жобалардың бірі болды<ref>{{cite news | url=http://www.digitalspy.co.uk/tv/news/a479972/poldark-remake-charles-dickens-drama-ordered-by-bbc-one.html | title='Poldark' remake, Charles Dickens drama ordered by BBC One | work=Digital Spy | date=2013-05-09 | access-date=2014-04-03 | author=Jeffery, Morgan | archive-date=2014-04-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140407085645/http://www.digitalspy.co.uk/tv/news/a479972/poldark-remake-charles-dickens-drama-ordered-by-bbc-one.html }}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.radiotimes.com/news/2013-05-09/danny-cohen-says-goodbye-to-bbc1-with-4-new-drama-commissions | title=Danny Cohen says goodbye to BBC1 with 4 new drama commissions | work=Radio Times | date=2013-05-09 | access-date=2014-04-03 | author=Jones, Paul | archive-date=2014-04-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140407070111/http://www.radiotimes.com/news/2013-05-09/danny-cohen-says-goodbye-to-bbc1-with-4-new-drama-commissions }}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.broadcastnow.co.uk/news/commissioning/cohen-signs-off-with-poldark/5054753.article | title=Cohen signs off with Poldark | work=Broadcast | date=2013-05-09 | access-date=2014-04-03 | author=Kanter, Jake | archive-date=2014-04-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140407074234/http://www.broadcastnow.co.uk/news/commissioning/cohen-signs-off-with-poldark/5054753.article }}</ref>. Түсірілім жұмыстары 2014 жылдың сәуір айында [[Корнуолл]] мен [[Бристоль]] қалаларында басталды<ref>{{cite news | url=http://www.digitalspy.co.uk/tv/news/a561167/the-white-queen-actress-eleanor-tomlinson-joins-bbc-ones-poldark.html | title=The White Queen actress Eleanor Tomlinson joins BBC One's Poldark | work=Digital Spy | date=2014-03-31 | access-date=2014-04-03 | author=Eames, Tom | archive-date=2014-04-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140407065337/http://www.digitalspy.co.uk/tv/news/a561167/the-white-queen-actress-eleanor-tomlinson-joins-bbc-ones-poldark.html }}</ref><ref>{{cite news | url=http://metro.co.uk/2014/02/28/the-hobbit-and-being-human-star-aidan-turner-joins-bbc-remake-of-poldark-4345450/ | title=The Hobbit and Being Human star Aidan Turner joins BBC remake of Poldark | work=Metro | date=2014-02-28 | access-date=2014-04-03 | author=Deen, Sarah | archive-date=2014-04-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140405051844/http://metro.co.uk/2014/02/28/the-hobbit-and-being-human-star-aidan-turner-joins-bbc-remake-of-poldark-4345450/ }}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2014/poldark.html | title=BBC One announces Aidan Turner to star as Poldark in new series | work=BBC | date=2014-02-28 | access-date=2014-04-03 | archive-date=2017-11-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20171124170211/http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2014/poldark.html }}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2014/eleanor-tomlinson-poldark.html | title=Eleanor Tomlinson to star as Demelza in BBC One drama Poldark | work=BBC | date=2014-03-30 | access-date=2014-04-03 | archive-date=2016-06-23 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160623151700/http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2014/eleanor-tomlinson-poldark.html }}</ref>. Телехикаяны Mammoth Screen продюсерлік компаниясы түсірді<ref>{{cite news | url=https://www.theguardian.com/media/2013/may/09/bbc-poldark-adaptation | title=BBC to broadcast Poldark adaptation | work=The Guardian | date=2013-05-09 | access-date=2014-04-03 | author=Deans, Jason | archive-date=2014-04-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140407085539/http://www.theguardian.com/media/2013/may/09/bbc-poldark-adaptation }}</ref>.
Түсірілім орындарының қатарында Солтүстік Корнуоллдағы [[Сент-Агнес (Корнуолл)|Сент-Агнес]] жағалауы бар. Бұл жер сериалда Нампара аңғарының көрінісін бейнелеу үшін пайдаланылды. Сент-Джаст маңындағы Перранвитте орналасқан «Боталлак» кеніші Росс Полдарк қайта іске қосуға тырысатын «Уил-Лежер» кенішінің орнына түсірілді. Лизард түбегіндегі Ганволло елді мекенінің Черч-Коув жағажайында кеменің апатқа ұшырау көріністері түсірілді<ref>[http://www.nationaltrust.org.uk/article-1355886329391/ Cornish Coast stars in Poldark remake at National Trust] {{Wayback|url=http://www.nationaltrust.org.uk/article-1355886329391/ |date=20151013020120 }}. Retrieved 22 March 2015.</ref>. Қаладағы оқиғаларға қатысты көріністер [[Уилтшир]] графтығындағы Коршем қаласында түсірілді<ref>[https://www.breaksincornwall.com/2015/03/poldark-2015/ Poldark at Breaks in Cornwall] {{Wayback|url=https://www.breaksincornwall.com/2015/03/poldark-2015/ |date=20160304080418 }}. Retrieved 22 March 2015.</ref>. Жерасты көріністері Корнуоллдағы «Полдарк» кенішінде түсірілді. Бұл кенішке Уинстон Грэмнің романдарының құрметіне осындай атау берілген. Ал интерьердегі кейбір көріністер [[Сомерсет]] графтығындағы [[Бат (Англия)|Бат]] қаласында орналасқан Прайор-Парк колледжінде түсірілді<ref>{{cite news | url=http://www.bathchronicle.co.uk/Prior-Park-College-appear-episode-BBC1-drama/story-26152321-detail/story.html | title=Prior Park College to appear in the next episode of Poldark | work=Bath Chronicle | date=2015-03-11 | access-date=2015-04-15 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151016063851/http://www.bathchronicle.co.uk/Prior-Park-College-appear-episode-BBC1-drama/story-26152321-detail/story.html | archive-date=2015-10-16 }}</ref>.
Телехикаяның сегіз бөлімнен тұратын алғашқы маусымы кітаптар топтамасындағы алғашқы екі романның желісі бойынша түсірілді. 2015 жылы 8 сәуірде үшінші және төртінші романдарды қамтитын он бөлімнен тұратын екінші маусымды түсіру туралы шешім қабылданды<ref>{{Cite web |title =BBC One scores record-breaking Q1 performance in 2015 and announces recommission of Poldark |url =http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2015/bbc-one-q1 |publisher =BBC Media centre |date =2015-04-08 |access-date =2015-04-12 |archive-date =2016-04-14 |archive-url =https://web.archive.org/web/20160414152419/http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2015/bbc-one-q1 |url-status =live }}</ref>. Екінші маусымның тұсаукесері 2016 жылы 4 қыркүйекте өтті<ref>{{cite tweet|user=PoldarkTV|author=Official Poldark|number=753997906126966784|title=#Poldark Series 2. @BBCOne. 4th Sept 2016. The countdown begins...|date=2016-07-15|access-date=2016-07-20}}</ref>. 2016 жылы 6 шілдеде, екінші маусым көрсетілімге шықпай тұрып-ақ, бесінші роман мен алтыншы романның алғашқы жартысына негізделген үшінші маусымның түсірілімі басталғаны жарияланды<ref>{{cite web |title =Poldark will return to BBC One for a third series |url =http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2016/poldark-series-three |publisher =BBC Media centre |date =2016-07-06 |access-date =2016-07-08 |archive-date =2016-07-26 |archive-url =https://web.archive.org/web/20160726000840/http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2016/poldark-series-three |url-status =live }}</ref>. Тоғыз бөлімнен тұратын үшінші маусымның тұсаукесері 2017 жылы 11 маусымда өтті. Телехикая төртінші маусымға ұзартылып, оның тұсаукесері 2018 жылдың жазына жоспарланды. Төртінші маусымның алғашқы бөлімі 2018 жылы 10 маусымда көрсетілді. 2018 жылы мамырда, төртінші маусымның тұсаукесеріне дейін, телехикаяның бесінші маусымға ұзартылғаны жарияланды. Бесінші әрі соңғы маусым 2019 жылдың 14 шілдесінен бастап 26 тамызға дейін эфирге шықты.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:2015 жылы басталған Ұлыбритания телехикаялары]]
[[Санат:2019 жылы аяқталған Ұлыбритания телехикаялары]]
[[Санат:Ағылшын тіліндегі телесериалдар]]
[[Санат:Ұлыбританияның тарихи телеcериалдары]]
[[Санат:Би-би-си телеарнасының бағдарламалары]]
[[Санат:1780-жылдар туралы тарихи телехикаялар]]
[[Санат:1790-жылдар туралы тарихи телехикаялар]]
[[Санат:Оқиғалары Англияда өрбитін телехикаялар]]
[[Санат:Ұлыбритания романдарының экрандаулары]]
lbnwwia0qu78v6pfwcl0jm16yaxzt67
3693273
3693266
2026-11-08T08:36:10Z
Орел Карл
81620
/* Кіріспе бөлімін өңдеді */
3693273
wikitext
text/x-wiki
{{Телесериал
| Қазақша атауы = Полдарк
| Шынайы атауы = {{lang-en|Poldark}}
| суреті =
| тақырыбы =
| сурет ені =
| жанры = [[Драма|драма]]
| формат =
| авторы = Дебби Хорсфилд
| желісі = Уинстон Грэмнің «[[Полдарк]]» романдар топтамасы
| өндіріс =
| рөлдерде = [[Эйдан Тернер]]<br /> [[Элеонор Томлинсон]]
| баяндаушы =
| бет басы =
| композиторы = [[Энн Дадли (композитор)|Энн Дадли]]
| мемлекет = {{UK}}
| тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
| маусымдар = 5
| сериялар саны = 43
| сериялардың тізімі = Полдарк телехикаясының бөлімдер тізімі
| атқарушы продюсері = Дебби Хорсфилд<br /> Ребекка Кин<br /> Карен Трасселл<br /> Дэмиен Тиммер<br /> Полли Хилл
| продюсері = Элиза Меллор
| режиссёрі = Эдвард Базалгетт<br /> Уильям Макгрегор<br /> Уилл Синклер
| операторы =
| сценарист = Дебби Хорсфилд
| түсірілім орны =
| ұзақтығы = 60 минут
| студия = Mammoth Screen
| статусы =
| телеарна = [[BBC One]]
| бейне форматы = [[16:9]] [[1080i]]
| дыбыс форматы =
| көрсете бастады = 8 наурыз 2015
| соңғы рет көрсетілді = 26 тамыз 2019
| алдыңғы =
| келесі =
| байланысты =
| imdb_id = 3636060
| tv_com_id =
| сайт = https://www.bbc.co.uk/programmes/p02jslnf
}}
'''«Полдарк»''' ({{lang-en|Poldark}}) — британдық тарихи телехикаяның тұсаукесері 2015 жылы 8 наурызда [[BBC One]] телеарнасында өтті. Сюжет желісіне жазушы [[Уинстон Грэм|Уинстон Грэмнің]] осы [[Полдарк|аттас кітаптар топтамасы]] негіз болған. Оны сценарист Дебби Хорсфилд телехикаяға бейімдеген<ref>{{кітап |url=https://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ |тақырыбы=Poldark'' Season 1'' |баспасы=PBS |lang= |archive-date=2016-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161121071806/http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ }}</ref>. Алғашқы жеті романның [[Полдарк (телехикая, 1975)|бұған дейінгі экрандық нұсқасы]] 1975–1977 жылдары BBC One телеарнасында көрсетілген<ref>{{cite news | url=http://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/10046866/BBC-to-challenge-Downton-with-Poldark-remake.html | title=BBC to challenge Downton with Poldark remake | work=The Daily Telegraph | date=2013-05-09 | access-date=2014-04-03 | author=Ensor, Josie | archive-date=2014-05-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140512083006/http://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/10046866/BBC-to-challenge-Downton-with-Poldark-remake.html }}</ref>.
== Желісі ==
[[XVIII ғасыр|XVIII ғасырдың]] соңы. [[Ұлыбритания]]. [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|Америка отарлары үшін болған соғыста]] жеңіліс тапқан Росс Полдарк үш жыл әскери қызмет атқарғаннан кейін, [[Контрабанда|контрабандамен]] айналысқаны үшін жазаланбау мақсатында туған жері [[Корнуолл|Корнуоллға]], мыс кеніштеріне оралады. Үйіне келгенде әкесінің қайтыс болғанын, ал бұрынғы сүйіктісі Елизабеттің немере ағасы Фрэнсиске тұрмысқа шығуға уәде беріп қойғанын біледі.
Росс Полдарк өзін ұрып-соғудан жасөспірім қыз Демелзаны құтқарып, оны үйіне аспазшы етіп жұмысқа алады. Осы кезде ол кедейленген ауыл тұрғындарына әкесінен қалған ескі кенішті қайта іске қосуға көмектесуге тырысады. Алайда кенішті өз бақылауына алғысы келетін арсыз бәсекелесі Джордж Уорлегган оған үнемі кедергі жасайды. Елизабет Фрэнсиске тұрмысқа шығады. Ал Росс Демельзаға үйленеді. Бірнеше жылдан кейін [[Француз революциясы|көршілес Францияда революциялық оқиғалар]] басталып, тағы біраз уақыт өткен соң Ұлыбритания басқа Еуропа державаларымен бірге [[Бірінші коалиция соғысы|Францияға]] қарсы жаңа соғысқа араласуға мәжбүр болады.
Кенішті қайта іске қосу жолында Росс көптеген қиындықтарға тап болады. Әсіресе немере ағасының отбасымен арадағы кикілжіңдер оған оңайға соқпайды. Кейін екеуі татуласқанымен, немере ағасы Росстың кенішінде болған апаттан қаза табады. Кеніштен мыс кенін табу әрекеттері бірнеше рет сәтсіз аяқталып, соңы шахтаның опырылуы мен жұмысшылардың қазасына әкеледі. Осы жағдайлар Россты бұрынғы контрабандашылармен қайта байланыс орнатуға мәжбүр етеді. Заңмен де қайшылыққа түсіп, қоғамдағы беделінен біртіндеп айырыла бастайды. Росстың Елизабетке деген басылмаған сезімі Демелзамен арадағы некесіне сызат түсіреді. Ақырында, ең жақын адамдарының барлығы дерлік одан теріс айналып, шарасыздықтан Франциямен жүріп жатқан соғысқа қатысу үшін қайтадан әскерге баруға бел буған сәтте, тағдыр оған күтпеген жерден оң қабақ танытады: жабылуға шақ қалған кеніштен әуелі қалайы, кейін мыс кені табылады...
== Бөлімдері ==
{{main|Полдарк телехикаясының бөлімдер тізімі}}
{| class="wikitable"
! colspan="2" rowspan="2" | Маусым
! rowspan="2" | Серия
! colspan="2" | Көрсетілу күндері
|-
! Алғашқы сериясы
! Соңғы сериясы
|-
| style="background:#29272B; width:10px; padding:0;" |
| 1
| 8
| 8 наурыз 2015
| 26 сәуір 2015
|-
| style="background:#963E40; width:10px; padding:0;" |
| 2
| 10
| 4 қыркүйек 2016
| 6 қараша 2016
|-
| style="background:#204A91; width:10px; padding:0;" |
| 3
| 9
| 11 маусым 2017
| 6 тамыз 2017
|-
| style="background:#187343; width:10px; padding:0;" |
| 4
| 8
| 10 маусым 2018
| 29 шілде 2018
|-
| style="background:#76474F; width:10px; padding:0;" |
| 5
| 8
| 14 шілде 2019
| 26 тамыз 2019
|}
== Рөлдерде ==
=== Негізгі құрамы ===
* [[Эйдан Тернер]] — капитан Росс Полдарк
* [[Элеонор Томлинсон]] — Демелза Полдарк (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Карн)
* Руби Бенталл — Верити Блейми (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Полдарк)
* Кэролайн Блэкистон — Агата Полдарк (1—3 маусымдары, 4 маусымда қонақ)
* Фил Дэвис — Джуд Пэйнтер (1—2 маусымдары)
* Бети Эдни — Пруди Пэйнтер
* Джек Фартинг — Джордж Уорлегган
* Люк Норрис — дәрігер Дуайт Энис
* Хейда Рид — Елизабет Уорлегган (бұған дейін Полдарк, күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Чайновет) (1—4 маусымдары, 5 маусымда қонақ)
* Кайл Соллер — Фрэнсис Полдарк (1—2 маусымдары, 4 маусымда қонақ)
* Пип Торренс — Кэри Уорлегган
* Уоррен Кларк — Чарлз Полдарк (1 маусым)
* Габриэлла Уайлд — Кэролайн Энис (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Пенвенен) (2—5 маусымдары)
* Джон Неттлз — Рэй Пенвенен (2—3 маусымдары)
* Кристиан Брассингтон — дін қызметкері Осборн Уитворт (3—4 маусымдары)
* Эллис Чаппел — Морвенна Карн (бұған дейін Уитворт, күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Чайновет) (3—5 маусымдары)
* Шон Гилдер — Толли Трегерлс (3—4 маусымдары)
* Гарри Ричардсон — Дрейк Карн (3—5 маусымдары)
* Джош Уайтхаус — Хью Армитидж (3—4 маусымдары)
* Том Йорк — Сэм Карн (3—5 маусымдары)
* Тим Даттон — Джозеф Мерсетон (5 маусым)
* Керри Маклин — Китти Деспард (5 маусым)
* Винсент Риган — полковник Нед Деспард (5 маусым)
* Питер Салливан — Ральф Хэнсон (5 маусым)
* Тристан Старрок — капитан Заки Мартин (1—4 маусымдары үзіп-үзіп, 5 маусымда әрдайым)
=== Қосалқы құрамы ===
{{Col-begin}}
{{Col-2}}
* Робин Эллис — дін қызметкері дәрігер Холс
* Ричард Хоуп — Харрис Паско
* Эд Браунинг — Пол Дэниел
* Джон Холлингворт — капитан Уильям Хэншо (1—3 маусымдары)
* Рори Уилтон — Ричард Тонкин (1—2 маусымдары)
* Ричард Харрингтон — капитан Эндрю Блейми (1—3 маусымдары)
* Грейси О’Брайен — Джинни Картер (1—2 маусымдары)
* Эмма Спургин Хасси — миссис Мартин (1—2 маусымдары)
* Мэтью Уилсон — Марк Дэниел (1—2 маусымдары)
* Салли Декстер — миссис Чайновет (1—2 маусымдары)
* Генри Гарретт — капитан Макнил (1—2 маусымдары)
* Марк Фрост — Том Карн (1—3 маусымдары)
* Кристал Леати — Маргарет Воспер (1—2 маусымдары)
* Патрик Райкарт — сэр Хью Бодруган (1—2 маусымдары)
* Майкл Калкин — Хорас Тренеглос (1—2 маусымдары)
* Джейсон Торп — Мэтью Сэнсон (1 маусым)
* Роберт Доус — дәрігер Чоук (1—4 маусымдары)
* Александр Арнольд — Джим Картер (1 маусым)
* Сабрина Бартлетт — Керен Дэниел (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Смит) (1 маусым)
* Харриет Баллард — Рут Тренеглос (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Тиг) (1 маусым)
* Мэри Вудвайн — миссис Тиг (1 маусым)
* Дэниел Кук — Джон Тренеглос (1 маусым)
* Джейсон Скуибб — дін қызметкері Оджерс (1, 3—4 маусымдары)
* Себастьян Арместо — Танкард (2 маусым)
* Хью Скиннер — лорд Анвин Тревонанс (2 маусым)
* Росс Грин — Чарли Кемпторн (2 маусым)
* Амелия Кларксон — Розина Карн (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Хоблин) (2, 4—5 маусымдары)
* Джон Макнил — Джека Хоблин (2, 4—5 маусымдары)
* Льюис Пик — Тед Каркик (2 маусым)
* Роуз Рейнольдс — Бетти Каркик (2 маусым)
* Александр Моррис — капитан Джеймс Блейми (2 маусым)
* Изабелла Пэррисс — Эстер Блейми (2 маусым)
* Турло Конвери — Том Харри (2—4 маусымдары)
* Ричард Маккейб — мистер Тренкром (2—3 маусымдары)
* Гарри Маркус — Джеффри Чарлз Полдарк (3 маусым)
* Джон Хопкинс — сэр Фрэнсис Бассет (3—4 маусымдары)
* Джеймс Уилби — лорд Фалмут (3—4 маусымдары)
* Сиара Чартерис — Эмма Трегёрлс (3—4 маусымдары)
{{Col-break}}
* Эсме Кой — Ровелла Солуэй (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Чайновет) (3—4 маусымдары)
* Уилл Меррик — Артур Солуэй (3—4 маусымдары)
* Луис Дэвидсон — Джеффри Чарлз Полдарк (4 маусым)
* Эдвард Беннет — премьер-министр [[Уильям Питт (Кіші)|Уильям Питт]] (4 маусым)
* Джек Риддифорд — Яго Мартин (4 маусым)
* Робин Маккалум — Джастис Трехерн (4 маусым)
* Эмили Патрик — Белинда (4 маусым)
* Майк Бернсайд — Натаниэль Пирс (4 маусым)
* Корнелиус Бут — сэр Кристофер Хокинс (4 маусым)
* Дэнни Киррейн — Гарри (4 маусым)
* Джош Тейлор — виконт Боллингтон (4 маусым)
* Софи Симнетт — Андромеда Пейдж (4 маусым)
* Чарли Филд — Джон Крейвен (4 маусым)
* Адриан Лукис — сэр Джон Митфорд (4 маусым)
* Ричард Дурден — дәрігер Ансельм (4 маусым)
* Макс Беннет — Монк Эддерли (4 маусым)
* Ребекка Фронт — леди Уитворт (4 маусым, 5 маусымда қонақ)
* Фредди Уайз — Джеффри Чарлз Полдарк (5 маусым)
* Лили Додсворт-Эванс — Сесилия Хэнсон (5 маусым)
* София Оксенхэм — Тесс Треджиден (5 маусым)
* Энтони Калф — Уильям Уикхем (5 маусым)
* Вуди Норман — Валентин Уорлегган (5 маусым)
* Уэнсдей Гиббонс — Клоуэнс Полдарк (5 маусым)
* Оскар Новак — Джереми Полдарк (5 маусым)
* Эндрю Гауэр — Джеймс Хэдфилд (5 маусым)
* Эойн Линч — Джон Макнамара (5 маусым)
* Питер Форбс — Томас Эрскин (5 маусым)
* Норман Боуман — Джеймс Баннантин (5 маусым)
* Саймон Уильямс — лорд-судья Кеньон (5 маусым)
* Саймон Торп — дәрігер Пенроуз (5 маусым)
* Александр Перкинс — Стоун (5 маусым)
* Сэм Крейн — сэр Спенсер Персиваль (5 маусым)
* Уильям Себаг-Монтефиоре — алқабилер төрағасы (5 маусым)
* Ричард Диксон — лорд Элленборо (5 маусым)
* Дэн О’Киф — Колдбат, түрме күзетшісі (5 маусым)
* Дон Галлахер — викарий (5 маусым)
* Захари Фолл — Лорент (5 маусым)
* Нико Рогнер — генерал Жюль Туссен (5 маусым)
{{Col-end}}
== Өндірісі ==
Телехикая BBC One арнасының бұрынғы басшысы Дэнни Коэн мақұлдаған соңғы жобалардың бірі болды<ref>{{cite news | url=http://www.digitalspy.co.uk/tv/news/a479972/poldark-remake-charles-dickens-drama-ordered-by-bbc-one.html | title='Poldark' remake, Charles Dickens drama ordered by BBC One | work=Digital Spy | date=2013-05-09 | access-date=2014-04-03 | author=Jeffery, Morgan | archive-date=2014-04-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140407085645/http://www.digitalspy.co.uk/tv/news/a479972/poldark-remake-charles-dickens-drama-ordered-by-bbc-one.html }}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.radiotimes.com/news/2013-05-09/danny-cohen-says-goodbye-to-bbc1-with-4-new-drama-commissions | title=Danny Cohen says goodbye to BBC1 with 4 new drama commissions | work=Radio Times | date=2013-05-09 | access-date=2014-04-03 | author=Jones, Paul | archive-date=2014-04-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140407070111/http://www.radiotimes.com/news/2013-05-09/danny-cohen-says-goodbye-to-bbc1-with-4-new-drama-commissions }}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.broadcastnow.co.uk/news/commissioning/cohen-signs-off-with-poldark/5054753.article | title=Cohen signs off with Poldark | work=Broadcast | date=2013-05-09 | access-date=2014-04-03 | author=Kanter, Jake | archive-date=2014-04-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140407074234/http://www.broadcastnow.co.uk/news/commissioning/cohen-signs-off-with-poldark/5054753.article }}</ref>. Түсірілім жұмыстары 2014 жылдың сәуір айында [[Корнуолл]] мен [[Бристоль]] қалаларында басталды<ref>{{cite news | url=http://www.digitalspy.co.uk/tv/news/a561167/the-white-queen-actress-eleanor-tomlinson-joins-bbc-ones-poldark.html | title=The White Queen actress Eleanor Tomlinson joins BBC One's Poldark | work=Digital Spy | date=2014-03-31 | access-date=2014-04-03 | author=Eames, Tom | archive-date=2014-04-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140407065337/http://www.digitalspy.co.uk/tv/news/a561167/the-white-queen-actress-eleanor-tomlinson-joins-bbc-ones-poldark.html }}</ref><ref>{{cite news | url=http://metro.co.uk/2014/02/28/the-hobbit-and-being-human-star-aidan-turner-joins-bbc-remake-of-poldark-4345450/ | title=The Hobbit and Being Human star Aidan Turner joins BBC remake of Poldark | work=Metro | date=2014-02-28 | access-date=2014-04-03 | author=Deen, Sarah | archive-date=2014-04-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140405051844/http://metro.co.uk/2014/02/28/the-hobbit-and-being-human-star-aidan-turner-joins-bbc-remake-of-poldark-4345450/ }}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2014/poldark.html | title=BBC One announces Aidan Turner to star as Poldark in new series | work=BBC | date=2014-02-28 | access-date=2014-04-03 | archive-date=2017-11-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20171124170211/http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2014/poldark.html }}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2014/eleanor-tomlinson-poldark.html | title=Eleanor Tomlinson to star as Demelza in BBC One drama Poldark | work=BBC | date=2014-03-30 | access-date=2014-04-03 | archive-date=2016-06-23 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160623151700/http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2014/eleanor-tomlinson-poldark.html }}</ref>. Телехикаяны Mammoth Screen продюсерлік компаниясы түсірді<ref>{{cite news | url=https://www.theguardian.com/media/2013/may/09/bbc-poldark-adaptation | title=BBC to broadcast Poldark adaptation | work=The Guardian | date=2013-05-09 | access-date=2014-04-03 | author=Deans, Jason | archive-date=2014-04-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140407085539/http://www.theguardian.com/media/2013/may/09/bbc-poldark-adaptation }}</ref>.
Түсірілім орындарының қатарында Солтүстік Корнуоллдағы [[Сент-Агнес (Корнуолл)|Сент-Агнес]] жағалауы бар. Бұл жер сериалда Нампара аңғарының көрінісін бейнелеу үшін пайдаланылды. Сент-Джаст маңындағы Перранвитте орналасқан «Боталлак» кеніші Росс Полдарк қайта іске қосуға тырысатын «Уил-Лежер» кенішінің орнына түсірілді. Лизард түбегіндегі Ганволло елді мекенінің Черч-Коув жағажайында кеменің апатқа ұшырау көріністері түсірілді<ref>[http://www.nationaltrust.org.uk/article-1355886329391/ Cornish Coast stars in Poldark remake at National Trust] {{Wayback|url=http://www.nationaltrust.org.uk/article-1355886329391/ |date=20151013020120 }}. Retrieved 22 March 2015.</ref>. Қаладағы оқиғаларға қатысты көріністер [[Уилтшир]] графтығындағы Коршем қаласында түсірілді<ref>[https://www.breaksincornwall.com/2015/03/poldark-2015/ Poldark at Breaks in Cornwall] {{Wayback|url=https://www.breaksincornwall.com/2015/03/poldark-2015/ |date=20160304080418 }}. Retrieved 22 March 2015.</ref>. Жерасты көріністері Корнуоллдағы «Полдарк» кенішінде түсірілді. Бұл кенішке Уинстон Грэмнің романдарының құрметіне осындай атау берілген. Ал интерьердегі кейбір көріністер [[Сомерсет]] графтығындағы [[Бат (Англия)|Бат]] қаласында орналасқан Прайор-Парк колледжінде түсірілді<ref>{{cite news | url=http://www.bathchronicle.co.uk/Prior-Park-College-appear-episode-BBC1-drama/story-26152321-detail/story.html | title=Prior Park College to appear in the next episode of Poldark | work=Bath Chronicle | date=2015-03-11 | access-date=2015-04-15 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151016063851/http://www.bathchronicle.co.uk/Prior-Park-College-appear-episode-BBC1-drama/story-26152321-detail/story.html | archive-date=2015-10-16 }}</ref>.
Телехикаяның сегіз бөлімнен тұратын алғашқы маусымы кітаптар топтамасындағы алғашқы екі романның желісі бойынша түсірілді. 2015 жылы 8 сәуірде үшінші және төртінші романдарды қамтитын он бөлімнен тұратын екінші маусымды түсіру туралы шешім қабылданды<ref>{{Cite web |title =BBC One scores record-breaking Q1 performance in 2015 and announces recommission of Poldark |url =http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2015/bbc-one-q1 |publisher =BBC Media centre |date =2015-04-08 |access-date =2015-04-12 |archive-date =2016-04-14 |archive-url =https://web.archive.org/web/20160414152419/http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2015/bbc-one-q1 |url-status =live }}</ref>. Екінші маусымның тұсаукесері 2016 жылы 4 қыркүйекте өтті<ref>{{cite tweet|user=PoldarkTV|author=Official Poldark|number=753997906126966784|title=#Poldark Series 2. @BBCOne. 4th Sept 2016. The countdown begins...|date=2016-07-15|access-date=2016-07-20}}</ref>. 2016 жылы 6 шілдеде, екінші маусым көрсетілімге шықпай тұрып-ақ, бесінші роман мен алтыншы романның алғашқы жартысына негізделген үшінші маусымның түсірілімі басталғаны жарияланды<ref>{{cite web |title =Poldark will return to BBC One for a third series |url =http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2016/poldark-series-three |publisher =BBC Media centre |date =2016-07-06 |access-date =2016-07-08 |archive-date =2016-07-26 |archive-url =https://web.archive.org/web/20160726000840/http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2016/poldark-series-three |url-status =live }}</ref>. Тоғыз бөлімнен тұратын үшінші маусымның тұсаукесері 2017 жылы 11 маусымда өтті. Телехикая төртінші маусымға ұзартылып, оның тұсаукесері 2018 жылдың жазына жоспарланды. Төртінші маусымның алғашқы бөлімі 2018 жылы 10 маусымда көрсетілді. 2018 жылы мамырда, төртінші маусымның тұсаукесеріне дейін, телехикаяның бесінші маусымға ұзартылғаны жарияланды. Бесінші әрі соңғы маусым 2019 жылдың 14 шілдесінен бастап 26 тамызға дейін эфирге шықты.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:2015 жылы басталған Ұлыбритания телехикаялары]]
[[Санат:2019 жылы аяқталған Ұлыбритания телехикаялары]]
[[Санат:Ағылшын тіліндегі телесериалдар]]
[[Санат:Ұлыбританияның тарихи телеcериалдары]]
[[Санат:Би-би-си телеарнасының бағдарламалары]]
[[Санат:1780-жылдар туралы тарихи телехикаялар]]
[[Санат:1790-жылдар туралы тарихи телехикаялар]]
[[Санат:Оқиғалары Англияда өрбитін телехикаялар]]
[[Санат:Ұлыбритания романдарының экрандаулары]]
bdg9qx5nsj0liu5t4s35mkcrlbpucfk
Негевтегі Бен-Гурион университеті
0
790110
3693229
2026-11-08T07:46:51Z
1nter pares
146705
Жаңа бетте: {{Университет |Аты = Негевтегі Бен-Гурион университеті |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = Ben-Gurion University of the Negev.svg |Сурет = Ben-Gurion University of the Negev logo.svg |Шынайы аты = אוניברסיטת בן-גוריון בנגב (ивритше) |Халықаралық атауы = Ben-Gurion University of the Negev...
3693229
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Негевтегі Бен-Гурион университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы = Ben-Gurion University of the Negev.svg
|Сурет = Ben-Gurion University of the Negev logo.svg
|Шынайы аты = אוניברסיטת בן-גוריון בנגב (ивритше)
|Халықаралық атауы = Ben-Gurion University of the Negev
|Бұрынғы атауы = Негев университеті
|Ұраны = השראה פוגשת מצוינות (ивритше «Шабыт пен кемелдіктің тоғысуы»)
|Құрылған жылы = [[1969 жыл|1969]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет]]
|Бюджет = 466 млн [[АҚШ доллары]]<ref name="budget">{{cite web |title=AMERICAN ASSOCIATES, BEN-GURION UNIVERSITY OF THE NEGEV 2016 FINANCIALS |url=https://americansforbgu.org/wp-content/uploads/2018/08/Facts-Figures-Brochure_2018-F.pdf |website=americansforbgu.org |access-date=14 March 2022}}</ref>
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = [[Даниэль Хамовиц]]
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Хаим Хамес]]
|Студенттер = 18 357
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат = 12 169
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура = 1311
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар =
|Орналасқан жері = [[Беэр-Шева]], [[Сде-Бокер]] және [[Эйлат]], [[Израиль]]
|Метро бекеті =
|Кампус =
|Мекенжайы =
|Сайты = https://www.bgu.ac.il/en/
|Марапаттары =
|lat_dir = N |lat_deg = 31 |lat_min = 15 |lat_sec = 43.89
|lon_dir = E |lon_deg = 34 |lon_min = 48 |lon_sec = 5.44
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Негевтегі Бен-Гурион университеті''' ('''BGU'''; {{langx|he|אוניברסיטת בן-גוריון בנגב}}, ''Universitat Ben-Guriyon baNegev'') — Израильдің [[Беэр-Шева]] қаласында орналасқан [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]]. Израиль мемлекетінің [[Мемлекет негізін қалаушылар тізімі|негізін қалаушылардың бірі]] [[Давид Бен-Гурион]]ның құрметіне аталған университет 1969 жылы құрылды. Қазіргі уақытта университеттің бес кампусы бар: үшеуі Беэр-Шевада, біреуі [[Сде-Бокер]]де және біреуі [[Эйлат]]та орналасқан.<ref name=":0">{{Cite web |title=Ben Gurion University of the Negev {{!}} Tethys |url=https://tethys.pnnl.gov/organization/ben-gurion-university-negev |access-date=2025-10-02 |website=tethys.pnnl.gov}}</ref>
Бен-Гурион университетінде шамамен 20 000 студент білім алады.<ref name=":0" /> Оның ғылыми-зерттеу институттарына Негев ұлттық биотехнология институты, Ильзе Кац атындағы наноғылым және технология институты, [[Якоб Блауштейн атындағы шөлді зерттеу институттары]] мен оның құрамындағы [[Альберт Кац атындағы халықаралық шөлді зерттеу мектебі]], сондай-ақ Израиль мен [[сионизм]]ді зерттейтін Бен-Гурион ғылыми-зерттеу институты кіреді.
7erfmlwmlyq73yjywoz1w3m9t61kfcp
3693230
3693229
2026-11-08T07:47:24Z
1nter pares
146705
3693230
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Негевтегі Бен-Гурион университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы = Ben-Gurion University of the Negev.svg
|Сурет = Ben-Gurion University of the Negev logo.svg
|Шынайы аты = אוניברסיטת בן-גוריון בנגב (ивритше)
|Халықаралық атауы = Ben-Gurion University of the Negev
|Бұрынғы атауы = Негев университеті
|Ұраны = השראה פוגשת מצוינות (ивритше «Шабыт пен кемелдіктің тоғысуы»)
|Құрылған жылы = [[1969 жыл|1969]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет]]
|Бюджет = 466 млн [[АҚШ доллары]]<ref name="budget">{{cite web |title=AMERICAN ASSOCIATES, BEN-GURION UNIVERSITY OF THE NEGEV 2016 FINANCIALS |url=https://americansforbgu.org/wp-content/uploads/2018/08/Facts-Figures-Brochure_2018-F.pdf |website=americansforbgu.org |access-date=14 March 2022}}</ref>
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = [[Даниэль Хамовиц]]
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Хаим Хамес]]
|Студенттер = 18 357
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат = 12 169
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура = 1311
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар =
|Орналасқан жері = [[Беэр-Шева]], [[Сде-Бокер]] және [[Эйлат]], [[Израиль]]
|Метро бекеті =
|Кампус =
|Мекенжайы =
|Сайты = https://www.bgu.ac.il/en/
|Марапаттары =
|lat_dir = N |lat_deg = 31 |lat_min = 15 |lat_sec = 43.89
|lon_dir = E |lon_deg = 34 |lon_min = 48 |lon_sec = 5.44
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Негевтегі Бен-Гурион университеті''' ('''BGU'''; {{langx|he|אוניברסיטת בן-גוריון בנגב}}, ''Universitat Ben-Guriyon baNegev'') — Израильдің [[Беэр-Шева]] қаласында орналасқан [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]]. Израиль мемлекетінің [[Мемлекет негізін қалаушылар тізімі|негізін қалаушылардың бірі]] [[Давид Бен-Гурион]]ның құрметіне аталған университет 1969 жылы құрылды. Қазіргі уақытта университеттің бес кампусы бар: үшеуі Беэр-Шевада, біреуі [[Сде-Бокер]]де және біреуі [[Эйлат]]та орналасқан.<ref name=":0">{{Cite web |title=Ben Gurion University of the Negev {{!}} Tethys |url=https://tethys.pnnl.gov/organization/ben-gurion-university-negev |access-date=2025-10-02 |website=tethys.pnnl.gov}}</ref>
Бен-Гурион университетінде шамамен 20 000 студент білім алады.<ref name=":0" /> Оның ғылыми-зерттеу институттарына Негев ұлттық биотехнология институты, Ильзе Кац атындағы наноғылым және технология институты, [[Якоб Блауштейн атындағы шөлді зерттеу институттары]] мен оның құрамындағы [[Альберт Кац атындағы халықаралық шөлді зерттеу мектебі]], сондай-ақ Израиль мен [[сионизм]]ді зерттейтін Бен-Гурион ғылыми-зерттеу институты кіреді.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
qw5kywyk2wsbbb1yvcc5qifbmfpkx19
3693231
3693230
2026-11-08T07:48:13Z
1nter pares
146705
3693231
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Негевтегі Бен-Гурион университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы = Ben-Gurion University of the Negev.svg
|Сурет = Ben-Gurion University of the Negev logo.svg
|Шынайы аты = אוניברסיטת בן-גוריון בנגב (ивритше)
|Халықаралық атауы = Ben-Gurion University of the Negev
|Бұрынғы атауы = Негев университеті
|Ұраны = השראה פוגשת מצוינות (ивритше «Шабыт пен кемелдіктің тоғысуы»)
|Құрылған жылы = [[1969 жыл|1969]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет]]
|Бюджет = 466 млн [[АҚШ доллары]]<ref name="budget">{{cite web |title=AMERICAN ASSOCIATES, BEN-GURION UNIVERSITY OF THE NEGEV 2016 FINANCIALS |url=https://americansforbgu.org/wp-content/uploads/2018/08/Facts-Figures-Brochure_2018-F.pdf |website=americansforbgu.org |access-date=14 March 2022}}</ref>
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = [[Даниэль Хамовиц]]
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Хаим Хамес]]
|Студенттер = 18 357
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат = 12 169
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура = 1311
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар =
|Орналасқан жері = [[Беэр-Шева]], [[Сде-Бокер]] және [[Эйлат]], [[Израиль]]
|Метро бекеті =
|Кампус =
|Мекенжайы =
|Сайты = https://www.bgu.ac.il/en/
|Марапаттары =
|lat_dir = N |lat_deg = 31 |lat_min = 15 |lat_sec = 43.89
|lon_dir = E |lon_deg = 34 |lon_min = 48 |lon_sec = 5.44
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Негевтегі Бен-Гурион университеті''' ('''BGU'''; {{lang-he|אוניברסיטת בן-גוריון בנגב}}, ''Universitat Ben-Guriyon baNegev'') — Израильдің [[Беэр-Шева]] қаласында орналасқан [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]]. Израиль мемлекетінің [[Мемлекет негізін қалаушылар тізімі|негізін қалаушылардың бірі]] [[Давид Бен-Гурион]]ның құрметіне аталған университет 1969 жылы құрылды. Қазіргі уақытта университеттің бес кампусы бар: үшеуі Беэр-Шевада, біреуі [[Сде-Бокер]]де және біреуі [[Эйлат]]та орналасқан.<ref name=":0">{{Cite web |title=Ben Gurion University of the Negev {{!}} Tethys |url=https://tethys.pnnl.gov/organization/ben-gurion-university-negev |access-date=2025-10-02 |website=tethys.pnnl.gov}}</ref>
Бен-Гурион университетінде шамамен 20 000 студент білім алады.<ref name=":0" /> Оның ғылыми-зерттеу институттарына Негев ұлттық биотехнология институты, Ильзе Кац атындағы наноғылым және технология институты, [[Якоб Блауштейн атындағы шөлді зерттеу институттары]] мен оның құрамындағы [[Альберт Кац атындағы халықаралық шөлді зерттеу мектебі]], сондай-ақ Израиль мен [[сионизм]]ді зерттейтін Бен-Гурион ғылыми-зерттеу институты кіреді.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
fv3cbu42shnpvfaqurcvmmxgn38epf5
3693232
3693231
2026-11-08T07:48:57Z
1nter pares
146705
3693232
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Негевтегі Бен-Гурион университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы = [[Сурет:Ben-Gurion University of the Negev.svg]]
|Сурет = [[Сурет:Ben-Gurion University of the Negev logo.svg]]
|Шынайы аты = אוניברסיטת בן-גוריון בנגב (ивритше)
|Халықаралық атауы = Ben-Gurion University of the Negev
|Бұрынғы атауы = Негев университеті
|Ұраны = השראה פוגשת מצוינות (ивритше «Шабыт пен кемелдіктің тоғысуы»)
|Құрылған жылы = [[1969 жыл|1969]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет]]
|Бюджет = 466 млн [[АҚШ доллары]]<ref name="budget">{{cite web |title=AMERICAN ASSOCIATES, BEN-GURION UNIVERSITY OF THE NEGEV 2016 FINANCIALS |url=https://americansforbgu.org/wp-content/uploads/2018/08/Facts-Figures-Brochure_2018-F.pdf |website=americansforbgu.org |access-date=14 March 2022}}</ref>
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = [[Даниэль Хамовиц]]
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Хаим Хамес]]
|Студенттер = 18 357
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат = 12 169
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура = 1311
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар =
|Орналасқан жері = [[Беэр-Шева]], [[Сде-Бокер]] және [[Эйлат]], [[Израиль]]
|Метро бекеті =
|Кампус =
|Мекенжайы =
|Сайты = https://www.bgu.ac.il/en/
|Марапаттары =
|lat_dir = N |lat_deg = 31 |lat_min = 15 |lat_sec = 43.89
|lon_dir = E |lon_deg = 34 |lon_min = 48 |lon_sec = 5.44
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Негевтегі Бен-Гурион университеті''' ('''BGU'''; {{lang-he|אוניברסיטת בן-גוריון בנגב}}, ''Universitat Ben-Guriyon baNegev'') — Израильдің [[Беэр-Шева]] қаласында орналасқан [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]]. Израиль мемлекетінің [[Мемлекет негізін қалаушылар тізімі|негізін қалаушылардың бірі]] [[Давид Бен-Гурион]]ның құрметіне аталған университет 1969 жылы құрылды. Қазіргі уақытта университеттің бес кампусы бар: үшеуі Беэр-Шевада, біреуі [[Сде-Бокер]]де және біреуі [[Эйлат]]та орналасқан.<ref name=":0">{{Cite web |title=Ben Gurion University of the Negev {{!}} Tethys |url=https://tethys.pnnl.gov/organization/ben-gurion-university-negev |access-date=2025-10-02 |website=tethys.pnnl.gov}}</ref>
Бен-Гурион университетінде шамамен 20 000 студент білім алады.<ref name=":0" /> Оның ғылыми-зерттеу институттарына Негев ұлттық биотехнология институты, Ильзе Кац атындағы наноғылым және технология институты, [[Якоб Блауштейн атындағы шөлді зерттеу институттары]] мен оның құрамындағы [[Альберт Кац атындағы халықаралық шөлді зерттеу мектебі]], сондай-ақ Израиль мен [[сионизм]]ді зерттейтін Бен-Гурион ғылыми-зерттеу институты кіреді.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
3y4csynv5h8jpn9m6romazg2xr0s6qs
3693233
3693232
2026-11-08T07:49:17Z
1nter pares
146705
3693233
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Негевтегі Бен-Гурион университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы =
|Сурет = [[Сурет:Ben-Gurion University of the Negev logo.svg]]
|Шынайы аты = אוניברסיטת בן-גוריון בנגב (ивритше)
|Халықаралық атауы = Ben-Gurion University of the Negev
|Бұрынғы атауы = Негев университеті
|Ұраны = השראה פוגשת מצוינות (ивритше «Шабыт пен кемелдіктің тоғысуы»)
|Құрылған жылы = [[1969 жыл|1969]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет]]
|Бюджет = 466 млн [[АҚШ доллары]]<ref name="budget">{{cite web |title=AMERICAN ASSOCIATES, BEN-GURION UNIVERSITY OF THE NEGEV 2016 FINANCIALS |url=https://americansforbgu.org/wp-content/uploads/2018/08/Facts-Figures-Brochure_2018-F.pdf |website=americansforbgu.org |access-date=14 March 2022}}</ref>
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = [[Даниэль Хамовиц]]
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Хаим Хамес]]
|Студенттер = 18 357
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат = 12 169
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура = 1311
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар =
|Орналасқан жері = [[Беэр-Шева]], [[Сде-Бокер]] және [[Эйлат]], [[Израиль]]
|Метро бекеті =
|Кампус =
|Мекенжайы =
|Сайты = https://www.bgu.ac.il/en/
|Марапаттары =
|lat_dir = N |lat_deg = 31 |lat_min = 15 |lat_sec = 43.89
|lon_dir = E |lon_deg = 34 |lon_min = 48 |lon_sec = 5.44
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Негевтегі Бен-Гурион университеті''' ('''BGU'''; {{lang-he|אוניברסיטת בן-גוריון בנגב}}, ''Universitat Ben-Guriyon baNegev'') — Израильдің [[Беэр-Шева]] қаласында орналасқан [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]]. Израиль мемлекетінің [[Мемлекет негізін қалаушылар тізімі|негізін қалаушылардың бірі]] [[Давид Бен-Гурион]]ның құрметіне аталған университет 1969 жылы құрылды. Қазіргі уақытта университеттің бес кампусы бар: үшеуі Беэр-Шевада, біреуі [[Сде-Бокер]]де және біреуі [[Эйлат]]та орналасқан.<ref name=":0">{{Cite web |title=Ben Gurion University of the Negev {{!}} Tethys |url=https://tethys.pnnl.gov/organization/ben-gurion-university-negev |access-date=2025-10-02 |website=tethys.pnnl.gov}}</ref>
Бен-Гурион университетінде шамамен 20 000 студент білім алады.<ref name=":0" /> Оның ғылыми-зерттеу институттарына Негев ұлттық биотехнология институты, Ильзе Кац атындағы наноғылым және технология институты, [[Якоб Блауштейн атындағы шөлді зерттеу институттары]] мен оның құрамындағы [[Альберт Кац атындағы халықаралық шөлді зерттеу мектебі]], сондай-ақ Израиль мен [[сионизм]]ді зерттейтін Бен-Гурион ғылыми-зерттеу институты кіреді.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
nnlc0nw17td3yp3621l3ng8vy86hg8p
3693234
3693233
2026-11-08T07:50:20Z
1nter pares
146705
3693234
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Негевтегі Бен-Гурион университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы =
|Сурет = [[Сурет:Ben-Gurion University of the Negev logo.svg]]
|Шынайы аты = אוניברסיטת בן-גוריון בנגב (ивритше)
|Халықаралық атауы = Ben-Gurion University of the Negev
|Бұрынғы атауы = Негев университеті
|Ұраны = השראה פוגשת מצוינות<br>{{lang-kk|Шабыт пен кемелдіктің тоғысуы}}
|Құрылған жылы = [[1969 жыл|1969]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет]]
|Бюджет = 466 млн [[АҚШ доллары]]<ref name="budget">{{cite web |title=AMERICAN ASSOCIATES, BEN-GURION UNIVERSITY OF THE NEGEV 2016 FINANCIALS |url=https://americansforbgu.org/wp-content/uploads/2018/08/Facts-Figures-Brochure_2018-F.pdf |website=americansforbgu.org |access-date=14 March 2022}}</ref>
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = [[Даниэль Хамовиц]]
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Хаим Хамес]]
|Студенттер = 18 357
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат = 12 169
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура = 1311
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар =
|Орналасқан жері = [[Беэр-Шева]], [[Сде-Бокер]] және [[Эйлат]], [[Израиль]]
|Метро бекеті =
|Кампус =
|Мекенжайы =
|Сайты = https://www.bgu.ac.il/en/
|Марапаттары =
|lat_dir = N |lat_deg = 31 |lat_min = 15 |lat_sec = 43.89
|lon_dir = E |lon_deg = 34 |lon_min = 48 |lon_sec = 5.44
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Негевтегі Бен-Гурион университеті''' ('''BGU'''; {{lang-he|אוניברסיטת בן-גוריון בנגב}}, ''Universitat Ben-Guriyon baNegev'') — Израильдің [[Беэр-Шева]] қаласында орналасқан [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]]. Израиль мемлекетінің [[Мемлекет негізін қалаушылар тізімі|негізін қалаушылардың бірі]] [[Давид Бен-Гурион]]ның құрметіне аталған университет 1969 жылы құрылды. Қазіргі уақытта университеттің бес кампусы бар: үшеуі Беэр-Шевада, біреуі [[Сде-Бокер]]де және біреуі [[Эйлат]]та орналасқан.<ref name=":0">{{Cite web |title=Ben Gurion University of the Negev {{!}} Tethys |url=https://tethys.pnnl.gov/organization/ben-gurion-university-negev |access-date=2025-10-02 |website=tethys.pnnl.gov}}</ref>
Бен-Гурион университетінде шамамен 20 000 студент білім алады.<ref name=":0" /> Оның ғылыми-зерттеу институттарына Негев ұлттық биотехнология институты, Ильзе Кац атындағы наноғылым және технология институты, [[Якоб Блауштейн атындағы шөлді зерттеу институттары]] мен оның құрамындағы [[Альберт Кац атындағы халықаралық шөлді зерттеу мектебі]], сондай-ақ Израиль мен [[сионизм]]ді зерттейтін Бен-Гурион ғылыми-зерттеу институты кіреді.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
ppb30dpgc5v77u6imi8d5diutkcxe7a
3693236
3693234
2026-11-08T07:51:15Z
1nter pares
146705
3693236
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Негевтегі Бен-Гурион университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы =
|Сурет = [[Сурет:Ben-Gurion University of the Negev logo.svg]]
|Шынайы аты = אוניברסיטת בן-גוריון בנגב (ивритше)
|Халықаралық атауы = Ben-Gurion University of the Negev
|Бұрынғы атауы = Негев университеті
|Ұраны = {{lang-he|השראה פוגשת מצוינות}}<br>{{lang-kk|Шабыт пен кемелдіктің тоғысуы}}
|Құрылған жылы = [[1969 жыл|1969]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет]]
|Бюджет = 466 млн [[АҚШ доллары]]<ref name="budget">{{cite web |title=AMERICAN ASSOCIATES, BEN-GURION UNIVERSITY OF THE NEGEV 2016 FINANCIALS |url=https://americansforbgu.org/wp-content/uploads/2018/08/Facts-Figures-Brochure_2018-F.pdf |website=americansforbgu.org |access-date=14 March 2022}}</ref>
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = [[Даниэль Хамовиц]]
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Хаим Хамес]]
|Студенттер = 18 357
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат = 12 169
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура = 1311
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар =
|Орналасқан жері = [[Беэр-Шева]], [[Сде-Бокер]] және [[Эйлат]], [[Израиль]]
|Метро бекеті =
|Кампус =
|Мекенжайы =
|Сайты = https://www.bgu.ac.il/en/
|Марапаттары =
|lat_dir = N |lat_deg = 31 |lat_min = 15 |lat_sec = 43.89
|lon_dir = E |lon_deg = 34 |lon_min = 48 |lon_sec = 5.44
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Негевтегі Бен-Гурион университеті''' ('''BGU'''; {{lang-he|אוניברסיטת בן-גוריון בנגב}}, ''Universitat Ben-Guriyon baNegev'') — Израильдің [[Беэр-Шева]] қаласында орналасқан [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]]. Израиль мемлекетінің [[Мемлекет негізін қалаушылар тізімі|негізін қалаушылардың бірі]] [[Давид Бен-Гурион]]ның құрметіне аталған университет 1969 жылы құрылды. Қазіргі уақытта университеттің бес кампусы бар: үшеуі Беэр-Шевада, біреуі [[Сде-Бокер]]де және біреуі [[Эйлат]]та орналасқан.<ref name=":0">{{Cite web |title=Ben Gurion University of the Negev {{!}} Tethys |url=https://tethys.pnnl.gov/organization/ben-gurion-university-negev |access-date=2025-10-02 |website=tethys.pnnl.gov}}</ref>
Бен-Гурион университетінде шамамен 20 000 студент білім алады.<ref name=":0" /> Оның ғылыми-зерттеу институттарына Негев ұлттық биотехнология институты, Ильзе Кац атындағы наноғылым және технология институты, [[Якоб Блауштейн атындағы шөлді зерттеу институттары]] мен оның құрамындағы [[Альберт Кац атындағы халықаралық шөлді зерттеу мектебі]], сондай-ақ Израиль мен [[сионизм]]ді зерттейтін Бен-Гурион ғылыми-зерттеу институты кіреді.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
ombyum5va1fncbyicy30nj8yzr0nfjh
3693237
3693236
2026-11-08T07:51:31Z
1nter pares
146705
3693237
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Негевтегі Бен-Гурион университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы =
|Сурет = [[Сурет:Ben-Gurion University of the Negev logo.svg]]
|Шынайы аты = אוניברסיטת בן-גוריון בנגב
|Халықаралық атауы = Ben-Gurion University of the Negev
|Бұрынғы атауы = Негев университеті
|Ұраны = {{lang-he|השראה פוגשת מצוינות}}<br>{{lang-kk|Шабыт пен кемелдіктің тоғысуы}}
|Құрылған жылы = [[1969 жыл|1969]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет]]
|Бюджет = 466 млн [[АҚШ доллары]]<ref name="budget">{{cite web |title=AMERICAN ASSOCIATES, BEN-GURION UNIVERSITY OF THE NEGEV 2016 FINANCIALS |url=https://americansforbgu.org/wp-content/uploads/2018/08/Facts-Figures-Brochure_2018-F.pdf |website=americansforbgu.org |access-date=14 March 2022}}</ref>
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = [[Даниэль Хамовиц]]
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Хаим Хамес]]
|Студенттер = 18 357
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат = 12 169
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура = 1311
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар =
|Орналасқан жері = [[Беэр-Шева]], [[Сде-Бокер]] және [[Эйлат]], [[Израиль]]
|Метро бекеті =
|Кампус =
|Мекенжайы =
|Сайты = https://www.bgu.ac.il/en/
|Марапаттары =
|lat_dir = N |lat_deg = 31 |lat_min = 15 |lat_sec = 43.89
|lon_dir = E |lon_deg = 34 |lon_min = 48 |lon_sec = 5.44
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Негевтегі Бен-Гурион университеті''' ('''BGU'''; {{lang-he|אוניברסיטת בן-גוריון בנגב}}, ''Universitat Ben-Guriyon baNegev'') — Израильдің [[Беэр-Шева]] қаласында орналасқан [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]]. Израиль мемлекетінің [[Мемлекет негізін қалаушылар тізімі|негізін қалаушылардың бірі]] [[Давид Бен-Гурион]]ның құрметіне аталған университет 1969 жылы құрылды. Қазіргі уақытта университеттің бес кампусы бар: үшеуі Беэр-Шевада, біреуі [[Сде-Бокер]]де және біреуі [[Эйлат]]та орналасқан.<ref name=":0">{{Cite web |title=Ben Gurion University of the Negev {{!}} Tethys |url=https://tethys.pnnl.gov/organization/ben-gurion-university-negev |access-date=2025-10-02 |website=tethys.pnnl.gov}}</ref>
Бен-Гурион университетінде шамамен 20 000 студент білім алады.<ref name=":0" /> Оның ғылыми-зерттеу институттарына Негев ұлттық биотехнология институты, Ильзе Кац атындағы наноғылым және технология институты, [[Якоб Блауштейн атындағы шөлді зерттеу институттары]] мен оның құрамындағы [[Альберт Кац атындағы халықаралық шөлді зерттеу мектебі]], сондай-ақ Израиль мен [[сионизм]]ді зерттейтін Бен-Гурион ғылыми-зерттеу институты кіреді.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
qyhaftdf0vu86g97pkt93tkymffjl80
3693238
3693237
2026-11-08T07:52:07Z
1nter pares
146705
3693238
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Негевтегі Бен-Гурион университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы =
|Сурет = [[Сурет:Ben-Gurion University of the Negev logo.svg]]
|Шынайы аты = אוניברסיטת בן-גוריון בנגב
|Халықаралық атауы = Ben-Gurion University of the Negev
|Бұрынғы атауы = Негев университеті
|Ұраны = {{lang-he|השראה פוגשת מצוינות}}<br>{{lang-kk|Шабыт пен кемелдіктің тоғысуы}}
|Құрылған жылы = [[1969 жыл|1969]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет]]
|Бюджет = 466 млн [[АҚШ доллары]]<ref name="budget">{{cite web |title=AMERICAN ASSOCIATES, BEN-GURION UNIVERSITY OF THE NEGEV 2016 FINANCIALS |url=https://americansforbgu.org/wp-content/uploads/2018/08/Facts-Figures-Brochure_2018-F.pdf |website=americansforbgu.org |access-date=14 March 2022}}</ref>
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = [[Даниэль Хамовиц]]
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Хаим Хамес]]
|Студенттер = 18 357
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат = 12 169
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура = 1311
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар =
|Орналасқан жері = [[Беэр-Шева]], [[Сде-Бокер]] және [[Эйлат]], [[Израиль]]
|Метро бекеті =
|Кампус =
|Мекенжайы =
|Сайты = https://www.bgu.ac.il/en/
|Марапаттары =
|lat_dir = N |lat_deg = 31 |lat_min = 15 |lat_sec = 43.89
|lon_dir = E |lon_deg = 34 |lon_min = 48 |lon_sec = 5.44
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Негевтегі Бен-Гурион университеті''' ('''BGU'''; {{lang-he|אוניברסיטת בן-גוריון בנגב}}, ''Universitat Ben-Guriyon baNegev'') — Израильдің [[Беэр-Шева]] қаласында орналасқан [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]]. Израиль мемлекетінің [[Мемлекет негізін қалаушылар тізімі|негізін қалаушылардың бірі]] [[Давид Бен-Гурион]]ның құрметіне аталған университет 1969 жылы құрылды. Қазіргі уақытта университеттің бес кампусы бар: үшеуі Беэр-Шевада, біреуі [[Сде-Бокер]]де және біреуі [[Эйлат]]та орналасқан.<ref name=":0">{{Cite web |title=Ben Gurion University of the Negev {{!}} Tethys |url=https://tethys.pnnl.gov/organization/ben-gurion-university-negev |access-date=2025-10-02 |website=tethys.pnnl.gov}}</ref>
Бен-Гурион университетінде шамамен 20 000 студент білім алады.<ref name=":0" /> Оның ғылыми-зерттеу институттарына Негев ұлттық биотехнология институты, Ильзе Кац атындағы наноғылым және технология институты, [[Якоб Блауштейн атындағы шөлді зерттеу институттары]] мен оның құрамындағы [[Альберт Кац атындағы халықаралық шөлді зерттеу мектебі]], сондай-ақ Израиль мен [[сионизм]]ді зерттейтін Бен-Гурион ғылыми-зерттеу институты кіреді.
== Тарихы ==
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
c2f7mx0hhx7ha21cdnxfmfkp5v3tzaa
3693240
3693238
2026-11-08T07:55:18Z
1nter pares
146705
/* Тарихы */
3693240
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Негевтегі Бен-Гурион университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы =
|Сурет = [[Сурет:Ben-Gurion University of the Negev logo.svg]]
|Шынайы аты = אוניברסיטת בן-גוריון בנגב
|Халықаралық атауы = Ben-Gurion University of the Negev
|Бұрынғы атауы = Негев университеті
|Ұраны = {{lang-he|השראה פוגשת מצוינות}}<br>{{lang-kk|Шабыт пен кемелдіктің тоғысуы}}
|Құрылған жылы = [[1969 жыл|1969]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет]]
|Бюджет = 466 млн [[АҚШ доллары]]<ref name="budget">{{cite web |title=AMERICAN ASSOCIATES, BEN-GURION UNIVERSITY OF THE NEGEV 2016 FINANCIALS |url=https://americansforbgu.org/wp-content/uploads/2018/08/Facts-Figures-Brochure_2018-F.pdf |website=americansforbgu.org |access-date=14 March 2022}}</ref>
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = [[Даниэль Хамовиц]]
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Хаим Хамес]]
|Студенттер = 18 357
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат = 12 169
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура = 1311
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар =
|Орналасқан жері = [[Беэр-Шева]], [[Сде-Бокер]] және [[Эйлат]], [[Израиль]]
|Метро бекеті =
|Кампус =
|Мекенжайы =
|Сайты = https://www.bgu.ac.il/en/
|Марапаттары =
|lat_dir = N |lat_deg = 31 |lat_min = 15 |lat_sec = 43.89
|lon_dir = E |lon_deg = 34 |lon_min = 48 |lon_sec = 5.44
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Негевтегі Бен-Гурион университеті''' ('''BGU'''; {{lang-he|אוניברסיטת בן-גוריון בנגב}}, ''Universitat Ben-Guriyon baNegev'') — Израильдің [[Беэр-Шева]] қаласында орналасқан [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]]. Израиль мемлекетінің [[Мемлекет негізін қалаушылар тізімі|негізін қалаушылардың бірі]] [[Давид Бен-Гурион]]ның құрметіне аталған университет 1969 жылы құрылды. Қазіргі уақытта университеттің бес кампусы бар: үшеуі Беэр-Шевада, біреуі [[Сде-Бокер]]де және біреуі [[Эйлат]]та орналасқан.<ref name=":0">{{Cite web |title=Ben Gurion University of the Negev {{!}} Tethys |url=https://tethys.pnnl.gov/organization/ben-gurion-university-negev |access-date=2025-10-02 |website=tethys.pnnl.gov}}</ref>
Бен-Гурион университетінде шамамен 20 000 студент білім алады.<ref name=":0" /> Оның ғылыми-зерттеу институттарына Негев ұлттық биотехнология институты, Ильзе Кац атындағы наноғылым және технология институты, [[Якоб Блауштейн атындағы шөлді зерттеу институттары]] мен оның құрамындағы [[Альберт Кац атындағы халықаралық шөлді зерттеу мектебі]], сондай-ақ Израиль мен [[сионизм]]ді зерттейтін Бен-Гурион ғылыми-зерттеу институты кіреді.
== Тарихы ==
Бен-Гурион университеті 1969 жылы Израиль аумағының 60 пайыздан астамын алып жатқан [[Негев шөлі]]нің дамуына ықпал ету мақсатында Негев университеті деген атаумен құрылды. Кейін университет Израиль мемлекетінің негізін қалаушы әрі алғашқы премьер-министрі [[Давид Бен-Гурион]]ның құрметіне аталды. Ол елдің болашағы осы аймақпен байланысты деп есептеді. 1973 жылы Бен-Гурион қайтыс болғаннан кейін университеттің атауы Негевтегі Бен-Гурион университеті болып өзгертілді. Университеттің бұрынғы президенттері: [[Моше Привес]] (1973–1975), [[Йосеф Текоа]] (1975–1981), [[Шломо Газит]] (1982–1985), [[Хаим Элата]] (1985–1990), [[Авишай Браверман]] (1990–2006), [[Ривка Карми]] (2006–2018) және [[Даниэль Хамовиц]] (2019 жылдан бері).<ref>{{cite web|url=https://in.bgu.ac.il/en/Pages/management/Former_Presidents.aspx |title=Ben-Gurion University of the Negev - Former Presidents |publisher=In.bgu.ac.il |access-date=2020-02-19}}</ref><ref>{{cite web|url=https://in.bgu.ac.il/en/Pages/management/president.aspx |title=Ben-Gurion University of the Negev - BGU President - Prof. Daniel Chamovitz |publisher=In.bgu.ac.il |date=2019-01-01 |access-date=2020-02-19}}</ref> Атқарушы кеңестің қазіргі төрағасы — [[Ави Ниссенкорн]].<ref>{{cite web |title=BGU Board of Governors |url=https://in.bgu.ac.il/en/Pages/management/board.aspx |access-date=15 June 2024}}</ref>
2016 жылы марқұм доктор Говард Маркус пен Лотти Маркус университетке өсиет бойынша шамамен 400 миллион АҚШ долларын мұраға қалдырды. Бұл Израиль университетіне өсиет бойынша қалдырылған ең ірі мұра және Израиль мемлекетіндегі кез келген мекемеге жасалған ең ірі қайырымдылық болды.<ref>{{Cite news |last=JTA |date=2016-06-25 |title=$400 million gift to Ben-Gurion University is largest bequest ever received in Israel |url=https://www.haaretz.com/israel-news/2016-06-25/ty-article/ben-gurion-univerity-gifted-400-million/0000017f-e0fe-df7c-a5ff-e2fe1f350000 |access-date=2024-04-30 |work=Haaretz |language=en}}</ref> Бұл қаражат университеттің бұрыннан бар эндаумент қорының көлемін екі есеге арттырды.<ref>{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/after-fleeing-the-nazis-a-legacy-that-wont-run-dry-1466722996|title=After Fleeing the Nazis, a Legacy That Won't Run Dry|last=Siegel|first=Seth M.|date=2016-06-23|work=Wall Street Journal|access-date=2017-07-14|language=en-US|issn=0099-9660}}</ref>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
cqf52dsocva128atjjh86xucspgphen
3693241
3693240
2026-11-08T08:01:35Z
1nter pares
146705
/* Тарихы */
3693241
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Негевтегі Бен-Гурион университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы =
|Сурет = [[Сурет:Ben-Gurion University of the Negev logo.svg]]
|Шынайы аты = אוניברסיטת בן-גוריון בנגב
|Халықаралық атауы = Ben-Gurion University of the Negev
|Бұрынғы атауы = Негев университеті
|Ұраны = {{lang-he|השראה פוגשת מצוינות}}<br>{{lang-kk|Шабыт пен кемелдіктің тоғысуы}}
|Құрылған жылы = [[1969 жыл|1969]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет]]
|Бюджет = 466 млн [[АҚШ доллары]]<ref name="budget">{{cite web |title=AMERICAN ASSOCIATES, BEN-GURION UNIVERSITY OF THE NEGEV 2016 FINANCIALS |url=https://americansforbgu.org/wp-content/uploads/2018/08/Facts-Figures-Brochure_2018-F.pdf |website=americansforbgu.org |access-date=14 March 2022}}</ref>
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = [[Даниэль Хамовиц]]
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Хаим Хамес]]
|Студенттер = 18 357
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат = 12 169
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура = 1311
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар =
|Орналасқан жері = [[Беэр-Шева]], [[Сде-Бокер]] және [[Эйлат]], [[Израиль]]
|Метро бекеті =
|Кампус =
|Мекенжайы =
|Сайты = https://www.bgu.ac.il/en/
|Марапаттары =
|lat_dir = N |lat_deg = 31 |lat_min = 15 |lat_sec = 43.89
|lon_dir = E |lon_deg = 34 |lon_min = 48 |lon_sec = 5.44
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Негевтегі Бен-Гурион университеті''' ('''BGU'''; {{lang-he|אוניברסיטת בן-גוריון בנגב}}, ''Universitat Ben-Guriyon baNegev'') — Израильдің [[Беэр-Шева]] қаласында орналасқан [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]]. Израиль мемлекетінің [[Мемлекет негізін қалаушылар тізімі|негізін қалаушылардың бірі]] [[Давид Бен-Гурион]]ның құрметіне аталған университет 1969 жылы құрылды. Қазіргі уақытта университеттің бес кампусы бар: үшеуі Беэр-Шевада, біреуі [[Сде-Бокер]]де және біреуі [[Эйлат]]та орналасқан.<ref name=":0">{{Cite web |title=Ben Gurion University of the Negev {{!}} Tethys |url=https://tethys.pnnl.gov/organization/ben-gurion-university-negev |access-date=2025-10-02 |website=tethys.pnnl.gov}}</ref>
Бен-Гурион университетінде шамамен 20 000 студент білім алады.<ref name=":0" /> Оның ғылыми-зерттеу институттарына Негев ұлттық биотехнология институты, Ильзе Кац атындағы наноғылым және технология институты, [[Якоб Блауштейн атындағы шөлді зерттеу институттары]] мен оның құрамындағы [[Альберт Кац атындағы халықаралық шөлді зерттеу мектебі]], сондай-ақ Израиль мен [[сионизм]]ді зерттейтін Бен-Гурион ғылыми-зерттеу институты кіреді.
== Тарихы ==
Бен-Гурион университеті 1969 жылы Израиль аумағының 60 пайыздан астамын алып жатқан [[Негев шөлі]]нің дамуына ықпал ету мақсатында Негев университеті деген атаумен құрылды. Кейін университет Израиль мемлекетінің негізін қалаушы әрі алғашқы премьер-министрі [[Давид Бен-Гурион]]ның құрметіне аталды. Ол елдің болашағы осы аймақпен байланысты деп есептеді. 1973 жылы Бен-Гурион қайтыс болғаннан кейін университеттің атауы Негевтегі Бен-Гурион университеті болып өзгертілді. Университеттің бұрынғы президенттері: [[Моше Привес]] (1973–1975), [[Йосеф Текоа]] (1975–1981), [[Шломо Газит]] (1982–1985), [[Хаим Элата]] (1985–1990), [[Авишай Браверман]] (1990–2006), [[Ривка Карми]] (2006–2018) және [[Даниэль Хамовиц]] (2019 жылдан бері).<ref>{{cite web|url=https://in.bgu.ac.il/en/Pages/management/Former_Presidents.aspx |title=Ben-Gurion University of the Negev - Former Presidents |publisher=In.bgu.ac.il |access-date=2020-02-19}}</ref><ref>{{cite web|url=https://in.bgu.ac.il/en/Pages/management/president.aspx |title=Ben-Gurion University of the Negev - BGU President - Prof. Daniel Chamovitz |publisher=In.bgu.ac.il |date=2019-01-01 |access-date=2020-02-19}}</ref> Атқарушы кеңестің қазіргі төрағасы — [[Ави Ниссенкорн]].<ref>{{cite web |title=BGU Board of Governors |url=https://in.bgu.ac.il/en/Pages/management/board.aspx |access-date=15 June 2024}}</ref>
2016 жылы марқұм доктор Говард Маркус пен Лотти Маркус университетке өсиет бойынша шамамен 400 миллион АҚШ долларын мұраға қалдырды. Бұл Израиль университетіне өсиет бойынша қалдырылған ең ірі мұра және Израиль мемлекетіндегі кез келген мекемеге жасалған ең ірі қайырымдылық болды.<ref>{{Cite news |last=JTA |date=2016-06-25 |title=$400 million gift to Ben-Gurion University is largest bequest ever received in Israel |url=https://www.haaretz.com/israel-news/2016-06-25/ty-article/ben-gurion-univerity-gifted-400-million/0000017f-e0fe-df7c-a5ff-e2fe1f350000 |access-date=2024-04-30 |work=Haaretz |language=en}}</ref> Бұл қаражат университеттің бұрыннан бар эндаумент қорының көлемін екі есеге арттырды.<ref>{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/after-fleeing-the-nazis-a-legacy-that-wont-run-dry-1466722996|title=After Fleeing the Nazis, a Legacy That Won't Run Dry|last=Siegel|first=Seth M.|date=2016-06-23|work=Wall Street Journal|access-date=2017-07-14|language=en-US|issn=0099-9660}}</ref>
==Академиялық қызметі==
===Университет рейтингтері===
{{reflist|group=a}}
{| class="wikitable"
! Рейтинг
! Әлемдегі орны
! Жылы
|-
| ARWU
| 301–400<ref>{{cite web | title=Ben-Gurion University of the Negev|url=https://www.shanghairanking.com/institution/ben-gurion-university-of-the-negev|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603164144/https://www.shanghairanking.com/institution/ben-gurion-university-of-the-negev|archive-date=June 3, 2021|website=shanghairanking.com}}</ref>
| 2024
|-
| CWTS Leiden Ranking
| 317<ref>{{cite web | title=CWTS Leiden Ranking 2024|url=https://www.leidenranking.com/ranking/2024/list|archive-url=https://web.archive.org/web/20250903205707/https://www.leidenranking.com/ranking/2024/list|archive-date=September 3, 2025}} </ref>
| 2024
|-
| QS World University Rankings
| 469<ref name=":QSW2026">{{Cite web|url=https://www.topuniversities.com/world-university-rankings|title=QS World University Rankings}}</ref>
| 2026
|-
| Times Higher Education
| 501–600<ref>{{Cite web |date=2024-06-10 |title=Ben-Gurion University of the Negev |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/ben-gurion-university-negev |access-date=2026-03-30 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}</ref>
| 2025
|-
| U.S. News & World Report
| 546<ref>{{Cite web |title=Ben-Gurion University of the Negev |url=https://www.usnews.com/education/best-global-universities/ben-gurion-university-of-the-negev-501902 |access-date=30 March 2026 |website=[[US News]]}}</ref>
| 2025
|}
2016 жылғы [[QS әлемдік университеттер рейтингі]] бойынша Бен-Гурион университеті әлемде 320-орынға, Азияда 70-орынға және Израильде 4-орынға ие болды.
Сондай-ақ 2016 жылғы QS «Top 50 Under 50» жас университеттер рейтингінде Бен-Гурион университеті жалпы есепте 31-орынға ие болып, сол уақытқа дейін бұл рейтингке енген Израильдегі жалғыз университет болды.<ref>{{cite web | url = http://www.topuniversities.com/top-50-under-50 | title = QS University Rankings: Top 50 Under 50 | access-date = 2016-10-31 | author = Quacquarelli Symonds | author-link = QS World University Rankings}}</ref>
2015 жылғы [[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі]] бойынша Бен-Гурион университеті ақпараттану саласында төрт жыл қатарынан әлемдегі 101–150-орындар аралығында болды.<ref>{{cite web | url = http://www.shanghairanking.com/World-University-Rankings/Ben-Gurion-University-of-the-Negev.html | title = ARWU-Ben-Gurion University of the Negev | access-date = 2016-10-31 | author = Quacquarelli Symonds | author-link = QS World University Rankings | archive-date = 2016-10-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20161015134028/http://www.shanghairanking.com/World-University-Rankings/Ben-Gurion-University-of-the-Negev.html | url-status = dead }}</ref>
===Факультеттер, мектептер, ғылыми-зерттеу институттары мен орталықтар===
[[Сурет:Biotechchyutin.jpg|thumb|250px|Ұлттық биотехнология институты]]
[[Сурет:Bengurionu15.jpg|thumb|250px|Мінез-құлық ғылымдары кешені]]
[[Сурет:Solar energy and Environmental Physics building at Jacob Blaustein Institutes.jpg|thumb|250px|Күн энергиясы және қоршаған орта физикасы ғимараты]]
Бен-Гурион университетінде 51 академиялық кафедра мен бөлімшені қамтитын бес факультет бар: Инженерлік ғылымдар факультеті, [[Денсаулық сақтау ғылымдары]] факультеті, Жаратылыстану ғылымдары факультеті, Гуманитарлық және [[Әлеуметтік ғылымдар|әлеуметтік ғылымдар]] факультеті, сондай-ақ Гилфорд Глейзер атындағы бизнес және менеджмент факультеті.
Бен-Гурион университетінде жеті мектеп бар: Крейтман атындағы жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру мектебі, Джойс және Ирвинг Голдман атындағы медицина мектебі, Леон және Матильда Реканати атындағы қоғамдық денсаулық сақтау мамандықтары мектебі, Фармация мектебі, Факультетаралық ми ғылымдары мектебі, Медициналық зертханалық ғылымдар мектебі және Үздіксіз медициналық білім беру мектебі.
Бен-Гурион университетінде сегіз ғылыми-зерттеу институты бар. Олардың қатарында Якоб Блауштайн атындағы шөлді зерттеу институттары, Ильзе Кац атындағы наноөлшемді ғылым мен технология институты, Израиль мен сионизмді зерттейтін Бен-Гурион ғылыми-зерттеу институты және еврей әрі Израиль әдебиеті мен мәдениетін зерттейтін «Хекшерим» ғылыми-зерттеу институты бар.
2024 жылы университет Израильге жақында қоныс аударған адамдарға арнайы арналған жаңа медициналық білім беру бағдарламасын іске қосты. Дәрігерлер тапшылығын азайтуға және репатрианттардың (олимдердің) кәсіби бейімделуін жеңілдетуге бағытталған бұл бастама израильдік өнеркәсіпші Сами Саголдың ірі қайырымдылық көмегінің арқасында жүзеге асты.<ref>{{cite web |title=With funding from plastics magnate Sami Sagol, Ben-Gurion University launches med school geared toward new immigrants |url=https://ejewishphilanthropy.com/with-funding-from-plastics-magnate-sami-sagol-ben-gurion-university-launches-med-school-geared-toward-new-immigrants/ |website=eJewish Philanthropy |date=2024-12-07 |access-date=2025-06-12}}</ref>
1978 жылы сол кезде математика факультетінде жұмыс істеген профессор Альфред Инзельберг доктор Сэм Бергман және доктор Авраам Мелкманмен бірге [[Ақпараттану]] бағдарламасын құруға бастамашы болды. 1982 жылға қарай бұл бағдарламаға 200-ден астам студент тартылды. Атап айтқанда, бұл Израильдегі студенттерге [[Паскаль (бағдарламалау тілі)|Паскаль]] бағдарламалау тілі оқытылған, перфокарталы машиналардың орнына терминалдар қолданылған және елдегі алғашқы компьютерлік графика зертханасы құрылған университеттік бағдарлама болды. Осылайша Бен-Гурион университетінде ақпараттану саласындағы білім берудің негізі қаланып, кейіннен жеке ақпараттану кафедрасы құрылды.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
ahkbi2ub5xwyx2t21z2y2gepl0opdy3
3693242
3693241
2026-11-08T08:02:14Z
1nter pares
146705
3693242
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Негевтегі Бен-Гурион университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы =
|Сурет = [[Сурет:Ben-Gurion University of the Negev logo.svg]]
|Шынайы аты = אוניברסיטת בן-גוריון בנגב
|Халықаралық атауы = Ben-Gurion University of the Negev
|Бұрынғы атауы = Негев университеті
|Ұраны = {{lang-he|השראה פוגשת מצוינות}}<br>{{lang-kk|Шабыт пен кемелдіктің тоғысуы}}
|Құрылған жылы = [[1969 жыл|1969]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет]]
|Бюджет = 466 млн [[АҚШ доллары]]<ref name="budget">{{cite web |title=AMERICAN ASSOCIATES, BEN-GURION UNIVERSITY OF THE NEGEV 2016 FINANCIALS |url=https://americansforbgu.org/wp-content/uploads/2018/08/Facts-Figures-Brochure_2018-F.pdf |website=americansforbgu.org |access-date=14 March 2022}}</ref>
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = [[Даниэль Хамовиц]]
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Хаим Хамес]]
|Студенттер = 18 357
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат = 12 169
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура = 1311
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар =
|Орналасқан жері = [[Беэр-Шева]], [[Сде-Бокер]] және [[Эйлат]], [[Израиль]]
|Метро бекеті =
|Кампус =
|Мекенжайы =
|Сайты = https://www.bgu.ac.il/en/
|Марапаттары =
|lat_dir = N |lat_deg = 31 |lat_min = 15 |lat_sec = 43.89
|lon_dir = E |lon_deg = 34 |lon_min = 48 |lon_sec = 5.44
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Негевтегі Бен-Гурион университеті''' ('''BGU'''; {{lang-he|אוניברסיטת בן-גוריון בנגב}}, ''Universitat Ben-Guriyon baNegev'') — Израильдің [[Беэр-Шева]] қаласында орналасқан [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]]. Израиль мемлекетінің [[Мемлекет негізін қалаушылар тізімі|негізін қалаушылардың бірі]] [[Давид Бен-Гурион]]ның құрметіне аталған университет 1969 жылы құрылды. Қазіргі уақытта университеттің бес кампусы бар: үшеуі Беэр-Шевада, біреуі [[Сде-Бокер]]де және біреуі [[Эйлат]]та орналасқан.<ref name=":0">{{Cite web |title=Ben Gurion University of the Negev {{!}} Tethys |url=https://tethys.pnnl.gov/organization/ben-gurion-university-negev |access-date=2025-10-02 |website=tethys.pnnl.gov}}</ref>
Бен-Гурион университетінде шамамен 20 000 студент білім алады.<ref name=":0" /> Оның ғылыми-зерттеу институттарына Негев ұлттық биотехнология институты, Ильзе Кац атындағы наноғылым және технология институты, [[Якоб Блауштейн атындағы шөлді зерттеу институттары]] мен оның құрамындағы [[Альберт Кац атындағы халықаралық шөлді зерттеу мектебі]], сондай-ақ Израиль мен [[сионизм]]ді зерттейтін Бен-Гурион ғылыми-зерттеу институты кіреді.
== Тарихы ==
Бен-Гурион университеті 1969 жылы Израиль аумағының 60 пайыздан астамын алып жатқан [[Негев шөлі]]нің дамуына ықпал ету мақсатында Негев университеті деген атаумен құрылды. Кейін университет Израиль мемлекетінің негізін қалаушы әрі алғашқы премьер-министрі [[Давид Бен-Гурион]]ның құрметіне аталды. Ол елдің болашағы осы аймақпен байланысты деп есептеді. 1973 жылы Бен-Гурион қайтыс болғаннан кейін университеттің атауы Негевтегі Бен-Гурион университеті болып өзгертілді. Университеттің бұрынғы президенттері: [[Моше Привес]] (1973–1975), [[Йосеф Текоа]] (1975–1981), [[Шломо Газит]] (1982–1985), [[Хаим Элата]] (1985–1990), [[Авишай Браверман]] (1990–2006), [[Ривка Карми]] (2006–2018) және [[Даниэль Хамовиц]] (2019 жылдан бері).<ref>{{cite web|url=https://in.bgu.ac.il/en/Pages/management/Former_Presidents.aspx |title=Ben-Gurion University of the Negev - Former Presidents |publisher=In.bgu.ac.il |access-date=2020-02-19}}</ref><ref>{{cite web|url=https://in.bgu.ac.il/en/Pages/management/president.aspx |title=Ben-Gurion University of the Negev - BGU President - Prof. Daniel Chamovitz |publisher=In.bgu.ac.il |date=2019-01-01 |access-date=2020-02-19}}</ref> Атқарушы кеңестің қазіргі төрағасы — [[Ави Ниссенкорн]].<ref>{{cite web |title=BGU Board of Governors |url=https://in.bgu.ac.il/en/Pages/management/board.aspx |access-date=15 June 2024}}</ref>
2016 жылы марқұм доктор Говард Маркус пен Лотти Маркус университетке өсиет бойынша шамамен 400 миллион АҚШ долларын мұраға қалдырды. Бұл Израиль университетіне өсиет бойынша қалдырылған ең ірі мұра және Израиль мемлекетіндегі кез келген мекемеге жасалған ең ірі қайырымдылық болды.<ref>{{Cite news |last=JTA |date=2016-06-25 |title=$400 million gift to Ben-Gurion University is largest bequest ever received in Israel |url=https://www.haaretz.com/israel-news/2016-06-25/ty-article/ben-gurion-univerity-gifted-400-million/0000017f-e0fe-df7c-a5ff-e2fe1f350000 |access-date=2024-04-30 |work=Haaretz |language=en}}</ref> Бұл қаражат университеттің бұрыннан бар эндаумент қорының көлемін екі есеге арттырды.<ref>{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/after-fleeing-the-nazis-a-legacy-that-wont-run-dry-1466722996|title=After Fleeing the Nazis, a Legacy That Won't Run Dry|last=Siegel|first=Seth M.|date=2016-06-23|work=Wall Street Journal|access-date=2017-07-14|language=en-US|issn=0099-9660}}</ref>
== Академиялық қызметі ==
=== Университет рейтингтері ===
{{reflist|group=a}}
{| class="wikitable"
! Рейтинг
! Әлемдегі орны
! Жылы
|-
| ARWU
| 301–400<ref>{{cite web | title=Ben-Gurion University of the Negev|url=https://www.shanghairanking.com/institution/ben-gurion-university-of-the-negev|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603164144/https://www.shanghairanking.com/institution/ben-gurion-university-of-the-negev|archive-date=June 3, 2021|website=shanghairanking.com}}</ref>
| 2024
|-
| CWTS Leiden Ranking
| 317<ref>{{cite web | title=CWTS Leiden Ranking 2024|url=https://www.leidenranking.com/ranking/2024/list|archive-url=https://web.archive.org/web/20250903205707/https://www.leidenranking.com/ranking/2024/list|archive-date=September 3, 2025}} </ref>
| 2024
|-
| QS World University Rankings
| 469<ref name=":QSW2026">{{Cite web|url=https://www.topuniversities.com/world-university-rankings|title=QS World University Rankings}}</ref>
| 2026
|-
| Times Higher Education
| 501–600<ref>{{Cite web |date=2024-06-10 |title=Ben-Gurion University of the Negev |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/ben-gurion-university-negev |access-date=2026-03-30 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}</ref>
| 2025
|-
| U.S. News & World Report
| 546<ref>{{Cite web |title=Ben-Gurion University of the Negev |url=https://www.usnews.com/education/best-global-universities/ben-gurion-university-of-the-negev-501902 |access-date=30 March 2026 |website=[[US News]]}}</ref>
| 2025
|}
2016 жылғы [[QS әлемдік университеттер рейтингі]] бойынша Бен-Гурион университеті әлемде 320-орынға, Азияда 70-орынға және Израильде 4-орынға ие болды.
Сондай-ақ 2016 жылғы QS «Top 50 Under 50» жас университеттер рейтингінде Бен-Гурион университеті жалпы есепте 31-орынға ие болып, сол уақытқа дейін бұл рейтингке енген Израильдегі жалғыз университет болды.<ref>{{cite web | url = http://www.topuniversities.com/top-50-under-50 | title = QS University Rankings: Top 50 Under 50 | access-date = 2016-10-31 | author = Quacquarelli Symonds | author-link = QS World University Rankings}}</ref>
2015 жылғы [[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі]] бойынша Бен-Гурион университеті ақпараттану саласында төрт жыл қатарынан әлемдегі 101–150-орындар аралығында болды.<ref>{{cite web | url = http://www.shanghairanking.com/World-University-Rankings/Ben-Gurion-University-of-the-Negev.html | title = ARWU-Ben-Gurion University of the Negev | access-date = 2016-10-31 | author = Quacquarelli Symonds | author-link = QS World University Rankings | archive-date = 2016-10-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20161015134028/http://www.shanghairanking.com/World-University-Rankings/Ben-Gurion-University-of-the-Negev.html | url-status = dead }}</ref>
=== Факультеттер, мектептер, ғылыми-зерттеу институттары мен орталықтар ===
[[Сурет:Biotechchyutin.jpg|thumb|250px|Ұлттық биотехнология институты]]
[[Сурет:Bengurionu15.jpg|thumb|250px|Мінез-құлық ғылымдары кешені]]
[[Сурет:Solar energy and Environmental Physics building at Jacob Blaustein Institutes.jpg|thumb|250px|Күн энергиясы және қоршаған орта физикасы ғимараты]]
Бен-Гурион университетінде 51 академиялық кафедра мен бөлімшені қамтитын бес факультет бар: Инженерлік ғылымдар факультеті, [[Денсаулық сақтау ғылымдары]] факультеті, Жаратылыстану ғылымдары факультеті, Гуманитарлық және [[Әлеуметтік ғылымдар|әлеуметтік ғылымдар]] факультеті, сондай-ақ Гилфорд Глейзер атындағы бизнес және менеджмент факультеті.
Бен-Гурион университетінде жеті мектеп бар: Крейтман атындағы жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру мектебі, Джойс және Ирвинг Голдман атындағы медицина мектебі, Леон және Матильда Реканати атындағы қоғамдық денсаулық сақтау мамандықтары мектебі, Фармация мектебі, Факультетаралық ми ғылымдары мектебі, Медициналық зертханалық ғылымдар мектебі және Үздіксіз медициналық білім беру мектебі.
Бен-Гурион университетінде сегіз ғылыми-зерттеу институты бар. Олардың қатарында Якоб Блауштайн атындағы шөлді зерттеу институттары, Ильзе Кац атындағы наноөлшемді ғылым мен технология институты, Израиль мен сионизмді зерттейтін Бен-Гурион ғылыми-зерттеу институты және еврей әрі Израиль әдебиеті мен мәдениетін зерттейтін «Хекшерим» ғылыми-зерттеу институты бар.
2024 жылы университет Израильге жақында қоныс аударған адамдарға арнайы арналған жаңа медициналық білім беру бағдарламасын іске қосты. Дәрігерлер тапшылығын азайтуға және репатрианттардың (олимдердің) кәсіби бейімделуін жеңілдетуге бағытталған бұл бастама израильдік өнеркәсіпші Сами Саголдың ірі қайырымдылық көмегінің арқасында жүзеге асты.<ref>{{cite web |title=With funding from plastics magnate Sami Sagol, Ben-Gurion University launches med school geared toward new immigrants |url=https://ejewishphilanthropy.com/with-funding-from-plastics-magnate-sami-sagol-ben-gurion-university-launches-med-school-geared-toward-new-immigrants/ |website=eJewish Philanthropy |date=2024-12-07 |access-date=2025-06-12}}</ref>
1978 жылы сол кезде математика факультетінде жұмыс істеген профессор Альфред Инзельберг доктор Сэм Бергман және доктор Авраам Мелкманмен бірге [[Ақпараттану]] бағдарламасын құруға бастамашы болды. 1982 жылға қарай бұл бағдарламаға 200-ден астам студент тартылды. Атап айтқанда, бұл Израильдегі студенттерге [[Паскаль (бағдарламалау тілі)|Паскаль]] бағдарламалау тілі оқытылған, перфокарталы машиналардың орнына терминалдар қолданылған және елдегі алғашқы компьютерлік графика зертханасы құрылған университеттік бағдарлама болды. Осылайша Бен-Гурион университетінде ақпараттану саласындағы білім берудің негізі қаланып, кейіннен жеке ақпараттану кафедрасы құрылды.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
46bjs1fgngvzssm3f20fiewo1xd31f4
3693243
3693242
2026-11-08T08:05:52Z
1nter pares
146705
/* Факультеттер, мектептер, ғылыми-зерттеу институттары мен орталықтар */
3693243
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Негевтегі Бен-Гурион университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы =
|Сурет = [[Сурет:Ben-Gurion University of the Negev logo.svg]]
|Шынайы аты = אוניברסיטת בן-גוריון בנגב
|Халықаралық атауы = Ben-Gurion University of the Negev
|Бұрынғы атауы = Негев университеті
|Ұраны = {{lang-he|השראה פוגשת מצוינות}}<br>{{lang-kk|Шабыт пен кемелдіктің тоғысуы}}
|Құрылған жылы = [[1969 жыл|1969]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет]]
|Бюджет = 466 млн [[АҚШ доллары]]<ref name="budget">{{cite web |title=AMERICAN ASSOCIATES, BEN-GURION UNIVERSITY OF THE NEGEV 2016 FINANCIALS |url=https://americansforbgu.org/wp-content/uploads/2018/08/Facts-Figures-Brochure_2018-F.pdf |website=americansforbgu.org |access-date=14 March 2022}}</ref>
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = [[Даниэль Хамовиц]]
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Хаим Хамес]]
|Студенттер = 18 357
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат = 12 169
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура = 1311
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар =
|Орналасқан жері = [[Беэр-Шева]], [[Сде-Бокер]] және [[Эйлат]], [[Израиль]]
|Метро бекеті =
|Кампус =
|Мекенжайы =
|Сайты = https://www.bgu.ac.il/en/
|Марапаттары =
|lat_dir = N |lat_deg = 31 |lat_min = 15 |lat_sec = 43.89
|lon_dir = E |lon_deg = 34 |lon_min = 48 |lon_sec = 5.44
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Негевтегі Бен-Гурион университеті''' ('''BGU'''; {{lang-he|אוניברסיטת בן-גוריון בנגב}}, ''Universitat Ben-Guriyon baNegev'') — Израильдің [[Беэр-Шева]] қаласында орналасқан [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]]. Израиль мемлекетінің [[Мемлекет негізін қалаушылар тізімі|негізін қалаушылардың бірі]] [[Давид Бен-Гурион]]ның құрметіне аталған университет 1969 жылы құрылды. Қазіргі уақытта университеттің бес кампусы бар: үшеуі Беэр-Шевада, біреуі [[Сде-Бокер]]де және біреуі [[Эйлат]]та орналасқан.<ref name=":0">{{Cite web |title=Ben Gurion University of the Negev {{!}} Tethys |url=https://tethys.pnnl.gov/organization/ben-gurion-university-negev |access-date=2025-10-02 |website=tethys.pnnl.gov}}</ref>
Бен-Гурион университетінде шамамен 20 000 студент білім алады.<ref name=":0" /> Оның ғылыми-зерттеу институттарына Негев ұлттық биотехнология институты, Ильзе Кац атындағы наноғылым және технология институты, [[Якоб Блауштейн атындағы шөлді зерттеу институттары]] мен оның құрамындағы [[Альберт Кац атындағы халықаралық шөлді зерттеу мектебі]], сондай-ақ Израиль мен [[сионизм]]ді зерттейтін Бен-Гурион ғылыми-зерттеу институты кіреді.
== Тарихы ==
Бен-Гурион университеті 1969 жылы Израиль аумағының 60 пайыздан астамын алып жатқан [[Негев шөлі]]нің дамуына ықпал ету мақсатында Негев университеті деген атаумен құрылды. Кейін университет Израиль мемлекетінің негізін қалаушы әрі алғашқы премьер-министрі [[Давид Бен-Гурион]]ның құрметіне аталды. Ол елдің болашағы осы аймақпен байланысты деп есептеді. 1973 жылы Бен-Гурион қайтыс болғаннан кейін университеттің атауы Негевтегі Бен-Гурион университеті болып өзгертілді. Университеттің бұрынғы президенттері: [[Моше Привес]] (1973–1975), [[Йосеф Текоа]] (1975–1981), [[Шломо Газит]] (1982–1985), [[Хаим Элата]] (1985–1990), [[Авишай Браверман]] (1990–2006), [[Ривка Карми]] (2006–2018) және [[Даниэль Хамовиц]] (2019 жылдан бері).<ref>{{cite web|url=https://in.bgu.ac.il/en/Pages/management/Former_Presidents.aspx |title=Ben-Gurion University of the Negev - Former Presidents |publisher=In.bgu.ac.il |access-date=2020-02-19}}</ref><ref>{{cite web|url=https://in.bgu.ac.il/en/Pages/management/president.aspx |title=Ben-Gurion University of the Negev - BGU President - Prof. Daniel Chamovitz |publisher=In.bgu.ac.il |date=2019-01-01 |access-date=2020-02-19}}</ref> Атқарушы кеңестің қазіргі төрағасы — [[Ави Ниссенкорн]].<ref>{{cite web |title=BGU Board of Governors |url=https://in.bgu.ac.il/en/Pages/management/board.aspx |access-date=15 June 2024}}</ref>
2016 жылы марқұм доктор Говард Маркус пен Лотти Маркус университетке өсиет бойынша шамамен 400 миллион АҚШ долларын мұраға қалдырды. Бұл Израиль университетіне өсиет бойынша қалдырылған ең ірі мұра және Израиль мемлекетіндегі кез келген мекемеге жасалған ең ірі қайырымдылық болды.<ref>{{Cite news |last=JTA |date=2016-06-25 |title=$400 million gift to Ben-Gurion University is largest bequest ever received in Israel |url=https://www.haaretz.com/israel-news/2016-06-25/ty-article/ben-gurion-univerity-gifted-400-million/0000017f-e0fe-df7c-a5ff-e2fe1f350000 |access-date=2024-04-30 |work=Haaretz |language=en}}</ref> Бұл қаражат университеттің бұрыннан бар эндаумент қорының көлемін екі есеге арттырды.<ref>{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/after-fleeing-the-nazis-a-legacy-that-wont-run-dry-1466722996|title=After Fleeing the Nazis, a Legacy That Won't Run Dry|last=Siegel|first=Seth M.|date=2016-06-23|work=Wall Street Journal|access-date=2017-07-14|language=en-US|issn=0099-9660}}</ref>
== Академиялық қызметі ==
=== Университет рейтингтері ===
{{reflist|group=a}}
{| class="wikitable"
! Рейтинг
! Әлемдегі орны
! Жылы
|-
| ARWU
| 301–400<ref>{{cite web | title=Ben-Gurion University of the Negev|url=https://www.shanghairanking.com/institution/ben-gurion-university-of-the-negev|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603164144/https://www.shanghairanking.com/institution/ben-gurion-university-of-the-negev|archive-date=June 3, 2021|website=shanghairanking.com}}</ref>
| 2024
|-
| CWTS Leiden Ranking
| 317<ref>{{cite web | title=CWTS Leiden Ranking 2024|url=https://www.leidenranking.com/ranking/2024/list|archive-url=https://web.archive.org/web/20250903205707/https://www.leidenranking.com/ranking/2024/list|archive-date=September 3, 2025}} </ref>
| 2024
|-
| QS World University Rankings
| 469<ref name=":QSW2026">{{Cite web|url=https://www.topuniversities.com/world-university-rankings|title=QS World University Rankings}}</ref>
| 2026
|-
| Times Higher Education
| 501–600<ref>{{Cite web |date=2024-06-10 |title=Ben-Gurion University of the Negev |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/ben-gurion-university-negev |access-date=2026-03-30 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}</ref>
| 2025
|-
| U.S. News & World Report
| 546<ref>{{Cite web |title=Ben-Gurion University of the Negev |url=https://www.usnews.com/education/best-global-universities/ben-gurion-university-of-the-negev-501902 |access-date=30 March 2026 |website=[[US News]]}}</ref>
| 2025
|}
2016 жылғы [[QS әлемдік университеттер рейтингі]] бойынша Бен-Гурион университеті әлемде 320-орынға, Азияда 70-орынға және Израильде 4-орынға ие болды.
Сондай-ақ 2016 жылғы QS «Top 50 Under 50» жас университеттер рейтингінде Бен-Гурион университеті жалпы есепте 31-орынға ие болып, сол уақытқа дейін бұл рейтингке енген Израильдегі жалғыз университет болды.<ref>{{cite web | url = http://www.topuniversities.com/top-50-under-50 | title = QS University Rankings: Top 50 Under 50 | access-date = 2016-10-31 | author = Quacquarelli Symonds | author-link = QS World University Rankings}}</ref>
2015 жылғы [[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі]] бойынша Бен-Гурион университеті ақпараттану саласында төрт жыл қатарынан әлемдегі 101–150-орындар аралығында болды.<ref>{{cite web | url = http://www.shanghairanking.com/World-University-Rankings/Ben-Gurion-University-of-the-Negev.html | title = ARWU-Ben-Gurion University of the Negev | access-date = 2016-10-31 | author = Quacquarelli Symonds | author-link = QS World University Rankings | archive-date = 2016-10-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20161015134028/http://www.shanghairanking.com/World-University-Rankings/Ben-Gurion-University-of-the-Negev.html | url-status = dead }}</ref>
=== Факультеттер, мектептер, ғылыми-зерттеу институттары мен орталықтар ===
[[Сурет:Biotechchyutin.jpg|thumb|250px|Ұлттық биотехнология институты]]
[[Сурет:Bengurionu15.jpg|thumb|250px|Мінез-құлық ғылымдары кешені]]
[[Сурет:Solar energy and Environmental Physics building at Jacob Blaustein Institutes.jpg|thumb|250px|Күн энергиясы және қоршаған орта физикасы ғимараты]]
Бен-Гурион университетінде 51 академиялық кафедра мен бөлімшені қамтитын бес факультет бар: Инженерлік ғылымдар факультеті, [[Денсаулық сақтау ғылымдары]] факультеті, Жаратылыстану ғылымдары факультеті, Гуманитарлық және [[Әлеуметтік ғылымдар|әлеуметтік ғылымдар]] факультеті, сондай-ақ Гилфорд Глейзер атындағы бизнес және менеджмент факультеті.
Бен-Гурион университетінде жеті мектеп бар: Крейтман атындағы жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру мектебі, Джойс және Ирвинг Голдман атындағы медицина мектебі, Леон және Матильда Реканати атындағы қоғамдық денсаулық сақтау мамандықтары мектебі, Фармация мектебі, Факультетаралық ми ғылымдары мектебі, Медициналық зертханалық ғылымдар мектебі және Үздіксіз медициналық білім беру мектебі.
Бен-Гурион университетінде сегіз ғылыми-зерттеу институты бар. Олардың қатарында Якоб Блауштайн атындағы шөлді зерттеу институттары, Ильзе Кац атындағы наноөлшемді ғылым мен технология институты, Израиль мен сионизмді зерттейтін Бен-Гурион ғылыми-зерттеу институты және еврей әрі Израиль әдебиеті мен мәдениетін зерттейтін «Хекшерим» ғылыми-зерттеу институты бар.
2024 жылы университет Израильге жақында қоныс аударған адамдарға арнайы арналған жаңа медициналық білім беру бағдарламасын іске қосты. Дәрігерлер тапшылығын азайтуға және репатрианттардың (олимдердің) кәсіби бейімделуін жеңілдетуге бағытталған бұл бастама израильдік өнеркәсіпші Сами Саголдың ірі қайырымдылық көмегінің арқасында жүзеге асты.<ref>{{cite web |title=With funding from plastics magnate Sami Sagol, Ben-Gurion University launches med school geared toward new immigrants |url=https://ejewishphilanthropy.com/with-funding-from-plastics-magnate-sami-sagol-ben-gurion-university-launches-med-school-geared-toward-new-immigrants/ |website=eJewish Philanthropy |date=2024-12-07 |access-date=2025-06-12}}</ref>
1978 жылы сол кезде математика факультетінде жұмыс істеген профессор Альфред Инзельберг доктор Сэм Бергман және доктор Авраам Мелкманмен бірге [[Ақпараттану]] бағдарламасын құруға бастамашы болды. 1982 жылға қарай бұл бағдарламаға 200-ден астам студент тартылды. Атап айтқанда, бұл Израильдегі студенттерге [[Паскаль (бағдарламалау тілі)|Паскаль]] бағдарламалау тілі оқытылған, перфокарталы машиналардың орнына терминалдар қолданылған және елдегі алғашқы компьютерлік графика зертханасы құрылған университеттік бағдарлама болды. Осылайша Бен-Гурион университетінде ақпараттану саласындағы білім берудің негізі қаланып, кейіннен жеке ақпараттану кафедрасы құрылды.
====Халықаралық денсаулық сақтау медицина мектебі (MSIH)====
Халықаралық денсаулық сақтау медицина мектебі Бен-Гурион университеті мен Колумбия университетінің оқытушылары арасындағы ынтымақтастық нәтижесінде құрылды.<ref name=about>[http://www.cumc.columbia.edu/dept/bgcu-md/about/index.html About MSIH, Medical School for International Health] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20131211095604/http://www.cumc.columbia.edu/dept/bgcu-md/about/index.html |date=December 11, 2013 }} accessed February 20, 2008</ref> Жаһандық денсаулық сақтау мен медициналық көмек көрсету саласындағы бірлескен бағдарлама 1997 жылы құрылды.<ref>{{cite news |last=Siegel-Itzkovitch |first=Judy |title=Global medicine – an Israeli speciality |work=[[The Jerusalem Post]] |date=August 8, 2004 |url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-97414066.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20121105135230/http://www.highbeam.com/doc/1P1-97414066.html |archive-date=November 5, 2012 |via=[[HighBeam Research]] |url-access=subscription |url-status=usurped}}</ref>
MSIH — Солтүстік Америка үлгісіндегі төрт жылдық медицина мектебі. Оның оқу бағдарламасының барлық төрт жылына жаһандық денсаулық сақтау пәндері енгізілген. Ағылшын тілінде білім беретін бұл оқу орны Негевтегі Бен-Гурион университетінің Денсаулық сақтау ғылымдары факультеті мен [[Колумбия университетінің Ирвинг медициналық орталығы]]ның бірлескен жобасы болып табылады және [[Беэр-Шева]], [[Израиль]] қаласында орналасқан.<ref>[http://www.israel21c.org/bin/en.jsp?enDispWho=Articles%5El1381&enPage=BlankPage&enDisplay=view&enDispWhat=object&enVersion=0&enZone=Democracy& "Medical Students Pursue their Dream in Beersheva"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20061004005949/http://www.israel21c.org/bin/en.jsp?enDispWho=Articles%5El1381&enPage=BlankPage&enDisplay=view&enDispWhat=object&enVersion=0&enZone=Democracy& |date=October 4, 2006 }}, Leora Eren Frucht, Israel 21c, August 13, 2006</ref> Мектеп жыл сайын 30-дан астам студент қабылдайды.<ref name=home>[http://cpmcnet.columbia.edu/dept/bgcu-md/Gurion.html Home page] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20100801130936/http://cpmcnet.columbia.edu/dept/bgcu-md/Gurion.html |date=August 1, 2010 }}, Medical School for International Health, accessed February 20, 2008</ref> Студенттердің басым бөлігі АҚШ-тан келеді, сондай-ақ Канада мен басқа елдерден келген бірнеше студент білім алады.
2018 жылғы қазанда Халықаралық денсаулық сақтау медицина мектебі өзінің 20 жылдығын атап өтті. Осыған орай мектептің жетістіктерін атап өту және әлемнің түкпір-түкпіріндегі көптеген серіктестерін біріктіру мақсатында екі күндік семинар өткізілді.<ref>{{cite web |url=https://msih.bgu.ac.il/msih-partner-clinics-come-together-to-discuss-double-burden-of-disease-in-global-health/?_hsenc=p2ANqtz--RqqJ9JccA2iLt9c3gvHr-bTz2Ye0XC3LTtdzULR-ysZslrT6OrjjEasPew51FpOGW06U3AaBjhAOMFOd3CuLH4YXxsg&_hsmi=67156335|title = MSIH Partner Clinics Come Together to Discuss Double Burden of Disease in Global Health|date = November 2018}}</ref> Іс-шара 2022 жылғы бітірушілер легінің дәрігерлік ант қабылдау рәсімімен аяқталды. Бұл рәсімді ақ халат кигізу рәсімімен шатастырмау керек.<ref>{{cite web |url=https://msih.bgu.ac.il/taking-the-physicians-oath/?_hsenc=p2ANqtz-89as9MjianBMRbav15pvsNAUwna50Q4LxGC1ECn8y_ZWq-kWoWTLfjfQZtKzZybnLeLy2tm0oWtuxZzfoql4IYo63Bzw&_hsmi=67280145|title = Taking the Physician's Oath - and Looking Ahead to the "Global Health Path" in Medicine|date = 2018-11-06}}</ref>
2019 жылғы қазанда MSIH мектебінің 21-легі (2023 жылғы бітірушілер легі) кампуста өткен арнайы рәсімде дәрігерлік ант қабылдады. Бағдарлама тарихында алғаш рет оқытушылар осы легінің әрбір студентіне MSIH логотипі бейнеленген арнайы ақ халат табыстады.<ref>{{cite web |title=21st Physicians' Oath Ceremony at MSIH |url=https://msih.bgu.ac.il/21st-physicians-oath-ceremony-at-msih/ |website=MSIH |access-date=13 December 2020}}</ref>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
br9s3x9599ai5nveve0t9m05s7z0fpi
3693244
3693243
2026-11-08T08:06:07Z
1nter pares
146705
/* Халықаралық денсаулық сақтау медицина мектебі (MSIH) */
3693244
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Негевтегі Бен-Гурион университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы =
|Сурет = [[Сурет:Ben-Gurion University of the Negev logo.svg]]
|Шынайы аты = אוניברסיטת בן-גוריון בנגב
|Халықаралық атауы = Ben-Gurion University of the Negev
|Бұрынғы атауы = Негев университеті
|Ұраны = {{lang-he|השראה פוגשת מצוינות}}<br>{{lang-kk|Шабыт пен кемелдіктің тоғысуы}}
|Құрылған жылы = [[1969 жыл|1969]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет]]
|Бюджет = 466 млн [[АҚШ доллары]]<ref name="budget">{{cite web |title=AMERICAN ASSOCIATES, BEN-GURION UNIVERSITY OF THE NEGEV 2016 FINANCIALS |url=https://americansforbgu.org/wp-content/uploads/2018/08/Facts-Figures-Brochure_2018-F.pdf |website=americansforbgu.org |access-date=14 March 2022}}</ref>
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = [[Даниэль Хамовиц]]
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Хаим Хамес]]
|Студенттер = 18 357
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат = 12 169
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура = 1311
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар =
|Орналасқан жері = [[Беэр-Шева]], [[Сде-Бокер]] және [[Эйлат]], [[Израиль]]
|Метро бекеті =
|Кампус =
|Мекенжайы =
|Сайты = https://www.bgu.ac.il/en/
|Марапаттары =
|lat_dir = N |lat_deg = 31 |lat_min = 15 |lat_sec = 43.89
|lon_dir = E |lon_deg = 34 |lon_min = 48 |lon_sec = 5.44
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Негевтегі Бен-Гурион университеті''' ('''BGU'''; {{lang-he|אוניברסיטת בן-גוריון בנגב}}, ''Universitat Ben-Guriyon baNegev'') — Израильдің [[Беэр-Шева]] қаласында орналасқан [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]]. Израиль мемлекетінің [[Мемлекет негізін қалаушылар тізімі|негізін қалаушылардың бірі]] [[Давид Бен-Гурион]]ның құрметіне аталған университет 1969 жылы құрылды. Қазіргі уақытта университеттің бес кампусы бар: үшеуі Беэр-Шевада, біреуі [[Сде-Бокер]]де және біреуі [[Эйлат]]та орналасқан.<ref name=":0">{{Cite web |title=Ben Gurion University of the Negev {{!}} Tethys |url=https://tethys.pnnl.gov/organization/ben-gurion-university-negev |access-date=2025-10-02 |website=tethys.pnnl.gov}}</ref>
Бен-Гурион университетінде шамамен 20 000 студент білім алады.<ref name=":0" /> Оның ғылыми-зерттеу институттарына Негев ұлттық биотехнология институты, Ильзе Кац атындағы наноғылым және технология институты, [[Якоб Блауштейн атындағы шөлді зерттеу институттары]] мен оның құрамындағы [[Альберт Кац атындағы халықаралық шөлді зерттеу мектебі]], сондай-ақ Израиль мен [[сионизм]]ді зерттейтін Бен-Гурион ғылыми-зерттеу институты кіреді.
== Тарихы ==
Бен-Гурион университеті 1969 жылы Израиль аумағының 60 пайыздан астамын алып жатқан [[Негев шөлі]]нің дамуына ықпал ету мақсатында Негев университеті деген атаумен құрылды. Кейін университет Израиль мемлекетінің негізін қалаушы әрі алғашқы премьер-министрі [[Давид Бен-Гурион]]ның құрметіне аталды. Ол елдің болашағы осы аймақпен байланысты деп есептеді. 1973 жылы Бен-Гурион қайтыс болғаннан кейін университеттің атауы Негевтегі Бен-Гурион университеті болып өзгертілді. Университеттің бұрынғы президенттері: [[Моше Привес]] (1973–1975), [[Йосеф Текоа]] (1975–1981), [[Шломо Газит]] (1982–1985), [[Хаим Элата]] (1985–1990), [[Авишай Браверман]] (1990–2006), [[Ривка Карми]] (2006–2018) және [[Даниэль Хамовиц]] (2019 жылдан бері).<ref>{{cite web|url=https://in.bgu.ac.il/en/Pages/management/Former_Presidents.aspx |title=Ben-Gurion University of the Negev - Former Presidents |publisher=In.bgu.ac.il |access-date=2020-02-19}}</ref><ref>{{cite web|url=https://in.bgu.ac.il/en/Pages/management/president.aspx |title=Ben-Gurion University of the Negev - BGU President - Prof. Daniel Chamovitz |publisher=In.bgu.ac.il |date=2019-01-01 |access-date=2020-02-19}}</ref> Атқарушы кеңестің қазіргі төрағасы — [[Ави Ниссенкорн]].<ref>{{cite web |title=BGU Board of Governors |url=https://in.bgu.ac.il/en/Pages/management/board.aspx |access-date=15 June 2024}}</ref>
2016 жылы марқұм доктор Говард Маркус пен Лотти Маркус университетке өсиет бойынша шамамен 400 миллион АҚШ долларын мұраға қалдырды. Бұл Израиль университетіне өсиет бойынша қалдырылған ең ірі мұра және Израиль мемлекетіндегі кез келген мекемеге жасалған ең ірі қайырымдылық болды.<ref>{{Cite news |last=JTA |date=2016-06-25 |title=$400 million gift to Ben-Gurion University is largest bequest ever received in Israel |url=https://www.haaretz.com/israel-news/2016-06-25/ty-article/ben-gurion-univerity-gifted-400-million/0000017f-e0fe-df7c-a5ff-e2fe1f350000 |access-date=2024-04-30 |work=Haaretz |language=en}}</ref> Бұл қаражат университеттің бұрыннан бар эндаумент қорының көлемін екі есеге арттырды.<ref>{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/after-fleeing-the-nazis-a-legacy-that-wont-run-dry-1466722996|title=After Fleeing the Nazis, a Legacy That Won't Run Dry|last=Siegel|first=Seth M.|date=2016-06-23|work=Wall Street Journal|access-date=2017-07-14|language=en-US|issn=0099-9660}}</ref>
== Академиялық қызметі ==
=== Университет рейтингтері ===
{{reflist|group=a}}
{| class="wikitable"
! Рейтинг
! Әлемдегі орны
! Жылы
|-
| ARWU
| 301–400<ref>{{cite web | title=Ben-Gurion University of the Negev|url=https://www.shanghairanking.com/institution/ben-gurion-university-of-the-negev|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603164144/https://www.shanghairanking.com/institution/ben-gurion-university-of-the-negev|archive-date=June 3, 2021|website=shanghairanking.com}}</ref>
| 2024
|-
| CWTS Leiden Ranking
| 317<ref>{{cite web | title=CWTS Leiden Ranking 2024|url=https://www.leidenranking.com/ranking/2024/list|archive-url=https://web.archive.org/web/20250903205707/https://www.leidenranking.com/ranking/2024/list|archive-date=September 3, 2025}} </ref>
| 2024
|-
| QS World University Rankings
| 469<ref name=":QSW2026">{{Cite web|url=https://www.topuniversities.com/world-university-rankings|title=QS World University Rankings}}</ref>
| 2026
|-
| Times Higher Education
| 501–600<ref>{{Cite web |date=2024-06-10 |title=Ben-Gurion University of the Negev |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/ben-gurion-university-negev |access-date=2026-03-30 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}</ref>
| 2025
|-
| U.S. News & World Report
| 546<ref>{{Cite web |title=Ben-Gurion University of the Negev |url=https://www.usnews.com/education/best-global-universities/ben-gurion-university-of-the-negev-501902 |access-date=30 March 2026 |website=[[US News]]}}</ref>
| 2025
|}
2016 жылғы [[QS әлемдік университеттер рейтингі]] бойынша Бен-Гурион университеті әлемде 320-орынға, Азияда 70-орынға және Израильде 4-орынға ие болды.
Сондай-ақ 2016 жылғы QS «Top 50 Under 50» жас университеттер рейтингінде Бен-Гурион университеті жалпы есепте 31-орынға ие болып, сол уақытқа дейін бұл рейтингке енген Израильдегі жалғыз университет болды.<ref>{{cite web | url = http://www.topuniversities.com/top-50-under-50 | title = QS University Rankings: Top 50 Under 50 | access-date = 2016-10-31 | author = Quacquarelli Symonds | author-link = QS World University Rankings}}</ref>
2015 жылғы [[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі]] бойынша Бен-Гурион университеті ақпараттану саласында төрт жыл қатарынан әлемдегі 101–150-орындар аралығында болды.<ref>{{cite web | url = http://www.shanghairanking.com/World-University-Rankings/Ben-Gurion-University-of-the-Negev.html | title = ARWU-Ben-Gurion University of the Negev | access-date = 2016-10-31 | author = Quacquarelli Symonds | author-link = QS World University Rankings | archive-date = 2016-10-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20161015134028/http://www.shanghairanking.com/World-University-Rankings/Ben-Gurion-University-of-the-Negev.html | url-status = dead }}</ref>
=== Факультеттер, мектептер, ғылыми-зерттеу институттары мен орталықтар ===
[[Сурет:Biotechchyutin.jpg|thumb|250px|Ұлттық биотехнология институты]]
[[Сурет:Bengurionu15.jpg|thumb|250px|Мінез-құлық ғылымдары кешені]]
[[Сурет:Solar energy and Environmental Physics building at Jacob Blaustein Institutes.jpg|thumb|250px|Күн энергиясы және қоршаған орта физикасы ғимараты]]
Бен-Гурион университетінде 51 академиялық кафедра мен бөлімшені қамтитын бес факультет бар: Инженерлік ғылымдар факультеті, [[Денсаулық сақтау ғылымдары]] факультеті, Жаратылыстану ғылымдары факультеті, Гуманитарлық және [[Әлеуметтік ғылымдар|әлеуметтік ғылымдар]] факультеті, сондай-ақ Гилфорд Глейзер атындағы бизнес және менеджмент факультеті.
Бен-Гурион университетінде жеті мектеп бар: Крейтман атындағы жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру мектебі, Джойс және Ирвинг Голдман атындағы медицина мектебі, Леон және Матильда Реканати атындағы қоғамдық денсаулық сақтау мамандықтары мектебі, Фармация мектебі, Факультетаралық ми ғылымдары мектебі, Медициналық зертханалық ғылымдар мектебі және Үздіксіз медициналық білім беру мектебі.
Бен-Гурион университетінде сегіз ғылыми-зерттеу институты бар. Олардың қатарында Якоб Блауштайн атындағы шөлді зерттеу институттары, Ильзе Кац атындағы наноөлшемді ғылым мен технология институты, Израиль мен сионизмді зерттейтін Бен-Гурион ғылыми-зерттеу институты және еврей әрі Израиль әдебиеті мен мәдениетін зерттейтін «Хекшерим» ғылыми-зерттеу институты бар.
2024 жылы университет Израильге жақында қоныс аударған адамдарға арнайы арналған жаңа медициналық білім беру бағдарламасын іске қосты. Дәрігерлер тапшылығын азайтуға және репатрианттардың (олимдердің) кәсіби бейімделуін жеңілдетуге бағытталған бұл бастама израильдік өнеркәсіпші Сами Саголдың ірі қайырымдылық көмегінің арқасында жүзеге асты.<ref>{{cite web |title=With funding from plastics magnate Sami Sagol, Ben-Gurion University launches med school geared toward new immigrants |url=https://ejewishphilanthropy.com/with-funding-from-plastics-magnate-sami-sagol-ben-gurion-university-launches-med-school-geared-toward-new-immigrants/ |website=eJewish Philanthropy |date=2024-12-07 |access-date=2025-06-12}}</ref>
1978 жылы сол кезде математика факультетінде жұмыс істеген профессор Альфред Инзельберг доктор Сэм Бергман және доктор Авраам Мелкманмен бірге [[Ақпараттану]] бағдарламасын құруға бастамашы болды. 1982 жылға қарай бұл бағдарламаға 200-ден астам студент тартылды. Атап айтқанда, бұл Израильдегі студенттерге [[Паскаль (бағдарламалау тілі)|Паскаль]] бағдарламалау тілі оқытылған, перфокарталы машиналардың орнына терминалдар қолданылған және елдегі алғашқы компьютерлік графика зертханасы құрылған университеттік бағдарлама болды. Осылайша Бен-Гурион университетінде ақпараттану саласындағы білім берудің негізі қаланып, кейіннен жеке ақпараттану кафедрасы құрылды.
==== Халықаралық денсаулық сақтау медицина мектебі (MSIH) ====
Халықаралық денсаулық сақтау медицина мектебі Бен-Гурион университеті мен Колумбия университетінің оқытушылары арасындағы ынтымақтастық нәтижесінде құрылды.<ref name=about>[http://www.cumc.columbia.edu/dept/bgcu-md/about/index.html About MSIH, Medical School for International Health] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20131211095604/http://www.cumc.columbia.edu/dept/bgcu-md/about/index.html |date=December 11, 2013 }} accessed February 20, 2008</ref> Жаһандық денсаулық сақтау мен медициналық көмек көрсету саласындағы бірлескен бағдарлама 1997 жылы құрылды.<ref>{{cite news |last=Siegel-Itzkovitch |first=Judy |title=Global medicine – an Israeli speciality |work=[[The Jerusalem Post]] |date=August 8, 2004 |url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-97414066.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20121105135230/http://www.highbeam.com/doc/1P1-97414066.html |archive-date=November 5, 2012 |via=[[HighBeam Research]] |url-access=subscription |url-status=usurped}}</ref>
MSIH — Солтүстік Америка үлгісіндегі төрт жылдық медицина мектебі. Оның оқу бағдарламасының барлық төрт жылына жаһандық денсаулық сақтау пәндері енгізілген. Ағылшын тілінде білім беретін бұл оқу орны Негевтегі Бен-Гурион университетінің Денсаулық сақтау ғылымдары факультеті мен [[Колумбия университетінің Ирвинг медициналық орталығы]]ның бірлескен жобасы болып табылады және [[Беэр-Шева]], [[Израиль]] қаласында орналасқан.<ref>[http://www.israel21c.org/bin/en.jsp?enDispWho=Articles%5El1381&enPage=BlankPage&enDisplay=view&enDispWhat=object&enVersion=0&enZone=Democracy& "Medical Students Pursue their Dream in Beersheva"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20061004005949/http://www.israel21c.org/bin/en.jsp?enDispWho=Articles%5El1381&enPage=BlankPage&enDisplay=view&enDispWhat=object&enVersion=0&enZone=Democracy& |date=October 4, 2006 }}, Leora Eren Frucht, Israel 21c, August 13, 2006</ref> Мектеп жыл сайын 30-дан астам студент қабылдайды.<ref name=home>[http://cpmcnet.columbia.edu/dept/bgcu-md/Gurion.html Home page] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20100801130936/http://cpmcnet.columbia.edu/dept/bgcu-md/Gurion.html |date=August 1, 2010 }}, Medical School for International Health, accessed February 20, 2008</ref> Студенттердің басым бөлігі АҚШ-тан келеді, сондай-ақ Канада мен басқа елдерден келген бірнеше студент білім алады.
2018 жылғы қазанда Халықаралық денсаулық сақтау медицина мектебі өзінің 20 жылдығын атап өтті. Осыған орай мектептің жетістіктерін атап өту және әлемнің түкпір-түкпіріндегі көптеген серіктестерін біріктіру мақсатында екі күндік семинар өткізілді.<ref>{{cite web |url=https://msih.bgu.ac.il/msih-partner-clinics-come-together-to-discuss-double-burden-of-disease-in-global-health/?_hsenc=p2ANqtz--RqqJ9JccA2iLt9c3gvHr-bTz2Ye0XC3LTtdzULR-ysZslrT6OrjjEasPew51FpOGW06U3AaBjhAOMFOd3CuLH4YXxsg&_hsmi=67156335|title = MSIH Partner Clinics Come Together to Discuss Double Burden of Disease in Global Health|date = November 2018}}</ref> Іс-шара 2022 жылғы бітірушілер легінің дәрігерлік ант қабылдау рәсімімен аяқталды. Бұл рәсімді ақ халат кигізу рәсімімен шатастырмау керек.<ref>{{cite web |url=https://msih.bgu.ac.il/taking-the-physicians-oath/?_hsenc=p2ANqtz-89as9MjianBMRbav15pvsNAUwna50Q4LxGC1ECn8y_ZWq-kWoWTLfjfQZtKzZybnLeLy2tm0oWtuxZzfoql4IYo63Bzw&_hsmi=67280145|title = Taking the Physician's Oath - and Looking Ahead to the "Global Health Path" in Medicine|date = 2018-11-06}}</ref>
2019 жылғы қазанда MSIH мектебінің 21-легі (2023 жылғы бітірушілер легі) кампуста өткен арнайы рәсімде дәрігерлік ант қабылдады. Бағдарлама тарихында алғаш рет оқытушылар осы легінің әрбір студентіне MSIH логотипі бейнеленген арнайы ақ халат табыстады.<ref>{{cite web |title=21st Physicians' Oath Ceremony at MSIH |url=https://msih.bgu.ac.il/21st-physicians-oath-ceremony-at-msih/ |website=MSIH |access-date=13 December 2020}}</ref>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
ld79xk5zkk2uw326r86jxp9hacjfakh
3693246
3693244
2026-11-08T08:07:21Z
1nter pares
146705
/* Халықаралық денсаулық сақтау медицина мектебі (MSIH) */
3693246
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Негевтегі Бен-Гурион университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы =
|Сурет = [[Сурет:Ben-Gurion University of the Negev logo.svg]]
|Шынайы аты = אוניברסיטת בן-גוריון בנגב
|Халықаралық атауы = Ben-Gurion University of the Negev
|Бұрынғы атауы = Негев университеті
|Ұраны = {{lang-he|השראה פוגשת מצוינות}}<br>{{lang-kk|Шабыт пен кемелдіктің тоғысуы}}
|Құрылған жылы = [[1969 жыл|1969]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет]]
|Бюджет = 466 млн [[АҚШ доллары]]<ref name="budget">{{cite web |title=AMERICAN ASSOCIATES, BEN-GURION UNIVERSITY OF THE NEGEV 2016 FINANCIALS |url=https://americansforbgu.org/wp-content/uploads/2018/08/Facts-Figures-Brochure_2018-F.pdf |website=americansforbgu.org |access-date=14 March 2022}}</ref>
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = [[Даниэль Хамовиц]]
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Хаим Хамес]]
|Студенттер = 18 357
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат = 12 169
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура = 1311
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар =
|Орналасқан жері = [[Беэр-Шева]], [[Сде-Бокер]] және [[Эйлат]], [[Израиль]]
|Метро бекеті =
|Кампус =
|Мекенжайы =
|Сайты = https://www.bgu.ac.il/en/
|Марапаттары =
|lat_dir = N |lat_deg = 31 |lat_min = 15 |lat_sec = 43.89
|lon_dir = E |lon_deg = 34 |lon_min = 48 |lon_sec = 5.44
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Негевтегі Бен-Гурион университеті''' ('''BGU'''; {{lang-he|אוניברסיטת בן-גוריון בנגב}}, ''Universitat Ben-Guriyon baNegev'') — Израильдің [[Беэр-Шева]] қаласында орналасқан [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]]. Израиль мемлекетінің [[Мемлекет негізін қалаушылар тізімі|негізін қалаушылардың бірі]] [[Давид Бен-Гурион]]ның құрметіне аталған университет 1969 жылы құрылды. Қазіргі уақытта университеттің бес кампусы бар: үшеуі Беэр-Шевада, біреуі [[Сде-Бокер]]де және біреуі [[Эйлат]]та орналасқан.<ref name=":0">{{Cite web |title=Ben Gurion University of the Negev {{!}} Tethys |url=https://tethys.pnnl.gov/organization/ben-gurion-university-negev |access-date=2025-10-02 |website=tethys.pnnl.gov}}</ref>
Бен-Гурион университетінде шамамен 20 000 студент білім алады.<ref name=":0" /> Оның ғылыми-зерттеу институттарына Негев ұлттық биотехнология институты, Ильзе Кац атындағы наноғылым және технология институты, [[Якоб Блауштейн атындағы шөлді зерттеу институттары]] мен оның құрамындағы [[Альберт Кац атындағы халықаралық шөлді зерттеу мектебі]], сондай-ақ Израиль мен [[сионизм]]ді зерттейтін Бен-Гурион ғылыми-зерттеу институты кіреді.
== Тарихы ==
Бен-Гурион университеті 1969 жылы Израиль аумағының 60 пайыздан астамын алып жатқан [[Негев шөлі]]нің дамуына ықпал ету мақсатында Негев университеті деген атаумен құрылды. Кейін университет Израиль мемлекетінің негізін қалаушы әрі алғашқы премьер-министрі [[Давид Бен-Гурион]]ның құрметіне аталды. Ол елдің болашағы осы аймақпен байланысты деп есептеді. 1973 жылы Бен-Гурион қайтыс болғаннан кейін университеттің атауы Негевтегі Бен-Гурион университеті болып өзгертілді. Университеттің бұрынғы президенттері: [[Моше Привес]] (1973–1975), [[Йосеф Текоа]] (1975–1981), [[Шломо Газит]] (1982–1985), [[Хаим Элата]] (1985–1990), [[Авишай Браверман]] (1990–2006), [[Ривка Карми]] (2006–2018) және [[Даниэль Хамовиц]] (2019 жылдан бері).<ref>{{cite web|url=https://in.bgu.ac.il/en/Pages/management/Former_Presidents.aspx |title=Ben-Gurion University of the Negev - Former Presidents |publisher=In.bgu.ac.il |access-date=2020-02-19}}</ref><ref>{{cite web|url=https://in.bgu.ac.il/en/Pages/management/president.aspx |title=Ben-Gurion University of the Negev - BGU President - Prof. Daniel Chamovitz |publisher=In.bgu.ac.il |date=2019-01-01 |access-date=2020-02-19}}</ref> Атқарушы кеңестің қазіргі төрағасы — [[Ави Ниссенкорн]].<ref>{{cite web |title=BGU Board of Governors |url=https://in.bgu.ac.il/en/Pages/management/board.aspx |access-date=15 June 2024}}</ref>
2016 жылы марқұм доктор Говард Маркус пен Лотти Маркус университетке өсиет бойынша шамамен 400 миллион АҚШ долларын мұраға қалдырды. Бұл Израиль университетіне өсиет бойынша қалдырылған ең ірі мұра және Израиль мемлекетіндегі кез келген мекемеге жасалған ең ірі қайырымдылық болды.<ref>{{Cite news |last=JTA |date=2016-06-25 |title=$400 million gift to Ben-Gurion University is largest bequest ever received in Israel |url=https://www.haaretz.com/israel-news/2016-06-25/ty-article/ben-gurion-univerity-gifted-400-million/0000017f-e0fe-df7c-a5ff-e2fe1f350000 |access-date=2024-04-30 |work=Haaretz |language=en}}</ref> Бұл қаражат университеттің бұрыннан бар эндаумент қорының көлемін екі есеге арттырды.<ref>{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/after-fleeing-the-nazis-a-legacy-that-wont-run-dry-1466722996|title=After Fleeing the Nazis, a Legacy That Won't Run Dry|last=Siegel|first=Seth M.|date=2016-06-23|work=Wall Street Journal|access-date=2017-07-14|language=en-US|issn=0099-9660}}</ref>
== Академиялық қызметі ==
=== Университет рейтингтері ===
{{reflist|group=a}}
{| class="wikitable"
! Рейтинг
! Әлемдегі орны
! Жылы
|-
| ARWU
| 301–400<ref>{{cite web | title=Ben-Gurion University of the Negev|url=https://www.shanghairanking.com/institution/ben-gurion-university-of-the-negev|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603164144/https://www.shanghairanking.com/institution/ben-gurion-university-of-the-negev|archive-date=June 3, 2021|website=shanghairanking.com}}</ref>
| 2024
|-
| CWTS Leiden Ranking
| 317<ref>{{cite web | title=CWTS Leiden Ranking 2024|url=https://www.leidenranking.com/ranking/2024/list|archive-url=https://web.archive.org/web/20250903205707/https://www.leidenranking.com/ranking/2024/list|archive-date=September 3, 2025}} </ref>
| 2024
|-
| QS World University Rankings
| 469<ref name=":QSW2026">{{Cite web|url=https://www.topuniversities.com/world-university-rankings|title=QS World University Rankings}}</ref>
| 2026
|-
| Times Higher Education
| 501–600<ref>{{Cite web |date=2024-06-10 |title=Ben-Gurion University of the Negev |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/ben-gurion-university-negev |access-date=2026-03-30 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}</ref>
| 2025
|-
| U.S. News & World Report
| 546<ref>{{Cite web |title=Ben-Gurion University of the Negev |url=https://www.usnews.com/education/best-global-universities/ben-gurion-university-of-the-negev-501902 |access-date=30 March 2026 |website=[[US News]]}}</ref>
| 2025
|}
2016 жылғы [[QS әлемдік университеттер рейтингі]] бойынша Бен-Гурион университеті әлемде 320-орынға, Азияда 70-орынға және Израильде 4-орынға ие болды.
Сондай-ақ 2016 жылғы QS «Top 50 Under 50» жас университеттер рейтингінде Бен-Гурион университеті жалпы есепте 31-орынға ие болып, сол уақытқа дейін бұл рейтингке енген Израильдегі жалғыз университет болды.<ref>{{cite web | url = http://www.topuniversities.com/top-50-under-50 | title = QS University Rankings: Top 50 Under 50 | access-date = 2016-10-31 | author = Quacquarelli Symonds | author-link = QS World University Rankings}}</ref>
2015 жылғы [[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі]] бойынша Бен-Гурион университеті ақпараттану саласында төрт жыл қатарынан әлемдегі 101–150-орындар аралығында болды.<ref>{{cite web | url = http://www.shanghairanking.com/World-University-Rankings/Ben-Gurion-University-of-the-Negev.html | title = ARWU-Ben-Gurion University of the Negev | access-date = 2016-10-31 | author = Quacquarelli Symonds | author-link = QS World University Rankings | archive-date = 2016-10-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20161015134028/http://www.shanghairanking.com/World-University-Rankings/Ben-Gurion-University-of-the-Negev.html | url-status = dead }}</ref>
=== Факультеттер, мектептер, ғылыми-зерттеу институттары мен орталықтар ===
[[Сурет:Biotechchyutin.jpg|thumb|250px|Ұлттық биотехнология институты]]
[[Сурет:Bengurionu15.jpg|thumb|250px|Мінез-құлық ғылымдары кешені]]
[[Сурет:Solar energy and Environmental Physics building at Jacob Blaustein Institutes.jpg|thumb|250px|Күн энергиясы және қоршаған орта физикасы ғимараты]]
Бен-Гурион университетінде 51 академиялық кафедра мен бөлімшені қамтитын бес факультет бар: Инженерлік ғылымдар факультеті, [[Денсаулық сақтау ғылымдары]] факультеті, Жаратылыстану ғылымдары факультеті, Гуманитарлық және [[Әлеуметтік ғылымдар|әлеуметтік ғылымдар]] факультеті, сондай-ақ Гилфорд Глейзер атындағы бизнес және менеджмент факультеті.
Бен-Гурион университетінде жеті мектеп бар: Крейтман атындағы жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру мектебі, Джойс және Ирвинг Голдман атындағы медицина мектебі, Леон және Матильда Реканати атындағы қоғамдық денсаулық сақтау мамандықтары мектебі, Фармация мектебі, Факультетаралық ми ғылымдары мектебі, Медициналық зертханалық ғылымдар мектебі және Үздіксіз медициналық білім беру мектебі.
Бен-Гурион университетінде сегіз ғылыми-зерттеу институты бар. Олардың қатарында Якоб Блауштайн атындағы шөлді зерттеу институттары, Ильзе Кац атындағы наноөлшемді ғылым мен технология институты, Израиль мен сионизмді зерттейтін Бен-Гурион ғылыми-зерттеу институты және еврей әрі Израиль әдебиеті мен мәдениетін зерттейтін «Хекшерим» ғылыми-зерттеу институты бар.
2024 жылы университет Израильге жақында қоныс аударған адамдарға арнайы арналған жаңа медициналық білім беру бағдарламасын іске қосты. Дәрігерлер тапшылығын азайтуға және репатрианттардың (олимдердің) кәсіби бейімделуін жеңілдетуге бағытталған бұл бастама израильдік өнеркәсіпші Сами Саголдың ірі қайырымдылық көмегінің арқасында жүзеге асты.<ref>{{cite web |title=With funding from plastics magnate Sami Sagol, Ben-Gurion University launches med school geared toward new immigrants |url=https://ejewishphilanthropy.com/with-funding-from-plastics-magnate-sami-sagol-ben-gurion-university-launches-med-school-geared-toward-new-immigrants/ |website=eJewish Philanthropy |date=2024-12-07 |access-date=2025-06-12}}</ref>
1978 жылы сол кезде математика факультетінде жұмыс істеген профессор Альфред Инзельберг доктор Сэм Бергман және доктор Авраам Мелкманмен бірге [[Ақпараттану]] бағдарламасын құруға бастамашы болды. 1982 жылға қарай бұл бағдарламаға 200-ден астам студент тартылды. Атап айтқанда, бұл Израильдегі студенттерге [[Паскаль (бағдарламалау тілі)|Паскаль]] бағдарламалау тілі оқытылған, перфокарталы машиналардың орнына терминалдар қолданылған және елдегі алғашқы компьютерлік графика зертханасы құрылған университеттік бағдарлама болды. Осылайша Бен-Гурион университетінде ақпараттану саласындағы білім берудің негізі қаланып, кейіннен жеке ақпараттану кафедрасы құрылды.
==== Халықаралық денсаулық сақтау медицина мектебі (MSIH) ====
Халықаралық денсаулық сақтау медицина мектебі Бен-Гурион университеті мен Колумбия университетінің оқытушылары арасындағы ынтымақтастық нәтижесінде құрылды.<ref name=about>[http://www.cumc.columbia.edu/dept/bgcu-md/about/index.html About MSIH, Medical School for International Health] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20131211095604/http://www.cumc.columbia.edu/dept/bgcu-md/about/index.html |date=December 11, 2013 }} accessed February 20, 2008</ref> Жаһандық денсаулық сақтау мен медициналық көмек көрсету саласындағы бірлескен бағдарлама 1997 жылы құрылды.<ref>{{cite news |last=Siegel-Itzkovitch |first=Judy |title=Global medicine – an Israeli speciality |work=[[The Jerusalem Post]] |date=August 8, 2004 |url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-97414066.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20121105135230/http://www.highbeam.com/doc/1P1-97414066.html |archive-date=November 5, 2012 |via=[[HighBeam Research]] |url-access=subscription |url-status=usurped}}</ref>
MSIH — Солтүстік Америка үлгісіндегі төрт жылдық медицина мектебі. Оның оқу бағдарламасының барлық төрт жылына жаһандық денсаулық сақтау пәндері енгізілген. Ағылшын тілінде білім беретін бұл оқу орны Негевтегі Бен-Гурион университетінің Денсаулық сақтау ғылымдары факультеті мен [[Колумбия университетінің Ирвинг медициналық орталығы]]ның бірлескен жобасы болып табылады және [[Беэр-Шева]], [[Израиль]] қаласында орналасқан.<ref>[http://www.israel21c.org/bin/en.jsp?enDispWho=Articles%5El1381&enPage=BlankPage&enDisplay=view&enDispWhat=object&enVersion=0&enZone=Democracy& "Medical Students Pursue their Dream in Beersheva"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20061004005949/http://www.israel21c.org/bin/en.jsp?enDispWho=Articles%5El1381&enPage=BlankPage&enDisplay=view&enDispWhat=object&enVersion=0&enZone=Democracy& |date=October 4, 2006 }}, Leora Eren Frucht, Israel 21c, August 13, 2006</ref> Мектеп жыл сайын 30-дан астам студент қабылдайды.<ref name=home>[http://cpmcnet.columbia.edu/dept/bgcu-md/Gurion.html Home page] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20100801130936/http://cpmcnet.columbia.edu/dept/bgcu-md/Gurion.html |date=August 1, 2010 }}, Medical School for International Health, accessed February 20, 2008</ref> Студенттердің басым бөлігі АҚШ-тан келеді, сондай-ақ Канада мен басқа елдерден келген бірнеше студент білім алады.
2018 жылғы қазанда Халықаралық денсаулық сақтау медицина мектебі өзінің 20 жылдығын атап өтті. Осыған орай мектептің жетістіктерін атап өту және әлемнің түкпір-түкпіріндегі көптеген серіктестерін біріктіру мақсатында екі күндік семинар өткізілді.<ref>{{cite web |url=https://msih.bgu.ac.il/msih-partner-clinics-come-together-to-discuss-double-burden-of-disease-in-global-health/?_hsenc=p2ANqtz--RqqJ9JccA2iLt9c3gvHr-bTz2Ye0XC3LTtdzULR-ysZslrT6OrjjEasPew51FpOGW06U3AaBjhAOMFOd3CuLH4YXxsg&_hsmi=67156335|title = MSIH Partner Clinics Come Together to Discuss Double Burden of Disease in Global Health|date = November 2018}}</ref> Іс-шара 2022 жылғы бітірушілер легінің дәрігерлік ант қабылдау рәсімімен аяқталды. Бұл рәсімді ақ халат кигізу рәсімімен шатастырмау керек.<ref>{{cite web |url=https://msih.bgu.ac.il/taking-the-physicians-oath/?_hsenc=p2ANqtz-89as9MjianBMRbav15pvsNAUwna50Q4LxGC1ECn8y_ZWq-kWoWTLfjfQZtKzZybnLeLy2tm0oWtuxZzfoql4IYo63Bzw&_hsmi=67280145|title = Taking the Physician's Oath - and Looking Ahead to the "Global Health Path" in Medicine|date = 2018-11-06}}</ref>
2019 жылғы қазанда MSIH мектебінің 21-легі (2023 жылғы бітірушілер легі) кампуста өткен арнайы рәсімде дәрігерлік ант қабылдады. Бағдарлама тарихында алғаш рет оқытушылар осы легінің әрбір студентіне MSIH логотипі бейнеленген арнайы ақ халат табыстады.<ref>{{cite web |title=21st Physicians' Oath Ceremony at MSIH |url=https://msih.bgu.ac.il/21st-physicians-oath-ceremony-at-msih/ |website=MSIH |access-date=13 December 2020}}</ref>
===Пәнаралық зерттеу орталықтары===
Бен-Гурион университетінде 61 пәнаралық зерттеу орталығы бар. Олардың қатарында С. Даниэль Абрахам атындағы халықаралық денсаулық сақтау және тамақтану орталығы, Роберт Х. Арноу атындағы бәдәуилерді зерттеу және дамыту орталығы, Бен-Гурион атындағы ұлттық күн энергиясы орталығы, Голдштейн-Горен атындағы халықаралық еврей ой-пікірін зерттеу орталығы, Эстер және Сидни Рабб атындағы Холокост пен құтқарылуды зерттеу орталығы, Эдмонд Дж. Сафра атындағы функционалдық биополимерлерді жобалау және инженерия орталығы, Раймунд Штадлер атындағы мезомасштабты макромолекулалық инженерия жөніндегі «Минерва» орталығы және Злотовский атындағы нейроғылымдар орталығы бар.
===Халықаралық бағдарламалар===
BGU International халықаралық студенттерге ағылшын тілінде оқытылатын академиялық бағдарламалардың санын арттыру бағытында жұмыс жүргізді. Бұл бағдарламаларға Альберт Кац атындағы халықаралық шөлді зерттеу мектебі, Халықаралық денсаулық сақтау медицина мектебі, Израильді зерттеу саласындағы магистратура бағдарламасы, Африкадағы тұрақты қауымдастықтар саласындағы магистратура бағдарламасы, халықаралық MBA бағдарламасы, сондай-ақ BGU International ұйымының жазғы бағдарламалары, шетелде бір семестр оқу және академиялық тағылымдамадан өту бағдарламалары кіреді. Университетте 70-ке жуық елден келген студенттер білім алады.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
5l3gw8n4au5klgd9dpza97jhoff3xtn
3693247
3693246
2026-11-08T08:07:43Z
1nter pares
146705
3693247
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Негевтегі Бен-Гурион университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы =
|Сурет = [[Сурет:Ben-Gurion University of the Negev logo.svg]]
|Шынайы аты = אוניברסיטת בן-גוריון בנגב
|Халықаралық атауы = Ben-Gurion University of the Negev
|Бұрынғы атауы = Негев университеті
|Ұраны = {{lang-he|השראה פוגשת מצוינות}}<br>{{lang-kk|Шабыт пен кемелдіктің тоғысуы}}
|Құрылған жылы = [[1969 жыл|1969]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет]]
|Бюджет = 466 млн [[АҚШ доллары]]<ref name="budget">{{cite web |title=AMERICAN ASSOCIATES, BEN-GURION UNIVERSITY OF THE NEGEV 2016 FINANCIALS |url=https://americansforbgu.org/wp-content/uploads/2018/08/Facts-Figures-Brochure_2018-F.pdf |website=americansforbgu.org |access-date=14 March 2022}}</ref>
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = [[Даниэль Хамовиц]]
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Хаим Хамес]]
|Студенттер = 18 357
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат = 12 169
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура = 1311
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар =
|Орналасқан жері = [[Беэр-Шева]], [[Сде-Бокер]] және [[Эйлат]], [[Израиль]]
|Метро бекеті =
|Кампус =
|Мекенжайы =
|Сайты = https://www.bgu.ac.il/en/
|Марапаттары =
|lat_dir = N |lat_deg = 31 |lat_min = 15 |lat_sec = 43.89
|lon_dir = E |lon_deg = 34 |lon_min = 48 |lon_sec = 5.44
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Негевтегі Бен-Гурион университеті''' ('''BGU'''; {{lang-he|אוניברסיטת בן-גוריון בנגב}}, ''Universitat Ben-Guriyon baNegev'') — Израильдің [[Беэр-Шева]] қаласында орналасқан [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]]. Израиль мемлекетінің [[Мемлекет негізін қалаушылар тізімі|негізін қалаушылардың бірі]] [[Давид Бен-Гурион]]ның құрметіне аталған университет 1969 жылы құрылды. Қазіргі уақытта университеттің бес кампусы бар: үшеуі Беэр-Шевада, біреуі [[Сде-Бокер]]де және біреуі [[Эйлат]]та орналасқан.<ref name=":0">{{Cite web |title=Ben Gurion University of the Negev {{!}} Tethys |url=https://tethys.pnnl.gov/organization/ben-gurion-university-negev |access-date=2025-10-02 |website=tethys.pnnl.gov}}</ref>
Бен-Гурион университетінде шамамен 20 000 студент білім алады.<ref name=":0" /> Оның ғылыми-зерттеу институттарына Негев ұлттық биотехнология институты, Ильзе Кац атындағы наноғылым және технология институты, [[Якоб Блауштейн атындағы шөлді зерттеу институттары]] мен оның құрамындағы [[Альберт Кац атындағы халықаралық шөлді зерттеу мектебі]], сондай-ақ Израиль мен [[сионизм]]ді зерттейтін Бен-Гурион ғылыми-зерттеу институты кіреді.
== Тарихы ==
Бен-Гурион университеті 1969 жылы Израиль аумағының 60 пайыздан астамын алып жатқан [[Негев шөлі]]нің дамуына ықпал ету мақсатында Негев университеті деген атаумен құрылды. Кейін университет Израиль мемлекетінің негізін қалаушы әрі алғашқы премьер-министрі [[Давид Бен-Гурион]]ның құрметіне аталды. Ол елдің болашағы осы аймақпен байланысты деп есептеді. 1973 жылы Бен-Гурион қайтыс болғаннан кейін университеттің атауы Негевтегі Бен-Гурион университеті болып өзгертілді. Университеттің бұрынғы президенттері: [[Моше Привес]] (1973–1975), [[Йосеф Текоа]] (1975–1981), [[Шломо Газит]] (1982–1985), [[Хаим Элата]] (1985–1990), [[Авишай Браверман]] (1990–2006), [[Ривка Карми]] (2006–2018) және [[Даниэль Хамовиц]] (2019 жылдан бері).<ref>{{cite web|url=https://in.bgu.ac.il/en/Pages/management/Former_Presidents.aspx |title=Ben-Gurion University of the Negev - Former Presidents |publisher=In.bgu.ac.il |access-date=2020-02-19}}</ref><ref>{{cite web|url=https://in.bgu.ac.il/en/Pages/management/president.aspx |title=Ben-Gurion University of the Negev - BGU President - Prof. Daniel Chamovitz |publisher=In.bgu.ac.il |date=2019-01-01 |access-date=2020-02-19}}</ref> Атқарушы кеңестің қазіргі төрағасы — [[Ави Ниссенкорн]].<ref>{{cite web |title=BGU Board of Governors |url=https://in.bgu.ac.il/en/Pages/management/board.aspx |access-date=15 June 2024}}</ref>
2016 жылы марқұм доктор Говард Маркус пен Лотти Маркус университетке өсиет бойынша шамамен 400 миллион АҚШ долларын мұраға қалдырды. Бұл Израиль университетіне өсиет бойынша қалдырылған ең ірі мұра және Израиль мемлекетіндегі кез келген мекемеге жасалған ең ірі қайырымдылық болды.<ref>{{Cite news |last=JTA |date=2016-06-25 |title=$400 million gift to Ben-Gurion University is largest bequest ever received in Israel |url=https://www.haaretz.com/israel-news/2016-06-25/ty-article/ben-gurion-univerity-gifted-400-million/0000017f-e0fe-df7c-a5ff-e2fe1f350000 |access-date=2024-04-30 |work=Haaretz |language=en}}</ref> Бұл қаражат университеттің бұрыннан бар эндаумент қорының көлемін екі есеге арттырды.<ref>{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/after-fleeing-the-nazis-a-legacy-that-wont-run-dry-1466722996|title=After Fleeing the Nazis, a Legacy That Won't Run Dry|last=Siegel|first=Seth M.|date=2016-06-23|work=Wall Street Journal|access-date=2017-07-14|language=en-US|issn=0099-9660}}</ref>
== Академиялық қызметі ==
=== Университет рейтингтері ===
{{reflist|group=a}}
{| class="wikitable"
! Рейтинг
! Әлемдегі орны
! Жылы
|-
| ARWU
| 301–400<ref>{{cite web | title=Ben-Gurion University of the Negev|url=https://www.shanghairanking.com/institution/ben-gurion-university-of-the-negev|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603164144/https://www.shanghairanking.com/institution/ben-gurion-university-of-the-negev|archive-date=June 3, 2021|website=shanghairanking.com}}</ref>
| 2024
|-
| CWTS Leiden Ranking
| 317<ref>{{cite web | title=CWTS Leiden Ranking 2024|url=https://www.leidenranking.com/ranking/2024/list|archive-url=https://web.archive.org/web/20250903205707/https://www.leidenranking.com/ranking/2024/list|archive-date=September 3, 2025}} </ref>
| 2024
|-
| QS World University Rankings
| 469<ref name=":QSW2026">{{Cite web|url=https://www.topuniversities.com/world-university-rankings|title=QS World University Rankings}}</ref>
| 2026
|-
| Times Higher Education
| 501–600<ref>{{Cite web |date=2024-06-10 |title=Ben-Gurion University of the Negev |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/ben-gurion-university-negev |access-date=2026-03-30 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}</ref>
| 2025
|-
| U.S. News & World Report
| 546<ref>{{Cite web |title=Ben-Gurion University of the Negev |url=https://www.usnews.com/education/best-global-universities/ben-gurion-university-of-the-negev-501902 |access-date=30 March 2026 |website=[[US News]]}}</ref>
| 2025
|}
2016 жылғы [[QS әлемдік университеттер рейтингі]] бойынша Бен-Гурион университеті әлемде 320-орынға, Азияда 70-орынға және Израильде 4-орынға ие болды.
Сондай-ақ 2016 жылғы QS «Top 50 Under 50» жас университеттер рейтингінде Бен-Гурион университеті жалпы есепте 31-орынға ие болып, сол уақытқа дейін бұл рейтингке енген Израильдегі жалғыз университет болды.<ref>{{cite web | url = http://www.topuniversities.com/top-50-under-50 | title = QS University Rankings: Top 50 Under 50 | access-date = 2016-10-31 | author = Quacquarelli Symonds | author-link = QS World University Rankings}}</ref>
2015 жылғы [[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі]] бойынша Бен-Гурион университеті ақпараттану саласында төрт жыл қатарынан әлемдегі 101–150-орындар аралығында болды.<ref>{{cite web | url = http://www.shanghairanking.com/World-University-Rankings/Ben-Gurion-University-of-the-Negev.html | title = ARWU-Ben-Gurion University of the Negev | access-date = 2016-10-31 | author = Quacquarelli Symonds | author-link = QS World University Rankings | archive-date = 2016-10-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20161015134028/http://www.shanghairanking.com/World-University-Rankings/Ben-Gurion-University-of-the-Negev.html | url-status = dead }}</ref>
=== Факультеттер, мектептер, ғылыми-зерттеу институттары мен орталықтар ===
[[Сурет:Biotechchyutin.jpg|thumb|250px|Ұлттық биотехнология институты]]
[[Сурет:Bengurionu15.jpg|thumb|250px|Мінез-құлық ғылымдары кешені]]
[[Сурет:Solar energy and Environmental Physics building at Jacob Blaustein Institutes.jpg|thumb|250px|Күн энергиясы және қоршаған орта физикасы ғимараты]]
Бен-Гурион университетінде 51 академиялық кафедра мен бөлімшені қамтитын бес факультет бар: Инженерлік ғылымдар факультеті, [[Денсаулық сақтау ғылымдары]] факультеті, Жаратылыстану ғылымдары факультеті, Гуманитарлық және [[Әлеуметтік ғылымдар|әлеуметтік ғылымдар]] факультеті, сондай-ақ Гилфорд Глейзер атындағы бизнес және менеджмент факультеті.
Бен-Гурион университетінде жеті мектеп бар: Крейтман атындағы жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру мектебі, Джойс және Ирвинг Голдман атындағы медицина мектебі, Леон және Матильда Реканати атындағы қоғамдық денсаулық сақтау мамандықтары мектебі, Фармация мектебі, Факультетаралық ми ғылымдары мектебі, Медициналық зертханалық ғылымдар мектебі және Үздіксіз медициналық білім беру мектебі.
Бен-Гурион университетінде сегіз ғылыми-зерттеу институты бар. Олардың қатарында Якоб Блауштайн атындағы шөлді зерттеу институттары, Ильзе Кац атындағы наноөлшемді ғылым мен технология институты, Израиль мен сионизмді зерттейтін Бен-Гурион ғылыми-зерттеу институты және еврей әрі Израиль әдебиеті мен мәдениетін зерттейтін «Хекшерим» ғылыми-зерттеу институты бар.
2024 жылы университет Израильге жақында қоныс аударған адамдарға арнайы арналған жаңа медициналық білім беру бағдарламасын іске қосты. Дәрігерлер тапшылығын азайтуға және репатрианттардың (олимдердің) кәсіби бейімделуін жеңілдетуге бағытталған бұл бастама израильдік өнеркәсіпші Сами Саголдың ірі қайырымдылық көмегінің арқасында жүзеге асты.<ref>{{cite web |title=With funding from plastics magnate Sami Sagol, Ben-Gurion University launches med school geared toward new immigrants |url=https://ejewishphilanthropy.com/with-funding-from-plastics-magnate-sami-sagol-ben-gurion-university-launches-med-school-geared-toward-new-immigrants/ |website=eJewish Philanthropy |date=2024-12-07 |access-date=2025-06-12}}</ref>
1978 жылы сол кезде математика факультетінде жұмыс істеген профессор Альфред Инзельберг доктор Сэм Бергман және доктор Авраам Мелкманмен бірге [[Ақпараттану]] бағдарламасын құруға бастамашы болды. 1982 жылға қарай бұл бағдарламаға 200-ден астам студент тартылды. Атап айтқанда, бұл Израильдегі студенттерге [[Паскаль (бағдарламалау тілі)|Паскаль]] бағдарламалау тілі оқытылған, перфокарталы машиналардың орнына терминалдар қолданылған және елдегі алғашқы компьютерлік графика зертханасы құрылған университеттік бағдарлама болды. Осылайша Бен-Гурион университетінде ақпараттану саласындағы білім берудің негізі қаланып, кейіннен жеке ақпараттану кафедрасы құрылды.
==== Халықаралық денсаулық сақтау медицина мектебі (MSIH) ====
Халықаралық денсаулық сақтау медицина мектебі Бен-Гурион университеті мен Колумбия университетінің оқытушылары арасындағы ынтымақтастық нәтижесінде құрылды.<ref name=about>[http://www.cumc.columbia.edu/dept/bgcu-md/about/index.html About MSIH, Medical School for International Health] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20131211095604/http://www.cumc.columbia.edu/dept/bgcu-md/about/index.html |date=December 11, 2013 }} accessed February 20, 2008</ref> Жаһандық денсаулық сақтау мен медициналық көмек көрсету саласындағы бірлескен бағдарлама 1997 жылы құрылды.<ref>{{cite news |last=Siegel-Itzkovitch |first=Judy |title=Global medicine – an Israeli speciality |work=[[The Jerusalem Post]] |date=August 8, 2004 |url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-97414066.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20121105135230/http://www.highbeam.com/doc/1P1-97414066.html |archive-date=November 5, 2012 |via=[[HighBeam Research]] |url-access=subscription |url-status=usurped}}</ref>
MSIH — Солтүстік Америка үлгісіндегі төрт жылдық медицина мектебі. Оның оқу бағдарламасының барлық төрт жылына жаһандық денсаулық сақтау пәндері енгізілген. Ағылшын тілінде білім беретін бұл оқу орны Негевтегі Бен-Гурион университетінің Денсаулық сақтау ғылымдары факультеті мен [[Колумбия университетінің Ирвинг медициналық орталығы]]ның бірлескен жобасы болып табылады және [[Беэр-Шева]], [[Израиль]] қаласында орналасқан.<ref>[http://www.israel21c.org/bin/en.jsp?enDispWho=Articles%5El1381&enPage=BlankPage&enDisplay=view&enDispWhat=object&enVersion=0&enZone=Democracy& "Medical Students Pursue their Dream in Beersheva"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20061004005949/http://www.israel21c.org/bin/en.jsp?enDispWho=Articles%5El1381&enPage=BlankPage&enDisplay=view&enDispWhat=object&enVersion=0&enZone=Democracy& |date=October 4, 2006 }}, Leora Eren Frucht, Israel 21c, August 13, 2006</ref> Мектеп жыл сайын 30-дан астам студент қабылдайды.<ref name=home>[http://cpmcnet.columbia.edu/dept/bgcu-md/Gurion.html Home page] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20100801130936/http://cpmcnet.columbia.edu/dept/bgcu-md/Gurion.html |date=August 1, 2010 }}, Medical School for International Health, accessed February 20, 2008</ref> Студенттердің басым бөлігі АҚШ-тан келеді, сондай-ақ Канада мен басқа елдерден келген бірнеше студент білім алады.
2018 жылғы қазанда Халықаралық денсаулық сақтау медицина мектебі өзінің 20 жылдығын атап өтті. Осыған орай мектептің жетістіктерін атап өту және әлемнің түкпір-түкпіріндегі көптеген серіктестерін біріктіру мақсатында екі күндік семинар өткізілді.<ref>{{cite web |url=https://msih.bgu.ac.il/msih-partner-clinics-come-together-to-discuss-double-burden-of-disease-in-global-health/?_hsenc=p2ANqtz--RqqJ9JccA2iLt9c3gvHr-bTz2Ye0XC3LTtdzULR-ysZslrT6OrjjEasPew51FpOGW06U3AaBjhAOMFOd3CuLH4YXxsg&_hsmi=67156335|title = MSIH Partner Clinics Come Together to Discuss Double Burden of Disease in Global Health|date = November 2018}}</ref> Іс-шара 2022 жылғы бітірушілер легінің дәрігерлік ант қабылдау рәсімімен аяқталды. Бұл рәсімді ақ халат кигізу рәсімімен шатастырмау керек.<ref>{{cite web |url=https://msih.bgu.ac.il/taking-the-physicians-oath/?_hsenc=p2ANqtz-89as9MjianBMRbav15pvsNAUwna50Q4LxGC1ECn8y_ZWq-kWoWTLfjfQZtKzZybnLeLy2tm0oWtuxZzfoql4IYo63Bzw&_hsmi=67280145|title = Taking the Physician's Oath - and Looking Ahead to the "Global Health Path" in Medicine|date = 2018-11-06}}</ref>
2019 жылғы қазанда MSIH мектебінің 21-легі (2023 жылғы бітірушілер легі) кампуста өткен арнайы рәсімде дәрігерлік ант қабылдады. Бағдарлама тарихында алғаш рет оқытушылар осы легінің әрбір студентіне MSIH логотипі бейнеленген арнайы ақ халат табыстады.<ref>{{cite web |title=21st Physicians' Oath Ceremony at MSIH |url=https://msih.bgu.ac.il/21st-physicians-oath-ceremony-at-msih/ |website=MSIH |access-date=13 December 2020}}</ref>
=== Пәнаралық зерттеу орталықтары ===
Бен-Гурион университетінде 61 пәнаралық зерттеу орталығы бар. Олардың қатарында С. Даниэль Абрахам атындағы халықаралық денсаулық сақтау және тамақтану орталығы, Роберт Х. Арноу атындағы бәдәуилерді зерттеу және дамыту орталығы, Бен-Гурион атындағы ұлттық күн энергиясы орталығы, Голдштейн-Горен атындағы халықаралық еврей ой-пікірін зерттеу орталығы, Эстер және Сидни Рабб атындағы Холокост пен құтқарылуды зерттеу орталығы, Эдмонд Дж. Сафра атындағы функционалдық биополимерлерді жобалау және инженерия орталығы, Раймунд Штадлер атындағы мезомасштабты макромолекулалық инженерия жөніндегі «Минерва» орталығы және Злотовский атындағы нейроғылымдар орталығы бар.
=== Халықаралық бағдарламалар ===
BGU International халықаралық студенттерге ағылшын тілінде оқытылатын академиялық бағдарламалардың санын арттыру бағытында жұмыс жүргізді. Бұл бағдарламаларға Альберт Кац атындағы халықаралық шөлді зерттеу мектебі, Халықаралық денсаулық сақтау медицина мектебі, Израильді зерттеу саласындағы магистратура бағдарламасы, Африкадағы тұрақты қауымдастықтар саласындағы магистратура бағдарламасы, халықаралық MBA бағдарламасы, сондай-ақ BGU International ұйымының жазғы бағдарламалары, шетелде бір семестр оқу және академиялық тағылымдамадан өту бағдарламалары кіреді. Университетте 70-ке жуық елден келген студенттер білім алады.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
77hz57b6de98lupwke2yr1ila7p2z9f
3693248
3693247
2026-11-08T08:08:41Z
1nter pares
146705
/* Халықаралық бағдарламалар */
3693248
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Негевтегі Бен-Гурион университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы =
|Сурет = [[Сурет:Ben-Gurion University of the Negev logo.svg]]
|Шынайы аты = אוניברסיטת בן-גוריון בנגב
|Халықаралық атауы = Ben-Gurion University of the Negev
|Бұрынғы атауы = Негев университеті
|Ұраны = {{lang-he|השראה פוגשת מצוינות}}<br>{{lang-kk|Шабыт пен кемелдіктің тоғысуы}}
|Құрылған жылы = [[1969 жыл|1969]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет]]
|Бюджет = 466 млн [[АҚШ доллары]]<ref name="budget">{{cite web |title=AMERICAN ASSOCIATES, BEN-GURION UNIVERSITY OF THE NEGEV 2016 FINANCIALS |url=https://americansforbgu.org/wp-content/uploads/2018/08/Facts-Figures-Brochure_2018-F.pdf |website=americansforbgu.org |access-date=14 March 2022}}</ref>
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = [[Даниэль Хамовиц]]
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Хаим Хамес]]
|Студенттер = 18 357
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат = 12 169
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура = 1311
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар =
|Орналасқан жері = [[Беэр-Шева]], [[Сде-Бокер]] және [[Эйлат]], [[Израиль]]
|Метро бекеті =
|Кампус =
|Мекенжайы =
|Сайты = https://www.bgu.ac.il/en/
|Марапаттары =
|lat_dir = N |lat_deg = 31 |lat_min = 15 |lat_sec = 43.89
|lon_dir = E |lon_deg = 34 |lon_min = 48 |lon_sec = 5.44
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Негевтегі Бен-Гурион университеті''' ('''BGU'''; {{lang-he|אוניברסיטת בן-גוריון בנגב}}, ''Universitat Ben-Guriyon baNegev'') — Израильдің [[Беэр-Шева]] қаласында орналасқан [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]]. Израиль мемлекетінің [[Мемлекет негізін қалаушылар тізімі|негізін қалаушылардың бірі]] [[Давид Бен-Гурион]]ның құрметіне аталған университет 1969 жылы құрылды. Қазіргі уақытта университеттің бес кампусы бар: үшеуі Беэр-Шевада, біреуі [[Сде-Бокер]]де және біреуі [[Эйлат]]та орналасқан.<ref name=":0">{{Cite web |title=Ben Gurion University of the Negev {{!}} Tethys |url=https://tethys.pnnl.gov/organization/ben-gurion-university-negev |access-date=2025-10-02 |website=tethys.pnnl.gov}}</ref>
Бен-Гурион университетінде шамамен 20 000 студент білім алады.<ref name=":0" /> Оның ғылыми-зерттеу институттарына Негев ұлттық биотехнология институты, Ильзе Кац атындағы наноғылым және технология институты, [[Якоб Блауштейн атындағы шөлді зерттеу институттары]] мен оның құрамындағы [[Альберт Кац атындағы халықаралық шөлді зерттеу мектебі]], сондай-ақ Израиль мен [[сионизм]]ді зерттейтін Бен-Гурион ғылыми-зерттеу институты кіреді.
== Тарихы ==
Бен-Гурион университеті 1969 жылы Израиль аумағының 60 пайыздан астамын алып жатқан [[Негев шөлі]]нің дамуына ықпал ету мақсатында Негев университеті деген атаумен құрылды. Кейін университет Израиль мемлекетінің негізін қалаушы әрі алғашқы премьер-министрі [[Давид Бен-Гурион]]ның құрметіне аталды. Ол елдің болашағы осы аймақпен байланысты деп есептеді. 1973 жылы Бен-Гурион қайтыс болғаннан кейін университеттің атауы Негевтегі Бен-Гурион университеті болып өзгертілді. Университеттің бұрынғы президенттері: [[Моше Привес]] (1973–1975), [[Йосеф Текоа]] (1975–1981), [[Шломо Газит]] (1982–1985), [[Хаим Элата]] (1985–1990), [[Авишай Браверман]] (1990–2006), [[Ривка Карми]] (2006–2018) және [[Даниэль Хамовиц]] (2019 жылдан бері).<ref>{{cite web|url=https://in.bgu.ac.il/en/Pages/management/Former_Presidents.aspx |title=Ben-Gurion University of the Negev - Former Presidents |publisher=In.bgu.ac.il |access-date=2020-02-19}}</ref><ref>{{cite web|url=https://in.bgu.ac.il/en/Pages/management/president.aspx |title=Ben-Gurion University of the Negev - BGU President - Prof. Daniel Chamovitz |publisher=In.bgu.ac.il |date=2019-01-01 |access-date=2020-02-19}}</ref> Атқарушы кеңестің қазіргі төрағасы — [[Ави Ниссенкорн]].<ref>{{cite web |title=BGU Board of Governors |url=https://in.bgu.ac.il/en/Pages/management/board.aspx |access-date=15 June 2024}}</ref>
2016 жылы марқұм доктор Говард Маркус пен Лотти Маркус университетке өсиет бойынша шамамен 400 миллион АҚШ долларын мұраға қалдырды. Бұл Израиль университетіне өсиет бойынша қалдырылған ең ірі мұра және Израиль мемлекетіндегі кез келген мекемеге жасалған ең ірі қайырымдылық болды.<ref>{{Cite news |last=JTA |date=2016-06-25 |title=$400 million gift to Ben-Gurion University is largest bequest ever received in Israel |url=https://www.haaretz.com/israel-news/2016-06-25/ty-article/ben-gurion-univerity-gifted-400-million/0000017f-e0fe-df7c-a5ff-e2fe1f350000 |access-date=2024-04-30 |work=Haaretz |language=en}}</ref> Бұл қаражат университеттің бұрыннан бар эндаумент қорының көлемін екі есеге арттырды.<ref>{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/after-fleeing-the-nazis-a-legacy-that-wont-run-dry-1466722996|title=After Fleeing the Nazis, a Legacy That Won't Run Dry|last=Siegel|first=Seth M.|date=2016-06-23|work=Wall Street Journal|access-date=2017-07-14|language=en-US|issn=0099-9660}}</ref>
== Академиялық қызметі ==
=== Университет рейтингтері ===
{{reflist|group=a}}
{| class="wikitable"
! Рейтинг
! Әлемдегі орны
! Жылы
|-
| ARWU
| 301–400<ref>{{cite web | title=Ben-Gurion University of the Negev|url=https://www.shanghairanking.com/institution/ben-gurion-university-of-the-negev|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603164144/https://www.shanghairanking.com/institution/ben-gurion-university-of-the-negev|archive-date=June 3, 2021|website=shanghairanking.com}}</ref>
| 2024
|-
| CWTS Leiden Ranking
| 317<ref>{{cite web | title=CWTS Leiden Ranking 2024|url=https://www.leidenranking.com/ranking/2024/list|archive-url=https://web.archive.org/web/20250903205707/https://www.leidenranking.com/ranking/2024/list|archive-date=September 3, 2025}} </ref>
| 2024
|-
| QS World University Rankings
| 469<ref name=":QSW2026">{{Cite web|url=https://www.topuniversities.com/world-university-rankings|title=QS World University Rankings}}</ref>
| 2026
|-
| Times Higher Education
| 501–600<ref>{{Cite web |date=2024-06-10 |title=Ben-Gurion University of the Negev |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/ben-gurion-university-negev |access-date=2026-03-30 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}</ref>
| 2025
|-
| U.S. News & World Report
| 546<ref>{{Cite web |title=Ben-Gurion University of the Negev |url=https://www.usnews.com/education/best-global-universities/ben-gurion-university-of-the-negev-501902 |access-date=30 March 2026 |website=[[US News]]}}</ref>
| 2025
|}
2016 жылғы [[QS әлемдік университеттер рейтингі]] бойынша Бен-Гурион университеті әлемде 320-орынға, Азияда 70-орынға және Израильде 4-орынға ие болды.
Сондай-ақ 2016 жылғы QS «Top 50 Under 50» жас университеттер рейтингінде Бен-Гурион университеті жалпы есепте 31-орынға ие болып, сол уақытқа дейін бұл рейтингке енген Израильдегі жалғыз университет болды.<ref>{{cite web | url = http://www.topuniversities.com/top-50-under-50 | title = QS University Rankings: Top 50 Under 50 | access-date = 2016-10-31 | author = Quacquarelli Symonds | author-link = QS World University Rankings}}</ref>
2015 жылғы [[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі]] бойынша Бен-Гурион университеті ақпараттану саласында төрт жыл қатарынан әлемдегі 101–150-орындар аралығында болды.<ref>{{cite web | url = http://www.shanghairanking.com/World-University-Rankings/Ben-Gurion-University-of-the-Negev.html | title = ARWU-Ben-Gurion University of the Negev | access-date = 2016-10-31 | author = Quacquarelli Symonds | author-link = QS World University Rankings | archive-date = 2016-10-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20161015134028/http://www.shanghairanking.com/World-University-Rankings/Ben-Gurion-University-of-the-Negev.html | url-status = dead }}</ref>
=== Факультеттер, мектептер, ғылыми-зерттеу институттары мен орталықтар ===
[[Сурет:Biotechchyutin.jpg|thumb|250px|Ұлттық биотехнология институты]]
[[Сурет:Bengurionu15.jpg|thumb|250px|Мінез-құлық ғылымдары кешені]]
[[Сурет:Solar energy and Environmental Physics building at Jacob Blaustein Institutes.jpg|thumb|250px|Күн энергиясы және қоршаған орта физикасы ғимараты]]
Бен-Гурион университетінде 51 академиялық кафедра мен бөлімшені қамтитын бес факультет бар: Инженерлік ғылымдар факультеті, [[Денсаулық сақтау ғылымдары]] факультеті, Жаратылыстану ғылымдары факультеті, Гуманитарлық және [[Әлеуметтік ғылымдар|әлеуметтік ғылымдар]] факультеті, сондай-ақ Гилфорд Глейзер атындағы бизнес және менеджмент факультеті.
Бен-Гурион университетінде жеті мектеп бар: Крейтман атындағы жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру мектебі, Джойс және Ирвинг Голдман атындағы медицина мектебі, Леон және Матильда Реканати атындағы қоғамдық денсаулық сақтау мамандықтары мектебі, Фармация мектебі, Факультетаралық ми ғылымдары мектебі, Медициналық зертханалық ғылымдар мектебі және Үздіксіз медициналық білім беру мектебі.
Бен-Гурион университетінде сегіз ғылыми-зерттеу институты бар. Олардың қатарында Якоб Блауштайн атындағы шөлді зерттеу институттары, Ильзе Кац атындағы наноөлшемді ғылым мен технология институты, Израиль мен сионизмді зерттейтін Бен-Гурион ғылыми-зерттеу институты және еврей әрі Израиль әдебиеті мен мәдениетін зерттейтін «Хекшерим» ғылыми-зерттеу институты бар.
2024 жылы университет Израильге жақында қоныс аударған адамдарға арнайы арналған жаңа медициналық білім беру бағдарламасын іске қосты. Дәрігерлер тапшылығын азайтуға және репатрианттардың (олимдердің) кәсіби бейімделуін жеңілдетуге бағытталған бұл бастама израильдік өнеркәсіпші Сами Саголдың ірі қайырымдылық көмегінің арқасында жүзеге асты.<ref>{{cite web |title=With funding from plastics magnate Sami Sagol, Ben-Gurion University launches med school geared toward new immigrants |url=https://ejewishphilanthropy.com/with-funding-from-plastics-magnate-sami-sagol-ben-gurion-university-launches-med-school-geared-toward-new-immigrants/ |website=eJewish Philanthropy |date=2024-12-07 |access-date=2025-06-12}}</ref>
1978 жылы сол кезде математика факультетінде жұмыс істеген профессор Альфред Инзельберг доктор Сэм Бергман және доктор Авраам Мелкманмен бірге [[Ақпараттану]] бағдарламасын құруға бастамашы болды. 1982 жылға қарай бұл бағдарламаға 200-ден астам студент тартылды. Атап айтқанда, бұл Израильдегі студенттерге [[Паскаль (бағдарламалау тілі)|Паскаль]] бағдарламалау тілі оқытылған, перфокарталы машиналардың орнына терминалдар қолданылған және елдегі алғашқы компьютерлік графика зертханасы құрылған университеттік бағдарлама болды. Осылайша Бен-Гурион университетінде ақпараттану саласындағы білім берудің негізі қаланып, кейіннен жеке ақпараттану кафедрасы құрылды.
==== Халықаралық денсаулық сақтау медицина мектебі (MSIH) ====
Халықаралық денсаулық сақтау медицина мектебі Бен-Гурион университеті мен Колумбия университетінің оқытушылары арасындағы ынтымақтастық нәтижесінде құрылды.<ref name=about>[http://www.cumc.columbia.edu/dept/bgcu-md/about/index.html About MSIH, Medical School for International Health] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20131211095604/http://www.cumc.columbia.edu/dept/bgcu-md/about/index.html |date=December 11, 2013 }} accessed February 20, 2008</ref> Жаһандық денсаулық сақтау мен медициналық көмек көрсету саласындағы бірлескен бағдарлама 1997 жылы құрылды.<ref>{{cite news |last=Siegel-Itzkovitch |first=Judy |title=Global medicine – an Israeli speciality |work=[[The Jerusalem Post]] |date=August 8, 2004 |url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-97414066.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20121105135230/http://www.highbeam.com/doc/1P1-97414066.html |archive-date=November 5, 2012 |via=[[HighBeam Research]] |url-access=subscription |url-status=usurped}}</ref>
MSIH — Солтүстік Америка үлгісіндегі төрт жылдық медицина мектебі. Оның оқу бағдарламасының барлық төрт жылына жаһандық денсаулық сақтау пәндері енгізілген. Ағылшын тілінде білім беретін бұл оқу орны Негевтегі Бен-Гурион университетінің Денсаулық сақтау ғылымдары факультеті мен [[Колумбия университетінің Ирвинг медициналық орталығы]]ның бірлескен жобасы болып табылады және [[Беэр-Шева]], [[Израиль]] қаласында орналасқан.<ref>[http://www.israel21c.org/bin/en.jsp?enDispWho=Articles%5El1381&enPage=BlankPage&enDisplay=view&enDispWhat=object&enVersion=0&enZone=Democracy& "Medical Students Pursue their Dream in Beersheva"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20061004005949/http://www.israel21c.org/bin/en.jsp?enDispWho=Articles%5El1381&enPage=BlankPage&enDisplay=view&enDispWhat=object&enVersion=0&enZone=Democracy& |date=October 4, 2006 }}, Leora Eren Frucht, Israel 21c, August 13, 2006</ref> Мектеп жыл сайын 30-дан астам студент қабылдайды.<ref name=home>[http://cpmcnet.columbia.edu/dept/bgcu-md/Gurion.html Home page] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20100801130936/http://cpmcnet.columbia.edu/dept/bgcu-md/Gurion.html |date=August 1, 2010 }}, Medical School for International Health, accessed February 20, 2008</ref> Студенттердің басым бөлігі АҚШ-тан келеді, сондай-ақ Канада мен басқа елдерден келген бірнеше студент білім алады.
2018 жылғы қазанда Халықаралық денсаулық сақтау медицина мектебі өзінің 20 жылдығын атап өтті. Осыған орай мектептің жетістіктерін атап өту және әлемнің түкпір-түкпіріндегі көптеген серіктестерін біріктіру мақсатында екі күндік семинар өткізілді.<ref>{{cite web |url=https://msih.bgu.ac.il/msih-partner-clinics-come-together-to-discuss-double-burden-of-disease-in-global-health/?_hsenc=p2ANqtz--RqqJ9JccA2iLt9c3gvHr-bTz2Ye0XC3LTtdzULR-ysZslrT6OrjjEasPew51FpOGW06U3AaBjhAOMFOd3CuLH4YXxsg&_hsmi=67156335|title = MSIH Partner Clinics Come Together to Discuss Double Burden of Disease in Global Health|date = November 2018}}</ref> Іс-шара 2022 жылғы бітірушілер легінің дәрігерлік ант қабылдау рәсімімен аяқталды. Бұл рәсімді ақ халат кигізу рәсімімен шатастырмау керек.<ref>{{cite web |url=https://msih.bgu.ac.il/taking-the-physicians-oath/?_hsenc=p2ANqtz-89as9MjianBMRbav15pvsNAUwna50Q4LxGC1ECn8y_ZWq-kWoWTLfjfQZtKzZybnLeLy2tm0oWtuxZzfoql4IYo63Bzw&_hsmi=67280145|title = Taking the Physician's Oath - and Looking Ahead to the "Global Health Path" in Medicine|date = 2018-11-06}}</ref>
2019 жылғы қазанда MSIH мектебінің 21-легі (2023 жылғы бітірушілер легі) кампуста өткен арнайы рәсімде дәрігерлік ант қабылдады. Бағдарлама тарихында алғаш рет оқытушылар осы легінің әрбір студентіне MSIH логотипі бейнеленген арнайы ақ халат табыстады.<ref>{{cite web |title=21st Physicians' Oath Ceremony at MSIH |url=https://msih.bgu.ac.il/21st-physicians-oath-ceremony-at-msih/ |website=MSIH |access-date=13 December 2020}}</ref>
=== Пәнаралық зерттеу орталықтары ===
Бен-Гурион университетінде 61 пәнаралық зерттеу орталығы бар. Олардың қатарында С. Даниэль Абрахам атындағы халықаралық денсаулық сақтау және тамақтану орталығы, Роберт Х. Арноу атындағы бәдәуилерді зерттеу және дамыту орталығы, Бен-Гурион атындағы ұлттық күн энергиясы орталығы, Голдштейн-Горен атындағы халықаралық еврей ой-пікірін зерттеу орталығы, Эстер және Сидни Рабб атындағы Холокост пен құтқарылуды зерттеу орталығы, Эдмонд Дж. Сафра атындағы функционалдық биополимерлерді жобалау және инженерия орталығы, Раймунд Штадлер атындағы мезомасштабты макромолекулалық инженерия жөніндегі «Минерва» орталығы және Злотовский атындағы нейроғылымдар орталығы бар.
=== Халықаралық бағдарламалар ===
BGU International халықаралық студенттерге ағылшын тілінде оқытылатын академиялық бағдарламалардың санын арттыру бағытында жұмыс жүргізді. Бұл бағдарламаларға Альберт Кац атындағы халықаралық шөлді зерттеу мектебі, Халықаралық денсаулық сақтау медицина мектебі, Израильді зерттеу саласындағы магистратура бағдарламасы, Африкадағы тұрақты қауымдастықтар саласындағы магистратура бағдарламасы, халықаралық MBA бағдарламасы, сондай-ақ BGU International ұйымының жазғы бағдарламалары, шетелде бір семестр оқу және академиялық тағылымдамадан өту бағдарламалары кіреді. Университетте 70-ке жуық елден келген студенттер білім алады.
== Басылымдар ==
* ''Geography Research Forum'' (GRF) — Израильдегі ағылшын тілінде шығатын жалғыз география журналы.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
gg52zlp8w7xll1jpeve4namdxh3lchx
3693249
3693248
2026-11-08T08:10:03Z
1nter pares
146705
/* Дереккөздер */
3693249
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Негевтегі Бен-Гурион университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы =
|Сурет = [[Сурет:Ben-Gurion University of the Negev logo.svg]]
|Шынайы аты = אוניברסיטת בן-גוריון בנגב
|Халықаралық атауы = Ben-Gurion University of the Negev
|Бұрынғы атауы = Негев университеті
|Ұраны = {{lang-he|השראה פוגשת מצוינות}}<br>{{lang-kk|Шабыт пен кемелдіктің тоғысуы}}
|Құрылған жылы = [[1969 жыл|1969]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет]]
|Бюджет = 466 млн [[АҚШ доллары]]<ref name="budget">{{cite web |title=AMERICAN ASSOCIATES, BEN-GURION UNIVERSITY OF THE NEGEV 2016 FINANCIALS |url=https://americansforbgu.org/wp-content/uploads/2018/08/Facts-Figures-Brochure_2018-F.pdf |website=americansforbgu.org |access-date=14 March 2022}}</ref>
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = [[Даниэль Хамовиц]]
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Хаим Хамес]]
|Студенттер = 18 357
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат = 12 169
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура = 1311
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар =
|Орналасқан жері = [[Беэр-Шева]], [[Сде-Бокер]] және [[Эйлат]], [[Израиль]]
|Метро бекеті =
|Кампус =
|Мекенжайы =
|Сайты = https://www.bgu.ac.il/en/
|Марапаттары =
|lat_dir = N |lat_deg = 31 |lat_min = 15 |lat_sec = 43.89
|lon_dir = E |lon_deg = 34 |lon_min = 48 |lon_sec = 5.44
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Негевтегі Бен-Гурион университеті''' ('''BGU'''; {{lang-he|אוניברסיטת בן-גוריון בנגב}}, ''Universitat Ben-Guriyon baNegev'') — Израильдің [[Беэр-Шева]] қаласында орналасқан [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]]. Израиль мемлекетінің [[Мемлекет негізін қалаушылар тізімі|негізін қалаушылардың бірі]] [[Давид Бен-Гурион]]ның құрметіне аталған университет 1969 жылы құрылды. Қазіргі уақытта университеттің бес кампусы бар: үшеуі Беэр-Шевада, біреуі [[Сде-Бокер]]де және біреуі [[Эйлат]]та орналасқан.<ref name=":0">{{Cite web |title=Ben Gurion University of the Negev {{!}} Tethys |url=https://tethys.pnnl.gov/organization/ben-gurion-university-negev |access-date=2025-10-02 |website=tethys.pnnl.gov}}</ref>
Бен-Гурион университетінде шамамен 20 000 студент білім алады.<ref name=":0" /> Оның ғылыми-зерттеу институттарына Негев ұлттық биотехнология институты, Ильзе Кац атындағы наноғылым және технология институты, [[Якоб Блауштейн атындағы шөлді зерттеу институттары]] мен оның құрамындағы [[Альберт Кац атындағы халықаралық шөлді зерттеу мектебі]], сондай-ақ Израиль мен [[сионизм]]ді зерттейтін Бен-Гурион ғылыми-зерттеу институты кіреді.
== Тарихы ==
Бен-Гурион университеті 1969 жылы Израиль аумағының 60 пайыздан астамын алып жатқан [[Негев шөлі]]нің дамуына ықпал ету мақсатында Негев университеті деген атаумен құрылды. Кейін университет Израиль мемлекетінің негізін қалаушы әрі алғашқы премьер-министрі [[Давид Бен-Гурион]]ның құрметіне аталды. Ол елдің болашағы осы аймақпен байланысты деп есептеді. 1973 жылы Бен-Гурион қайтыс болғаннан кейін университеттің атауы Негевтегі Бен-Гурион университеті болып өзгертілді. Университеттің бұрынғы президенттері: [[Моше Привес]] (1973–1975), [[Йосеф Текоа]] (1975–1981), [[Шломо Газит]] (1982–1985), [[Хаим Элата]] (1985–1990), [[Авишай Браверман]] (1990–2006), [[Ривка Карми]] (2006–2018) және [[Даниэль Хамовиц]] (2019 жылдан бері).<ref>{{cite web|url=https://in.bgu.ac.il/en/Pages/management/Former_Presidents.aspx |title=Ben-Gurion University of the Negev - Former Presidents |publisher=In.bgu.ac.il |access-date=2020-02-19}}</ref><ref>{{cite web|url=https://in.bgu.ac.il/en/Pages/management/president.aspx |title=Ben-Gurion University of the Negev - BGU President - Prof. Daniel Chamovitz |publisher=In.bgu.ac.il |date=2019-01-01 |access-date=2020-02-19}}</ref> Атқарушы кеңестің қазіргі төрағасы — [[Ави Ниссенкорн]].<ref>{{cite web |title=BGU Board of Governors |url=https://in.bgu.ac.il/en/Pages/management/board.aspx |access-date=15 June 2024}}</ref>
2016 жылы марқұм доктор Говард Маркус пен Лотти Маркус университетке өсиет бойынша шамамен 400 миллион АҚШ долларын мұраға қалдырды. Бұл Израиль университетіне өсиет бойынша қалдырылған ең ірі мұра және Израиль мемлекетіндегі кез келген мекемеге жасалған ең ірі қайырымдылық болды.<ref>{{Cite news |last=JTA |date=2016-06-25 |title=$400 million gift to Ben-Gurion University is largest bequest ever received in Israel |url=https://www.haaretz.com/israel-news/2016-06-25/ty-article/ben-gurion-univerity-gifted-400-million/0000017f-e0fe-df7c-a5ff-e2fe1f350000 |access-date=2024-04-30 |work=Haaretz |language=en}}</ref> Бұл қаражат университеттің бұрыннан бар эндаумент қорының көлемін екі есеге арттырды.<ref>{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/after-fleeing-the-nazis-a-legacy-that-wont-run-dry-1466722996|title=After Fleeing the Nazis, a Legacy That Won't Run Dry|last=Siegel|first=Seth M.|date=2016-06-23|work=Wall Street Journal|access-date=2017-07-14|language=en-US|issn=0099-9660}}</ref>
== Академиялық қызметі ==
=== Университет рейтингтері ===
{{reflist|group=a}}
{| class="wikitable"
! Рейтинг
! Әлемдегі орны
! Жылы
|-
| ARWU
| 301–400<ref>{{cite web | title=Ben-Gurion University of the Negev|url=https://www.shanghairanking.com/institution/ben-gurion-university-of-the-negev|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603164144/https://www.shanghairanking.com/institution/ben-gurion-university-of-the-negev|archive-date=June 3, 2021|website=shanghairanking.com}}</ref>
| 2024
|-
| CWTS Leiden Ranking
| 317<ref>{{cite web | title=CWTS Leiden Ranking 2024|url=https://www.leidenranking.com/ranking/2024/list|archive-url=https://web.archive.org/web/20250903205707/https://www.leidenranking.com/ranking/2024/list|archive-date=September 3, 2025}} </ref>
| 2024
|-
| QS World University Rankings
| 469<ref name=":QSW2026">{{Cite web|url=https://www.topuniversities.com/world-university-rankings|title=QS World University Rankings}}</ref>
| 2026
|-
| Times Higher Education
| 501–600<ref>{{Cite web |date=2024-06-10 |title=Ben-Gurion University of the Negev |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/ben-gurion-university-negev |access-date=2026-03-30 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}</ref>
| 2025
|-
| U.S. News & World Report
| 546<ref>{{Cite web |title=Ben-Gurion University of the Negev |url=https://www.usnews.com/education/best-global-universities/ben-gurion-university-of-the-negev-501902 |access-date=30 March 2026 |website=[[US News]]}}</ref>
| 2025
|}
2016 жылғы [[QS әлемдік университеттер рейтингі]] бойынша Бен-Гурион университеті әлемде 320-орынға, Азияда 70-орынға және Израильде 4-орынға ие болды.
Сондай-ақ 2016 жылғы QS «Top 50 Under 50» жас университеттер рейтингінде Бен-Гурион университеті жалпы есепте 31-орынға ие болып, сол уақытқа дейін бұл рейтингке енген Израильдегі жалғыз университет болды.<ref>{{cite web | url = http://www.topuniversities.com/top-50-under-50 | title = QS University Rankings: Top 50 Under 50 | access-date = 2016-10-31 | author = Quacquarelli Symonds | author-link = QS World University Rankings}}</ref>
2015 жылғы [[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі]] бойынша Бен-Гурион университеті ақпараттану саласында төрт жыл қатарынан әлемдегі 101–150-орындар аралығында болды.<ref>{{cite web | url = http://www.shanghairanking.com/World-University-Rankings/Ben-Gurion-University-of-the-Negev.html | title = ARWU-Ben-Gurion University of the Negev | access-date = 2016-10-31 | author = Quacquarelli Symonds | author-link = QS World University Rankings | archive-date = 2016-10-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20161015134028/http://www.shanghairanking.com/World-University-Rankings/Ben-Gurion-University-of-the-Negev.html | url-status = dead }}</ref>
=== Факультеттер, мектептер, ғылыми-зерттеу институттары мен орталықтар ===
[[Сурет:Biotechchyutin.jpg|thumb|250px|Ұлттық биотехнология институты]]
[[Сурет:Bengurionu15.jpg|thumb|250px|Мінез-құлық ғылымдары кешені]]
[[Сурет:Solar energy and Environmental Physics building at Jacob Blaustein Institutes.jpg|thumb|250px|Күн энергиясы және қоршаған орта физикасы ғимараты]]
Бен-Гурион университетінде 51 академиялық кафедра мен бөлімшені қамтитын бес факультет бар: Инженерлік ғылымдар факультеті, [[Денсаулық сақтау ғылымдары]] факультеті, Жаратылыстану ғылымдары факультеті, Гуманитарлық және [[Әлеуметтік ғылымдар|әлеуметтік ғылымдар]] факультеті, сондай-ақ Гилфорд Глейзер атындағы бизнес және менеджмент факультеті.
Бен-Гурион университетінде жеті мектеп бар: Крейтман атындағы жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру мектебі, Джойс және Ирвинг Голдман атындағы медицина мектебі, Леон және Матильда Реканати атындағы қоғамдық денсаулық сақтау мамандықтары мектебі, Фармация мектебі, Факультетаралық ми ғылымдары мектебі, Медициналық зертханалық ғылымдар мектебі және Үздіксіз медициналық білім беру мектебі.
Бен-Гурион университетінде сегіз ғылыми-зерттеу институты бар. Олардың қатарында Якоб Блауштайн атындағы шөлді зерттеу институттары, Ильзе Кац атындағы наноөлшемді ғылым мен технология институты, Израиль мен сионизмді зерттейтін Бен-Гурион ғылыми-зерттеу институты және еврей әрі Израиль әдебиеті мен мәдениетін зерттейтін «Хекшерим» ғылыми-зерттеу институты бар.
2024 жылы университет Израильге жақында қоныс аударған адамдарға арнайы арналған жаңа медициналық білім беру бағдарламасын іске қосты. Дәрігерлер тапшылығын азайтуға және репатрианттардың (олимдердің) кәсіби бейімделуін жеңілдетуге бағытталған бұл бастама израильдік өнеркәсіпші Сами Саголдың ірі қайырымдылық көмегінің арқасында жүзеге асты.<ref>{{cite web |title=With funding from plastics magnate Sami Sagol, Ben-Gurion University launches med school geared toward new immigrants |url=https://ejewishphilanthropy.com/with-funding-from-plastics-magnate-sami-sagol-ben-gurion-university-launches-med-school-geared-toward-new-immigrants/ |website=eJewish Philanthropy |date=2024-12-07 |access-date=2025-06-12}}</ref>
1978 жылы сол кезде математика факультетінде жұмыс істеген профессор Альфред Инзельберг доктор Сэм Бергман және доктор Авраам Мелкманмен бірге [[Ақпараттану]] бағдарламасын құруға бастамашы болды. 1982 жылға қарай бұл бағдарламаға 200-ден астам студент тартылды. Атап айтқанда, бұл Израильдегі студенттерге [[Паскаль (бағдарламалау тілі)|Паскаль]] бағдарламалау тілі оқытылған, перфокарталы машиналардың орнына терминалдар қолданылған және елдегі алғашқы компьютерлік графика зертханасы құрылған университеттік бағдарлама болды. Осылайша Бен-Гурион университетінде ақпараттану саласындағы білім берудің негізі қаланып, кейіннен жеке ақпараттану кафедрасы құрылды.
==== Халықаралық денсаулық сақтау медицина мектебі (MSIH) ====
Халықаралық денсаулық сақтау медицина мектебі Бен-Гурион университеті мен Колумбия университетінің оқытушылары арасындағы ынтымақтастық нәтижесінде құрылды.<ref name=about>[http://www.cumc.columbia.edu/dept/bgcu-md/about/index.html About MSIH, Medical School for International Health] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20131211095604/http://www.cumc.columbia.edu/dept/bgcu-md/about/index.html |date=December 11, 2013 }} accessed February 20, 2008</ref> Жаһандық денсаулық сақтау мен медициналық көмек көрсету саласындағы бірлескен бағдарлама 1997 жылы құрылды.<ref>{{cite news |last=Siegel-Itzkovitch |first=Judy |title=Global medicine – an Israeli speciality |work=[[The Jerusalem Post]] |date=August 8, 2004 |url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-97414066.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20121105135230/http://www.highbeam.com/doc/1P1-97414066.html |archive-date=November 5, 2012 |via=[[HighBeam Research]] |url-access=subscription |url-status=usurped}}</ref>
MSIH — Солтүстік Америка үлгісіндегі төрт жылдық медицина мектебі. Оның оқу бағдарламасының барлық төрт жылына жаһандық денсаулық сақтау пәндері енгізілген. Ағылшын тілінде білім беретін бұл оқу орны Негевтегі Бен-Гурион университетінің Денсаулық сақтау ғылымдары факультеті мен [[Колумбия университетінің Ирвинг медициналық орталығы]]ның бірлескен жобасы болып табылады және [[Беэр-Шева]], [[Израиль]] қаласында орналасқан.<ref>[http://www.israel21c.org/bin/en.jsp?enDispWho=Articles%5El1381&enPage=BlankPage&enDisplay=view&enDispWhat=object&enVersion=0&enZone=Democracy& "Medical Students Pursue their Dream in Beersheva"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20061004005949/http://www.israel21c.org/bin/en.jsp?enDispWho=Articles%5El1381&enPage=BlankPage&enDisplay=view&enDispWhat=object&enVersion=0&enZone=Democracy& |date=October 4, 2006 }}, Leora Eren Frucht, Israel 21c, August 13, 2006</ref> Мектеп жыл сайын 30-дан астам студент қабылдайды.<ref name=home>[http://cpmcnet.columbia.edu/dept/bgcu-md/Gurion.html Home page] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20100801130936/http://cpmcnet.columbia.edu/dept/bgcu-md/Gurion.html |date=August 1, 2010 }}, Medical School for International Health, accessed February 20, 2008</ref> Студенттердің басым бөлігі АҚШ-тан келеді, сондай-ақ Канада мен басқа елдерден келген бірнеше студент білім алады.
2018 жылғы қазанда Халықаралық денсаулық сақтау медицина мектебі өзінің 20 жылдығын атап өтті. Осыған орай мектептің жетістіктерін атап өту және әлемнің түкпір-түкпіріндегі көптеген серіктестерін біріктіру мақсатында екі күндік семинар өткізілді.<ref>{{cite web |url=https://msih.bgu.ac.il/msih-partner-clinics-come-together-to-discuss-double-burden-of-disease-in-global-health/?_hsenc=p2ANqtz--RqqJ9JccA2iLt9c3gvHr-bTz2Ye0XC3LTtdzULR-ysZslrT6OrjjEasPew51FpOGW06U3AaBjhAOMFOd3CuLH4YXxsg&_hsmi=67156335|title = MSIH Partner Clinics Come Together to Discuss Double Burden of Disease in Global Health|date = November 2018}}</ref> Іс-шара 2022 жылғы бітірушілер легінің дәрігерлік ант қабылдау рәсімімен аяқталды. Бұл рәсімді ақ халат кигізу рәсімімен шатастырмау керек.<ref>{{cite web |url=https://msih.bgu.ac.il/taking-the-physicians-oath/?_hsenc=p2ANqtz-89as9MjianBMRbav15pvsNAUwna50Q4LxGC1ECn8y_ZWq-kWoWTLfjfQZtKzZybnLeLy2tm0oWtuxZzfoql4IYo63Bzw&_hsmi=67280145|title = Taking the Physician's Oath - and Looking Ahead to the "Global Health Path" in Medicine|date = 2018-11-06}}</ref>
2019 жылғы қазанда MSIH мектебінің 21-легі (2023 жылғы бітірушілер легі) кампуста өткен арнайы рәсімде дәрігерлік ант қабылдады. Бағдарлама тарихында алғаш рет оқытушылар осы легінің әрбір студентіне MSIH логотипі бейнеленген арнайы ақ халат табыстады.<ref>{{cite web |title=21st Physicians' Oath Ceremony at MSIH |url=https://msih.bgu.ac.il/21st-physicians-oath-ceremony-at-msih/ |website=MSIH |access-date=13 December 2020}}</ref>
=== Пәнаралық зерттеу орталықтары ===
Бен-Гурион университетінде 61 пәнаралық зерттеу орталығы бар. Олардың қатарында С. Даниэль Абрахам атындағы халықаралық денсаулық сақтау және тамақтану орталығы, Роберт Х. Арноу атындағы бәдәуилерді зерттеу және дамыту орталығы, Бен-Гурион атындағы ұлттық күн энергиясы орталығы, Голдштейн-Горен атындағы халықаралық еврей ой-пікірін зерттеу орталығы, Эстер және Сидни Рабб атындағы Холокост пен құтқарылуды зерттеу орталығы, Эдмонд Дж. Сафра атындағы функционалдық биополимерлерді жобалау және инженерия орталығы, Раймунд Штадлер атындағы мезомасштабты макромолекулалық инженерия жөніндегі «Минерва» орталығы және Злотовский атындағы нейроғылымдар орталығы бар.
=== Халықаралық бағдарламалар ===
BGU International халықаралық студенттерге ағылшын тілінде оқытылатын академиялық бағдарламалардың санын арттыру бағытында жұмыс жүргізді. Бұл бағдарламаларға Альберт Кац атындағы халықаралық шөлді зерттеу мектебі, Халықаралық денсаулық сақтау медицина мектебі, Израильді зерттеу саласындағы магистратура бағдарламасы, Африкадағы тұрақты қауымдастықтар саласындағы магистратура бағдарламасы, халықаралық MBA бағдарламасы, сондай-ақ BGU International ұйымының жазғы бағдарламалары, шетелде бір семестр оқу және академиялық тағылымдамадан өту бағдарламалары кіреді. Университетте 70-ке жуық елден келген студенттер білім алады.
== Басылымдар ==
* ''Geography Research Forum'' (GRF) — Израильдегі ағылшын тілінде шығатын жалғыз география журналы.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
==Сыртқы сілтемелер==
{{Commons category|Ben-Gurion University of the Negev}}
*[https://www.bgu.ac.il/en/ Ресми сайты (ағылшынша)]
bmd50og8codp333t6j2dep8uhmxuv8x
3693250
3693249
2026-11-08T08:10:22Z
1nter pares
146705
/* Сыртқы сілтемелер */
3693250
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Негевтегі Бен-Гурион университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы =
|Сурет = [[Сурет:Ben-Gurion University of the Negev logo.svg]]
|Шынайы аты = אוניברסיטת בן-גוריון בנגב
|Халықаралық атауы = Ben-Gurion University of the Negev
|Бұрынғы атауы = Негев университеті
|Ұраны = {{lang-he|השראה פוגשת מצוינות}}<br>{{lang-kk|Шабыт пен кемелдіктің тоғысуы}}
|Құрылған жылы = [[1969 жыл|1969]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет]]
|Бюджет = 466 млн [[АҚШ доллары]]<ref name="budget">{{cite web |title=AMERICAN ASSOCIATES, BEN-GURION UNIVERSITY OF THE NEGEV 2016 FINANCIALS |url=https://americansforbgu.org/wp-content/uploads/2018/08/Facts-Figures-Brochure_2018-F.pdf |website=americansforbgu.org |access-date=14 March 2022}}</ref>
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = [[Даниэль Хамовиц]]
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Хаим Хамес]]
|Студенттер = 18 357
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат = 12 169
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура = 1311
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар =
|Орналасқан жері = [[Беэр-Шева]], [[Сде-Бокер]] және [[Эйлат]], [[Израиль]]
|Метро бекеті =
|Кампус =
|Мекенжайы =
|Сайты = https://www.bgu.ac.il/en/
|Марапаттары =
|lat_dir = N |lat_deg = 31 |lat_min = 15 |lat_sec = 43.89
|lon_dir = E |lon_deg = 34 |lon_min = 48 |lon_sec = 5.44
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Негевтегі Бен-Гурион университеті''' ('''BGU'''; {{lang-he|אוניברסיטת בן-גוריון בנגב}}, ''Universitat Ben-Guriyon baNegev'') — Израильдің [[Беэр-Шева]] қаласында орналасқан [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]]. Израиль мемлекетінің [[Мемлекет негізін қалаушылар тізімі|негізін қалаушылардың бірі]] [[Давид Бен-Гурион]]ның құрметіне аталған университет 1969 жылы құрылды. Қазіргі уақытта университеттің бес кампусы бар: үшеуі Беэр-Шевада, біреуі [[Сде-Бокер]]де және біреуі [[Эйлат]]та орналасқан.<ref name=":0">{{Cite web |title=Ben Gurion University of the Negev {{!}} Tethys |url=https://tethys.pnnl.gov/organization/ben-gurion-university-negev |access-date=2025-10-02 |website=tethys.pnnl.gov}}</ref>
Бен-Гурион университетінде шамамен 20 000 студент білім алады.<ref name=":0" /> Оның ғылыми-зерттеу институттарына Негев ұлттық биотехнология институты, Ильзе Кац атындағы наноғылым және технология институты, [[Якоб Блауштейн атындағы шөлді зерттеу институттары]] мен оның құрамындағы [[Альберт Кац атындағы халықаралық шөлді зерттеу мектебі]], сондай-ақ Израиль мен [[сионизм]]ді зерттейтін Бен-Гурион ғылыми-зерттеу институты кіреді.
== Тарихы ==
Бен-Гурион университеті 1969 жылы Израиль аумағының 60 пайыздан астамын алып жатқан [[Негев шөлі]]нің дамуына ықпал ету мақсатында Негев университеті деген атаумен құрылды. Кейін университет Израиль мемлекетінің негізін қалаушы әрі алғашқы премьер-министрі [[Давид Бен-Гурион]]ның құрметіне аталды. Ол елдің болашағы осы аймақпен байланысты деп есептеді. 1973 жылы Бен-Гурион қайтыс болғаннан кейін университеттің атауы Негевтегі Бен-Гурион университеті болып өзгертілді. Университеттің бұрынғы президенттері: [[Моше Привес]] (1973–1975), [[Йосеф Текоа]] (1975–1981), [[Шломо Газит]] (1982–1985), [[Хаим Элата]] (1985–1990), [[Авишай Браверман]] (1990–2006), [[Ривка Карми]] (2006–2018) және [[Даниэль Хамовиц]] (2019 жылдан бері).<ref>{{cite web|url=https://in.bgu.ac.il/en/Pages/management/Former_Presidents.aspx |title=Ben-Gurion University of the Negev - Former Presidents |publisher=In.bgu.ac.il |access-date=2020-02-19}}</ref><ref>{{cite web|url=https://in.bgu.ac.il/en/Pages/management/president.aspx |title=Ben-Gurion University of the Negev - BGU President - Prof. Daniel Chamovitz |publisher=In.bgu.ac.il |date=2019-01-01 |access-date=2020-02-19}}</ref> Атқарушы кеңестің қазіргі төрағасы — [[Ави Ниссенкорн]].<ref>{{cite web |title=BGU Board of Governors |url=https://in.bgu.ac.il/en/Pages/management/board.aspx |access-date=15 June 2024}}</ref>
2016 жылы марқұм доктор Говард Маркус пен Лотти Маркус университетке өсиет бойынша шамамен 400 миллион АҚШ долларын мұраға қалдырды. Бұл Израиль университетіне өсиет бойынша қалдырылған ең ірі мұра және Израиль мемлекетіндегі кез келген мекемеге жасалған ең ірі қайырымдылық болды.<ref>{{Cite news |last=JTA |date=2016-06-25 |title=$400 million gift to Ben-Gurion University is largest bequest ever received in Israel |url=https://www.haaretz.com/israel-news/2016-06-25/ty-article/ben-gurion-univerity-gifted-400-million/0000017f-e0fe-df7c-a5ff-e2fe1f350000 |access-date=2024-04-30 |work=Haaretz |language=en}}</ref> Бұл қаражат университеттің бұрыннан бар эндаумент қорының көлемін екі есеге арттырды.<ref>{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/after-fleeing-the-nazis-a-legacy-that-wont-run-dry-1466722996|title=After Fleeing the Nazis, a Legacy That Won't Run Dry|last=Siegel|first=Seth M.|date=2016-06-23|work=Wall Street Journal|access-date=2017-07-14|language=en-US|issn=0099-9660}}</ref>
== Академиялық қызметі ==
=== Университет рейтингтері ===
{{reflist|group=a}}
{| class="wikitable"
! Рейтинг
! Әлемдегі орны
! Жылы
|-
| ARWU
| 301–400<ref>{{cite web | title=Ben-Gurion University of the Negev|url=https://www.shanghairanking.com/institution/ben-gurion-university-of-the-negev|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603164144/https://www.shanghairanking.com/institution/ben-gurion-university-of-the-negev|archive-date=June 3, 2021|website=shanghairanking.com}}</ref>
| 2024
|-
| CWTS Leiden Ranking
| 317<ref>{{cite web | title=CWTS Leiden Ranking 2024|url=https://www.leidenranking.com/ranking/2024/list|archive-url=https://web.archive.org/web/20250903205707/https://www.leidenranking.com/ranking/2024/list|archive-date=September 3, 2025}} </ref>
| 2024
|-
| QS World University Rankings
| 469<ref name=":QSW2026">{{Cite web|url=https://www.topuniversities.com/world-university-rankings|title=QS World University Rankings}}</ref>
| 2026
|-
| Times Higher Education
| 501–600<ref>{{Cite web |date=2024-06-10 |title=Ben-Gurion University of the Negev |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/ben-gurion-university-negev |access-date=2026-03-30 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}</ref>
| 2025
|-
| U.S. News & World Report
| 546<ref>{{Cite web |title=Ben-Gurion University of the Negev |url=https://www.usnews.com/education/best-global-universities/ben-gurion-university-of-the-negev-501902 |access-date=30 March 2026 |website=[[US News]]}}</ref>
| 2025
|}
2016 жылғы [[QS әлемдік университеттер рейтингі]] бойынша Бен-Гурион университеті әлемде 320-орынға, Азияда 70-орынға және Израильде 4-орынға ие болды.
Сондай-ақ 2016 жылғы QS «Top 50 Under 50» жас университеттер рейтингінде Бен-Гурион университеті жалпы есепте 31-орынға ие болып, сол уақытқа дейін бұл рейтингке енген Израильдегі жалғыз университет болды.<ref>{{cite web | url = http://www.topuniversities.com/top-50-under-50 | title = QS University Rankings: Top 50 Under 50 | access-date = 2016-10-31 | author = Quacquarelli Symonds | author-link = QS World University Rankings}}</ref>
2015 жылғы [[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі]] бойынша Бен-Гурион университеті ақпараттану саласында төрт жыл қатарынан әлемдегі 101–150-орындар аралығында болды.<ref>{{cite web | url = http://www.shanghairanking.com/World-University-Rankings/Ben-Gurion-University-of-the-Negev.html | title = ARWU-Ben-Gurion University of the Negev | access-date = 2016-10-31 | author = Quacquarelli Symonds | author-link = QS World University Rankings | archive-date = 2016-10-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20161015134028/http://www.shanghairanking.com/World-University-Rankings/Ben-Gurion-University-of-the-Negev.html | url-status = dead }}</ref>
=== Факультеттер, мектептер, ғылыми-зерттеу институттары мен орталықтар ===
[[Сурет:Biotechchyutin.jpg|thumb|250px|Ұлттық биотехнология институты]]
[[Сурет:Bengurionu15.jpg|thumb|250px|Мінез-құлық ғылымдары кешені]]
[[Сурет:Solar energy and Environmental Physics building at Jacob Blaustein Institutes.jpg|thumb|250px|Күн энергиясы және қоршаған орта физикасы ғимараты]]
Бен-Гурион университетінде 51 академиялық кафедра мен бөлімшені қамтитын бес факультет бар: Инженерлік ғылымдар факультеті, [[Денсаулық сақтау ғылымдары]] факультеті, Жаратылыстану ғылымдары факультеті, Гуманитарлық және [[Әлеуметтік ғылымдар|әлеуметтік ғылымдар]] факультеті, сондай-ақ Гилфорд Глейзер атындағы бизнес және менеджмент факультеті.
Бен-Гурион университетінде жеті мектеп бар: Крейтман атындағы жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру мектебі, Джойс және Ирвинг Голдман атындағы медицина мектебі, Леон және Матильда Реканати атындағы қоғамдық денсаулық сақтау мамандықтары мектебі, Фармация мектебі, Факультетаралық ми ғылымдары мектебі, Медициналық зертханалық ғылымдар мектебі және Үздіксіз медициналық білім беру мектебі.
Бен-Гурион университетінде сегіз ғылыми-зерттеу институты бар. Олардың қатарында Якоб Блауштайн атындағы шөлді зерттеу институттары, Ильзе Кац атындағы наноөлшемді ғылым мен технология институты, Израиль мен сионизмді зерттейтін Бен-Гурион ғылыми-зерттеу институты және еврей әрі Израиль әдебиеті мен мәдениетін зерттейтін «Хекшерим» ғылыми-зерттеу институты бар.
2024 жылы университет Израильге жақында қоныс аударған адамдарға арнайы арналған жаңа медициналық білім беру бағдарламасын іске қосты. Дәрігерлер тапшылығын азайтуға және репатрианттардың (олимдердің) кәсіби бейімделуін жеңілдетуге бағытталған бұл бастама израильдік өнеркәсіпші Сами Саголдың ірі қайырымдылық көмегінің арқасында жүзеге асты.<ref>{{cite web |title=With funding from plastics magnate Sami Sagol, Ben-Gurion University launches med school geared toward new immigrants |url=https://ejewishphilanthropy.com/with-funding-from-plastics-magnate-sami-sagol-ben-gurion-university-launches-med-school-geared-toward-new-immigrants/ |website=eJewish Philanthropy |date=2024-12-07 |access-date=2025-06-12}}</ref>
1978 жылы сол кезде математика факультетінде жұмыс істеген профессор Альфред Инзельберг доктор Сэм Бергман және доктор Авраам Мелкманмен бірге [[Ақпараттану]] бағдарламасын құруға бастамашы болды. 1982 жылға қарай бұл бағдарламаға 200-ден астам студент тартылды. Атап айтқанда, бұл Израильдегі студенттерге [[Паскаль (бағдарламалау тілі)|Паскаль]] бағдарламалау тілі оқытылған, перфокарталы машиналардың орнына терминалдар қолданылған және елдегі алғашқы компьютерлік графика зертханасы құрылған университеттік бағдарлама болды. Осылайша Бен-Гурион университетінде ақпараттану саласындағы білім берудің негізі қаланып, кейіннен жеке ақпараттану кафедрасы құрылды.
==== Халықаралық денсаулық сақтау медицина мектебі (MSIH) ====
Халықаралық денсаулық сақтау медицина мектебі Бен-Гурион университеті мен Колумбия университетінің оқытушылары арасындағы ынтымақтастық нәтижесінде құрылды.<ref name=about>[http://www.cumc.columbia.edu/dept/bgcu-md/about/index.html About MSIH, Medical School for International Health] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20131211095604/http://www.cumc.columbia.edu/dept/bgcu-md/about/index.html |date=December 11, 2013 }} accessed February 20, 2008</ref> Жаһандық денсаулық сақтау мен медициналық көмек көрсету саласындағы бірлескен бағдарлама 1997 жылы құрылды.<ref>{{cite news |last=Siegel-Itzkovitch |first=Judy |title=Global medicine – an Israeli speciality |work=[[The Jerusalem Post]] |date=August 8, 2004 |url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-97414066.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20121105135230/http://www.highbeam.com/doc/1P1-97414066.html |archive-date=November 5, 2012 |via=[[HighBeam Research]] |url-access=subscription |url-status=usurped}}</ref>
MSIH — Солтүстік Америка үлгісіндегі төрт жылдық медицина мектебі. Оның оқу бағдарламасының барлық төрт жылына жаһандық денсаулық сақтау пәндері енгізілген. Ағылшын тілінде білім беретін бұл оқу орны Негевтегі Бен-Гурион университетінің Денсаулық сақтау ғылымдары факультеті мен [[Колумбия университетінің Ирвинг медициналық орталығы]]ның бірлескен жобасы болып табылады және [[Беэр-Шева]], [[Израиль]] қаласында орналасқан.<ref>[http://www.israel21c.org/bin/en.jsp?enDispWho=Articles%5El1381&enPage=BlankPage&enDisplay=view&enDispWhat=object&enVersion=0&enZone=Democracy& "Medical Students Pursue their Dream in Beersheva"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20061004005949/http://www.israel21c.org/bin/en.jsp?enDispWho=Articles%5El1381&enPage=BlankPage&enDisplay=view&enDispWhat=object&enVersion=0&enZone=Democracy& |date=October 4, 2006 }}, Leora Eren Frucht, Israel 21c, August 13, 2006</ref> Мектеп жыл сайын 30-дан астам студент қабылдайды.<ref name=home>[http://cpmcnet.columbia.edu/dept/bgcu-md/Gurion.html Home page] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20100801130936/http://cpmcnet.columbia.edu/dept/bgcu-md/Gurion.html |date=August 1, 2010 }}, Medical School for International Health, accessed February 20, 2008</ref> Студенттердің басым бөлігі АҚШ-тан келеді, сондай-ақ Канада мен басқа елдерден келген бірнеше студент білім алады.
2018 жылғы қазанда Халықаралық денсаулық сақтау медицина мектебі өзінің 20 жылдығын атап өтті. Осыған орай мектептің жетістіктерін атап өту және әлемнің түкпір-түкпіріндегі көптеген серіктестерін біріктіру мақсатында екі күндік семинар өткізілді.<ref>{{cite web |url=https://msih.bgu.ac.il/msih-partner-clinics-come-together-to-discuss-double-burden-of-disease-in-global-health/?_hsenc=p2ANqtz--RqqJ9JccA2iLt9c3gvHr-bTz2Ye0XC3LTtdzULR-ysZslrT6OrjjEasPew51FpOGW06U3AaBjhAOMFOd3CuLH4YXxsg&_hsmi=67156335|title = MSIH Partner Clinics Come Together to Discuss Double Burden of Disease in Global Health|date = November 2018}}</ref> Іс-шара 2022 жылғы бітірушілер легінің дәрігерлік ант қабылдау рәсімімен аяқталды. Бұл рәсімді ақ халат кигізу рәсімімен шатастырмау керек.<ref>{{cite web |url=https://msih.bgu.ac.il/taking-the-physicians-oath/?_hsenc=p2ANqtz-89as9MjianBMRbav15pvsNAUwna50Q4LxGC1ECn8y_ZWq-kWoWTLfjfQZtKzZybnLeLy2tm0oWtuxZzfoql4IYo63Bzw&_hsmi=67280145|title = Taking the Physician's Oath - and Looking Ahead to the "Global Health Path" in Medicine|date = 2018-11-06}}</ref>
2019 жылғы қазанда MSIH мектебінің 21-легі (2023 жылғы бітірушілер легі) кампуста өткен арнайы рәсімде дәрігерлік ант қабылдады. Бағдарлама тарихында алғаш рет оқытушылар осы легінің әрбір студентіне MSIH логотипі бейнеленген арнайы ақ халат табыстады.<ref>{{cite web |title=21st Physicians' Oath Ceremony at MSIH |url=https://msih.bgu.ac.il/21st-physicians-oath-ceremony-at-msih/ |website=MSIH |access-date=13 December 2020}}</ref>
=== Пәнаралық зерттеу орталықтары ===
Бен-Гурион университетінде 61 пәнаралық зерттеу орталығы бар. Олардың қатарында С. Даниэль Абрахам атындағы халықаралық денсаулық сақтау және тамақтану орталығы, Роберт Х. Арноу атындағы бәдәуилерді зерттеу және дамыту орталығы, Бен-Гурион атындағы ұлттық күн энергиясы орталығы, Голдштейн-Горен атындағы халықаралық еврей ой-пікірін зерттеу орталығы, Эстер және Сидни Рабб атындағы Холокост пен құтқарылуды зерттеу орталығы, Эдмонд Дж. Сафра атындағы функционалдық биополимерлерді жобалау және инженерия орталығы, Раймунд Штадлер атындағы мезомасштабты макромолекулалық инженерия жөніндегі «Минерва» орталығы және Злотовский атындағы нейроғылымдар орталығы бар.
=== Халықаралық бағдарламалар ===
BGU International халықаралық студенттерге ағылшын тілінде оқытылатын академиялық бағдарламалардың санын арттыру бағытында жұмыс жүргізді. Бұл бағдарламаларға Альберт Кац атындағы халықаралық шөлді зерттеу мектебі, Халықаралық денсаулық сақтау медицина мектебі, Израильді зерттеу саласындағы магистратура бағдарламасы, Африкадағы тұрақты қауымдастықтар саласындағы магистратура бағдарламасы, халықаралық MBA бағдарламасы, сондай-ақ BGU International ұйымының жазғы бағдарламалары, шетелде бір семестр оқу және академиялық тағылымдамадан өту бағдарламалары кіреді. Университетте 70-ке жуық елден келген студенттер білім алады.
== Басылымдар ==
* ''Geography Research Forum'' (GRF) — Израильдегі ағылшын тілінде шығатын жалғыз география журналы.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сыртқы сілтемелер ==
{{Commons category|Ben-Gurion University of the Negev}}
* [https://www.bgu.ac.il/en/ Ресми сайты (ағылшынша)]
98mkor6nyalxnbhbtzv42671d9ytd8i
3693251
3693250
2026-11-08T08:11:18Z
1nter pares
146705
/* Сыртқы сілтемелер */
3693251
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Негевтегі Бен-Гурион университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы =
|Сурет = [[Сурет:Ben-Gurion University of the Negev logo.svg]]
|Шынайы аты = אוניברסיטת בן-גוריון בנגב
|Халықаралық атауы = Ben-Gurion University of the Negev
|Бұрынғы атауы = Негев университеті
|Ұраны = {{lang-he|השראה פוגשת מצוינות}}<br>{{lang-kk|Шабыт пен кемелдіктің тоғысуы}}
|Құрылған жылы = [[1969 жыл|1969]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет]]
|Бюджет = 466 млн [[АҚШ доллары]]<ref name="budget">{{cite web |title=AMERICAN ASSOCIATES, BEN-GURION UNIVERSITY OF THE NEGEV 2016 FINANCIALS |url=https://americansforbgu.org/wp-content/uploads/2018/08/Facts-Figures-Brochure_2018-F.pdf |website=americansforbgu.org |access-date=14 March 2022}}</ref>
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = [[Даниэль Хамовиц]]
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Хаим Хамес]]
|Студенттер = 18 357
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат = 12 169
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура = 1311
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар =
|Орналасқан жері = [[Беэр-Шева]], [[Сде-Бокер]] және [[Эйлат]], [[Израиль]]
|Метро бекеті =
|Кампус =
|Мекенжайы =
|Сайты = https://www.bgu.ac.il/en/
|Марапаттары =
|lat_dir = N |lat_deg = 31 |lat_min = 15 |lat_sec = 43.89
|lon_dir = E |lon_deg = 34 |lon_min = 48 |lon_sec = 5.44
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Негевтегі Бен-Гурион университеті''' ('''BGU'''; {{lang-he|אוניברסיטת בן-גוריון בנגב}}, ''Universitat Ben-Guriyon baNegev'') — Израильдің [[Беэр-Шева]] қаласында орналасқан [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]]. Израиль мемлекетінің [[Мемлекет негізін қалаушылар тізімі|негізін қалаушылардың бірі]] [[Давид Бен-Гурион]]ның құрметіне аталған университет 1969 жылы құрылды. Қазіргі уақытта университеттің бес кампусы бар: үшеуі Беэр-Шевада, біреуі [[Сде-Бокер]]де және біреуі [[Эйлат]]та орналасқан.<ref name=":0">{{Cite web |title=Ben Gurion University of the Negev {{!}} Tethys |url=https://tethys.pnnl.gov/organization/ben-gurion-university-negev |access-date=2025-10-02 |website=tethys.pnnl.gov}}</ref>
Бен-Гурион университетінде шамамен 20 000 студент білім алады.<ref name=":0" /> Оның ғылыми-зерттеу институттарына Негев ұлттық биотехнология институты, Ильзе Кац атындағы наноғылым және технология институты, [[Якоб Блауштейн атындағы шөлді зерттеу институттары]] мен оның құрамындағы [[Альберт Кац атындағы халықаралық шөлді зерттеу мектебі]], сондай-ақ Израиль мен [[сионизм]]ді зерттейтін Бен-Гурион ғылыми-зерттеу институты кіреді.
== Тарихы ==
Бен-Гурион университеті 1969 жылы Израиль аумағының 60 пайыздан астамын алып жатқан [[Негев шөлі]]нің дамуына ықпал ету мақсатында Негев университеті деген атаумен құрылды. Кейін университет Израиль мемлекетінің негізін қалаушы әрі алғашқы премьер-министрі [[Давид Бен-Гурион]]ның құрметіне аталды. Ол елдің болашағы осы аймақпен байланысты деп есептеді. 1973 жылы Бен-Гурион қайтыс болғаннан кейін университеттің атауы Негевтегі Бен-Гурион университеті болып өзгертілді. Университеттің бұрынғы президенттері: [[Моше Привес]] (1973–1975), [[Йосеф Текоа]] (1975–1981), [[Шломо Газит]] (1982–1985), [[Хаим Элата]] (1985–1990), [[Авишай Браверман]] (1990–2006), [[Ривка Карми]] (2006–2018) және [[Даниэль Хамовиц]] (2019 жылдан бері).<ref>{{cite web|url=https://in.bgu.ac.il/en/Pages/management/Former_Presidents.aspx |title=Ben-Gurion University of the Negev - Former Presidents |publisher=In.bgu.ac.il |access-date=2020-02-19}}</ref><ref>{{cite web|url=https://in.bgu.ac.il/en/Pages/management/president.aspx |title=Ben-Gurion University of the Negev - BGU President - Prof. Daniel Chamovitz |publisher=In.bgu.ac.il |date=2019-01-01 |access-date=2020-02-19}}</ref> Атқарушы кеңестің қазіргі төрағасы — [[Ави Ниссенкорн]].<ref>{{cite web |title=BGU Board of Governors |url=https://in.bgu.ac.il/en/Pages/management/board.aspx |access-date=15 June 2024}}</ref>
2016 жылы марқұм доктор Говард Маркус пен Лотти Маркус университетке өсиет бойынша шамамен 400 миллион АҚШ долларын мұраға қалдырды. Бұл Израиль университетіне өсиет бойынша қалдырылған ең ірі мұра және Израиль мемлекетіндегі кез келген мекемеге жасалған ең ірі қайырымдылық болды.<ref>{{Cite news |last=JTA |date=2016-06-25 |title=$400 million gift to Ben-Gurion University is largest bequest ever received in Israel |url=https://www.haaretz.com/israel-news/2016-06-25/ty-article/ben-gurion-univerity-gifted-400-million/0000017f-e0fe-df7c-a5ff-e2fe1f350000 |access-date=2024-04-30 |work=Haaretz |language=en}}</ref> Бұл қаражат университеттің бұрыннан бар эндаумент қорының көлемін екі есеге арттырды.<ref>{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/after-fleeing-the-nazis-a-legacy-that-wont-run-dry-1466722996|title=After Fleeing the Nazis, a Legacy That Won't Run Dry|last=Siegel|first=Seth M.|date=2016-06-23|work=Wall Street Journal|access-date=2017-07-14|language=en-US|issn=0099-9660}}</ref>
== Академиялық қызметі ==
=== Университет рейтингтері ===
{{reflist|group=a}}
{| class="wikitable"
! Рейтинг
! Әлемдегі орны
! Жылы
|-
| ARWU
| 301–400<ref>{{cite web | title=Ben-Gurion University of the Negev|url=https://www.shanghairanking.com/institution/ben-gurion-university-of-the-negev|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603164144/https://www.shanghairanking.com/institution/ben-gurion-university-of-the-negev|archive-date=June 3, 2021|website=shanghairanking.com}}</ref>
| 2024
|-
| CWTS Leiden Ranking
| 317<ref>{{cite web | title=CWTS Leiden Ranking 2024|url=https://www.leidenranking.com/ranking/2024/list|archive-url=https://web.archive.org/web/20250903205707/https://www.leidenranking.com/ranking/2024/list|archive-date=September 3, 2025}} </ref>
| 2024
|-
| QS World University Rankings
| 469<ref name=":QSW2026">{{Cite web|url=https://www.topuniversities.com/world-university-rankings|title=QS World University Rankings}}</ref>
| 2026
|-
| Times Higher Education
| 501–600<ref>{{Cite web |date=2024-06-10 |title=Ben-Gurion University of the Negev |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/ben-gurion-university-negev |access-date=2026-03-30 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}</ref>
| 2025
|-
| U.S. News & World Report
| 546<ref>{{Cite web |title=Ben-Gurion University of the Negev |url=https://www.usnews.com/education/best-global-universities/ben-gurion-university-of-the-negev-501902 |access-date=30 March 2026 |website=[[US News]]}}</ref>
| 2025
|}
2016 жылғы [[QS әлемдік университеттер рейтингі]] бойынша Бен-Гурион университеті әлемде 320-орынға, Азияда 70-орынға және Израильде 4-орынға ие болды.
Сондай-ақ 2016 жылғы QS «Top 50 Under 50» жас университеттер рейтингінде Бен-Гурион университеті жалпы есепте 31-орынға ие болып, сол уақытқа дейін бұл рейтингке енген Израильдегі жалғыз университет болды.<ref>{{cite web | url = http://www.topuniversities.com/top-50-under-50 | title = QS University Rankings: Top 50 Under 50 | access-date = 2016-10-31 | author = Quacquarelli Symonds | author-link = QS World University Rankings}}</ref>
2015 жылғы [[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі]] бойынша Бен-Гурион университеті ақпараттану саласында төрт жыл қатарынан әлемдегі 101–150-орындар аралығында болды.<ref>{{cite web | url = http://www.shanghairanking.com/World-University-Rankings/Ben-Gurion-University-of-the-Negev.html | title = ARWU-Ben-Gurion University of the Negev | access-date = 2016-10-31 | author = Quacquarelli Symonds | author-link = QS World University Rankings | archive-date = 2016-10-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20161015134028/http://www.shanghairanking.com/World-University-Rankings/Ben-Gurion-University-of-the-Negev.html | url-status = dead }}</ref>
=== Факультеттер, мектептер, ғылыми-зерттеу институттары мен орталықтар ===
[[Сурет:Biotechchyutin.jpg|thumb|250px|Ұлттық биотехнология институты]]
[[Сурет:Bengurionu15.jpg|thumb|250px|Мінез-құлық ғылымдары кешені]]
[[Сурет:Solar energy and Environmental Physics building at Jacob Blaustein Institutes.jpg|thumb|250px|Күн энергиясы және қоршаған орта физикасы ғимараты]]
Бен-Гурион университетінде 51 академиялық кафедра мен бөлімшені қамтитын бес факультет бар: Инженерлік ғылымдар факультеті, [[Денсаулық сақтау ғылымдары]] факультеті, Жаратылыстану ғылымдары факультеті, Гуманитарлық және [[Әлеуметтік ғылымдар|әлеуметтік ғылымдар]] факультеті, сондай-ақ Гилфорд Глейзер атындағы бизнес және менеджмент факультеті.
Бен-Гурион университетінде жеті мектеп бар: Крейтман атындағы жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру мектебі, Джойс және Ирвинг Голдман атындағы медицина мектебі, Леон және Матильда Реканати атындағы қоғамдық денсаулық сақтау мамандықтары мектебі, Фармация мектебі, Факультетаралық ми ғылымдары мектебі, Медициналық зертханалық ғылымдар мектебі және Үздіксіз медициналық білім беру мектебі.
Бен-Гурион университетінде сегіз ғылыми-зерттеу институты бар. Олардың қатарында Якоб Блауштайн атындағы шөлді зерттеу институттары, Ильзе Кац атындағы наноөлшемді ғылым мен технология институты, Израиль мен сионизмді зерттейтін Бен-Гурион ғылыми-зерттеу институты және еврей әрі Израиль әдебиеті мен мәдениетін зерттейтін «Хекшерим» ғылыми-зерттеу институты бар.
2024 жылы университет Израильге жақында қоныс аударған адамдарға арнайы арналған жаңа медициналық білім беру бағдарламасын іске қосты. Дәрігерлер тапшылығын азайтуға және репатрианттардың (олимдердің) кәсіби бейімделуін жеңілдетуге бағытталған бұл бастама израильдік өнеркәсіпші Сами Саголдың ірі қайырымдылық көмегінің арқасында жүзеге асты.<ref>{{cite web |title=With funding from plastics magnate Sami Sagol, Ben-Gurion University launches med school geared toward new immigrants |url=https://ejewishphilanthropy.com/with-funding-from-plastics-magnate-sami-sagol-ben-gurion-university-launches-med-school-geared-toward-new-immigrants/ |website=eJewish Philanthropy |date=2024-12-07 |access-date=2025-06-12}}</ref>
1978 жылы сол кезде математика факультетінде жұмыс істеген профессор Альфред Инзельберг доктор Сэм Бергман және доктор Авраам Мелкманмен бірге [[Ақпараттану]] бағдарламасын құруға бастамашы болды. 1982 жылға қарай бұл бағдарламаға 200-ден астам студент тартылды. Атап айтқанда, бұл Израильдегі студенттерге [[Паскаль (бағдарламалау тілі)|Паскаль]] бағдарламалау тілі оқытылған, перфокарталы машиналардың орнына терминалдар қолданылған және елдегі алғашқы компьютерлік графика зертханасы құрылған университеттік бағдарлама болды. Осылайша Бен-Гурион университетінде ақпараттану саласындағы білім берудің негізі қаланып, кейіннен жеке ақпараттану кафедрасы құрылды.
==== Халықаралық денсаулық сақтау медицина мектебі (MSIH) ====
Халықаралық денсаулық сақтау медицина мектебі Бен-Гурион университеті мен Колумбия университетінің оқытушылары арасындағы ынтымақтастық нәтижесінде құрылды.<ref name=about>[http://www.cumc.columbia.edu/dept/bgcu-md/about/index.html About MSIH, Medical School for International Health] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20131211095604/http://www.cumc.columbia.edu/dept/bgcu-md/about/index.html |date=December 11, 2013 }} accessed February 20, 2008</ref> Жаһандық денсаулық сақтау мен медициналық көмек көрсету саласындағы бірлескен бағдарлама 1997 жылы құрылды.<ref>{{cite news |last=Siegel-Itzkovitch |first=Judy |title=Global medicine – an Israeli speciality |work=[[The Jerusalem Post]] |date=August 8, 2004 |url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-97414066.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20121105135230/http://www.highbeam.com/doc/1P1-97414066.html |archive-date=November 5, 2012 |via=[[HighBeam Research]] |url-access=subscription |url-status=usurped}}</ref>
MSIH — Солтүстік Америка үлгісіндегі төрт жылдық медицина мектебі. Оның оқу бағдарламасының барлық төрт жылына жаһандық денсаулық сақтау пәндері енгізілген. Ағылшын тілінде білім беретін бұл оқу орны Негевтегі Бен-Гурион университетінің Денсаулық сақтау ғылымдары факультеті мен [[Колумбия университетінің Ирвинг медициналық орталығы]]ның бірлескен жобасы болып табылады және [[Беэр-Шева]], [[Израиль]] қаласында орналасқан.<ref>[http://www.israel21c.org/bin/en.jsp?enDispWho=Articles%5El1381&enPage=BlankPage&enDisplay=view&enDispWhat=object&enVersion=0&enZone=Democracy& "Medical Students Pursue their Dream in Beersheva"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20061004005949/http://www.israel21c.org/bin/en.jsp?enDispWho=Articles%5El1381&enPage=BlankPage&enDisplay=view&enDispWhat=object&enVersion=0&enZone=Democracy& |date=October 4, 2006 }}, Leora Eren Frucht, Israel 21c, August 13, 2006</ref> Мектеп жыл сайын 30-дан астам студент қабылдайды.<ref name=home>[http://cpmcnet.columbia.edu/dept/bgcu-md/Gurion.html Home page] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20100801130936/http://cpmcnet.columbia.edu/dept/bgcu-md/Gurion.html |date=August 1, 2010 }}, Medical School for International Health, accessed February 20, 2008</ref> Студенттердің басым бөлігі АҚШ-тан келеді, сондай-ақ Канада мен басқа елдерден келген бірнеше студент білім алады.
2018 жылғы қазанда Халықаралық денсаулық сақтау медицина мектебі өзінің 20 жылдығын атап өтті. Осыған орай мектептің жетістіктерін атап өту және әлемнің түкпір-түкпіріндегі көптеген серіктестерін біріктіру мақсатында екі күндік семинар өткізілді.<ref>{{cite web |url=https://msih.bgu.ac.il/msih-partner-clinics-come-together-to-discuss-double-burden-of-disease-in-global-health/?_hsenc=p2ANqtz--RqqJ9JccA2iLt9c3gvHr-bTz2Ye0XC3LTtdzULR-ysZslrT6OrjjEasPew51FpOGW06U3AaBjhAOMFOd3CuLH4YXxsg&_hsmi=67156335|title = MSIH Partner Clinics Come Together to Discuss Double Burden of Disease in Global Health|date = November 2018}}</ref> Іс-шара 2022 жылғы бітірушілер легінің дәрігерлік ант қабылдау рәсімімен аяқталды. Бұл рәсімді ақ халат кигізу рәсімімен шатастырмау керек.<ref>{{cite web |url=https://msih.bgu.ac.il/taking-the-physicians-oath/?_hsenc=p2ANqtz-89as9MjianBMRbav15pvsNAUwna50Q4LxGC1ECn8y_ZWq-kWoWTLfjfQZtKzZybnLeLy2tm0oWtuxZzfoql4IYo63Bzw&_hsmi=67280145|title = Taking the Physician's Oath - and Looking Ahead to the "Global Health Path" in Medicine|date = 2018-11-06}}</ref>
2019 жылғы қазанда MSIH мектебінің 21-легі (2023 жылғы бітірушілер легі) кампуста өткен арнайы рәсімде дәрігерлік ант қабылдады. Бағдарлама тарихында алғаш рет оқытушылар осы легінің әрбір студентіне MSIH логотипі бейнеленген арнайы ақ халат табыстады.<ref>{{cite web |title=21st Physicians' Oath Ceremony at MSIH |url=https://msih.bgu.ac.il/21st-physicians-oath-ceremony-at-msih/ |website=MSIH |access-date=13 December 2020}}</ref>
=== Пәнаралық зерттеу орталықтары ===
Бен-Гурион университетінде 61 пәнаралық зерттеу орталығы бар. Олардың қатарында С. Даниэль Абрахам атындағы халықаралық денсаулық сақтау және тамақтану орталығы, Роберт Х. Арноу атындағы бәдәуилерді зерттеу және дамыту орталығы, Бен-Гурион атындағы ұлттық күн энергиясы орталығы, Голдштейн-Горен атындағы халықаралық еврей ой-пікірін зерттеу орталығы, Эстер және Сидни Рабб атындағы Холокост пен құтқарылуды зерттеу орталығы, Эдмонд Дж. Сафра атындағы функционалдық биополимерлерді жобалау және инженерия орталығы, Раймунд Штадлер атындағы мезомасштабты макромолекулалық инженерия жөніндегі «Минерва» орталығы және Злотовский атындағы нейроғылымдар орталығы бар.
=== Халықаралық бағдарламалар ===
BGU International халықаралық студенттерге ағылшын тілінде оқытылатын академиялық бағдарламалардың санын арттыру бағытында жұмыс жүргізді. Бұл бағдарламаларға Альберт Кац атындағы халықаралық шөлді зерттеу мектебі, Халықаралық денсаулық сақтау медицина мектебі, Израильді зерттеу саласындағы магистратура бағдарламасы, Африкадағы тұрақты қауымдастықтар саласындағы магистратура бағдарламасы, халықаралық MBA бағдарламасы, сондай-ақ BGU International ұйымының жазғы бағдарламалары, шетелде бір семестр оқу және академиялық тағылымдамадан өту бағдарламалары кіреді. Университетте 70-ке жуық елден келген студенттер білім алады.
== Басылымдар ==
* ''Geography Research Forum'' (GRF) — Израильдегі ағылшын тілінде шығатын жалғыз география журналы.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сыртқы сілтемелер ==
{{Commons category|Ben-Gurion University of the Negev}}
* [https://www.bgu.ac.il/en/ Ресми сайты (ағылшынша)]
{{Израиль университеттері}}
liy03dugt2qc3j1lcqq898ot64do79b
3693252
3693251
2026-11-08T08:11:50Z
1nter pares
146705
/* Сыртқы сілтемелер */
3693252
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Негевтегі Бен-Гурион университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы =
|Сурет = [[Сурет:Ben-Gurion University of the Negev logo.svg]]
|Шынайы аты = אוניברסיטת בן-גוריון בנגב
|Халықаралық атауы = Ben-Gurion University of the Negev
|Бұрынғы атауы = Негев университеті
|Ұраны = {{lang-he|השראה פוגשת מצוינות}}<br>{{lang-kk|Шабыт пен кемелдіктің тоғысуы}}
|Құрылған жылы = [[1969 жыл|1969]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет]]
|Бюджет = 466 млн [[АҚШ доллары]]<ref name="budget">{{cite web |title=AMERICAN ASSOCIATES, BEN-GURION UNIVERSITY OF THE NEGEV 2016 FINANCIALS |url=https://americansforbgu.org/wp-content/uploads/2018/08/Facts-Figures-Brochure_2018-F.pdf |website=americansforbgu.org |access-date=14 March 2022}}</ref>
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = [[Даниэль Хамовиц]]
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Хаим Хамес]]
|Студенттер = 18 357
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат = 12 169
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура = 1311
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар =
|Орналасқан жері = [[Беэр-Шева]], [[Сде-Бокер]] және [[Эйлат]], [[Израиль]]
|Метро бекеті =
|Кампус =
|Мекенжайы =
|Сайты = https://www.bgu.ac.il/en/
|Марапаттары =
|lat_dir = N |lat_deg = 31 |lat_min = 15 |lat_sec = 43.89
|lon_dir = E |lon_deg = 34 |lon_min = 48 |lon_sec = 5.44
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Негевтегі Бен-Гурион университеті''' ('''BGU'''; {{lang-he|אוניברסיטת בן-גוריון בנגב}}, ''Universitat Ben-Guriyon baNegev'') — Израильдің [[Беэр-Шева]] қаласында орналасқан [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]]. Израиль мемлекетінің [[Мемлекет негізін қалаушылар тізімі|негізін қалаушылардың бірі]] [[Давид Бен-Гурион]]ның құрметіне аталған университет 1969 жылы құрылды. Қазіргі уақытта университеттің бес кампусы бар: үшеуі Беэр-Шевада, біреуі [[Сде-Бокер]]де және біреуі [[Эйлат]]та орналасқан.<ref name=":0">{{Cite web |title=Ben Gurion University of the Negev {{!}} Tethys |url=https://tethys.pnnl.gov/organization/ben-gurion-university-negev |access-date=2025-10-02 |website=tethys.pnnl.gov}}</ref>
Бен-Гурион университетінде шамамен 20 000 студент білім алады.<ref name=":0" /> Оның ғылыми-зерттеу институттарына Негев ұлттық биотехнология институты, Ильзе Кац атындағы наноғылым және технология институты, [[Якоб Блауштейн атындағы шөлді зерттеу институттары]] мен оның құрамындағы [[Альберт Кац атындағы халықаралық шөлді зерттеу мектебі]], сондай-ақ Израиль мен [[сионизм]]ді зерттейтін Бен-Гурион ғылыми-зерттеу институты кіреді.
== Тарихы ==
Бен-Гурион университеті 1969 жылы Израиль аумағының 60 пайыздан астамын алып жатқан [[Негев шөлі]]нің дамуына ықпал ету мақсатында Негев университеті деген атаумен құрылды. Кейін университет Израиль мемлекетінің негізін қалаушы әрі алғашқы премьер-министрі [[Давид Бен-Гурион]]ның құрметіне аталды. Ол елдің болашағы осы аймақпен байланысты деп есептеді. 1973 жылы Бен-Гурион қайтыс болғаннан кейін университеттің атауы Негевтегі Бен-Гурион университеті болып өзгертілді. Университеттің бұрынғы президенттері: [[Моше Привес]] (1973–1975), [[Йосеф Текоа]] (1975–1981), [[Шломо Газит]] (1982–1985), [[Хаим Элата]] (1985–1990), [[Авишай Браверман]] (1990–2006), [[Ривка Карми]] (2006–2018) және [[Даниэль Хамовиц]] (2019 жылдан бері).<ref>{{cite web|url=https://in.bgu.ac.il/en/Pages/management/Former_Presidents.aspx |title=Ben-Gurion University of the Negev - Former Presidents |publisher=In.bgu.ac.il |access-date=2020-02-19}}</ref><ref>{{cite web|url=https://in.bgu.ac.il/en/Pages/management/president.aspx |title=Ben-Gurion University of the Negev - BGU President - Prof. Daniel Chamovitz |publisher=In.bgu.ac.il |date=2019-01-01 |access-date=2020-02-19}}</ref> Атқарушы кеңестің қазіргі төрағасы — [[Ави Ниссенкорн]].<ref>{{cite web |title=BGU Board of Governors |url=https://in.bgu.ac.il/en/Pages/management/board.aspx |access-date=15 June 2024}}</ref>
2016 жылы марқұм доктор Говард Маркус пен Лотти Маркус университетке өсиет бойынша шамамен 400 миллион АҚШ долларын мұраға қалдырды. Бұл Израиль университетіне өсиет бойынша қалдырылған ең ірі мұра және Израиль мемлекетіндегі кез келген мекемеге жасалған ең ірі қайырымдылық болды.<ref>{{Cite news |last=JTA |date=2016-06-25 |title=$400 million gift to Ben-Gurion University is largest bequest ever received in Israel |url=https://www.haaretz.com/israel-news/2016-06-25/ty-article/ben-gurion-univerity-gifted-400-million/0000017f-e0fe-df7c-a5ff-e2fe1f350000 |access-date=2024-04-30 |work=Haaretz |language=en}}</ref> Бұл қаражат университеттің бұрыннан бар эндаумент қорының көлемін екі есеге арттырды.<ref>{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/after-fleeing-the-nazis-a-legacy-that-wont-run-dry-1466722996|title=After Fleeing the Nazis, a Legacy That Won't Run Dry|last=Siegel|first=Seth M.|date=2016-06-23|work=Wall Street Journal|access-date=2017-07-14|language=en-US|issn=0099-9660}}</ref>
== Академиялық қызметі ==
=== Университет рейтингтері ===
{{reflist|group=a}}
{| class="wikitable"
! Рейтинг
! Әлемдегі орны
! Жылы
|-
| ARWU
| 301–400<ref>{{cite web | title=Ben-Gurion University of the Negev|url=https://www.shanghairanking.com/institution/ben-gurion-university-of-the-negev|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603164144/https://www.shanghairanking.com/institution/ben-gurion-university-of-the-negev|archive-date=June 3, 2021|website=shanghairanking.com}}</ref>
| 2024
|-
| CWTS Leiden Ranking
| 317<ref>{{cite web | title=CWTS Leiden Ranking 2024|url=https://www.leidenranking.com/ranking/2024/list|archive-url=https://web.archive.org/web/20250903205707/https://www.leidenranking.com/ranking/2024/list|archive-date=September 3, 2025}} </ref>
| 2024
|-
| QS World University Rankings
| 469<ref name=":QSW2026">{{Cite web|url=https://www.topuniversities.com/world-university-rankings|title=QS World University Rankings}}</ref>
| 2026
|-
| Times Higher Education
| 501–600<ref>{{Cite web |date=2024-06-10 |title=Ben-Gurion University of the Negev |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/ben-gurion-university-negev |access-date=2026-03-30 |website=Times Higher Education (THE) |language=en}}</ref>
| 2025
|-
| U.S. News & World Report
| 546<ref>{{Cite web |title=Ben-Gurion University of the Negev |url=https://www.usnews.com/education/best-global-universities/ben-gurion-university-of-the-negev-501902 |access-date=30 March 2026 |website=[[US News]]}}</ref>
| 2025
|}
2016 жылғы [[QS әлемдік университеттер рейтингі]] бойынша Бен-Гурион университеті әлемде 320-орынға, Азияда 70-орынға және Израильде 4-орынға ие болды.
Сондай-ақ 2016 жылғы QS «Top 50 Under 50» жас университеттер рейтингінде Бен-Гурион университеті жалпы есепте 31-орынға ие болып, сол уақытқа дейін бұл рейтингке енген Израильдегі жалғыз университет болды.<ref>{{cite web | url = http://www.topuniversities.com/top-50-under-50 | title = QS University Rankings: Top 50 Under 50 | access-date = 2016-10-31 | author = Quacquarelli Symonds | author-link = QS World University Rankings}}</ref>
2015 жылғы [[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі]] бойынша Бен-Гурион университеті ақпараттану саласында төрт жыл қатарынан әлемдегі 101–150-орындар аралығында болды.<ref>{{cite web | url = http://www.shanghairanking.com/World-University-Rankings/Ben-Gurion-University-of-the-Negev.html | title = ARWU-Ben-Gurion University of the Negev | access-date = 2016-10-31 | author = Quacquarelli Symonds | author-link = QS World University Rankings | archive-date = 2016-10-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20161015134028/http://www.shanghairanking.com/World-University-Rankings/Ben-Gurion-University-of-the-Negev.html | url-status = dead }}</ref>
=== Факультеттер, мектептер, ғылыми-зерттеу институттары мен орталықтар ===
[[Сурет:Biotechchyutin.jpg|thumb|250px|Ұлттық биотехнология институты]]
[[Сурет:Bengurionu15.jpg|thumb|250px|Мінез-құлық ғылымдары кешені]]
[[Сурет:Solar energy and Environmental Physics building at Jacob Blaustein Institutes.jpg|thumb|250px|Күн энергиясы және қоршаған орта физикасы ғимараты]]
Бен-Гурион университетінде 51 академиялық кафедра мен бөлімшені қамтитын бес факультет бар: Инженерлік ғылымдар факультеті, [[Денсаулық сақтау ғылымдары]] факультеті, Жаратылыстану ғылымдары факультеті, Гуманитарлық және [[Әлеуметтік ғылымдар|әлеуметтік ғылымдар]] факультеті, сондай-ақ Гилфорд Глейзер атындағы бизнес және менеджмент факультеті.
Бен-Гурион университетінде жеті мектеп бар: Крейтман атындағы жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру мектебі, Джойс және Ирвинг Голдман атындағы медицина мектебі, Леон және Матильда Реканати атындағы қоғамдық денсаулық сақтау мамандықтары мектебі, Фармация мектебі, Факультетаралық ми ғылымдары мектебі, Медициналық зертханалық ғылымдар мектебі және Үздіксіз медициналық білім беру мектебі.
Бен-Гурион университетінде сегіз ғылыми-зерттеу институты бар. Олардың қатарында Якоб Блауштайн атындағы шөлді зерттеу институттары, Ильзе Кац атындағы наноөлшемді ғылым мен технология институты, Израиль мен сионизмді зерттейтін Бен-Гурион ғылыми-зерттеу институты және еврей әрі Израиль әдебиеті мен мәдениетін зерттейтін «Хекшерим» ғылыми-зерттеу институты бар.
2024 жылы университет Израильге жақында қоныс аударған адамдарға арнайы арналған жаңа медициналық білім беру бағдарламасын іске қосты. Дәрігерлер тапшылығын азайтуға және репатрианттардың (олимдердің) кәсіби бейімделуін жеңілдетуге бағытталған бұл бастама израильдік өнеркәсіпші Сами Саголдың ірі қайырымдылық көмегінің арқасында жүзеге асты.<ref>{{cite web |title=With funding from plastics magnate Sami Sagol, Ben-Gurion University launches med school geared toward new immigrants |url=https://ejewishphilanthropy.com/with-funding-from-plastics-magnate-sami-sagol-ben-gurion-university-launches-med-school-geared-toward-new-immigrants/ |website=eJewish Philanthropy |date=2024-12-07 |access-date=2025-06-12}}</ref>
1978 жылы сол кезде математика факультетінде жұмыс істеген профессор Альфред Инзельберг доктор Сэм Бергман және доктор Авраам Мелкманмен бірге [[Ақпараттану]] бағдарламасын құруға бастамашы болды. 1982 жылға қарай бұл бағдарламаға 200-ден астам студент тартылды. Атап айтқанда, бұл Израильдегі студенттерге [[Паскаль (бағдарламалау тілі)|Паскаль]] бағдарламалау тілі оқытылған, перфокарталы машиналардың орнына терминалдар қолданылған және елдегі алғашқы компьютерлік графика зертханасы құрылған университеттік бағдарлама болды. Осылайша Бен-Гурион университетінде ақпараттану саласындағы білім берудің негізі қаланып, кейіннен жеке ақпараттану кафедрасы құрылды.
==== Халықаралық денсаулық сақтау медицина мектебі (MSIH) ====
Халықаралық денсаулық сақтау медицина мектебі Бен-Гурион университеті мен Колумбия университетінің оқытушылары арасындағы ынтымақтастық нәтижесінде құрылды.<ref name=about>[http://www.cumc.columbia.edu/dept/bgcu-md/about/index.html About MSIH, Medical School for International Health] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20131211095604/http://www.cumc.columbia.edu/dept/bgcu-md/about/index.html |date=December 11, 2013 }} accessed February 20, 2008</ref> Жаһандық денсаулық сақтау мен медициналық көмек көрсету саласындағы бірлескен бағдарлама 1997 жылы құрылды.<ref>{{cite news |last=Siegel-Itzkovitch |first=Judy |title=Global medicine – an Israeli speciality |work=[[The Jerusalem Post]] |date=August 8, 2004 |url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-97414066.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20121105135230/http://www.highbeam.com/doc/1P1-97414066.html |archive-date=November 5, 2012 |via=[[HighBeam Research]] |url-access=subscription |url-status=usurped}}</ref>
MSIH — Солтүстік Америка үлгісіндегі төрт жылдық медицина мектебі. Оның оқу бағдарламасының барлық төрт жылына жаһандық денсаулық сақтау пәндері енгізілген. Ағылшын тілінде білім беретін бұл оқу орны Негевтегі Бен-Гурион университетінің Денсаулық сақтау ғылымдары факультеті мен [[Колумбия университетінің Ирвинг медициналық орталығы]]ның бірлескен жобасы болып табылады және [[Беэр-Шева]], [[Израиль]] қаласында орналасқан.<ref>[http://www.israel21c.org/bin/en.jsp?enDispWho=Articles%5El1381&enPage=BlankPage&enDisplay=view&enDispWhat=object&enVersion=0&enZone=Democracy& "Medical Students Pursue their Dream in Beersheva"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20061004005949/http://www.israel21c.org/bin/en.jsp?enDispWho=Articles%5El1381&enPage=BlankPage&enDisplay=view&enDispWhat=object&enVersion=0&enZone=Democracy& |date=October 4, 2006 }}, Leora Eren Frucht, Israel 21c, August 13, 2006</ref> Мектеп жыл сайын 30-дан астам студент қабылдайды.<ref name=home>[http://cpmcnet.columbia.edu/dept/bgcu-md/Gurion.html Home page] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20100801130936/http://cpmcnet.columbia.edu/dept/bgcu-md/Gurion.html |date=August 1, 2010 }}, Medical School for International Health, accessed February 20, 2008</ref> Студенттердің басым бөлігі АҚШ-тан келеді, сондай-ақ Канада мен басқа елдерден келген бірнеше студент білім алады.
2018 жылғы қазанда Халықаралық денсаулық сақтау медицина мектебі өзінің 20 жылдығын атап өтті. Осыған орай мектептің жетістіктерін атап өту және әлемнің түкпір-түкпіріндегі көптеген серіктестерін біріктіру мақсатында екі күндік семинар өткізілді.<ref>{{cite web |url=https://msih.bgu.ac.il/msih-partner-clinics-come-together-to-discuss-double-burden-of-disease-in-global-health/?_hsenc=p2ANqtz--RqqJ9JccA2iLt9c3gvHr-bTz2Ye0XC3LTtdzULR-ysZslrT6OrjjEasPew51FpOGW06U3AaBjhAOMFOd3CuLH4YXxsg&_hsmi=67156335|title = MSIH Partner Clinics Come Together to Discuss Double Burden of Disease in Global Health|date = November 2018}}</ref> Іс-шара 2022 жылғы бітірушілер легінің дәрігерлік ант қабылдау рәсімімен аяқталды. Бұл рәсімді ақ халат кигізу рәсімімен шатастырмау керек.<ref>{{cite web |url=https://msih.bgu.ac.il/taking-the-physicians-oath/?_hsenc=p2ANqtz-89as9MjianBMRbav15pvsNAUwna50Q4LxGC1ECn8y_ZWq-kWoWTLfjfQZtKzZybnLeLy2tm0oWtuxZzfoql4IYo63Bzw&_hsmi=67280145|title = Taking the Physician's Oath - and Looking Ahead to the "Global Health Path" in Medicine|date = 2018-11-06}}</ref>
2019 жылғы қазанда MSIH мектебінің 21-легі (2023 жылғы бітірушілер легі) кампуста өткен арнайы рәсімде дәрігерлік ант қабылдады. Бағдарлама тарихында алғаш рет оқытушылар осы легінің әрбір студентіне MSIH логотипі бейнеленген арнайы ақ халат табыстады.<ref>{{cite web |title=21st Physicians' Oath Ceremony at MSIH |url=https://msih.bgu.ac.il/21st-physicians-oath-ceremony-at-msih/ |website=MSIH |access-date=13 December 2020}}</ref>
=== Пәнаралық зерттеу орталықтары ===
Бен-Гурион университетінде 61 пәнаралық зерттеу орталығы бар. Олардың қатарында С. Даниэль Абрахам атындағы халықаралық денсаулық сақтау және тамақтану орталығы, Роберт Х. Арноу атындағы бәдәуилерді зерттеу және дамыту орталығы, Бен-Гурион атындағы ұлттық күн энергиясы орталығы, Голдштейн-Горен атындағы халықаралық еврей ой-пікірін зерттеу орталығы, Эстер және Сидни Рабб атындағы Холокост пен құтқарылуды зерттеу орталығы, Эдмонд Дж. Сафра атындағы функционалдық биополимерлерді жобалау және инженерия орталығы, Раймунд Штадлер атындағы мезомасштабты макромолекулалық инженерия жөніндегі «Минерва» орталығы және Злотовский атындағы нейроғылымдар орталығы бар.
=== Халықаралық бағдарламалар ===
BGU International халықаралық студенттерге ағылшын тілінде оқытылатын академиялық бағдарламалардың санын арттыру бағытында жұмыс жүргізді. Бұл бағдарламаларға Альберт Кац атындағы халықаралық шөлді зерттеу мектебі, Халықаралық денсаулық сақтау медицина мектебі, Израильді зерттеу саласындағы магистратура бағдарламасы, Африкадағы тұрақты қауымдастықтар саласындағы магистратура бағдарламасы, халықаралық MBA бағдарламасы, сондай-ақ BGU International ұйымының жазғы бағдарламалары, шетелде бір семестр оқу және академиялық тағылымдамадан өту бағдарламалары кіреді. Университетте 70-ке жуық елден келген студенттер білім алады.
== Басылымдар ==
* ''Geography Research Forum'' (GRF) — Израильдегі ағылшын тілінде шығатын жалғыз география журналы.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сыртқы сілтемелер ==
{{Commons category|Ben-Gurion University of the Negev}}
* [https://www.bgu.ac.il/en/ Ресми сайты (ағылшынша)]
{{Израиль университеттері}}
[[Санат:Негевтегі Бен-Гурион университеті| ]]
[[Санат:1969 жылы құрылған университеттер мен колледждер]]
[[Санат:Израильдің ғылыми-зерттеу институттары]]
[[Санат:Израиль университеттері]]
[[Санат:Беэр-Шева ғимараттары мен құрылыстары]]
[[Санат:1969 жылы Израильде құрылғандар]]
[[Санат:Беэр-Шева]]
[[Санат:Давид Бен-Гурионды еске алу]]
[[Санат:Израильдегі ғылым мен технология]]
[[Санат:Көпсалалы ғылыми-зерттеу институттары]]
[[Санат:Беэр-Шевада орналасқан ұйымдар]]
kytwxx4l8eeh0kvg8eoi927pqbmnt5i
Санат:Негевтегі Бен-Гурион университеті
14
790111
3693253
2026-11-08T08:13:47Z
1nter pares
146705
Жаңа бетте: [[Санат:Израиль университеттері]] [[Санат:Беэр-Шевада орналасқан ұйымдар]]
3693253
wikitext
text/x-wiki
[[Санат:Израиль университеттері]]
[[Санат:Беэр-Шевада орналасқан ұйымдар]]
03gujebfupcb4of5hzj28032mbp3boi
Санат:Беэр-Шевада орналасқан ұйымдар
14
790112
3693255
2026-11-08T08:21:00Z
1nter pares
146705
Жаңа бетте: [[Санат:Израиль қалалары бойынша ұйымдар]] [[Санат:Беэр-Шева]]
3693255
wikitext
text/x-wiki
[[Санат:Израиль қалалары бойынша ұйымдар]]
[[Санат:Беэр-Шева]]
65xpyq4o9099b5qehe9aprixqqm7i7z
Иерусалимдегі Еврей университеті
0
790113
3693268
2026-11-08T08:33:52Z
1nter pares
146705
Жаңа бетте: {{Университет |Аты = Иерусалимдегі Еврей университеті |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = Hebrew University Logo.svg |Сурет = Hebrew University new Logo vector.svg |Шынайы аты = האוניברסיטה העברית בירושלים |Халықаралық атауы = Hebrew University of Jerusalem |Бұрынғы атауы =...
3693268
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Иерусалимдегі Еврей университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы = Hebrew University Logo.svg
|Сурет = Hebrew University new Logo vector.svg
|Шынайы аты = האוניברסיטה העברית בירושלים
|Халықаралық атауы = Hebrew University of Jerusalem
|Бұрынғы атауы =
|Ұраны =
|Құрылған жылы = [[24 шілде]] [[1918 жыл|1918]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[Зерттеу университеті|зерттеу университеті]]
|Бюджет = 802,4 млн [[АҚШ доллары]] (2018)<ref name="President's Report 2019">{{Cite web|url=https://campaign.huji.ac.il/sites/default/files/pdfs/President%E2%80%99s+Report+2019.pdf|title=Something went wrong...|website=campaign.huji.ac.il}}</ref>
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = Тамир Шефер<ref>{{cite web |title=Prof. Tamir Sheafer Elected President of the Hebrew University |url=https://international.huji.ac.il/news/prof-tamir-sheafer-elected-president-hebrew-university |website=HUJI International |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Орон Шагрир]]<ref>{{cite web |title=Prof. Oron Shagrir Elected Rector of the Hebrew University |url=https://en.huji.ac.il/news/prof-oron-shagrir-elected-rector-hebrew-university |website=The Hebrew University of Jerusalem |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Студенттер = 23 000
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат = 12 500
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура = 2200
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар = 1200 (тұрақты оқытушылар құрамы)<ref name="stanford">{{Cite web | title=Foreign Exchange Program for SLS Students | url=https://law.stanford.edu/education/international-and-global-opportunities/foreign-exchange-program-for-sls-students/hebrew-university-of-jerusalem-hu-jerusalem-israel/ }}</ref>
|Орналасқан жері = [[Иерусалим]] және [[Реховот]], [[Израиль]]
|Метро бекеті =
|Кампус = қалалық
|Мекенжайы =
|Сайты = https://en.huji.ac.il/en
|Марапаттары =
|lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec =
|lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec =
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Иерусалимдегі Еврей университеті''' ('''HUJI'''; {{langx|he|הַאוּנִיבֶרְסִיטָה הָעִבְרִית בִּירוּשָׁלַיִם|HaUniversita HaIvrit birushalayim}}) — Израильдің [[Иерусалим]] қаласында орналасқан [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]]. 1918 жылғы шілдеде [[Альберт Эйнштейн]] мен [[Хаим Вейцман]] бірлесіп негізін қалаған бұл оқу орны — [[Израиль]]дегі екінші көне жоғары оқу орны. Университет [[Израиль тәуелсіздігі туралы декларация|Израиль мемлекеті құрылғаннан]] 30 жыл бұрын, бірақ одан да көне [[Технион]] университетінен алты жыл кейін құрылған.
57v2w6v6dgat6gz0g3lkiimvyetuldk
3693269
3693268
2026-11-08T08:34:13Z
1nter pares
146705
3693269
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Иерусалимдегі Еврей университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы = Hebrew University Logo.svg
|Сурет = Hebrew University new Logo vector.svg
|Шынайы аты = האוניברסיטה העברית בירושלים
|Халықаралық атауы = Hebrew University of Jerusalem
|Бұрынғы атауы =
|Ұраны =
|Құрылған жылы = [[24 шілде]] [[1918 жыл|1918]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[Зерттеу университеті|зерттеу университеті]]
|Бюджет = 802,4 млн [[АҚШ доллары]] (2018)<ref name="President's Report 2019">{{Cite web|url=https://campaign.huji.ac.il/sites/default/files/pdfs/President%E2%80%99s+Report+2019.pdf|title=Something went wrong...|website=campaign.huji.ac.il}}</ref>
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = Тамир Шефер<ref>{{cite web |title=Prof. Tamir Sheafer Elected President of the Hebrew University |url=https://international.huji.ac.il/news/prof-tamir-sheafer-elected-president-hebrew-university |website=HUJI International |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Орон Шагрир]]<ref>{{cite web |title=Prof. Oron Shagrir Elected Rector of the Hebrew University |url=https://en.huji.ac.il/news/prof-oron-shagrir-elected-rector-hebrew-university |website=The Hebrew University of Jerusalem |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Студенттер = 23 000
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат = 12 500
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура = 2200
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар = 1200 (тұрақты оқытушылар құрамы)<ref name="stanford">{{Cite web | title=Foreign Exchange Program for SLS Students | url=https://law.stanford.edu/education/international-and-global-opportunities/foreign-exchange-program-for-sls-students/hebrew-university-of-jerusalem-hu-jerusalem-israel/ }}</ref>
|Орналасқан жері = [[Иерусалим]] және [[Реховот]], [[Израиль]]
|Метро бекеті =
|Кампус = қалалық
|Мекенжайы =
|Сайты = https://en.huji.ac.il/en
|Марапаттары =
|lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec =
|lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec =
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Иерусалимдегі Еврей университеті''' ('''HUJI'''; {{langx|he|הַאוּנִיבֶרְסִיטָה הָעִבְרִית בִּירוּשָׁלַיִם|HaUniversita HaIvrit birushalayim}}) — Израильдің [[Иерусалим]] қаласында орналасқан [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]]. 1918 жылғы шілдеде [[Альберт Эйнштейн]] мен [[Хаим Вейцман]] бірлесіп негізін қалаған бұл оқу орны — [[Израиль]]дегі екінші көне жоғары оқу орны. Университет [[Израиль тәуелсіздігі туралы декларация|Израиль мемлекеті құрылғаннан]] 30 жыл бұрын, бірақ одан да көне [[Технион]] университетінен алты жыл кейін құрылған.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
owd0b0sl018s3l9xu20wput3sjgrnnv
3693270
3693269
2026-11-08T08:34:29Z
1nter pares
146705
3693270
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Иерусалимдегі Еврей университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы = Hebrew University Logo.svg
|Сурет = Hebrew University new Logo vector.svg
|Шынайы аты = האוניברסיטה העברית בירושלים
|Халықаралық атауы = Hebrew University of Jerusalem
|Бұрынғы атауы =
|Ұраны =
|Құрылған жылы = [[24 шілде]] [[1918 жыл|1918]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[Зерттеу университеті|зерттеу университеті]]
|Бюджет = 802,4 млн [[АҚШ доллары]] (2018)<ref name="President's Report 2019">{{Cite web|url=https://campaign.huji.ac.il/sites/default/files/pdfs/President%E2%80%99s+Report+2019.pdf|title=Something went wrong...|website=campaign.huji.ac.il}}</ref>
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = Тамир Шефер<ref>{{cite web |title=Prof. Tamir Sheafer Elected President of the Hebrew University |url=https://international.huji.ac.il/news/prof-tamir-sheafer-elected-president-hebrew-university |website=HUJI International |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Орон Шагрир]]<ref>{{cite web |title=Prof. Oron Shagrir Elected Rector of the Hebrew University |url=https://en.huji.ac.il/news/prof-oron-shagrir-elected-rector-hebrew-university |website=The Hebrew University of Jerusalem |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Студенттер = 23 000
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат = 12 500
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура = 2200
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар = 1200 (тұрақты оқытушылар құрамы)<ref name="stanford">{{Cite web | title=Foreign Exchange Program for SLS Students | url=https://law.stanford.edu/education/international-and-global-opportunities/foreign-exchange-program-for-sls-students/hebrew-university-of-jerusalem-hu-jerusalem-israel/ }}</ref>
|Орналасқан жері = [[Иерусалим]] және [[Реховот]], [[Израиль]]
|Метро бекеті =
|Кампус = қалалық
|Мекенжайы =
|Сайты = https://en.huji.ac.il/en
|Марапаттары =
|lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec =
|lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec =
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Иерусалимдегі Еврей университеті''' ('''HUJI'''; {{lang-he|הַאוּנִיבֶרְסִיטָה הָעִבְרִית בִּירוּשָׁלַיִם|HaUniversita HaIvrit birushalayim}}) — Израильдің [[Иерусалим]] қаласында орналасқан [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]]. 1918 жылғы шілдеде [[Альберт Эйнштейн]] мен [[Хаим Вейцман]] бірлесіп негізін қалаған бұл оқу орны — [[Израиль]]дегі екінші көне жоғары оқу орны. Университет [[Израиль тәуелсіздігі туралы декларация|Израиль мемлекеті құрылғаннан]] 30 жыл бұрын, бірақ одан да көне [[Технион]] университетінен алты жыл кейін құрылған.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
polxho3kbzc7lstjpzw5t0xwv9wileh
3693271
3693270
2026-11-08T08:35:15Z
1nter pares
146705
3693271
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Иерусалимдегі Еврей университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы = [[Сурет:Hebrew University Logo.svg]]
|Сурет = [[Сурет:Hebrew University new Logo vector.svg]]
|Шынайы аты = האוניברסיטה העברית בירושלים
|Халықаралық атауы = Hebrew University of Jerusalem
|Бұрынғы атауы =
|Ұраны =
|Құрылған жылы = [[24 шілде]] [[1918 жыл|1918]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[Зерттеу университеті|зерттеу университеті]]
|Бюджет = 802,4 млн [[АҚШ доллары]] (2018)<ref name="President's Report 2019">{{Cite web|url=https://campaign.huji.ac.il/sites/default/files/pdfs/President%E2%80%99s+Report+2019.pdf|title=Something went wrong...|website=campaign.huji.ac.il}}</ref>
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = Тамир Шефер<ref>{{cite web |title=Prof. Tamir Sheafer Elected President of the Hebrew University |url=https://international.huji.ac.il/news/prof-tamir-sheafer-elected-president-hebrew-university |website=HUJI International |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Орон Шагрир]]<ref>{{cite web |title=Prof. Oron Shagrir Elected Rector of the Hebrew University |url=https://en.huji.ac.il/news/prof-oron-shagrir-elected-rector-hebrew-university |website=The Hebrew University of Jerusalem |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Студенттер = 23 000
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат = 12 500
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура = 2200
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар = 1200 (тұрақты оқытушылар құрамы)<ref name="stanford">{{Cite web | title=Foreign Exchange Program for SLS Students | url=https://law.stanford.edu/education/international-and-global-opportunities/foreign-exchange-program-for-sls-students/hebrew-university-of-jerusalem-hu-jerusalem-israel/ }}</ref>
|Орналасқан жері = [[Иерусалим]] және [[Реховот]], [[Израиль]]
|Метро бекеті =
|Кампус = қалалық
|Мекенжайы =
|Сайты = https://en.huji.ac.il/en
|Марапаттары =
|lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec =
|lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec =
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Иерусалимдегі Еврей университеті''' ('''HUJI'''; {{lang-he|הַאוּנִיבֶרְסִיטָה הָעִבְרִית בִּירוּשָׁלַיִם|HaUniversita HaIvrit birushalayim}}) — Израильдің [[Иерусалим]] қаласында орналасқан [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]]. 1918 жылғы шілдеде [[Альберт Эйнштейн]] мен [[Хаим Вейцман]] бірлесіп негізін қалаған бұл оқу орны — [[Израиль]]дегі екінші көне жоғары оқу орны. Университет [[Израиль тәуелсіздігі туралы декларация|Израиль мемлекеті құрылғаннан]] 30 жыл бұрын, бірақ одан да көне [[Технион]] университетінен алты жыл кейін құрылған.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
e9cf8fgclbxdwp6x7cidrribndjj3gj
3693272
3693271
2026-11-08T08:35:29Z
1nter pares
146705
3693272
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Иерусалимдегі Еврей университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы = [[Сурет:Hebrew University Logo.svg]]
|Сурет =
|Шынайы аты = האוניברסיטה העברית בירושלים
|Халықаралық атауы = Hebrew University of Jerusalem
|Бұрынғы атауы =
|Ұраны =
|Құрылған жылы = [[24 шілде]] [[1918 жыл|1918]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[Зерттеу университеті|зерттеу университеті]]
|Бюджет = 802,4 млн [[АҚШ доллары]] (2018)<ref name="President's Report 2019">{{Cite web|url=https://campaign.huji.ac.il/sites/default/files/pdfs/President%E2%80%99s+Report+2019.pdf|title=Something went wrong...|website=campaign.huji.ac.il}}</ref>
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = Тамир Шефер<ref>{{cite web |title=Prof. Tamir Sheafer Elected President of the Hebrew University |url=https://international.huji.ac.il/news/prof-tamir-sheafer-elected-president-hebrew-university |website=HUJI International |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Орон Шагрир]]<ref>{{cite web |title=Prof. Oron Shagrir Elected Rector of the Hebrew University |url=https://en.huji.ac.il/news/prof-oron-shagrir-elected-rector-hebrew-university |website=The Hebrew University of Jerusalem |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Студенттер = 23 000
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат = 12 500
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура = 2200
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар = 1200 (тұрақты оқытушылар құрамы)<ref name="stanford">{{Cite web | title=Foreign Exchange Program for SLS Students | url=https://law.stanford.edu/education/international-and-global-opportunities/foreign-exchange-program-for-sls-students/hebrew-university-of-jerusalem-hu-jerusalem-israel/ }}</ref>
|Орналасқан жері = [[Иерусалим]] және [[Реховот]], [[Израиль]]
|Метро бекеті =
|Кампус = қалалық
|Мекенжайы =
|Сайты = https://en.huji.ac.il/en
|Марапаттары =
|lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec =
|lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec =
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Иерусалимдегі Еврей университеті''' ('''HUJI'''; {{lang-he|הַאוּנִיבֶרְסִיטָה הָעִבְרִית בִּירוּשָׁלַיִם|HaUniversita HaIvrit birushalayim}}) — Израильдің [[Иерусалим]] қаласында орналасқан [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]]. 1918 жылғы шілдеде [[Альберт Эйнштейн]] мен [[Хаим Вейцман]] бірлесіп негізін қалаған бұл оқу орны — [[Израиль]]дегі екінші көне жоғары оқу орны. Университет [[Израиль тәуелсіздігі туралы декларация|Израиль мемлекеті құрылғаннан]] 30 жыл бұрын, бірақ одан да көне [[Технион]] университетінен алты жыл кейін құрылған.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
ahuojnspvjj5f95znfy3u64d9343s4l
3693274
3693272
2026-11-08T08:36:37Z
1nter pares
146705
3693274
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Иерусалимдегі Еврей университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы = [[Сурет:Hebrew University Logo.svg]]
|Сурет =
|Шынайы аты = האוניברסיטה העברית בירושלים
|Халықаралық атауы = Hebrew University of Jerusalem
|Бұрынғы атауы =
|Ұраны =
|Құрылған жылы = [[24 шілде]] [[1918 жыл|1918]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[Зерттеу университеті|зерттеу университеті]]
|Бюджет = 802,4 млн [[АҚШ доллары]] (2018)<ref name="President's Report 2019">{{Cite web|url=https://campaign.huji.ac.il/sites/default/files/pdfs/President%E2%80%99s+Report+2019.pdf|title=Something went wrong...|website=campaign.huji.ac.il}}</ref>
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = Тамир Шефер<ref>{{cite web |title=Prof. Tamir Sheafer Elected President of the Hebrew University |url=https://international.huji.ac.il/news/prof-tamir-sheafer-elected-president-hebrew-university |website=HUJI International |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Орон Шагрир]]<ref>{{cite web |title=Prof. Oron Shagrir Elected Rector of the Hebrew University |url=https://en.huji.ac.il/news/prof-oron-shagrir-elected-rector-hebrew-university |website=The Hebrew University of Jerusalem |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Студенттер = 23 000
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат = 12 500
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура = 2200
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар = 1200 (тұрақты оқытушылар құрамы)<ref name="stanford">{{Cite web | title=Foreign Exchange Program for SLS Students | url=https://law.stanford.edu/education/international-and-global-opportunities/foreign-exchange-program-for-sls-students/hebrew-university-of-jerusalem-hu-jerusalem-israel/ }}</ref>
|Орналасқан жері = [[Иерусалим]] және [[Реховот]], [[Израиль]]
|Метро бекеті =
|Кампус = қалалық
|Мекенжайы =
|Сайты = https://en.huji.ac.il/en
|Марапаттары =
|lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec =
|lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec =
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Иерусалимдегі Еврей университеті''' ('''HUJI'''; {{lang-he|הַאוּנִיבֶרְסִיטָה הָעִבְרִית בִּירוּשָׁלַיִם|HaUniversita HaIvrit birushalayim}}) — Израильдің [[Иерусалим]] қаласында орналасқан [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]]. 1918 жылғы шілдеде [[Альберт Эйнштейн]] мен [[Хаим Вейцман]] бірлесіп негізін қалаған бұл оқу орны — [[Израиль]]дегі екінші көне жоғары оқу орны. Университет [[Израиль тәуелсіздігі туралы декларация|Израиль мемлекеті құрылғаннан]] 30 жыл бұрын, бірақ одан да көне [[Технион]] университетінен алты жыл кейін құрылған.
== Тарихы ==
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
8s5qknrxwk5v010leltax3oag98rvcv
3693276
3693274
2026-11-08T08:39:59Z
1nter pares
146705
3693276
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Иерусалимдегі Еврей университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы = [[Сурет:Hebrew University Logo.svg]]
|Сурет =
|Шынайы аты = האוניברסיטה העברית בירושלים
|Халықаралық атауы = Hebrew University of Jerusalem
|Бұрынғы атауы =
|Ұраны =
|Құрылған жылы = [[24 шілде]] [[1918 жыл|1918]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[Зерттеу университеті|зерттеу университеті]]
|Бюджет = 802,4 млн [[АҚШ доллары]] (2018)<ref name="President's Report 2019">{{Cite web|url=https://campaign.huji.ac.il/sites/default/files/pdfs/President%E2%80%99s+Report+2019.pdf|title=Something went wrong...|website=campaign.huji.ac.il}}</ref>
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = Тамир Шефер<ref>{{cite web |title=Prof. Tamir Sheafer Elected President of the Hebrew University |url=https://international.huji.ac.il/news/prof-tamir-sheafer-elected-president-hebrew-university |website=HUJI International |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Орон Шагрир]]<ref>{{cite web |title=Prof. Oron Shagrir Elected Rector of the Hebrew University |url=https://en.huji.ac.il/news/prof-oron-shagrir-elected-rector-hebrew-university |website=The Hebrew University of Jerusalem |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Студенттер = 23 000
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат = 12 500
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура = 2200
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар = 1200 (тұрақты оқытушылар құрамы)<ref name="stanford">{{Cite web | title=Foreign Exchange Program for SLS Students | url=https://law.stanford.edu/education/international-and-global-opportunities/foreign-exchange-program-for-sls-students/hebrew-university-of-jerusalem-hu-jerusalem-israel/ }}</ref>
|Орналасқан жері = [[Иерусалим]] және [[Реховот]], [[Израиль]]
|Метро бекеті =
|Кампус = қалалық
|Мекенжайы =
|Сайты = https://en.huji.ac.il/en
|Марапаттары =
|lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec =
|lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec =
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Иерусалимдегі Еврей университеті''' ('''HUJI'''; {{lang-he|הַאוּנִיבֶרְסִיטָה הָעִבְרִית בִּירוּשָׁלַיִם|HaUniversita HaIvrit birushalayim}}) — Израильдің [[Иерусалим]] қаласында орналасқан [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]]. 1918 жылғы шілдеде [[Альберт Эйнштейн]] мен [[Хаим Вейцман]] бірлесіп негізін қалаған бұл оқу орны — [[Израиль]]дегі екінші көне жоғары оқу орны. Университет [[Израиль тәуелсіздігі туралы декларация|Израиль мемлекеті құрылғаннан]] 30 жыл бұрын, бірақ одан да көне [[Технион]] университетінен алты жыл кейін құрылған.
Университетке қарасты бес [[клиникалық аурухана]] (соның ішінде [[Хадасса медициналық орталығы]]), жеті факультет, 100-ден астам ғылыми-зерттеу орталығы және 315 академиялық кафедра бар. 2018 жылғы жағдай бойынша Израильдегі докторанттардың үштен бірі осы университетте оқыған. Университеттің [[Иерусалим]]де үш кампусы, ал Израильдің басқа қалаларында тағы үш кампусы бар (әрқайсысы [[Реховот]], [[Ришон-ле-Цион]] және [[Эйлат]] қалаларында орналасқан).<ref>{{cite web |title=The Hebrew University of Jerusalem – Our Story in Numbers |url=https://en.huji.ac.il/university-numbers |access-date=August 24, 2024 |publisher=Huji.ac.il}}</ref> 2023 жылға дейін әлемдегі [[иудаика]] саласына арналған ең ірі кітапхана — [[Израиль ұлттық кітапханасы]] Иерусалимнің [[Гиват-Рам]] ауданындағы [[Эдмонд Сафра|Эдмонд Дж. Сафра]] кампусында орналасқан.
Университеттің алғашқы [[басқарушылар кеңесі]] мүшелерінің арасында [[Зигмунд Фрейд]] пен [[Мартин Бубер]] болған. [[Израиль премьер-министрі|Израильдің төрт премьер-министрі]] осы университеттің түлектері болып саналады. 2018 жылғы жағдай бойынша университетпен 15 [[Нобель сыйлығы]]ның лауреаты (оның ішінде сегізі университет түлектері мен оқытушылары), екі [[Филдс медалі]]нің иегері (оның бірі университет түлегі) және үш [[Тьюринг сыйлығы]]ның лауреаты байланысты болған.<ref>{{Cite web |title=Something went wrong... |url=https://en.huji.ac.il/news/results-are-hebrew-university-ranks-77th-worldwide-and-1-israel-according-2022 |access-date=2024-05-03 |website=en.huji.ac.il}}</ref>
== Тарихы ==
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
0w0wcf65n5pgcp3yojbq52op48kwvhs
3693281
3693276
2026-11-08T08:42:17Z
1nter pares
146705
/* Тарихы */
3693281
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Иерусалимдегі Еврей университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы = [[Сурет:Hebrew University Logo.svg]]
|Сурет =
|Шынайы аты = האוניברסיטה העברית בירושלים
|Халықаралық атауы = Hebrew University of Jerusalem
|Бұрынғы атауы =
|Ұраны =
|Құрылған жылы = [[24 шілде]] [[1918 жыл|1918]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[Зерттеу университеті|зерттеу университеті]]
|Бюджет = 802,4 млн [[АҚШ доллары]] (2018)<ref name="President's Report 2019">{{Cite web|url=https://campaign.huji.ac.il/sites/default/files/pdfs/President%E2%80%99s+Report+2019.pdf|title=Something went wrong...|website=campaign.huji.ac.il}}</ref>
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = Тамир Шефер<ref>{{cite web |title=Prof. Tamir Sheafer Elected President of the Hebrew University |url=https://international.huji.ac.il/news/prof-tamir-sheafer-elected-president-hebrew-university |website=HUJI International |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Орон Шагрир]]<ref>{{cite web |title=Prof. Oron Shagrir Elected Rector of the Hebrew University |url=https://en.huji.ac.il/news/prof-oron-shagrir-elected-rector-hebrew-university |website=The Hebrew University of Jerusalem |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Студенттер = 23 000
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат = 12 500
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура = 2200
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар = 1200 (тұрақты оқытушылар құрамы)<ref name="stanford">{{Cite web | title=Foreign Exchange Program for SLS Students | url=https://law.stanford.edu/education/international-and-global-opportunities/foreign-exchange-program-for-sls-students/hebrew-university-of-jerusalem-hu-jerusalem-israel/ }}</ref>
|Орналасқан жері = [[Иерусалим]] және [[Реховот]], [[Израиль]]
|Метро бекеті =
|Кампус = қалалық
|Мекенжайы =
|Сайты = https://en.huji.ac.il/en
|Марапаттары =
|lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec =
|lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec =
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Иерусалимдегі Еврей университеті''' ('''HUJI'''; {{lang-he|הַאוּנִיבֶרְסִיטָה הָעִבְרִית בִּירוּשָׁלַיִם|HaUniversita HaIvrit birushalayim}}) — Израильдің [[Иерусалим]] қаласында орналасқан [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]]. 1918 жылғы шілдеде [[Альберт Эйнштейн]] мен [[Хаим Вейцман]] бірлесіп негізін қалаған бұл оқу орны — [[Израиль]]дегі екінші көне жоғары оқу орны. Университет [[Израиль тәуелсіздігі туралы декларация|Израиль мемлекеті құрылғаннан]] 30 жыл бұрын, бірақ одан да көне [[Технион]] университетінен алты жыл кейін құрылған.
Университетке қарасты бес [[клиникалық аурухана]] (соның ішінде [[Хадасса медициналық орталығы]]), жеті факультет, 100-ден астам ғылыми-зерттеу орталығы және 315 академиялық кафедра бар. 2018 жылғы жағдай бойынша Израильдегі докторанттардың үштен бірі осы университетте оқыған. Университеттің [[Иерусалим]]де үш кампусы, ал Израильдің басқа қалаларында тағы үш кампусы бар (әрқайсысы [[Реховот]], [[Ришон-ле-Цион]] және [[Эйлат]] қалаларында орналасқан).<ref>{{cite web |title=The Hebrew University of Jerusalem – Our Story in Numbers |url=https://en.huji.ac.il/university-numbers |access-date=August 24, 2024 |publisher=Huji.ac.il}}</ref> 2023 жылға дейін әлемдегі [[иудаика]] саласына арналған ең ірі кітапхана — [[Израиль ұлттық кітапханасы]] Иерусалимнің [[Гиват-Рам]] ауданындағы [[Эдмонд Сафра|Эдмонд Дж. Сафра]] кампусында орналасқан.
Университеттің алғашқы [[басқарушылар кеңесі]] мүшелерінің арасында [[Зигмунд Фрейд]] пен [[Мартин Бубер]] болған. [[Израиль премьер-министрі|Израильдің төрт премьер-министрі]] осы университеттің түлектері болып саналады. 2018 жылғы жағдай бойынша университетпен 15 [[Нобель сыйлығы]]ның лауреаты (оның ішінде сегізі университет түлектері мен оқытушылары), екі [[Филдс медалі]]нің иегері (оның бірі университет түлегі) және үш [[Тьюринг сыйлығы]]ның лауреаты байланысты болған.<ref>{{Cite web |title=Something went wrong... |url=https://en.huji.ac.il/news/results-are-hebrew-university-ranks-77th-worldwide-and-1-israel-according-2022 |access-date=2024-05-03 |website=en.huji.ac.il}}</ref>
== Тарихы ==
[[Сурет:Mount Scopus (2009).jpg|thumb|Еврей университетінің құрылуы және іргетасының қалануы, 1918 жыл]]
[[Сурет:Opening ceremony of Hebrew University of Jerusalem 1925.jpg|thumb|Иерусалимдегі Еврей университетінің ашылу салтанаты, 1925 жыл. Хайфа университетінің Юнес пен Сорая Назарян кітапханасының цифрлық жинақтарындағы сурет]]
[[Сурет:Zoltan Kluger. Hebrew University, Jerusalem.jpg|thumb|Еврей университеті, 1937 жыл]]
[[Сурет:Keren Hayesod Album, Hebrew University01 (cropped).jpg|thumb|alt=Еврей университетінің кампусы, 1930 жылдар|Еврей университетінің кампусы, 1930 жылдар]]
[[Сурет:The National Library of Israel building - Amitay Katz.jpg|thumb|right|[[Израиль ұлттық кітапханасы]], Гиват-Рам, 1892 жылы құрылған]]
[[Сурет:Academy of the Hebrew Language.JPG|thumb|right|[[Иврит тілі академиясы]]ның ғимараты, Гиват-Рам. 1953 жылы академия 1890 жылы құрылған Иврит тілі комитетінің орнына келді.]]
[[Сионизм|Сионистік]] қозғалыстың мақсаттарының бірі [[Израиль жері]]нде [[еврей]] университетін құру болды. Университет құру туралы ұсыныс алғаш рет 1884 жылы [[Ховевей Цион]] қоғамының [[Катовице|Каттовиц (Катовице)]] конференциясында, ал 1897 жылы [[Бірінші сионистік конгресс]]те [[Герман Шапира]] тарапынан айтылды.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
pxqknrsvvz4nlc9g1pyfa58tiw0r3r1
3693282
3693281
2026-11-08T08:42:47Z
1nter pares
146705
/* Тарихы */
3693282
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Иерусалимдегі Еврей университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы = [[Сурет:Hebrew University Logo.svg]]
|Сурет =
|Шынайы аты = האוניברסיטה העברית בירושלים
|Халықаралық атауы = Hebrew University of Jerusalem
|Бұрынғы атауы =
|Ұраны =
|Құрылған жылы = [[24 шілде]] [[1918 жыл|1918]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[Зерттеу университеті|зерттеу университеті]]
|Бюджет = 802,4 млн [[АҚШ доллары]] (2018)<ref name="President's Report 2019">{{Cite web|url=https://campaign.huji.ac.il/sites/default/files/pdfs/President%E2%80%99s+Report+2019.pdf|title=Something went wrong...|website=campaign.huji.ac.il}}</ref>
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = Тамир Шефер<ref>{{cite web |title=Prof. Tamir Sheafer Elected President of the Hebrew University |url=https://international.huji.ac.il/news/prof-tamir-sheafer-elected-president-hebrew-university |website=HUJI International |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Орон Шагрир]]<ref>{{cite web |title=Prof. Oron Shagrir Elected Rector of the Hebrew University |url=https://en.huji.ac.il/news/prof-oron-shagrir-elected-rector-hebrew-university |website=The Hebrew University of Jerusalem |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Студенттер = 23 000
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат = 12 500
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура = 2200
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар = 1200 (тұрақты оқытушылар құрамы)<ref name="stanford">{{Cite web | title=Foreign Exchange Program for SLS Students | url=https://law.stanford.edu/education/international-and-global-opportunities/foreign-exchange-program-for-sls-students/hebrew-university-of-jerusalem-hu-jerusalem-israel/ }}</ref>
|Орналасқан жері = [[Иерусалим]] және [[Реховот]], [[Израиль]]
|Метро бекеті =
|Кампус = қалалық
|Мекенжайы =
|Сайты = https://en.huji.ac.il/en
|Марапаттары =
|lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec =
|lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec =
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Иерусалимдегі Еврей университеті''' ('''HUJI'''; {{lang-he|הַאוּנִיבֶרְסִיטָה הָעִבְרִית בִּירוּשָׁלַיִם|HaUniversita HaIvrit birushalayim}}) — Израильдің [[Иерусалим]] қаласында орналасқан [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]]. 1918 жылғы шілдеде [[Альберт Эйнштейн]] мен [[Хаим Вейцман]] бірлесіп негізін қалаған бұл оқу орны — [[Израиль]]дегі екінші көне жоғары оқу орны. Университет [[Израиль тәуелсіздігі туралы декларация|Израиль мемлекеті құрылғаннан]] 30 жыл бұрын, бірақ одан да көне [[Технион]] университетінен алты жыл кейін құрылған.
Университетке қарасты бес [[клиникалық аурухана]] (соның ішінде [[Хадасса медициналық орталығы]]), жеті факультет, 100-ден астам ғылыми-зерттеу орталығы және 315 академиялық кафедра бар. 2018 жылғы жағдай бойынша Израильдегі докторанттардың үштен бірі осы университетте оқыған. Университеттің [[Иерусалим]]де үш кампусы, ал Израильдің басқа қалаларында тағы үш кампусы бар (әрқайсысы [[Реховот]], [[Ришон-ле-Цион]] және [[Эйлат]] қалаларында орналасқан).<ref>{{cite web |title=The Hebrew University of Jerusalem – Our Story in Numbers |url=https://en.huji.ac.il/university-numbers |access-date=August 24, 2024 |publisher=Huji.ac.il}}</ref> 2023 жылға дейін әлемдегі [[иудаика]] саласына арналған ең ірі кітапхана — [[Израиль ұлттық кітапханасы]] Иерусалимнің [[Гиват-Рам]] ауданындағы [[Эдмонд Сафра|Эдмонд Дж. Сафра]] кампусында орналасқан.
Университеттің алғашқы [[басқарушылар кеңесі]] мүшелерінің арасында [[Зигмунд Фрейд]] пен [[Мартин Бубер]] болған. [[Израиль премьер-министрі|Израильдің төрт премьер-министрі]] осы университеттің түлектері болып саналады. 2018 жылғы жағдай бойынша университетпен 15 [[Нобель сыйлығы]]ның лауреаты (оның ішінде сегізі университет түлектері мен оқытушылары), екі [[Филдс медалі]]нің иегері (оның бірі университет түлегі) және үш [[Тьюринг сыйлығы]]ның лауреаты байланысты болған.<ref>{{Cite web |title=Something went wrong... |url=https://en.huji.ac.il/news/results-are-hebrew-university-ranks-77th-worldwide-and-1-israel-according-2022 |access-date=2024-05-03 |website=en.huji.ac.il}}</ref>
== Тарихы ==
[[Сурет:Mount Scopus (2009).jpg|thumb|Еврей университетінің құрылуы және іргетасының қалануы, 1918 жыл]]
[[Сурет:Opening ceremony of Hebrew University of Jerusalem 1925.jpg|thumb|Иерусалимдегі Еврей университетінің ашылу салтанаты, 1925 жыл. Хайфа университетінің Юнес пен Сорая Назарян кітапханасының цифрлық жинақтарындағы сурет]]
[[Сурет:Zoltan Kluger. Hebrew University, Jerusalem.jpg|thumb|Еврей университеті, 1937 жыл]]
[[Сурет:Keren Hayesod Album, Hebrew University01 (cropped).jpg|thumb|alt=Еврей университетінің кампусы, 1930 жылдар|Еврей университетінің кампусы, 1930 жылдар]]
[[Сурет:The National Library of Israel building - Amitay Katz.jpg|thumb|right|[[Израиль ұлттық кітапханасы]], Гиват-Рам, 1892 жылы құрылған]]
[[Сурет:Academy of the Hebrew Language.JPG|thumb|right|[[Иврит тілі академиясы]]ның ғимараты, Гиват-Рам. 1953 жылы академия 1890 жылы құрылған Иврит тілі комитетінің орнына келді.]]
[[Сионизм|Сионистік]] қозғалыстың мақсаттарының бірі [[Израиль жері]]нде [[Еврейлер|еврей]] университетін құру болды. Университет құру туралы ұсыныс алғаш рет 1884 жылы [[Ховевей Цион]] қоғамының [[Катовице|Каттовиц (Катовице)]] конференциясында, ал 1897 жылы [[Бірінші сионистік конгресс]]те [[Герман Шапира]] тарапынан айтылды.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
ghoa4d47kbir82t2t9jf561zx9hfbbt
3693285
3693282
2026-11-08T08:44:23Z
1nter pares
146705
/* Тарихы */
3693285
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Иерусалимдегі Еврей университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы = [[Сурет:Hebrew University Logo.svg]]
|Сурет =
|Шынайы аты = האוניברסיטה העברית בירושלים
|Халықаралық атауы = Hebrew University of Jerusalem
|Бұрынғы атауы =
|Ұраны =
|Құрылған жылы = [[24 шілде]] [[1918 жыл|1918]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[Зерттеу университеті|зерттеу университеті]]
|Бюджет = 802,4 млн [[АҚШ доллары]] (2018)<ref name="President's Report 2019">{{Cite web|url=https://campaign.huji.ac.il/sites/default/files/pdfs/President%E2%80%99s+Report+2019.pdf|title=Something went wrong...|website=campaign.huji.ac.il}}</ref>
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = Тамир Шефер<ref>{{cite web |title=Prof. Tamir Sheafer Elected President of the Hebrew University |url=https://international.huji.ac.il/news/prof-tamir-sheafer-elected-president-hebrew-university |website=HUJI International |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Орон Шагрир]]<ref>{{cite web |title=Prof. Oron Shagrir Elected Rector of the Hebrew University |url=https://en.huji.ac.il/news/prof-oron-shagrir-elected-rector-hebrew-university |website=The Hebrew University of Jerusalem |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Студенттер = 23 000
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат = 12 500
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура = 2200
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар = 1200 (тұрақты оқытушылар құрамы)<ref name="stanford">{{Cite web | title=Foreign Exchange Program for SLS Students | url=https://law.stanford.edu/education/international-and-global-opportunities/foreign-exchange-program-for-sls-students/hebrew-university-of-jerusalem-hu-jerusalem-israel/ }}</ref>
|Орналасқан жері = [[Иерусалим]] және [[Реховот]], [[Израиль]]
|Метро бекеті =
|Кампус = қалалық
|Мекенжайы =
|Сайты = https://en.huji.ac.il/en
|Марапаттары =
|lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec =
|lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec =
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Иерусалимдегі Еврей университеті''' ('''HUJI'''; {{lang-he|הַאוּנִיבֶרְסִיטָה הָעִבְרִית בִּירוּשָׁלַיִם|HaUniversita HaIvrit birushalayim}}) — Израильдің [[Иерусалим]] қаласында орналасқан [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]]. 1918 жылғы шілдеде [[Альберт Эйнштейн]] мен [[Хаим Вейцман]] бірлесіп негізін қалаған бұл оқу орны — [[Израиль]]дегі екінші көне жоғары оқу орны. Университет [[Израиль тәуелсіздігі туралы декларация|Израиль мемлекеті құрылғаннан]] 30 жыл бұрын, бірақ одан да көне [[Технион]] университетінен алты жыл кейін құрылған.
Университетке қарасты бес [[клиникалық аурухана]] (соның ішінде [[Хадасса медициналық орталығы]]), жеті факультет, 100-ден астам ғылыми-зерттеу орталығы және 315 академиялық кафедра бар. 2018 жылғы жағдай бойынша Израильдегі докторанттардың үштен бірі осы университетте оқыған. Университеттің [[Иерусалим]]де үш кампусы, ал Израильдің басқа қалаларында тағы үш кампусы бар (әрқайсысы [[Реховот]], [[Ришон-ле-Цион]] және [[Эйлат]] қалаларында орналасқан).<ref>{{cite web |title=The Hebrew University of Jerusalem – Our Story in Numbers |url=https://en.huji.ac.il/university-numbers |access-date=August 24, 2024 |publisher=Huji.ac.il}}</ref> 2023 жылға дейін әлемдегі [[иудаика]] саласына арналған ең ірі кітапхана — [[Израиль ұлттық кітапханасы]] Иерусалимнің [[Гиват-Рам]] ауданындағы [[Эдмонд Сафра|Эдмонд Дж. Сафра]] кампусында орналасқан.
Университеттің алғашқы [[басқарушылар кеңесі]] мүшелерінің арасында [[Зигмунд Фрейд]] пен [[Мартин Бубер]] болған. [[Израиль премьер-министрі|Израильдің төрт премьер-министрі]] осы университеттің түлектері болып саналады. 2018 жылғы жағдай бойынша университетпен 15 [[Нобель сыйлығы]]ның лауреаты (оның ішінде сегізі университет түлектері мен оқытушылары), екі [[Филдс медалі]]нің иегері (оның бірі университет түлегі) және үш [[Тьюринг сыйлығы]]ның лауреаты байланысты болған.<ref>{{Cite web |title=Something went wrong... |url=https://en.huji.ac.il/news/results-are-hebrew-university-ranks-77th-worldwide-and-1-israel-according-2022 |access-date=2024-05-03 |website=en.huji.ac.il}}</ref>
== Тарихы ==
[[Сурет:Mount Scopus (2009).jpg|thumb|Еврей университетінің құрылуы және іргетасының қалануы, 1918 жыл]]
[[Сурет:Opening ceremony of Hebrew University of Jerusalem 1925.jpg|thumb|Иерусалимдегі Еврей университетінің ашылу салтанаты, 1925 жыл. Хайфа университетінің Юнес пен Сорая Назарян кітапханасының цифрлық жинақтарындағы сурет]]
[[Сурет:Zoltan Kluger. Hebrew University, Jerusalem.jpg|thumb|Еврей университеті, 1937 жыл]]
[[Сурет:Keren Hayesod Album, Hebrew University01 (cropped).jpg|thumb|alt=Еврей университетінің кампусы, 1930 жылдар|Еврей университетінің кампусы, 1930 жылдар]]
[[Сурет:The National Library of Israel building - Amitay Katz.jpg|thumb|right|[[Израиль ұлттық кітапханасы]], Гиват-Рам, 1892 жылы құрылған]]
[[Сурет:Academy of the Hebrew Language.JPG|thumb|right|[[Иврит тілі академиясы]]ның ғимараты, Гиват-Рам. 1953 жылы академия 1890 жылы құрылған Иврит тілі комитетінің орнына келді.]]
[[Сионизм|Сионистік]] қозғалыстың мақсаттарының бірі [[Израиль жері]]нде [[Еврейлер|еврей]] университетін құру болды. Университет құру туралы ұсыныс алғаш рет 1884 жылы [[Ховевей Цион]] қоғамының [[Катовице|Каттовиц (Катовице)]] конференциясында, ал 1897 жылы [[Бірінші сионистік конгресс]]те [[Герман Шапира]] тарапынан айтылды.
Университеттің [[іргетасы]] [[24 шілде]] [[1918 жыл|1918]] жылы қаланды. Жеті жылдан кейін, [[1 сәуір]] [[1925 жыл|1925]] жылы [[Скопус тауы]]ндағы Еврей университетінің кампусы салтанатты түрде ашылды. Ашылу рәсіміне еврей әлемінің жетекшілері, көрнекті ғалымдар мен қоғам қайраткерлері, сондай-ақ британдық мәртебелі тұлғалар, соның ішінде [[Артур Джеймс Бальфур|Бальфур графы]], виконт [[Эдмунд Алленби|Алленби]], [[Уинстон Черчилль]] және сэр [[Герберт Сэмюэл, 1-виконт Сэмюэл|Герберт Сэмюэл]] қатысты.<ref name=Faught>{{Cite book |last=Faught |first=C. Brad |url=https://books.google.com/books?id=6kp-EAAAQBAJ |title=Cairo 1921: Ten Days That Made the Middle East |date=2022-07-08 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-25674-1 |pages=116 |language=en}}</ref> Университеттің алғашқы канцлері [[Иуда Магнес]] болды. Ол 1924–1935 жылдары университетті канцлер ретінде басқарды.<ref name="New.huji.ac.il">{{cite web|url=https://new.huji.ac.il/en/page/454 |title=Office of the President | האוניברסיטה העברית בירושלים | The Hebrew University of Jerusalem |publisher=New.huji.ac.il |date=2017-09-01 |access-date=2020-02-18}}</ref> 1935–1948 жылдары университеттің президенті қызметін атқарды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
btocnjaryvxrq5emvi83pqb1u3bb8tn
3693294
3693285
2026-11-08T09:05:35Z
1nter pares
146705
/* Тарихы */
3693294
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Иерусалимдегі Еврей университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы = [[Сурет:Hebrew University Logo.svg]]
|Сурет =
|Шынайы аты = האוניברסיטה העברית בירושלים
|Халықаралық атауы = Hebrew University of Jerusalem
|Бұрынғы атауы =
|Ұраны =
|Құрылған жылы = [[24 шілде]] [[1918 жыл|1918]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[Зерттеу университеті|зерттеу университеті]]
|Бюджет = 802,4 млн [[АҚШ доллары]] (2018)<ref name="President's Report 2019">{{Cite web|url=https://campaign.huji.ac.il/sites/default/files/pdfs/President%E2%80%99s+Report+2019.pdf|title=Something went wrong...|website=campaign.huji.ac.il}}</ref>
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = Тамир Шефер<ref>{{cite web |title=Prof. Tamir Sheafer Elected President of the Hebrew University |url=https://international.huji.ac.il/news/prof-tamir-sheafer-elected-president-hebrew-university |website=HUJI International |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Орон Шагрир]]<ref>{{cite web |title=Prof. Oron Shagrir Elected Rector of the Hebrew University |url=https://en.huji.ac.il/news/prof-oron-shagrir-elected-rector-hebrew-university |website=The Hebrew University of Jerusalem |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Студенттер = 23 000
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат = 12 500
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура = 2200
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар = 1200 (тұрақты оқытушылар құрамы)<ref name="stanford">{{Cite web | title=Foreign Exchange Program for SLS Students | url=https://law.stanford.edu/education/international-and-global-opportunities/foreign-exchange-program-for-sls-students/hebrew-university-of-jerusalem-hu-jerusalem-israel/ }}</ref>
|Орналасқан жері = [[Иерусалим]] және [[Реховот]], [[Израиль]]
|Метро бекеті =
|Кампус = қалалық
|Мекенжайы =
|Сайты = https://en.huji.ac.il/en
|Марапаттары =
|lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec =
|lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec =
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Иерусалимдегі Еврей университеті''' ('''HUJI'''; {{lang-he|הַאוּנִיבֶרְסִיטָה הָעִבְרִית בִּירוּשָׁלַיִם|HaUniversita HaIvrit birushalayim}}) — Израильдің [[Иерусалим]] қаласында орналасқан [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]]. 1918 жылғы шілдеде [[Альберт Эйнштейн]] мен [[Хаим Вейцман]] бірлесіп негізін қалаған бұл оқу орны — [[Израиль]]дегі екінші көне жоғары оқу орны. Университет [[Израиль тәуелсіздігі туралы декларация|Израиль мемлекеті құрылғаннан]] 30 жыл бұрын, бірақ одан да көне [[Технион]] университетінен алты жыл кейін құрылған.
Университетке қарасты бес [[клиникалық аурухана]] (соның ішінде [[Хадасса медициналық орталығы]]), жеті факультет, 100-ден астам ғылыми-зерттеу орталығы және 315 академиялық кафедра бар. 2018 жылғы жағдай бойынша Израильдегі докторанттардың үштен бірі осы университетте оқыған. Университеттің [[Иерусалим]]де үш кампусы, ал Израильдің басқа қалаларында тағы үш кампусы бар (әрқайсысы [[Реховот]], [[Ришон-ле-Цион]] және [[Эйлат]] қалаларында орналасқан).<ref>{{cite web |title=The Hebrew University of Jerusalem – Our Story in Numbers |url=https://en.huji.ac.il/university-numbers |access-date=August 24, 2024 |publisher=Huji.ac.il}}</ref> 2023 жылға дейін әлемдегі [[иудаика]] саласына арналған ең ірі кітапхана — [[Израиль ұлттық кітапханасы]] Иерусалимнің [[Гиват-Рам]] ауданындағы [[Эдмонд Сафра|Эдмонд Дж. Сафра]] кампусында орналасқан.
Университеттің алғашқы [[басқарушылар кеңесі]] мүшелерінің арасында [[Зигмунд Фрейд]] пен [[Мартин Бубер]] болған. [[Израиль премьер-министрі|Израильдің төрт премьер-министрі]] осы университеттің түлектері болып саналады. 2018 жылғы жағдай бойынша университетпен 15 [[Нобель сыйлығы]]ның лауреаты (оның ішінде сегізі университет түлектері мен оқытушылары), екі [[Филдс медалі]]нің иегері (оның бірі университет түлегі) және үш [[Тьюринг сыйлығы]]ның лауреаты байланысты болған.<ref>{{Cite web |title=Something went wrong... |url=https://en.huji.ac.il/news/results-are-hebrew-university-ranks-77th-worldwide-and-1-israel-according-2022 |access-date=2024-05-03 |website=en.huji.ac.il}}</ref>
== Тарихы ==
[[Сурет:Mount Scopus (2009).jpg|thumb|Еврей университетінің құрылуы және іргетасының қалануы, 1918 жыл]]
[[Сурет:Opening ceremony of Hebrew University of Jerusalem 1925.jpg|thumb|Иерусалимдегі Еврей университетінің ашылу салтанаты, 1925 жыл. Хайфа университетінің Юнес пен Сорая Назарян кітапханасының цифрлық жинақтарындағы сурет]]
[[Сурет:Zoltan Kluger. Hebrew University, Jerusalem.jpg|thumb|Еврей университеті, 1937 жыл]]
[[Сурет:Keren Hayesod Album, Hebrew University01 (cropped).jpg|thumb|alt=Еврей университетінің кампусы, 1930 жылдар|Еврей университетінің кампусы, 1930 жылдар]]
[[Сурет:The National Library of Israel building - Amitay Katz.jpg|thumb|right|[[Израиль ұлттық кітапханасы]], Гиват-Рам, 1892 жылы құрылған]]
[[Сурет:Academy of the Hebrew Language.JPG|thumb|right|[[Иврит тілі академиясы]]ның ғимараты, Гиват-Рам. 1953 жылы академия 1890 жылы құрылған Иврит тілі комитетінің орнына келді.]]
[[Сионизм|Сионистік]] қозғалыстың мақсаттарының бірі [[Израиль жері]]нде [[Еврейлер|еврей]] университетін құру болды. Университет құру туралы ұсыныс алғаш рет 1884 жылы [[Ховевей Цион]] қоғамының [[Катовице|Каттовиц (Катовице)]] конференциясында, ал 1897 жылы [[Бірінші сионистік конгресс]]те [[Герман Шапира]] тарапынан айтылды.
Университеттің [[іргетасы]] [[24 шілде]] [[1918 жыл|1918]] жылы қаланды. Жеті жылдан кейін, [[1 сәуір]] [[1925 жыл|1925]] жылы [[Скопус тауы]]ндағы Еврей университетінің кампусы салтанатты түрде ашылды. Ашылу рәсіміне еврей әлемінің жетекшілері, көрнекті ғалымдар мен қоғам қайраткерлері, сондай-ақ британдық мәртебелі тұлғалар, соның ішінде [[Артур Джеймс Бальфур|Бальфур графы]], виконт [[Эдмунд Алленби|Алленби]], [[Уинстон Черчилль]] және сэр [[Герберт Сэмюэл, 1-виконт Сэмюэл|Герберт Сэмюэл]] қатысты.<ref name=Faught>{{Cite book |last=Faught |first=C. Brad |url=https://books.google.com/books?id=6kp-EAAAQBAJ |title=Cairo 1921: Ten Days That Made the Middle East |date=2022-07-08 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-25674-1 |pages=116 |language=en}}</ref> Университеттің алғашқы канцлері [[Иуда Магнес]] болды. Ол 1924–1935 жылдары университетті канцлер ретінде басқарды.<ref name="New.huji.ac.il">{{cite web|url=https://new.huji.ac.il/en/page/454 |title=Office of the President | האוניברסיטה העברית בירושלים | The Hebrew University of Jerusalem |publisher=New.huji.ac.il |date=2017-09-01 |access-date=2020-02-18}}</ref> 1935–1948 жылдары университеттің президенті қызметін атқарды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
Университеттің тұжырымдамасын әзірлеу кезіндегі ең даулы мәселелердің бірі оның болашақ ресми тіліне қатысты болды. «Германистер» деп аталған бір тарап еврейлерге қатысты емес барлық пәндерде неміс және араб тілдерін қатар қолдануды ұсынса, екінші тарап иврит тілін жалпы қолданысқа енгізуді жақтады. Бірінші тарап жақында ғана жаңғыртылған қазіргі иврит тілі жоғары деңгейдегі академиялық пікірталастар жүргізуге әлі жарамсыз болуы мүмкін деп қауіптенді, өйткені онда діни емес салаларға қатысты арнайы ғылыми-техникалық терминдер жеткіліксіз еді. Бұл алаңдаушылықты негізсіз деп біржақты жоққа шығаруға болмағанымен, осы ұстанымды жақтаушылар иврит тілінің көптеген еврейлер, әсіресе академиялық ортадан тыс қауым үшін символдық маңызын жете бағаламады. Сондықтан олар пікірталаста өз ұстанымдарын қорғай алмай, жаңа университеттің оқыту және ғылыми қызмет тілі иврит болатын оқу орны ретінде құрылуы туралы шешімге көнуге мәжбүр болды.<ref>{{Cite web|url=https://mimeo.dubnow.de/the-language-of-science/|title=The Language of Science | Mimeo|date=30 November 2020 }}</ref> Университеттің өзіндік еврейлік сипатын не айқындайтыны туралы мәселе тек ресми тілді таңдауға ғана емес, сонымен қатар кафедраларды құру, олардың тиісті зерттеу бағыттарын анықтау және университеттің жалпы академиялық бейінін қалыптастыру сияқты ұйымдастырушылық мәселелерге де қатысты болды. Сондықтан 1919 жылы [[Шмарьяху Левин]] Еуропаның бірқатар көрнекті еврей ғалымдарынан осы мәселе жөніндегі пікірлерін сұрады. Жауап бергендердің бірі [[Игнац Гольдциер]] болды. Оның ұсыныстары кем дегенде ішінара жүзеге асырылды: шығыс тілдері, еврей әдебиеті және археология университетте алғаш оқытыла бастаған пәндердің қатарынан орын алды.<ref>{{Cite web|url=https://mimeo.dubnow.de/envisioning-a-hebrew-university/|title = Envisioning a Hebrew University | Mimeo| date=13 July 2021 }}</ref>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
af8lk3wl6sgc0on6vyooqrwkltk3x5y
3693296
3693294
2026-11-08T09:07:08Z
1nter pares
146705
/* Тарихы */
3693296
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Иерусалимдегі Еврей университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы = [[Сурет:Hebrew University Logo.svg]]
|Сурет =
|Шынайы аты = האוניברסיטה העברית בירושלים
|Халықаралық атауы = Hebrew University of Jerusalem
|Бұрынғы атауы =
|Ұраны =
|Құрылған жылы = [[24 шілде]] [[1918 жыл|1918]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[Зерттеу университеті|зерттеу университеті]]
|Бюджет = 802,4 млн [[АҚШ доллары]] (2018)<ref name="President's Report 2019">{{Cite web|url=https://campaign.huji.ac.il/sites/default/files/pdfs/President%E2%80%99s+Report+2019.pdf|title=Something went wrong...|website=campaign.huji.ac.il}}</ref>
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = Тамир Шефер<ref>{{cite web |title=Prof. Tamir Sheafer Elected President of the Hebrew University |url=https://international.huji.ac.il/news/prof-tamir-sheafer-elected-president-hebrew-university |website=HUJI International |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Орон Шагрир]]<ref>{{cite web |title=Prof. Oron Shagrir Elected Rector of the Hebrew University |url=https://en.huji.ac.il/news/prof-oron-shagrir-elected-rector-hebrew-university |website=The Hebrew University of Jerusalem |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Студенттер = 23 000
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат = 12 500
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура = 2200
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар = 1200 (тұрақты оқытушылар құрамы)<ref name="stanford">{{Cite web | title=Foreign Exchange Program for SLS Students | url=https://law.stanford.edu/education/international-and-global-opportunities/foreign-exchange-program-for-sls-students/hebrew-university-of-jerusalem-hu-jerusalem-israel/ }}</ref>
|Орналасқан жері = [[Иерусалим]] және [[Реховот]], [[Израиль]]
|Метро бекеті =
|Кампус = қалалық
|Мекенжайы =
|Сайты = https://en.huji.ac.il/en
|Марапаттары =
|lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec =
|lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec =
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Иерусалимдегі Еврей университеті''' ('''HUJI'''; {{lang-he|הַאוּנִיבֶרְסִיטָה הָעִבְרִית בִּירוּשָׁלַיִם|HaUniversita HaIvrit birushalayim}}) — Израильдің [[Иерусалим]] қаласында орналасқан [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]]. 1918 жылғы шілдеде [[Альберт Эйнштейн]] мен [[Хаим Вейцман]] бірлесіп негізін қалаған бұл оқу орны — [[Израиль]]дегі екінші көне жоғары оқу орны. Университет [[Израиль тәуелсіздігі туралы декларация|Израиль мемлекеті құрылғаннан]] 30 жыл бұрын, бірақ одан да көне [[Технион]] университетінен алты жыл кейін құрылған.
Университетке қарасты бес [[клиникалық аурухана]] (соның ішінде [[Хадасса медициналық орталығы]]), жеті факультет, 100-ден астам ғылыми-зерттеу орталығы және 315 академиялық кафедра бар. 2018 жылғы жағдай бойынша Израильдегі докторанттардың үштен бірі осы университетте оқыған. Университеттің [[Иерусалим]]де үш кампусы, ал Израильдің басқа қалаларында тағы үш кампусы бар (әрқайсысы [[Реховот]], [[Ришон-ле-Цион]] және [[Эйлат]] қалаларында орналасқан).<ref>{{cite web |title=The Hebrew University of Jerusalem – Our Story in Numbers |url=https://en.huji.ac.il/university-numbers |access-date=August 24, 2024 |publisher=Huji.ac.il}}</ref> 2023 жылға дейін әлемдегі [[иудаика]] саласына арналған ең ірі кітапхана — [[Израиль ұлттық кітапханасы]] Иерусалимнің [[Гиват-Рам]] ауданындағы [[Эдмонд Сафра|Эдмонд Дж. Сафра]] кампусында орналасқан.
Университеттің алғашқы [[басқарушылар кеңесі]] мүшелерінің арасында [[Зигмунд Фрейд]] пен [[Мартин Бубер]] болған. [[Израиль премьер-министрі|Израильдің төрт премьер-министрі]] осы университеттің түлектері болып саналады. 2018 жылғы жағдай бойынша университетпен 15 [[Нобель сыйлығы]]ның лауреаты (оның ішінде сегізі университет түлектері мен оқытушылары), екі [[Филдс медалі]]нің иегері (оның бірі университет түлегі) және үш [[Тьюринг сыйлығы]]ның лауреаты байланысты болған.<ref>{{Cite web |title=Something went wrong... |url=https://en.huji.ac.il/news/results-are-hebrew-university-ranks-77th-worldwide-and-1-israel-according-2022 |access-date=2024-05-03 |website=en.huji.ac.il}}</ref>
== Тарихы ==
[[Сурет:Mount Scopus (2009).jpg|thumb|Еврей университетінің құрылуы және іргетасының қалануы, 1918 жыл]]
[[Сурет:Opening ceremony of Hebrew University of Jerusalem 1925.jpg|thumb|Иерусалимдегі Еврей университетінің ашылу салтанаты, 1925 жыл. Хайфа университетінің Юнес пен Сорая Назарян кітапханасының цифрлық жинақтарындағы сурет]]
[[Сурет:Zoltan Kluger. Hebrew University, Jerusalem.jpg|thumb|Еврей университеті, 1937 жыл]]
[[Сурет:Keren Hayesod Album, Hebrew University01 (cropped).jpg|thumb|alt=Еврей университетінің кампусы, 1930 жылдар|Еврей университетінің кампусы, 1930 жылдар]]
[[Сурет:The National Library of Israel building - Amitay Katz.jpg|thumb|right|[[Израиль ұлттық кітапханасы]], Гиват-Рам, 1892 жылы құрылған]]
[[Сурет:Academy of the Hebrew Language.JPG|thumb|right|[[Иврит тілі академиясы]]ның ғимараты, Гиват-Рам. 1953 жылы академия 1890 жылы құрылған Иврит тілі комитетінің орнына келді.]]
[[Сионизм|Сионистік]] қозғалыстың мақсаттарының бірі [[Израиль жері]]нде [[Еврейлер|еврей]] университетін құру болды. Университет құру туралы ұсыныс алғаш рет 1884 жылы [[Ховевей Цион]] қоғамының [[Катовице|Каттовиц (Катовице)]] конференциясында, ал 1897 жылы [[Бірінші сионистік конгресс]]те [[Герман Шапира]] тарапынан айтылды.
Университеттің [[іргетасы]] [[24 шілде]] [[1918 жыл|1918]] жылы қаланды. Жеті жылдан кейін, [[1 сәуір]] [[1925 жыл|1925]] жылы [[Скопус тауы]]ндағы Еврей университетінің кампусы салтанатты түрде ашылды. Ашылу рәсіміне еврей әлемінің жетекшілері, көрнекті ғалымдар мен қоғам қайраткерлері, сондай-ақ британдық мәртебелі тұлғалар, соның ішінде [[Артур Джеймс Бальфур|Бальфур графы]], виконт [[Эдмунд Алленби|Алленби]], [[Уинстон Черчилль]] және сэр [[Герберт Сэмюэл, 1-виконт Сэмюэл|Герберт Сэмюэл]] қатысты.<ref name=Faught>{{Cite book |last=Faught |first=C. Brad |url=https://books.google.com/books?id=6kp-EAAAQBAJ |title=Cairo 1921: Ten Days That Made the Middle East |date=2022-07-08 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-25674-1 |pages=116 |language=en}}</ref> Университеттің алғашқы канцлері [[Иуда Магнес]] болды. Ол 1924–1935 жылдары университетті канцлер ретінде басқарды.<ref name="New.huji.ac.il">{{cite web|url=https://new.huji.ac.il/en/page/454 |title=Office of the President | האוניברסיטה העברית בירושלים | The Hebrew University of Jerusalem |publisher=New.huji.ac.il |date=2017-09-01 |access-date=2020-02-18}}</ref> 1935–1948 жылдары университеттің президенті қызметін атқарды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
Университеттің тұжырымдамасын әзірлеу кезіндегі ең даулы мәселелердің бірі оның болашақ ресми тіліне қатысты болды. «Германистер» деп аталған бір тарап еврейлерге қатысты емес барлық пәндерде неміс және араб тілдерін қатар қолдануды ұсынса, екінші тарап иврит тілін жалпы қолданысқа енгізуді жақтады. Бірінші тарап жақында ғана жаңғыртылған қазіргі иврит тілі жоғары деңгейдегі академиялық пікірталастар жүргізуге әлі жарамсыз болуы мүмкін деп қауіптенді, өйткені онда діни емес салаларға қатысты арнайы ғылыми-техникалық терминдер жеткіліксіз еді. Бұл алаңдаушылықты негізсіз деп біржақты жоққа шығаруға болмағанымен, осы ұстанымды жақтаушылар иврит тілінің көптеген еврейлер, әсіресе академиялық ортадан тыс қауым үшін символдық маңызын жете бағаламады. Сондықтан олар пікірталаста өз ұстанымдарын қорғай алмай, жаңа университеттің оқыту және ғылыми қызмет тілі иврит болатын оқу орны ретінде құрылуы туралы шешімге көнуге мәжбүр болды.<ref>{{Cite web|url=https://mimeo.dubnow.de/the-language-of-science/|title=The Language of Science | Mimeo|date=30 November 2020 }}</ref> Университеттің өзіндік еврейлік сипатын не айқындайтыны туралы мәселе тек ресми тілді таңдауға ғана емес, сонымен қатар кафедраларды құру, олардың тиісті зерттеу бағыттарын анықтау және университеттің жалпы академиялық бейінін қалыптастыру сияқты ұйымдастырушылық мәселелерге де қатысты болды. Сондықтан 1919 жылы [[Шмарьяху Левин]] Еуропаның бірқатар көрнекті еврей ғалымдарынан осы мәселе жөніндегі пікірлерін сұрады. Жауап бергендердің бірі [[Игнац Гольдциер]] болды. Оның ұсыныстары кем дегенде ішінара жүзеге асырылды: шығыс тілдері, еврей әдебиеті және археология университетте алғаш оқытыла бастаған пәндердің қатарынан орын алды.<ref>{{Cite web|url=https://mimeo.dubnow.de/envisioning-a-hebrew-university/|title = Envisioning a Hebrew University | Mimeo| date=13 July 2021 }}</ref>
1947 жылға қарай университет ірі ғылыми-зерттеу және білім беру мекемесіне айналды. 1948–1949 жылдары сэр [[Леон Саймон (сионист)|Леон Саймон]] университет президентінің міндетін атқарды. Одан кейін бұл қызметке профессор [[Селиг Бродецкий]] келіп, 1949–1952 жылдары университетті басқарды.<ref name="New.huji.ac.il"/> 1949 жылғы мамырда медицина мектебін құру жоспары мақұлданып, сол жылғы қарашада заң факультеті ашылды. 1952 жылы университет 1940 жылы негізін қалаған ауыл шаруашылығы институтының толыққанды факультетке айналатыны жарияланды.<ref>{{cite news |last=Weitz |first=Yechiam |url=https://www.haaretz.com/hasen/spages/841024.html |title=The subversives on the hill |work=Haaretz |date=March 15, 2011 |access-date=September 6, 2011 |archive-date=3 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080503233107/http://www.haaretz.com/hasen/spages/841024.html |url-status=dead }}</ref>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
5lxoar632gdohkyqnh0559w6u8153ul
3693298
3693296
2026-11-08T09:12:25Z
1nter pares
146705
/* Тарихы */
3693298
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Иерусалимдегі Еврей университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы = [[Сурет:Hebrew University Logo.svg]]
|Сурет =
|Шынайы аты = האוניברסיטה העברית בירושלים
|Халықаралық атауы = Hebrew University of Jerusalem
|Бұрынғы атауы =
|Ұраны =
|Құрылған жылы = [[24 шілде]] [[1918 жыл|1918]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[Зерттеу университеті|зерттеу университеті]]
|Бюджет = 802,4 млн [[АҚШ доллары]] (2018)<ref name="President's Report 2019">{{Cite web|url=https://campaign.huji.ac.il/sites/default/files/pdfs/President%E2%80%99s+Report+2019.pdf|title=Something went wrong...|website=campaign.huji.ac.il}}</ref>
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = Тамир Шефер<ref>{{cite web |title=Prof. Tamir Sheafer Elected President of the Hebrew University |url=https://international.huji.ac.il/news/prof-tamir-sheafer-elected-president-hebrew-university |website=HUJI International |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Орон Шагрир]]<ref>{{cite web |title=Prof. Oron Shagrir Elected Rector of the Hebrew University |url=https://en.huji.ac.il/news/prof-oron-shagrir-elected-rector-hebrew-university |website=The Hebrew University of Jerusalem |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Студенттер = 23 000
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат = 12 500
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура = 2200
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар = 1200 (тұрақты оқытушылар құрамы)<ref name="stanford">{{Cite web | title=Foreign Exchange Program for SLS Students | url=https://law.stanford.edu/education/international-and-global-opportunities/foreign-exchange-program-for-sls-students/hebrew-university-of-jerusalem-hu-jerusalem-israel/ }}</ref>
|Орналасқан жері = [[Иерусалим]] және [[Реховот]], [[Израиль]]
|Метро бекеті =
|Кампус = қалалық
|Мекенжайы =
|Сайты = https://en.huji.ac.il/en
|Марапаттары =
|lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec =
|lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec =
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Иерусалимдегі Еврей университеті''' ('''HUJI'''; {{lang-he|הַאוּנִיבֶרְסִיטָה הָעִבְרִית בִּירוּשָׁלַיִם|HaUniversita HaIvrit birushalayim}}) — Израильдің [[Иерусалим]] қаласында орналасқан [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]]. 1918 жылғы шілдеде [[Альберт Эйнштейн]] мен [[Хаим Вейцман]] бірлесіп негізін қалаған бұл оқу орны — [[Израиль]]дегі екінші көне жоғары оқу орны. Университет [[Израиль тәуелсіздігі туралы декларация|Израиль мемлекеті құрылғаннан]] 30 жыл бұрын, бірақ одан да көне [[Технион]] университетінен алты жыл кейін құрылған.
Университетке қарасты бес [[клиникалық аурухана]] (соның ішінде [[Хадасса медициналық орталығы]]), жеті факультет, 100-ден астам ғылыми-зерттеу орталығы және 315 академиялық кафедра бар. 2018 жылғы жағдай бойынша Израильдегі докторанттардың үштен бірі осы университетте оқыған. Университеттің [[Иерусалим]]де үш кампусы, ал Израильдің басқа қалаларында тағы үш кампусы бар (әрқайсысы [[Реховот]], [[Ришон-ле-Цион]] және [[Эйлат]] қалаларында орналасқан).<ref>{{cite web |title=The Hebrew University of Jerusalem – Our Story in Numbers |url=https://en.huji.ac.il/university-numbers |access-date=August 24, 2024 |publisher=Huji.ac.il}}</ref> 2023 жылға дейін әлемдегі [[иудаика]] саласына арналған ең ірі кітапхана — [[Израиль ұлттық кітапханасы]] Иерусалимнің [[Гиват-Рам]] ауданындағы [[Эдмонд Сафра|Эдмонд Дж. Сафра]] кампусында орналасқан.
Университеттің алғашқы [[басқарушылар кеңесі]] мүшелерінің арасында [[Зигмунд Фрейд]] пен [[Мартин Бубер]] болған. [[Израиль премьер-министрі|Израильдің төрт премьер-министрі]] осы университеттің түлектері болып саналады. 2018 жылғы жағдай бойынша университетпен 15 [[Нобель сыйлығы]]ның лауреаты (оның ішінде сегізі университет түлектері мен оқытушылары), екі [[Филдс медалі]]нің иегері (оның бірі университет түлегі) және үш [[Тьюринг сыйлығы]]ның лауреаты байланысты болған.<ref>{{Cite web |title=Something went wrong... |url=https://en.huji.ac.il/news/results-are-hebrew-university-ranks-77th-worldwide-and-1-israel-according-2022 |access-date=2024-05-03 |website=en.huji.ac.il}}</ref>
== Тарихы ==
[[Сурет:Mount Scopus (2009).jpg|thumb|Еврей университетінің құрылуы және іргетасының қалануы, 1918 жыл]]
[[Сурет:Opening ceremony of Hebrew University of Jerusalem 1925.jpg|thumb|Иерусалимдегі Еврей университетінің ашылу салтанаты, 1925 жыл. Хайфа университетінің Юнес пен Сорая Назарян кітапханасының цифрлық жинақтарындағы сурет]]
[[Сурет:Zoltan Kluger. Hebrew University, Jerusalem.jpg|thumb|Еврей университеті, 1937 жыл]]
[[Сурет:Keren Hayesod Album, Hebrew University01 (cropped).jpg|thumb|alt=Еврей университетінің кампусы, 1930 жылдар|Еврей университетінің кампусы, 1930 жылдар]]
[[Сурет:The National Library of Israel building - Amitay Katz.jpg|thumb|right|[[Израиль ұлттық кітапханасы]], Гиват-Рам, 1892 жылы құрылған]]
[[Сурет:Academy of the Hebrew Language.JPG|thumb|right|[[Иврит тілі академиясы]]ның ғимараты, Гиват-Рам. 1953 жылы академия 1890 жылы құрылған Иврит тілі комитетінің орнына келді.]]
[[Сионизм|Сионистік]] қозғалыстың мақсаттарының бірі [[Израиль жері]]нде [[Еврейлер|еврей]] университетін құру болды. Университет құру туралы ұсыныс алғаш рет 1884 жылы [[Ховевей Цион]] қоғамының [[Катовице|Каттовиц (Катовице)]] конференциясында, ал 1897 жылы [[Бірінші сионистік конгресс]]те [[Герман Шапира]] тарапынан айтылды.
Университеттің [[іргетасы]] [[24 шілде]] [[1918 жыл|1918]] жылы қаланды. Жеті жылдан кейін, [[1 сәуір]] [[1925 жыл|1925]] жылы [[Скопус тауы]]ндағы Еврей университетінің кампусы салтанатты түрде ашылды. Ашылу рәсіміне еврей әлемінің жетекшілері, көрнекті ғалымдар мен қоғам қайраткерлері, сондай-ақ британдық мәртебелі тұлғалар, соның ішінде [[Артур Джеймс Бальфур|Бальфур графы]], виконт [[Эдмунд Алленби|Алленби]], [[Уинстон Черчилль]] және сэр [[Герберт Сэмюэл, 1-виконт Сэмюэл|Герберт Сэмюэл]] қатысты.<ref name=Faught>{{Cite book |last=Faught |first=C. Brad |url=https://books.google.com/books?id=6kp-EAAAQBAJ |title=Cairo 1921: Ten Days That Made the Middle East |date=2022-07-08 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-25674-1 |pages=116 |language=en}}</ref> Университеттің алғашқы канцлері [[Иуда Магнес]] болды. Ол 1924–1935 жылдары университетті канцлер ретінде басқарды.<ref name="New.huji.ac.il">{{cite web|url=https://new.huji.ac.il/en/page/454 |title=Office of the President | האוניברסיטה העברית בירושלים | The Hebrew University of Jerusalem |publisher=New.huji.ac.il |date=2017-09-01 |access-date=2020-02-18}}</ref> 1935–1948 жылдары университеттің президенті қызметін атқарды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
Университеттің тұжырымдамасын әзірлеу кезіндегі ең даулы мәселелердің бірі оның болашақ ресми тіліне қатысты болды. «Германистер» деп аталған бір тарап еврейлерге қатысты емес барлық пәндерде неміс және араб тілдерін қатар қолдануды ұсынса, екінші тарап иврит тілін жалпы қолданысқа енгізуді жақтады. Бірінші тарап жақында ғана жаңғыртылған қазіргі иврит тілі жоғары деңгейдегі академиялық пікірталастар жүргізуге әлі жарамсыз болуы мүмкін деп қауіптенді, өйткені онда діни емес салаларға қатысты арнайы ғылыми-техникалық терминдер жеткіліксіз еді. Бұл алаңдаушылықты негізсіз деп біржақты жоққа шығаруға болмағанымен, осы ұстанымды жақтаушылар иврит тілінің көптеген еврейлер, әсіресе академиялық ортадан тыс қауым үшін символдық маңызын жете бағаламады. Сондықтан олар пікірталаста өз ұстанымдарын қорғай алмай, жаңа университеттің оқыту және ғылыми қызмет тілі иврит болатын оқу орны ретінде құрылуы туралы шешімге көнуге мәжбүр болды.<ref>{{Cite web|url=https://mimeo.dubnow.de/the-language-of-science/|title=The Language of Science | Mimeo|date=30 November 2020 }}</ref> Университеттің өзіндік еврейлік сипатын не айқындайтыны туралы мәселе тек ресми тілді таңдауға ғана емес, сонымен қатар кафедраларды құру, олардың тиісті зерттеу бағыттарын анықтау және университеттің жалпы академиялық бейінін қалыптастыру сияқты ұйымдастырушылық мәселелерге де қатысты болды. Сондықтан 1919 жылы [[Шмарьяху Левин]] Еуропаның бірқатар көрнекті еврей ғалымдарынан осы мәселе жөніндегі пікірлерін сұрады. Жауап бергендердің бірі [[Игнац Гольдциер]] болды. Оның ұсыныстары кем дегенде ішінара жүзеге асырылды: шығыс тілдері, еврей әдебиеті және археология университетте алғаш оқытыла бастаған пәндердің қатарынан орын алды.<ref>{{Cite web|url=https://mimeo.dubnow.de/envisioning-a-hebrew-university/|title = Envisioning a Hebrew University | Mimeo| date=13 July 2021 }}</ref>
1947 жылға қарай университет ірі ғылыми-зерттеу және білім беру мекемесіне айналды. 1948–1949 жылдары сэр [[Леон Саймон (сионист)|Леон Саймон]] университет президентінің міндетін атқарды. Одан кейін бұл қызметке профессор [[Селиг Бродецкий]] келіп, 1949–1952 жылдары университетті басқарды.<ref name="New.huji.ac.il"/> 1949 жылғы мамырда медицина мектебін құру жоспары мақұлданып, сол жылғы қарашада заң факультеті ашылды. 1952 жылы университет 1940 жылы негізін қалаған ауыл шаруашылығы институтының толыққанды факультетке айналатыны жарияланды.<ref>{{cite news |last=Weitz |first=Yechiam |url=https://www.haaretz.com/hasen/spages/841024.html |title=The subversives on the hill |work=Haaretz |date=March 15, 2011 |access-date=September 6, 2011 |archive-date=3 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080503233107/http://www.haaretz.com/hasen/spages/841024.html |url-status=dead }}</ref>
[[1948 жылғы Араб-Израиль соғысы]] кезінде Иерусалимнің Израиль бақылауындағы бөлігі мен университет арасында қатынаған автоколонналарға шабуылдар жасалды.<ref>''The Palestine Post'', April 14, 1948, p. 3</ref> Иерусалимдегі араб күштерінің қолбасшысы [[Әбділ Қадір әл-Хусейни]] егер еврейлер университет пен [[Хадасса ауруханасы]]н шабуыл жасау базасы ретінде пайдалануды жалғастырса, оларға қарсы әскери әрекет жүргізетінін ескертті.<ref>'Husseini Threatens Hadassah', ''The Palestine Post'', March 18, 1948, p. 1</ref> 1948 жылғы сәуірде дәрігерлер мен медбикелерді қоса алғанда, 79 еврей қаза тапқан [[Хадасса медициналық автоколоннасындағы қырғын]]нан кейін Скопус тауындағы кампус Иерусалимнен оқшауланды.<ref>''Victims of Hadassah massacre to be memorialized'', Judy Siegel-Itzkovich, ''The Jerusalem Post'', April 7, 2008.</ref> Британдық әскери қызметші [[Джек Черчилль]] ауруханадан 700 еврей дәрігерін, студентін және пациентін эвакуациялауды үйлестірді.<ref>{{cite web |url=http://www.wwiihistorymagazine.com/2005/july/col-profiles.html |title=Fighting Jack Churchill Survived A Wartime Odyssey Beyond Compare |publisher=Wwiihistorymagazine.com |date=1941-12-27 |access-date=2014-03-08 |archive-date=17 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130917135443/http://www.wwiihistorymagazine.com/2005/july/col-profiles.html |url-status=dead }}</ref>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
9f6l22z5c2mhnl0j1rffaev2fwshz2m
3693299
3693298
2026-11-08T09:15:39Z
1nter pares
146705
/* Тарихы */
3693299
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Иерусалимдегі Еврей университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы = [[Сурет:Hebrew University Logo.svg]]
|Сурет =
|Шынайы аты = האוניברסיטה העברית בירושלים
|Халықаралық атауы = Hebrew University of Jerusalem
|Бұрынғы атауы =
|Ұраны =
|Құрылған жылы = [[24 шілде]] [[1918 жыл|1918]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[Зерттеу университеті|зерттеу университеті]]
|Бюджет = 802,4 млн [[АҚШ доллары]] (2018)<ref name="President's Report 2019">{{Cite web|url=https://campaign.huji.ac.il/sites/default/files/pdfs/President%E2%80%99s+Report+2019.pdf|title=Something went wrong...|website=campaign.huji.ac.il}}</ref>
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = Тамир Шефер<ref>{{cite web |title=Prof. Tamir Sheafer Elected President of the Hebrew University |url=https://international.huji.ac.il/news/prof-tamir-sheafer-elected-president-hebrew-university |website=HUJI International |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Орон Шагрир]]<ref>{{cite web |title=Prof. Oron Shagrir Elected Rector of the Hebrew University |url=https://en.huji.ac.il/news/prof-oron-shagrir-elected-rector-hebrew-university |website=The Hebrew University of Jerusalem |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Студенттер = 23 000
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат = 12 500
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура = 2200
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар = 1200 (тұрақты оқытушылар құрамы)<ref name="stanford">{{Cite web | title=Foreign Exchange Program for SLS Students | url=https://law.stanford.edu/education/international-and-global-opportunities/foreign-exchange-program-for-sls-students/hebrew-university-of-jerusalem-hu-jerusalem-israel/ }}</ref>
|Орналасқан жері = [[Иерусалим]] және [[Реховот]], [[Израиль]]
|Метро бекеті =
|Кампус = қалалық
|Мекенжайы =
|Сайты = https://en.huji.ac.il/en
|Марапаттары =
|lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec =
|lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec =
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Иерусалимдегі Еврей университеті''' ('''HUJI'''; {{lang-he|הַאוּנִיבֶרְסִיטָה הָעִבְרִית בִּירוּשָׁלַיִם|HaUniversita HaIvrit birushalayim}}) — Израильдің [[Иерусалим]] қаласында орналасқан [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]]. 1918 жылғы шілдеде [[Альберт Эйнштейн]] мен [[Хаим Вейцман]] бірлесіп негізін қалаған бұл оқу орны — [[Израиль]]дегі екінші көне жоғары оқу орны. Университет [[Израиль тәуелсіздігі туралы декларация|Израиль мемлекеті құрылғаннан]] 30 жыл бұрын, бірақ одан да көне [[Технион]] университетінен алты жыл кейін құрылған.
Университетке қарасты бес [[клиникалық аурухана]] (соның ішінде [[Хадасса медициналық орталығы]]), жеті факультет, 100-ден астам ғылыми-зерттеу орталығы және 315 академиялық кафедра бар. 2018 жылғы жағдай бойынша Израильдегі докторанттардың үштен бірі осы университетте оқыған. Университеттің [[Иерусалим]]де үш кампусы, ал Израильдің басқа қалаларында тағы үш кампусы бар (әрқайсысы [[Реховот]], [[Ришон-ле-Цион]] және [[Эйлат]] қалаларында орналасқан).<ref>{{cite web |title=The Hebrew University of Jerusalem – Our Story in Numbers |url=https://en.huji.ac.il/university-numbers |access-date=August 24, 2024 |publisher=Huji.ac.il}}</ref> 2023 жылға дейін әлемдегі [[иудаика]] саласына арналған ең ірі кітапхана — [[Израиль ұлттық кітапханасы]] Иерусалимнің [[Гиват-Рам]] ауданындағы [[Эдмонд Сафра|Эдмонд Дж. Сафра]] кампусында орналасқан.
Университеттің алғашқы [[басқарушылар кеңесі]] мүшелерінің арасында [[Зигмунд Фрейд]] пен [[Мартин Бубер]] болған. [[Израиль премьер-министрі|Израильдің төрт премьер-министрі]] осы университеттің түлектері болып саналады. 2018 жылғы жағдай бойынша университетпен 15 [[Нобель сыйлығы]]ның лауреаты (оның ішінде сегізі университет түлектері мен оқытушылары), екі [[Филдс медалі]]нің иегері (оның бірі университет түлегі) және үш [[Тьюринг сыйлығы]]ның лауреаты байланысты болған.<ref>{{Cite web |title=Something went wrong... |url=https://en.huji.ac.il/news/results-are-hebrew-university-ranks-77th-worldwide-and-1-israel-according-2022 |access-date=2024-05-03 |website=en.huji.ac.il}}</ref>
== Тарихы ==
[[Сурет:Mount Scopus (2009).jpg|thumb|Еврей университетінің құрылуы және іргетасының қалануы, 1918 жыл]]
[[Сурет:Opening ceremony of Hebrew University of Jerusalem 1925.jpg|thumb|Иерусалимдегі Еврей университетінің ашылу салтанаты, 1925 жыл. Хайфа университетінің Юнес пен Сорая Назарян кітапханасының цифрлық жинақтарындағы сурет]]
[[Сурет:Zoltan Kluger. Hebrew University, Jerusalem.jpg|thumb|Еврей университеті, 1937 жыл]]
[[Сурет:Keren Hayesod Album, Hebrew University01 (cropped).jpg|thumb|alt=Еврей университетінің кампусы, 1930 жылдар|Еврей университетінің кампусы, 1930 жылдар]]
[[Сурет:The National Library of Israel building - Amitay Katz.jpg|thumb|right|[[Израиль ұлттық кітапханасы]], Гиват-Рам, 1892 жылы құрылған]]
[[Сурет:Academy of the Hebrew Language.JPG|thumb|right|[[Иврит тілі академиясы]]ның ғимараты, Гиват-Рам. 1953 жылы академия 1890 жылы құрылған Иврит тілі комитетінің орнына келді.]]
[[Сионизм|Сионистік]] қозғалыстың мақсаттарының бірі [[Израиль жері]]нде [[Еврейлер|еврей]] университетін құру болды. Университет құру туралы ұсыныс алғаш рет 1884 жылы [[Ховевей Цион]] қоғамының [[Катовице|Каттовиц (Катовице)]] конференциясында, ал 1897 жылы [[Бірінші сионистік конгресс]]те [[Герман Шапира]] тарапынан айтылды.
Университеттің [[іргетасы]] [[24 шілде]] [[1918 жыл|1918]] жылы қаланды. Жеті жылдан кейін, [[1 сәуір]] [[1925 жыл|1925]] жылы [[Скопус тауы]]ндағы Еврей университетінің кампусы салтанатты түрде ашылды. Ашылу рәсіміне еврей әлемінің жетекшілері, көрнекті ғалымдар мен қоғам қайраткерлері, сондай-ақ британдық мәртебелі тұлғалар, соның ішінде [[Артур Джеймс Бальфур|Бальфур графы]], виконт [[Эдмунд Алленби|Алленби]], [[Уинстон Черчилль]] және сэр [[Герберт Сэмюэл, 1-виконт Сэмюэл|Герберт Сэмюэл]] қатысты.<ref name=Faught>{{Cite book |last=Faught |first=C. Brad |url=https://books.google.com/books?id=6kp-EAAAQBAJ |title=Cairo 1921: Ten Days That Made the Middle East |date=2022-07-08 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-25674-1 |pages=116 |language=en}}</ref> Университеттің алғашқы канцлері [[Иуда Магнес]] болды. Ол 1924–1935 жылдары университетті канцлер ретінде басқарды.<ref name="New.huji.ac.il">{{cite web|url=https://new.huji.ac.il/en/page/454 |title=Office of the President | האוניברסיטה העברית בירושלים | The Hebrew University of Jerusalem |publisher=New.huji.ac.il |date=2017-09-01 |access-date=2020-02-18}}</ref> 1935–1948 жылдары университеттің президенті қызметін атқарды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
Университеттің тұжырымдамасын әзірлеу кезіндегі ең даулы мәселелердің бірі оның болашақ ресми тіліне қатысты болды. «Германистер» деп аталған бір тарап еврейлерге қатысты емес барлық пәндерде неміс және араб тілдерін қатар қолдануды ұсынса, екінші тарап иврит тілін жалпы қолданысқа енгізуді жақтады. Бірінші тарап жақында ғана жаңғыртылған қазіргі иврит тілі жоғары деңгейдегі академиялық пікірталастар жүргізуге әлі жарамсыз болуы мүмкін деп қауіптенді, өйткені онда діни емес салаларға қатысты арнайы ғылыми-техникалық терминдер жеткіліксіз еді. Бұл алаңдаушылықты негізсіз деп біржақты жоққа шығаруға болмағанымен, осы ұстанымды жақтаушылар иврит тілінің көптеген еврейлер, әсіресе академиялық ортадан тыс қауым үшін символдық маңызын жете бағаламады. Сондықтан олар пікірталаста өз ұстанымдарын қорғай алмай, жаңа университеттің оқыту және ғылыми қызмет тілі иврит болатын оқу орны ретінде құрылуы туралы шешімге көнуге мәжбүр болды.<ref>{{Cite web|url=https://mimeo.dubnow.de/the-language-of-science/|title=The Language of Science | Mimeo|date=30 November 2020 }}</ref> Университеттің өзіндік еврейлік сипатын не айқындайтыны туралы мәселе тек ресми тілді таңдауға ғана емес, сонымен қатар кафедраларды құру, олардың тиісті зерттеу бағыттарын анықтау және университеттің жалпы академиялық бейінін қалыптастыру сияқты ұйымдастырушылық мәселелерге де қатысты болды. Сондықтан 1919 жылы [[Шмарьяху Левин]] Еуропаның бірқатар көрнекті еврей ғалымдарынан осы мәселе жөніндегі пікірлерін сұрады. Жауап бергендердің бірі [[Игнац Гольдциер]] болды. Оның ұсыныстары кем дегенде ішінара жүзеге асырылды: шығыс тілдері, еврей әдебиеті және археология университетте алғаш оқытыла бастаған пәндердің қатарынан орын алды.<ref>{{Cite web|url=https://mimeo.dubnow.de/envisioning-a-hebrew-university/|title = Envisioning a Hebrew University | Mimeo| date=13 July 2021 }}</ref>
1947 жылға қарай университет ірі ғылыми-зерттеу және білім беру мекемесіне айналды. 1948–1949 жылдары сэр [[Леон Саймон (сионист)|Леон Саймон]] университет президентінің міндетін атқарды. Одан кейін бұл қызметке профессор [[Селиг Бродецкий]] келіп, 1949–1952 жылдары университетті басқарды.<ref name="New.huji.ac.il"/> 1949 жылғы мамырда медицина мектебін құру жоспары мақұлданып, сол жылғы қарашада заң факультеті ашылды. 1952 жылы университет 1940 жылы негізін қалаған ауыл шаруашылығы институтының толыққанды факультетке айналатыны жарияланды.<ref>{{cite news |last=Weitz |first=Yechiam |url=https://www.haaretz.com/hasen/spages/841024.html |title=The subversives on the hill |work=Haaretz |date=March 15, 2011 |access-date=September 6, 2011 |archive-date=3 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080503233107/http://www.haaretz.com/hasen/spages/841024.html |url-status=dead }}</ref>
[[1948 жылғы Араб-Израиль соғысы]] кезінде Иерусалимнің Израиль бақылауындағы бөлігі мен университет арасында қатынаған автоколонналарға шабуылдар жасалды.<ref>''The Palestine Post'', April 14, 1948, p. 3</ref> Иерусалимдегі араб күштерінің қолбасшысы [[Әбділ Қадір әл-Хусейни]] егер еврейлер университет пен [[Хадасса ауруханасы]]н шабуыл жасау базасы ретінде пайдалануды жалғастырса, оларға қарсы әскери әрекет жүргізетінін ескертті.<ref>'Husseini Threatens Hadassah', ''The Palestine Post'', March 18, 1948, p. 1</ref> 1948 жылғы сәуірде дәрігерлер мен медбикелерді қоса алғанда, 79 еврей қаза тапқан [[Хадасса медициналық автоколоннасындағы қырғын]]нан кейін Скопус тауындағы кампус Иерусалимнен оқшауланды.<ref>''Victims of Hadassah massacre to be memorialized'', Judy Siegel-Itzkovich, ''The Jerusalem Post'', April 7, 2008.</ref> Британдық әскери қызметші [[Джек Черчилль]] ауруханадан 700 еврей дәрігерін, студентін және пациентін эвакуациялауды үйлестірді.<ref>{{cite web |url=http://www.wwiihistorymagazine.com/2005/july/col-profiles.html |title=Fighting Jack Churchill Survived A Wartime Odyssey Beyond Compare |publisher=Wwiihistorymagazine.com |date=1941-12-27 |access-date=2014-03-08 |archive-date=17 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130917135443/http://www.wwiihistorymagazine.com/2005/july/col-profiles.html |url-status=dead }}</ref>
[[Иордания]] үкіметі Израиль азаматтарының Скопус тауына баруына рұқсат бермегеннен кейін Иерусалимнің батыс бөлігіндегі Гиват-Рам ауданында жаңа кампус салынып, 1958 жылы аяқталды. Осы аралықта сабақтар қаладағы 40 түрлі ғимаратта өткізілді.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=6x3S8eM3spAC&q=attacks+on+medical+convoys+to+mount+scopus&pg=PA193 |title=International Dictionary of University Histories |isbn=9781884964237 |access-date=September 6, 2011|last1=Summerfield |first1=Carol J. |last2=Devine |first2=Mary Elizabeth |last3=Levi |first3=Anthony |year=1998 |publisher=Taylor & Francis }}</ref> 1953–1961 жылдары университет президенті [[Биньямин Мазар]], 1961–1962 жылдары президент міндетін атқарушы [[Джулио Рака]], ал 1962–1968 жылдары президент [[Элияху Эйлат]] болды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
Осы мақсатта [[Рехавия]] ауданындағы францискандық Қасиетті жерлердің қамқоршыларынан жалға алынған Терра-Санта ғимараты да пайдаланылды.<ref>{{cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Archaeology/jermandate.html |title=Jerusalem: Architecture in the British Mandate Period |publisher=Jewishvirtuallibrary.org |access-date=September 6, 2011}}</ref> Бірнеше жылдан кейін [[Хадасса медициналық орталығы|Хадасса]] медициналық ұйымымен бірлесіп, Иерусалимнің оңтүстік-батысындағы [[Эйн-Керем]] ауданында медициналық ғылымдарға арналған кампус салынды.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
hce82l8m55p8g3t8jhpo6a485kbqn9x
3693301
3693299
2026-11-08T09:19:29Z
1nter pares
146705
/* Тарихы */
3693301
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Иерусалимдегі Еврей университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы = [[Сурет:Hebrew University Logo.svg]]
|Сурет =
|Шынайы аты = האוניברסיטה העברית בירושלים
|Халықаралық атауы = Hebrew University of Jerusalem
|Бұрынғы атауы =
|Ұраны =
|Құрылған жылы = [[24 шілде]] [[1918 жыл|1918]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[Зерттеу университеті|зерттеу университеті]]
|Бюджет = 802,4 млн [[АҚШ доллары]] (2018)<ref name="President's Report 2019">{{Cite web|url=https://campaign.huji.ac.il/sites/default/files/pdfs/President%E2%80%99s+Report+2019.pdf|title=Something went wrong...|website=campaign.huji.ac.il}}</ref>
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = Тамир Шефер<ref>{{cite web |title=Prof. Tamir Sheafer Elected President of the Hebrew University |url=https://international.huji.ac.il/news/prof-tamir-sheafer-elected-president-hebrew-university |website=HUJI International |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Орон Шагрир]]<ref>{{cite web |title=Prof. Oron Shagrir Elected Rector of the Hebrew University |url=https://en.huji.ac.il/news/prof-oron-shagrir-elected-rector-hebrew-university |website=The Hebrew University of Jerusalem |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Студенттер = 23 000
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат = 12 500
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура = 2200
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар = 1200 (тұрақты оқытушылар құрамы)<ref name="stanford">{{Cite web | title=Foreign Exchange Program for SLS Students | url=https://law.stanford.edu/education/international-and-global-opportunities/foreign-exchange-program-for-sls-students/hebrew-university-of-jerusalem-hu-jerusalem-israel/ }}</ref>
|Орналасқан жері = [[Иерусалим]] және [[Реховот]], [[Израиль]]
|Метро бекеті =
|Кампус = қалалық
|Мекенжайы =
|Сайты = https://en.huji.ac.il/en
|Марапаттары =
|lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec =
|lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec =
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Иерусалимдегі Еврей университеті''' ('''HUJI'''; {{lang-he|הַאוּנִיבֶרְסִיטָה הָעִבְרִית בִּירוּשָׁלַיִם|HaUniversita HaIvrit birushalayim}}) — Израильдің [[Иерусалим]] қаласында орналасқан [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]]. 1918 жылғы шілдеде [[Альберт Эйнштейн]] мен [[Хаим Вейцман]] бірлесіп негізін қалаған бұл оқу орны — [[Израиль]]дегі екінші көне жоғары оқу орны. Университет [[Израиль тәуелсіздігі туралы декларация|Израиль мемлекеті құрылғаннан]] 30 жыл бұрын, бірақ одан да көне [[Технион]] университетінен алты жыл кейін құрылған.
Университетке қарасты бес [[клиникалық аурухана]] (соның ішінде [[Хадасса медициналық орталығы]]), жеті факультет, 100-ден астам ғылыми-зерттеу орталығы және 315 академиялық кафедра бар. 2018 жылғы жағдай бойынша Израильдегі докторанттардың үштен бірі осы университетте оқыған. Университеттің [[Иерусалим]]де үш кампусы, ал Израильдің басқа қалаларында тағы үш кампусы бар (әрқайсысы [[Реховот]], [[Ришон-ле-Цион]] және [[Эйлат]] қалаларында орналасқан).<ref>{{cite web |title=The Hebrew University of Jerusalem – Our Story in Numbers |url=https://en.huji.ac.il/university-numbers |access-date=August 24, 2024 |publisher=Huji.ac.il}}</ref> 2023 жылға дейін әлемдегі [[иудаика]] саласына арналған ең ірі кітапхана — [[Израиль ұлттық кітапханасы]] Иерусалимнің [[Гиват-Рам]] ауданындағы [[Эдмонд Сафра|Эдмонд Дж. Сафра]] кампусында орналасқан.
Университеттің алғашқы [[басқарушылар кеңесі]] мүшелерінің арасында [[Зигмунд Фрейд]] пен [[Мартин Бубер]] болған. [[Израиль премьер-министрі|Израильдің төрт премьер-министрі]] осы университеттің түлектері болып саналады. 2018 жылғы жағдай бойынша университетпен 15 [[Нобель сыйлығы]]ның лауреаты (оның ішінде сегізі университет түлектері мен оқытушылары), екі [[Филдс медалі]]нің иегері (оның бірі университет түлегі) және үш [[Тьюринг сыйлығы]]ның лауреаты байланысты болған.<ref>{{Cite web |title=Something went wrong... |url=https://en.huji.ac.il/news/results-are-hebrew-university-ranks-77th-worldwide-and-1-israel-according-2022 |access-date=2024-05-03 |website=en.huji.ac.il}}</ref>
== Тарихы ==
[[Сурет:Mount Scopus (2009).jpg|thumb|Еврей университетінің құрылуы және іргетасының қалануы, 1918 жыл]]
[[Сурет:Opening ceremony of Hebrew University of Jerusalem 1925.jpg|thumb|Иерусалимдегі Еврей университетінің ашылу салтанаты, 1925 жыл. Хайфа университетінің Юнес пен Сорая Назарян кітапханасының цифрлық жинақтарындағы сурет]]
[[Сурет:Zoltan Kluger. Hebrew University, Jerusalem.jpg|thumb|Еврей университеті, 1937 жыл]]
[[Сурет:Keren Hayesod Album, Hebrew University01 (cropped).jpg|thumb|alt=Еврей университетінің кампусы, 1930 жылдар|Еврей университетінің кампусы, 1930 жылдар]]
[[Сурет:The National Library of Israel building - Amitay Katz.jpg|thumb|right|[[Израиль ұлттық кітапханасы]], Гиват-Рам, 1892 жылы құрылған]]
[[Сурет:Academy of the Hebrew Language.JPG|thumb|right|[[Иврит тілі академиясы]]ның ғимараты, Гиват-Рам. 1953 жылы академия 1890 жылы құрылған Иврит тілі комитетінің орнына келді.]]
[[Сионизм|Сионистік]] қозғалыстың мақсаттарының бірі [[Израиль жері]]нде [[Еврейлер|еврей]] университетін құру болды. Университет құру туралы ұсыныс алғаш рет 1884 жылы [[Ховевей Цион]] қоғамының [[Катовице|Каттовиц (Катовице)]] конференциясында, ал 1897 жылы [[Бірінші сионистік конгресс]]те [[Герман Шапира]] тарапынан айтылды.
Университеттің [[іргетасы]] [[24 шілде]] [[1918 жыл|1918]] жылы қаланды. Жеті жылдан кейін, [[1 сәуір]] [[1925 жыл|1925]] жылы [[Скопус тауы]]ндағы Еврей университетінің кампусы салтанатты түрде ашылды. Ашылу рәсіміне еврей әлемінің жетекшілері, көрнекті ғалымдар мен қоғам қайраткерлері, сондай-ақ британдық мәртебелі тұлғалар, соның ішінде [[Артур Джеймс Бальфур|Бальфур графы]], виконт [[Эдмунд Алленби|Алленби]], [[Уинстон Черчилль]] және сэр [[Герберт Сэмюэл, 1-виконт Сэмюэл|Герберт Сэмюэл]] қатысты.<ref name=Faught>{{Cite book |last=Faught |first=C. Brad |url=https://books.google.com/books?id=6kp-EAAAQBAJ |title=Cairo 1921: Ten Days That Made the Middle East |date=2022-07-08 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-25674-1 |pages=116 |language=en}}</ref> Университеттің алғашқы канцлері [[Иуда Магнес]] болды. Ол 1924–1935 жылдары университетті канцлер ретінде басқарды.<ref name="New.huji.ac.il">{{cite web|url=https://new.huji.ac.il/en/page/454 |title=Office of the President | האוניברסיטה העברית בירושלים | The Hebrew University of Jerusalem |publisher=New.huji.ac.il |date=2017-09-01 |access-date=2020-02-18}}</ref> 1935–1948 жылдары университеттің президенті қызметін атқарды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
Университеттің тұжырымдамасын әзірлеу кезіндегі ең даулы мәселелердің бірі оның болашақ ресми тіліне қатысты болды. «Германистер» деп аталған бір тарап еврейлерге қатысты емес барлық пәндерде неміс және араб тілдерін қатар қолдануды ұсынса, екінші тарап иврит тілін жалпы қолданысқа енгізуді жақтады. Бірінші тарап жақында ғана жаңғыртылған қазіргі иврит тілі жоғары деңгейдегі академиялық пікірталастар жүргізуге әлі жарамсыз болуы мүмкін деп қауіптенді, өйткені онда діни емес салаларға қатысты арнайы ғылыми-техникалық терминдер жеткіліксіз еді. Бұл алаңдаушылықты негізсіз деп біржақты жоққа шығаруға болмағанымен, осы ұстанымды жақтаушылар иврит тілінің көптеген еврейлер, әсіресе академиялық ортадан тыс қауым үшін символдық маңызын жете бағаламады. Сондықтан олар пікірталаста өз ұстанымдарын қорғай алмай, жаңа университеттің оқыту және ғылыми қызмет тілі иврит болатын оқу орны ретінде құрылуы туралы шешімге көнуге мәжбүр болды.<ref>{{Cite web|url=https://mimeo.dubnow.de/the-language-of-science/|title=The Language of Science | Mimeo|date=30 November 2020 }}</ref> Университеттің өзіндік еврейлік сипатын не айқындайтыны туралы мәселе тек ресми тілді таңдауға ғана емес, сонымен қатар кафедраларды құру, олардың тиісті зерттеу бағыттарын анықтау және университеттің жалпы академиялық бейінін қалыптастыру сияқты ұйымдастырушылық мәселелерге де қатысты болды. Сондықтан 1919 жылы [[Шмарьяху Левин]] Еуропаның бірқатар көрнекті еврей ғалымдарынан осы мәселе жөніндегі пікірлерін сұрады. Жауап бергендердің бірі [[Игнац Гольдциер]] болды. Оның ұсыныстары кем дегенде ішінара жүзеге асырылды: шығыс тілдері, еврей әдебиеті және археология университетте алғаш оқытыла бастаған пәндердің қатарынан орын алды.<ref>{{Cite web|url=https://mimeo.dubnow.de/envisioning-a-hebrew-university/|title = Envisioning a Hebrew University | Mimeo| date=13 July 2021 }}</ref>
1947 жылға қарай университет ірі ғылыми-зерттеу және білім беру мекемесіне айналды. 1948–1949 жылдары сэр [[Леон Саймон (сионист)|Леон Саймон]] университет президентінің міндетін атқарды. Одан кейін бұл қызметке профессор [[Селиг Бродецкий]] келіп, 1949–1952 жылдары университетті басқарды.<ref name="New.huji.ac.il"/> 1949 жылғы мамырда медицина мектебін құру жоспары мақұлданып, сол жылғы қарашада заң факультеті ашылды. 1952 жылы университет 1940 жылы негізін қалаған ауыл шаруашылығы институтының толыққанды факультетке айналатыны жарияланды.<ref>{{cite news |last=Weitz |first=Yechiam |url=https://www.haaretz.com/hasen/spages/841024.html |title=The subversives on the hill |work=Haaretz |date=March 15, 2011 |access-date=September 6, 2011 |archive-date=3 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080503233107/http://www.haaretz.com/hasen/spages/841024.html |url-status=dead }}</ref>
[[1948 жылғы Араб-Израиль соғысы]] кезінде Иерусалимнің Израиль бақылауындағы бөлігі мен университет арасында қатынаған автоколонналарға шабуылдар жасалды.<ref>''The Palestine Post'', April 14, 1948, p. 3</ref> Иерусалимдегі араб күштерінің қолбасшысы [[Әбділ Қадір әл-Хусейни]] егер еврейлер университет пен [[Хадасса ауруханасы]]н шабуыл жасау базасы ретінде пайдалануды жалғастырса, оларға қарсы әскери әрекет жүргізетінін ескертті.<ref>'Husseini Threatens Hadassah', ''The Palestine Post'', March 18, 1948, p. 1</ref> 1948 жылғы сәуірде дәрігерлер мен медбикелерді қоса алғанда, 79 еврей қаза тапқан [[Хадасса медициналық автоколоннасындағы қырғын]]нан кейін Скопус тауындағы кампус Иерусалимнен оқшауланды.<ref>''Victims of Hadassah massacre to be memorialized'', Judy Siegel-Itzkovich, ''The Jerusalem Post'', April 7, 2008.</ref> Британдық әскери қызметші [[Джек Черчилль]] ауруханадан 700 еврей дәрігерін, студентін және пациентін эвакуациялауды үйлестірді.<ref>{{cite web |url=http://www.wwiihistorymagazine.com/2005/july/col-profiles.html |title=Fighting Jack Churchill Survived A Wartime Odyssey Beyond Compare |publisher=Wwiihistorymagazine.com |date=1941-12-27 |access-date=2014-03-08 |archive-date=17 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130917135443/http://www.wwiihistorymagazine.com/2005/july/col-profiles.html |url-status=dead }}</ref>
[[Иордания]] үкіметі Израиль азаматтарының Скопус тауына баруына рұқсат бермегеннен кейін Иерусалимнің батыс бөлігіндегі Гиват-Рам ауданында жаңа кампус салынып, 1958 жылы аяқталды. Осы аралықта сабақтар қаладағы 40 түрлі ғимаратта өткізілді.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=6x3S8eM3spAC&q=attacks+on+medical+convoys+to+mount+scopus&pg=PA193 |title=International Dictionary of University Histories |isbn=9781884964237 |access-date=September 6, 2011|last1=Summerfield |first1=Carol J. |last2=Devine |first2=Mary Elizabeth |last3=Levi |first3=Anthony |year=1998 |publisher=Taylor & Francis }}</ref> 1953–1961 жылдары университет президенті [[Биньямин Мазар]], 1961–1962 жылдары президент міндетін атқарушы [[Джулио Рака]], ал 1962–1968 жылдары президент [[Элияху Эйлат]] болды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
Осы мақсатта [[Рехавия]] ауданындағы францискандық Қасиетті жерлердің қамқоршыларынан жалға алынған Терра-Санта ғимараты да пайдаланылды.<ref>{{cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Archaeology/jermandate.html |title=Jerusalem: Architecture in the British Mandate Period |publisher=Jewishvirtuallibrary.org |access-date=September 6, 2011}}</ref> Бірнеше жылдан кейін [[Хадасса медициналық орталығы|Хадасса]] медициналық ұйымымен бірлесіп, Иерусалимнің оңтүстік-батысындағы [[Эйн-Керем]] ауданында медициналық ғылымдарға арналған кампус салынды.
1967 жылдың басына қарай университетте 12 500 студент оқыды. Олар Иерусалимдегі екі кампус пен [[Реховот]]тағы ауыл шаруашылығы факультетінде білім алды. 1967 жылғы маусымдағы [[Алты күндік соғыс]]тан кейін Иерусалим біріктірілген соң, университет қайта салынған Скопус тауындағы кампусына оралу мүмкіндігіне ие болды. [[Иерусалим қолданбалы зерттеулер институты]]ның мәліметінше, 1968 жылы Израиль Еврей университеті үшін [[Палестина]]ның [[Исавия]] ауылынан 568 [[дунам]] жерді тәркіледі.<ref>[http://vprofile.arij.org/jerusalem/pdfs/vprofile/isawyieh.pdf 'Isawiya Town Profile], ARIJ, 2012, p. 14</ref> 1981 жылы құрылыс жұмыстары аяқталып, Скопус тауындағы кампус қайтадан университеттің негізгі кампусына айналды.{{citation needed|date=September 2019}} 1968–1983 жылдары университет президенті [[Авраам Харман]], 1983–1986 жылдары [[Дон Патинкин]], 1986–1990 жылдары [[Амнон Пази]], 1990–1992 жылдары [[Йорам Бен-Порат]], 1992–1997 жылдары [[Ханох Гутфройнд]], ал 1997–2009 жылдары [[Менахем Магидор]] болды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
iqjz9msii3mlijdt7o84r1dvbqvhl34
3693302
3693301
2026-11-08T09:21:16Z
1nter pares
146705
/* Тарихы */
3693302
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Иерусалимдегі Еврей университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы = [[Сурет:Hebrew University Logo.svg]]
|Сурет =
|Шынайы аты = האוניברסיטה העברית בירושלים
|Халықаралық атауы = Hebrew University of Jerusalem
|Бұрынғы атауы =
|Ұраны =
|Құрылған жылы = [[24 шілде]] [[1918 жыл|1918]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[Зерттеу университеті|зерттеу университеті]]
|Бюджет = 802,4 млн [[АҚШ доллары]] (2018)<ref name="President's Report 2019">{{Cite web|url=https://campaign.huji.ac.il/sites/default/files/pdfs/President%E2%80%99s+Report+2019.pdf|title=Something went wrong...|website=campaign.huji.ac.il}}</ref>
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = Тамир Шефер<ref>{{cite web |title=Prof. Tamir Sheafer Elected President of the Hebrew University |url=https://international.huji.ac.il/news/prof-tamir-sheafer-elected-president-hebrew-university |website=HUJI International |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Орон Шагрир]]<ref>{{cite web |title=Prof. Oron Shagrir Elected Rector of the Hebrew University |url=https://en.huji.ac.il/news/prof-oron-shagrir-elected-rector-hebrew-university |website=The Hebrew University of Jerusalem |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Студенттер = 23 000
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат = 12 500
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура = 2200
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар = 1200 (тұрақты оқытушылар құрамы)<ref name="stanford">{{Cite web | title=Foreign Exchange Program for SLS Students | url=https://law.stanford.edu/education/international-and-global-opportunities/foreign-exchange-program-for-sls-students/hebrew-university-of-jerusalem-hu-jerusalem-israel/ }}</ref>
|Орналасқан жері = [[Иерусалим]] және [[Реховот]], [[Израиль]]
|Метро бекеті =
|Кампус = қалалық
|Мекенжайы =
|Сайты = https://en.huji.ac.il/en
|Марапаттары =
|lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec =
|lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec =
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Иерусалимдегі Еврей университеті''' ('''HUJI'''; {{lang-he|הַאוּנִיבֶרְסִיטָה הָעִבְרִית בִּירוּשָׁלַיִם|HaUniversita HaIvrit birushalayim}}) — Израильдің [[Иерусалим]] қаласында орналасқан [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]]. 1918 жылғы шілдеде [[Альберт Эйнштейн]] мен [[Хаим Вейцман]] бірлесіп негізін қалаған бұл оқу орны — [[Израиль]]дегі екінші көне жоғары оқу орны. Университет [[Израиль тәуелсіздігі туралы декларация|Израиль мемлекеті құрылғаннан]] 30 жыл бұрын, бірақ одан да көне [[Технион]] университетінен алты жыл кейін құрылған.
Университетке қарасты бес [[клиникалық аурухана]] (соның ішінде [[Хадасса медициналық орталығы]]), жеті факультет, 100-ден астам ғылыми-зерттеу орталығы және 315 академиялық кафедра бар. 2018 жылғы жағдай бойынша Израильдегі докторанттардың үштен бірі осы университетте оқыған. Университеттің [[Иерусалим]]де үш кампусы, ал Израильдің басқа қалаларында тағы үш кампусы бар (әрқайсысы [[Реховот]], [[Ришон-ле-Цион]] және [[Эйлат]] қалаларында орналасқан).<ref>{{cite web |title=The Hebrew University of Jerusalem – Our Story in Numbers |url=https://en.huji.ac.il/university-numbers |access-date=August 24, 2024 |publisher=Huji.ac.il}}</ref> 2023 жылға дейін әлемдегі [[иудаика]] саласына арналған ең ірі кітапхана — [[Израиль ұлттық кітапханасы]] Иерусалимнің [[Гиват-Рам]] ауданындағы [[Эдмонд Сафра|Эдмонд Дж. Сафра]] кампусында орналасқан.
Университеттің алғашқы [[басқарушылар кеңесі]] мүшелерінің арасында [[Зигмунд Фрейд]] пен [[Мартин Бубер]] болған. [[Израиль премьер-министрі|Израильдің төрт премьер-министрі]] осы университеттің түлектері болып саналады. 2018 жылғы жағдай бойынша университетпен 15 [[Нобель сыйлығы]]ның лауреаты (оның ішінде сегізі университет түлектері мен оқытушылары), екі [[Филдс медалі]]нің иегері (оның бірі университет түлегі) және үш [[Тьюринг сыйлығы]]ның лауреаты байланысты болған.<ref>{{Cite web |title=Something went wrong... |url=https://en.huji.ac.il/news/results-are-hebrew-university-ranks-77th-worldwide-and-1-israel-according-2022 |access-date=2024-05-03 |website=en.huji.ac.il}}</ref>
== Тарихы ==
[[Сурет:Mount Scopus (2009).jpg|thumb|Еврей университетінің құрылуы және іргетасының қалануы, 1918 жыл]]
[[Сурет:Opening ceremony of Hebrew University of Jerusalem 1925.jpg|thumb|Иерусалимдегі Еврей университетінің ашылу салтанаты, 1925 жыл. Хайфа университетінің Юнес пен Сорая Назарян кітапханасының цифрлық жинақтарындағы сурет]]
[[Сурет:Zoltan Kluger. Hebrew University, Jerusalem.jpg|thumb|Еврей университеті, 1937 жыл]]
[[Сурет:Keren Hayesod Album, Hebrew University01 (cropped).jpg|thumb|alt=Еврей университетінің кампусы, 1930 жылдар|Еврей университетінің кампусы, 1930 жылдар]]
[[Сурет:The National Library of Israel building - Amitay Katz.jpg|thumb|right|[[Израиль ұлттық кітапханасы]], Гиват-Рам, 1892 жылы құрылған]]
[[Сурет:Academy of the Hebrew Language.JPG|thumb|right|[[Иврит тілі академиясы]]ның ғимараты, Гиват-Рам. 1953 жылы академия 1890 жылы құрылған Иврит тілі комитетінің орнына келді.]]
[[Сионизм|Сионистік]] қозғалыстың мақсаттарының бірі [[Израиль жері]]нде [[Еврейлер|еврей]] университетін құру болды. Университет құру туралы ұсыныс алғаш рет 1884 жылы [[Ховевей Цион]] қоғамының [[Катовице|Каттовиц (Катовице)]] конференциясында, ал 1897 жылы [[Бірінші сионистік конгресс]]те [[Герман Шапира]] тарапынан айтылды.
Университеттің [[іргетасы]] [[24 шілде]] [[1918 жыл|1918]] жылы қаланды. Жеті жылдан кейін, [[1 сәуір]] [[1925 жыл|1925]] жылы [[Скопус тауы]]ндағы Еврей университетінің кампусы салтанатты түрде ашылды. Ашылу рәсіміне еврей әлемінің жетекшілері, көрнекті ғалымдар мен қоғам қайраткерлері, сондай-ақ британдық мәртебелі тұлғалар, соның ішінде [[Артур Джеймс Бальфур|Бальфур графы]], виконт [[Эдмунд Алленби|Алленби]], [[Уинстон Черчилль]] және сэр [[Герберт Сэмюэл, 1-виконт Сэмюэл|Герберт Сэмюэл]] қатысты.<ref name=Faught>{{Cite book |last=Faught |first=C. Brad |url=https://books.google.com/books?id=6kp-EAAAQBAJ |title=Cairo 1921: Ten Days That Made the Middle East |date=2022-07-08 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-25674-1 |pages=116 |language=en}}</ref> Университеттің алғашқы канцлері [[Иуда Магнес]] болды. Ол 1924–1935 жылдары университетті канцлер ретінде басқарды.<ref name="New.huji.ac.il">{{cite web|url=https://new.huji.ac.il/en/page/454 |title=Office of the President | האוניברסיטה העברית בירושלים | The Hebrew University of Jerusalem |publisher=New.huji.ac.il |date=2017-09-01 |access-date=2020-02-18}}</ref> 1935–1948 жылдары университеттің президенті қызметін атқарды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
Университеттің тұжырымдамасын әзірлеу кезіндегі ең даулы мәселелердің бірі оның болашақ ресми тіліне қатысты болды. «Германистер» деп аталған бір тарап еврейлерге қатысты емес барлық пәндерде неміс және араб тілдерін қатар қолдануды ұсынса, екінші тарап иврит тілін жалпы қолданысқа енгізуді жақтады. Бірінші тарап жақында ғана жаңғыртылған қазіргі иврит тілі жоғары деңгейдегі академиялық пікірталастар жүргізуге әлі жарамсыз болуы мүмкін деп қауіптенді, өйткені онда діни емес салаларға қатысты арнайы ғылыми-техникалық терминдер жеткіліксіз еді. Бұл алаңдаушылықты негізсіз деп біржақты жоққа шығаруға болмағанымен, осы ұстанымды жақтаушылар иврит тілінің көптеген еврейлер, әсіресе академиялық ортадан тыс қауым үшін символдық маңызын жете бағаламады. Сондықтан олар пікірталаста өз ұстанымдарын қорғай алмай, жаңа университеттің оқыту және ғылыми қызмет тілі иврит болатын оқу орны ретінде құрылуы туралы шешімге көнуге мәжбүр болды.<ref>{{Cite web|url=https://mimeo.dubnow.de/the-language-of-science/|title=The Language of Science | Mimeo|date=30 November 2020 }}</ref> Университеттің өзіндік еврейлік сипатын не айқындайтыны туралы мәселе тек ресми тілді таңдауға ғана емес, сонымен қатар кафедраларды құру, олардың тиісті зерттеу бағыттарын анықтау және университеттің жалпы академиялық бейінін қалыптастыру сияқты ұйымдастырушылық мәселелерге де қатысты болды. Сондықтан 1919 жылы [[Шмарьяху Левин]] Еуропаның бірқатар көрнекті еврей ғалымдарынан осы мәселе жөніндегі пікірлерін сұрады. Жауап бергендердің бірі [[Игнац Гольдциер]] болды. Оның ұсыныстары кем дегенде ішінара жүзеге асырылды: шығыс тілдері, еврей әдебиеті және археология университетте алғаш оқытыла бастаған пәндердің қатарынан орын алды.<ref>{{Cite web|url=https://mimeo.dubnow.de/envisioning-a-hebrew-university/|title = Envisioning a Hebrew University | Mimeo| date=13 July 2021 }}</ref>
1947 жылға қарай университет ірі ғылыми-зерттеу және білім беру мекемесіне айналды. 1948–1949 жылдары сэр [[Леон Саймон (сионист)|Леон Саймон]] университет президентінің міндетін атқарды. Одан кейін бұл қызметке профессор [[Селиг Бродецкий]] келіп, 1949–1952 жылдары университетті басқарды.<ref name="New.huji.ac.il"/> 1949 жылғы мамырда медицина мектебін құру жоспары мақұлданып, сол жылғы қарашада заң факультеті ашылды. 1952 жылы университет 1940 жылы негізін қалаған ауыл шаруашылығы институтының толыққанды факультетке айналатыны жарияланды.<ref>{{cite news |last=Weitz |first=Yechiam |url=https://www.haaretz.com/hasen/spages/841024.html |title=The subversives on the hill |work=Haaretz |date=March 15, 2011 |access-date=September 6, 2011 |archive-date=3 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080503233107/http://www.haaretz.com/hasen/spages/841024.html |url-status=dead }}</ref>
[[1948 жылғы Араб-Израиль соғысы]] кезінде Иерусалимнің Израиль бақылауындағы бөлігі мен университет арасында қатынаған автоколонналарға шабуылдар жасалды.<ref>''The Palestine Post'', April 14, 1948, p. 3</ref> Иерусалимдегі араб күштерінің қолбасшысы [[Әбділ Қадір әл-Хусейни]] егер еврейлер университет пен [[Хадасса ауруханасы]]н шабуыл жасау базасы ретінде пайдалануды жалғастырса, оларға қарсы әскери әрекет жүргізетінін ескертті.<ref>'Husseini Threatens Hadassah', ''The Palestine Post'', March 18, 1948, p. 1</ref> 1948 жылғы сәуірде дәрігерлер мен медбикелерді қоса алғанда, 79 еврей қаза тапқан [[Хадасса медициналық автоколоннасындағы қырғын]]нан кейін Скопус тауындағы кампус Иерусалимнен оқшауланды.<ref>''Victims of Hadassah massacre to be memorialized'', Judy Siegel-Itzkovich, ''The Jerusalem Post'', April 7, 2008.</ref> Британдық әскери қызметші [[Джек Черчилль]] ауруханадан 700 еврей дәрігерін, студентін және пациентін эвакуациялауды үйлестірді.<ref>{{cite web |url=http://www.wwiihistorymagazine.com/2005/july/col-profiles.html |title=Fighting Jack Churchill Survived A Wartime Odyssey Beyond Compare |publisher=Wwiihistorymagazine.com |date=1941-12-27 |access-date=2014-03-08 |archive-date=17 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130917135443/http://www.wwiihistorymagazine.com/2005/july/col-profiles.html |url-status=dead }}</ref>
[[Иордания]] үкіметі Израиль азаматтарының Скопус тауына баруына рұқсат бермегеннен кейін Иерусалимнің батыс бөлігіндегі Гиват-Рам ауданында жаңа кампус салынып, 1958 жылы аяқталды. Осы аралықта сабақтар қаладағы 40 түрлі ғимаратта өткізілді.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=6x3S8eM3spAC&q=attacks+on+medical+convoys+to+mount+scopus&pg=PA193 |title=International Dictionary of University Histories |isbn=9781884964237 |access-date=September 6, 2011|last1=Summerfield |first1=Carol J. |last2=Devine |first2=Mary Elizabeth |last3=Levi |first3=Anthony |year=1998 |publisher=Taylor & Francis }}</ref> 1953–1961 жылдары университет президенті [[Биньямин Мазар]], 1961–1962 жылдары президент міндетін атқарушы [[Джулио Рака]], ал 1962–1968 жылдары президент [[Элияху Эйлат]] болды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
Осы мақсатта [[Рехавия]] ауданындағы францискандық Қасиетті жерлердің қамқоршыларынан жалға алынған Терра-Санта ғимараты да пайдаланылды.<ref>{{cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Archaeology/jermandate.html |title=Jerusalem: Architecture in the British Mandate Period |publisher=Jewishvirtuallibrary.org |access-date=September 6, 2011}}</ref> Бірнеше жылдан кейін [[Хадасса медициналық орталығы|Хадасса]] медициналық ұйымымен бірлесіп, Иерусалимнің оңтүстік-батысындағы [[Эйн-Керем]] ауданында медициналық ғылымдарға арналған кампус салынды.
1967 жылдың басына қарай университетте 12 500 студент оқыды. Олар Иерусалимдегі екі кампус пен [[Реховот]]тағы ауыл шаруашылығы факультетінде білім алды. 1967 жылғы маусымдағы [[Алты күндік соғыс]]тан кейін Иерусалим біріктірілген соң, университет қайта салынған Скопус тауындағы кампусына оралу мүмкіндігіне ие болды. [[Иерусалим қолданбалы зерттеулер институты]]ның мәліметінше, 1968 жылы Израиль Еврей университеті үшін [[Палестина]]ның [[Исавия]] ауылынан 568 [[дунам]] жерді тәркіледі.<ref>[http://vprofile.arij.org/jerusalem/pdfs/vprofile/isawyieh.pdf 'Isawiya Town Profile], ARIJ, 2012, p. 14</ref> 1981 жылы құрылыс жұмыстары аяқталып, Скопус тауындағы кампус қайтадан университеттің негізгі кампусына айналды.{{citation needed|date=September 2019}} 1968–1983 жылдары университет президенті [[Авраам Харман]], 1983–1986 жылдары [[Дон Патинкин]], 1986–1990 жылдары [[Амнон Пази]], 1990–1992 жылдары [[Йорам Бен-Порат]], 1992–1997 жылдары [[Ханох Гутфройнд]], ал 1997–2009 жылдары [[Менахем Магидор]] болды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
[[31 шілде]] [[2002 жыл|2002]] жылы лаңкестік топтың бір мүшесі Фрэнк Синатра атындағы халықаралық студенттер орталығының асханасында түскі үзіліс кезінде, онда қызметкерлер мен студенттер көп жиналған уақытта [[Еврей университетіндегі лаңкестік шабуыл|бомба жарды]]. Тоғыз адам — бес израильдік, үш америкалық және Франция мен АҚШ-тың қос азаматтығы бар бір адам қаза тауып, 70-тен астам адам жараланды. Әлемдік көшбасшылар, соның ішінде [[Кофи Аннан]], президент [[Джордж Буш (кіші)|Джордж Буш]] және Еуропалық Одақтың жоғары өкілі [[Хавьер Солана]] бұл шабуылды айыптаған мәлімдемелер жасады.<ref>{{cite web |url= http://memorial.huji.ac.il/eng-open.html |title= HUJI Memorial Pages |publisher= Memorial.huji.ac.il |date= July 31, 2002 |access-date= September 6, 2011 |archive-date= 16 February 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170216103225/http://memorial.huji.ac.il/eng-open.html |url-status= dead }}</ref><ref>{{cite web |title= Terrorist bombing at Hebrew University cafeteria July 31, 2002 |publisher= Mfa.gov.il |url=https://mfa.gov.il/MFA/MFA-Archive/2002/Pages/Terrorist%20bombing%20at%20Hebrew%20University%20cafeteria%20-.aspx |access-date= 15 February 2021 }}</ref><ref>{{cite web |title= Israel plans to strike Hamas following Hebrew University bombing attack |publisher=[[Al Bawaba]] |date= 31 July 2002 |url=https://www.albawaba.com/news/israel-plans-strike-hamas-following-hebrew-university-bombing-attack |access-date= 15 February 2021}}</ref>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
9lmipuv3uuz2ugzwfv3jcn8yeknppjj
3693303
3693302
2026-11-08T09:21:38Z
1nter pares
146705
/* Тарихы */
3693303
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Иерусалимдегі Еврей университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы = [[Сурет:Hebrew University Logo.svg]]
|Сурет =
|Шынайы аты = האוניברסיטה העברית בירושלים
|Халықаралық атауы = Hebrew University of Jerusalem
|Бұрынғы атауы =
|Ұраны =
|Құрылған жылы = [[24 шілде]] [[1918 жыл|1918]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[Зерттеу университеті|зерттеу университеті]]
|Бюджет = 802,4 млн [[АҚШ доллары]] (2018)<ref name="President's Report 2019">{{Cite web|url=https://campaign.huji.ac.il/sites/default/files/pdfs/President%E2%80%99s+Report+2019.pdf|title=Something went wrong...|website=campaign.huji.ac.il}}</ref>
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = Тамир Шефер<ref>{{cite web |title=Prof. Tamir Sheafer Elected President of the Hebrew University |url=https://international.huji.ac.il/news/prof-tamir-sheafer-elected-president-hebrew-university |website=HUJI International |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Орон Шагрир]]<ref>{{cite web |title=Prof. Oron Shagrir Elected Rector of the Hebrew University |url=https://en.huji.ac.il/news/prof-oron-shagrir-elected-rector-hebrew-university |website=The Hebrew University of Jerusalem |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Студенттер = 23 000
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат = 12 500
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура = 2200
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар = 1200 (тұрақты оқытушылар құрамы)<ref name="stanford">{{Cite web | title=Foreign Exchange Program for SLS Students | url=https://law.stanford.edu/education/international-and-global-opportunities/foreign-exchange-program-for-sls-students/hebrew-university-of-jerusalem-hu-jerusalem-israel/ }}</ref>
|Орналасқан жері = [[Иерусалим]] және [[Реховот]], [[Израиль]]
|Метро бекеті =
|Кампус = қалалық
|Мекенжайы =
|Сайты = https://en.huji.ac.il/en
|Марапаттары =
|lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec =
|lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec =
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Иерусалимдегі Еврей университеті''' ('''HUJI'''; {{lang-he|הַאוּנִיבֶרְסִיטָה הָעִבְרִית בִּירוּשָׁלַיִם|HaUniversita HaIvrit birushalayim}}) — Израильдің [[Иерусалим]] қаласында орналасқан [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]]. 1918 жылғы шілдеде [[Альберт Эйнштейн]] мен [[Хаим Вейцман]] бірлесіп негізін қалаған бұл оқу орны — [[Израиль]]дегі екінші көне жоғары оқу орны. Университет [[Израиль тәуелсіздігі туралы декларация|Израиль мемлекеті құрылғаннан]] 30 жыл бұрын, бірақ одан да көне [[Технион]] университетінен алты жыл кейін құрылған.
Университетке қарасты бес [[клиникалық аурухана]] (соның ішінде [[Хадасса медициналық орталығы]]), жеті факультет, 100-ден астам ғылыми-зерттеу орталығы және 315 академиялық кафедра бар. 2018 жылғы жағдай бойынша Израильдегі докторанттардың үштен бірі осы университетте оқыған. Университеттің [[Иерусалим]]де үш кампусы, ал Израильдің басқа қалаларында тағы үш кампусы бар (әрқайсысы [[Реховот]], [[Ришон-ле-Цион]] және [[Эйлат]] қалаларында орналасқан).<ref>{{cite web |title=The Hebrew University of Jerusalem – Our Story in Numbers |url=https://en.huji.ac.il/university-numbers |access-date=August 24, 2024 |publisher=Huji.ac.il}}</ref> 2023 жылға дейін әлемдегі [[иудаика]] саласына арналған ең ірі кітапхана — [[Израиль ұлттық кітапханасы]] Иерусалимнің [[Гиват-Рам]] ауданындағы [[Эдмонд Сафра|Эдмонд Дж. Сафра]] кампусында орналасқан.
Университеттің алғашқы [[басқарушылар кеңесі]] мүшелерінің арасында [[Зигмунд Фрейд]] пен [[Мартин Бубер]] болған. [[Израиль премьер-министрі|Израильдің төрт премьер-министрі]] осы университеттің түлектері болып саналады. 2018 жылғы жағдай бойынша университетпен 15 [[Нобель сыйлығы]]ның лауреаты (оның ішінде сегізі университет түлектері мен оқытушылары), екі [[Филдс медалі]]нің иегері (оның бірі университет түлегі) және үш [[Тьюринг сыйлығы]]ның лауреаты байланысты болған.<ref>{{Cite web |title=Something went wrong... |url=https://en.huji.ac.il/news/results-are-hebrew-university-ranks-77th-worldwide-and-1-israel-according-2022 |access-date=2024-05-03 |website=en.huji.ac.il}}</ref>
== Тарихы ==
[[Сурет:Mount Scopus (2009).jpg|thumb|Еврей университетінің құрылуы және іргетасының қалануы, 1918 жыл]]
[[Сурет:Opening ceremony of Hebrew University of Jerusalem 1925.jpg|thumb|Иерусалимдегі Еврей университетінің ашылу салтанаты, 1925 жыл. Хайфа университетінің Юнес пен Сорая Назарян кітапханасының цифрлық жинақтарындағы сурет]]
[[Сурет:Zoltan Kluger. Hebrew University, Jerusalem.jpg|thumb|Еврей университеті, 1937 жыл]]
[[Сурет:Keren Hayesod Album, Hebrew University01 (cropped).jpg|thumb|alt=Еврей университетінің кампусы, 1930 жылдар|Еврей университетінің кампусы, 1930 жылдар]]
[[Сурет:The National Library of Israel building - Amitay Katz.jpg|thumb|right|[[Израиль ұлттық кітапханасы]], Гиват-Рам, 1892 жылы құрылған]]
[[Сурет:Academy of the Hebrew Language.JPG|thumb|right|[[Иврит тілі академиясы]]ның ғимараты, Гиват-Рам. 1953 жылы академия 1890 жылы құрылған Иврит тілі комитетінің орнына келді.]]
[[Сионизм|Сионистік]] қозғалыстың мақсаттарының бірі [[Израиль жері]]нде [[Еврейлер|еврей]] университетін құру болды. Университет құру туралы ұсыныс алғаш рет 1884 жылы [[Ховевей Цион]] қоғамының [[Катовице|Каттовиц (Катовице)]] конференциясында, ал 1897 жылы [[Бірінші сионистік конгресс]]те [[Герман Шапира]] тарапынан айтылды.
Университеттің [[іргетасы]] [[24 шілде]] [[1918 жыл|1918]] жылы қаланды. Жеті жылдан кейін, [[1 сәуір]] [[1925 жыл|1925]] жылы [[Скопус тауы]]ндағы Еврей университетінің кампусы салтанатты түрде ашылды. Ашылу рәсіміне еврей әлемінің жетекшілері, көрнекті ғалымдар мен қоғам қайраткерлері, сондай-ақ британдық мәртебелі тұлғалар, соның ішінде [[Артур Джеймс Бальфур|Бальфур графы]], виконт [[Эдмунд Алленби|Алленби]], [[Уинстон Черчилль]] және сэр [[Герберт Сэмюэл, 1-виконт Сэмюэл|Герберт Сэмюэл]] қатысты.<ref name=Faught>{{Cite book |last=Faught |first=C. Brad |url=https://books.google.com/books?id=6kp-EAAAQBAJ |title=Cairo 1921: Ten Days That Made the Middle East |date=2022-07-08 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-25674-1 |pages=116 |language=en}}</ref> Университеттің алғашқы канцлері [[Иуда Магнес]] болды. Ол 1924–1935 жылдары университетті канцлер ретінде басқарды.<ref name="New.huji.ac.il">{{cite web|url=https://new.huji.ac.il/en/page/454 |title=Office of the President | האוניברסיטה העברית בירושלים | The Hebrew University of Jerusalem |publisher=New.huji.ac.il |date=2017-09-01 |access-date=2020-02-18}}</ref> 1935–1948 жылдары университеттің президенті қызметін атқарды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
Университеттің тұжырымдамасын әзірлеу кезіндегі ең даулы мәселелердің бірі оның болашақ ресми тіліне қатысты болды. «Германистер» деп аталған бір тарап еврейлерге қатысты емес барлық пәндерде неміс және араб тілдерін қатар қолдануды ұсынса, екінші тарап иврит тілін жалпы қолданысқа енгізуді жақтады. Бірінші тарап жақында ғана жаңғыртылған қазіргі иврит тілі жоғары деңгейдегі академиялық пікірталастар жүргізуге әлі жарамсыз болуы мүмкін деп қауіптенді, өйткені онда діни емес салаларға қатысты арнайы ғылыми-техникалық терминдер жеткіліксіз еді. Бұл алаңдаушылықты негізсіз деп біржақты жоққа шығаруға болмағанымен, осы ұстанымды жақтаушылар иврит тілінің көптеген еврейлер, әсіресе академиялық ортадан тыс қауым үшін символдық маңызын жете бағаламады. Сондықтан олар пікірталаста өз ұстанымдарын қорғай алмай, жаңа университеттің оқыту және ғылыми қызмет тілі иврит болатын оқу орны ретінде құрылуы туралы шешімге көнуге мәжбүр болды.<ref>{{Cite web|url=https://mimeo.dubnow.de/the-language-of-science/|title=The Language of Science | Mimeo|date=30 November 2020 }}</ref> Университеттің өзіндік еврейлік сипатын не айқындайтыны туралы мәселе тек ресми тілді таңдауға ғана емес, сонымен қатар кафедраларды құру, олардың тиісті зерттеу бағыттарын анықтау және университеттің жалпы академиялық бейінін қалыптастыру сияқты ұйымдастырушылық мәселелерге де қатысты болды. Сондықтан 1919 жылы [[Шмарьяху Левин]] Еуропаның бірқатар көрнекті еврей ғалымдарынан осы мәселе жөніндегі пікірлерін сұрады. Жауап бергендердің бірі [[Игнац Гольдциер]] болды. Оның ұсыныстары кем дегенде ішінара жүзеге асырылды: шығыс тілдері, еврей әдебиеті және археология университетте алғаш оқытыла бастаған пәндердің қатарынан орын алды.<ref>{{Cite web|url=https://mimeo.dubnow.de/envisioning-a-hebrew-university/|title = Envisioning a Hebrew University | Mimeo| date=13 July 2021 }}</ref>
1947 жылға қарай университет ірі ғылыми-зерттеу және білім беру мекемесіне айналды. 1948–1949 жылдары сэр [[Леон Саймон (сионист)|Леон Саймон]] университет президентінің міндетін атқарды. Одан кейін бұл қызметке профессор [[Селиг Бродецкий]] келіп, 1949–1952 жылдары университетті басқарды.<ref name="New.huji.ac.il"/> 1949 жылғы мамырда медицина мектебін құру жоспары мақұлданып, сол жылғы қарашада заң факультеті ашылды. 1952 жылы университет 1940 жылы негізін қалаған ауыл шаруашылығы институтының толыққанды факультетке айналатыны жарияланды.<ref>{{cite news |last=Weitz |first=Yechiam |url=https://www.haaretz.com/hasen/spages/841024.html |title=The subversives on the hill |work=Haaretz |date=March 15, 2011 |access-date=September 6, 2011 |archive-date=3 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080503233107/http://www.haaretz.com/hasen/spages/841024.html |url-status=dead }}</ref>
[[1948 жылғы Араб-Израиль соғысы]] кезінде Иерусалимнің Израиль бақылауындағы бөлігі мен университет арасында қатынаған автоколонналарға шабуылдар жасалды.<ref>''The Palestine Post'', April 14, 1948, p. 3</ref> Иерусалимдегі араб күштерінің қолбасшысы [[Әбділ Қадір әл-Хусейни]] егер еврейлер университет пен [[Хадасса ауруханасы]]н шабуыл жасау базасы ретінде пайдалануды жалғастырса, оларға қарсы әскери әрекет жүргізетінін ескертті.<ref>'Husseini Threatens Hadassah', ''The Palestine Post'', March 18, 1948, p. 1</ref> 1948 жылғы сәуірде дәрігерлер мен медбикелерді қоса алғанда, 79 еврей қаза тапқан [[Хадасса медициналық автоколоннасындағы қырғын]]нан кейін Скопус тауындағы кампус Иерусалимнен оқшауланды.<ref>''Victims of Hadassah massacre to be memorialized'', Judy Siegel-Itzkovich, ''The Jerusalem Post'', April 7, 2008.</ref> Британдық әскери қызметші [[Джек Черчилль]] ауруханадан 700 еврей дәрігерін, студентін және пациентін эвакуациялауды үйлестірді.<ref>{{cite web |url=http://www.wwiihistorymagazine.com/2005/july/col-profiles.html |title=Fighting Jack Churchill Survived A Wartime Odyssey Beyond Compare |publisher=Wwiihistorymagazine.com |date=1941-12-27 |access-date=2014-03-08 |archive-date=17 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130917135443/http://www.wwiihistorymagazine.com/2005/july/col-profiles.html |url-status=dead }}</ref>
[[Иордания]] үкіметі Израиль азаматтарының Скопус тауына баруына рұқсат бермегеннен кейін Иерусалимнің батыс бөлігіндегі Гиват-Рам ауданында жаңа кампус салынып, 1958 жылы аяқталды. Осы аралықта сабақтар қаладағы 40 түрлі ғимаратта өткізілді.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=6x3S8eM3spAC&q=attacks+on+medical+convoys+to+mount+scopus&pg=PA193 |title=International Dictionary of University Histories |isbn=9781884964237 |access-date=September 6, 2011|last1=Summerfield |first1=Carol J. |last2=Devine |first2=Mary Elizabeth |last3=Levi |first3=Anthony |year=1998 |publisher=Taylor & Francis }}</ref> 1953–1961 жылдары университет президенті [[Биньямин Мазар]], 1961–1962 жылдары президент міндетін атқарушы [[Джулио Рака]], ал 1962–1968 жылдары президент [[Элияху Эйлат]] болды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
Осы мақсатта [[Рехавия]] ауданындағы францискандық Қасиетті жерлердің қамқоршыларынан жалға алынған Терра-Санта ғимараты да пайдаланылды.<ref>{{cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Archaeology/jermandate.html |title=Jerusalem: Architecture in the British Mandate Period |publisher=Jewishvirtuallibrary.org |access-date=September 6, 2011}}</ref> Бірнеше жылдан кейін [[Хадасса медициналық орталығы|Хадасса]] медициналық ұйымымен бірлесіп, Иерусалимнің оңтүстік-батысындағы [[Эйн-Керем]] ауданында медициналық ғылымдарға арналған кампус салынды.
1967 жылдың басына қарай университетте 12 500 студент оқыды. Олар Иерусалимдегі екі кампус пен [[Реховот]]тағы ауыл шаруашылығы факультетінде білім алды. 1967 жылғы маусымдағы [[Алты күндік соғыс]]тан кейін Иерусалим біріктірілген соң, университет қайта салынған Скопус тауындағы кампусына оралу мүмкіндігіне ие болды. [[Иерусалим қолданбалы зерттеулер институты]]ның мәліметінше, 1968 жылы Израиль Еврей университеті үшін [[Палестина]]ның [[Исавия]] ауылынан 568 [[дунам]] жерді тәркіледі.<ref>[http://vprofile.arij.org/jerusalem/pdfs/vprofile/isawyieh.pdf 'Isawiya Town Profile], ARIJ, 2012, p. 14</ref> 1981 жылы құрылыс жұмыстары аяқталып, Скопус тауындағы кампус қайтадан университеттің негізгі кампусына айналды.{{citation needed|date=September 2019}} 1968–1983 жылдары университет президенті [[Авраам Харман]], 1983–1986 жылдары [[Дон Патинкин]], 1986–1990 жылдары [[Амнон Пази]], 1990–1992 жылдары [[Йорам Бен-Порат]], 1992–1997 жылдары [[Ханох Гутфройнд]], ал 1997–2009 жылдары [[Менахем Магидор]] болды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
31 шілде 2002 жылы лаңкестік топтың бір мүшесі Фрэнк Синатра атындағы халықаралық студенттер орталығының асханасында түскі үзіліс кезінде, онда қызметкерлер мен студенттер көп жиналған уақытта [[Еврей университетіндегі лаңкестік шабуыл|бомба жарды]]. Тоғыз адам — бес израильдік, үш америкалық және Франция мен АҚШ-тың қос азаматтығы бар бір адам қаза тауып, 70-тен астам адам жараланды. Әлемдік көшбасшылар, соның ішінде [[Кофи Аннан]], президент [[Джордж Буш (кіші)|Джордж Буш]] және Еуропалық Одақтың жоғары өкілі [[Хавьер Солана]] бұл шабуылды айыптаған мәлімдемелер жасады.<ref>{{cite web |url= http://memorial.huji.ac.il/eng-open.html |title= HUJI Memorial Pages |publisher= Memorial.huji.ac.il |date= July 31, 2002 |access-date= September 6, 2011 |archive-date= 16 February 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170216103225/http://memorial.huji.ac.il/eng-open.html |url-status= dead }}</ref><ref>{{cite web |title= Terrorist bombing at Hebrew University cafeteria July 31, 2002 |publisher= Mfa.gov.il |url=https://mfa.gov.il/MFA/MFA-Archive/2002/Pages/Terrorist%20bombing%20at%20Hebrew%20University%20cafeteria%20-.aspx |access-date= 15 February 2021 }}</ref><ref>{{cite web |title= Israel plans to strike Hamas following Hebrew University bombing attack |publisher=[[Al Bawaba]] |date= 31 July 2002 |url=https://www.albawaba.com/news/israel-plans-strike-hamas-following-hebrew-university-bombing-attack |access-date= 15 February 2021}}</ref>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
klg51lgtvxv5ol51wqa454wgevhrzqw
3693304
3693303
2026-11-08T09:22:53Z
1nter pares
146705
/* Тарихы */
3693304
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Иерусалимдегі Еврей университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы = [[Сурет:Hebrew University Logo.svg]]
|Сурет =
|Шынайы аты = האוניברסיטה העברית בירושלים
|Халықаралық атауы = Hebrew University of Jerusalem
|Бұрынғы атауы =
|Ұраны =
|Құрылған жылы = [[24 шілде]] [[1918 жыл|1918]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[Зерттеу университеті|зерттеу университеті]]
|Бюджет = 802,4 млн [[АҚШ доллары]] (2018)<ref name="President's Report 2019">{{Cite web|url=https://campaign.huji.ac.il/sites/default/files/pdfs/President%E2%80%99s+Report+2019.pdf|title=Something went wrong...|website=campaign.huji.ac.il}}</ref>
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = Тамир Шефер<ref>{{cite web |title=Prof. Tamir Sheafer Elected President of the Hebrew University |url=https://international.huji.ac.il/news/prof-tamir-sheafer-elected-president-hebrew-university |website=HUJI International |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Орон Шагрир]]<ref>{{cite web |title=Prof. Oron Shagrir Elected Rector of the Hebrew University |url=https://en.huji.ac.il/news/prof-oron-shagrir-elected-rector-hebrew-university |website=The Hebrew University of Jerusalem |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Студенттер = 23 000
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат = 12 500
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура = 2200
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар = 1200 (тұрақты оқытушылар құрамы)<ref name="stanford">{{Cite web | title=Foreign Exchange Program for SLS Students | url=https://law.stanford.edu/education/international-and-global-opportunities/foreign-exchange-program-for-sls-students/hebrew-university-of-jerusalem-hu-jerusalem-israel/ }}</ref>
|Орналасқан жері = [[Иерусалим]] және [[Реховот]], [[Израиль]]
|Метро бекеті =
|Кампус = қалалық
|Мекенжайы =
|Сайты = https://en.huji.ac.il/en
|Марапаттары =
|lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec =
|lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec =
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Иерусалимдегі Еврей университеті''' ('''HUJI'''; {{lang-he|הַאוּנִיבֶרְסִיטָה הָעִבְרִית בִּירוּשָׁלַיִם|HaUniversita HaIvrit birushalayim}}) — Израильдің [[Иерусалим]] қаласында орналасқан [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]]. 1918 жылғы шілдеде [[Альберт Эйнштейн]] мен [[Хаим Вейцман]] бірлесіп негізін қалаған бұл оқу орны — [[Израиль]]дегі екінші көне жоғары оқу орны. Университет [[Израиль тәуелсіздігі туралы декларация|Израиль мемлекеті құрылғаннан]] 30 жыл бұрын, бірақ одан да көне [[Технион]] университетінен алты жыл кейін құрылған.
Университетке қарасты бес [[клиникалық аурухана]] (соның ішінде [[Хадасса медициналық орталығы]]), жеті факультет, 100-ден астам ғылыми-зерттеу орталығы және 315 академиялық кафедра бар. 2018 жылғы жағдай бойынша Израильдегі докторанттардың үштен бірі осы университетте оқыған. Университеттің [[Иерусалим]]де үш кампусы, ал Израильдің басқа қалаларында тағы үш кампусы бар (әрқайсысы [[Реховот]], [[Ришон-ле-Цион]] және [[Эйлат]] қалаларында орналасқан).<ref>{{cite web |title=The Hebrew University of Jerusalem – Our Story in Numbers |url=https://en.huji.ac.il/university-numbers |access-date=August 24, 2024 |publisher=Huji.ac.il}}</ref> 2023 жылға дейін әлемдегі [[иудаика]] саласына арналған ең ірі кітапхана — [[Израиль ұлттық кітапханасы]] Иерусалимнің [[Гиват-Рам]] ауданындағы [[Эдмонд Сафра|Эдмонд Дж. Сафра]] кампусында орналасқан.
Университеттің алғашқы [[басқарушылар кеңесі]] мүшелерінің арасында [[Зигмунд Фрейд]] пен [[Мартин Бубер]] болған. [[Израиль премьер-министрі|Израильдің төрт премьер-министрі]] осы университеттің түлектері болып саналады. 2018 жылғы жағдай бойынша университетпен 15 [[Нобель сыйлығы]]ның лауреаты (оның ішінде сегізі университет түлектері мен оқытушылары), екі [[Филдс медалі]]нің иегері (оның бірі университет түлегі) және үш [[Тьюринг сыйлығы]]ның лауреаты байланысты болған.<ref>{{Cite web |title=Something went wrong... |url=https://en.huji.ac.il/news/results-are-hebrew-university-ranks-77th-worldwide-and-1-israel-according-2022 |access-date=2024-05-03 |website=en.huji.ac.il}}</ref>
== Тарихы ==
[[Сурет:Mount Scopus (2009).jpg|thumb|Еврей университетінің құрылуы және іргетасының қалануы, 1918 жыл]]
[[Сурет:Opening ceremony of Hebrew University of Jerusalem 1925.jpg|thumb|Иерусалимдегі Еврей университетінің ашылу салтанаты, 1925 жыл. Хайфа университетінің Юнес пен Сорая Назарян кітапханасының цифрлық жинақтарындағы сурет]]
[[Сурет:Zoltan Kluger. Hebrew University, Jerusalem.jpg|thumb|Еврей университеті, 1937 жыл]]
[[Сурет:Keren Hayesod Album, Hebrew University01 (cropped).jpg|thumb|alt=Еврей университетінің кампусы, 1930 жылдар|Еврей университетінің кампусы, 1930 жылдар]]
[[Сурет:The National Library of Israel building - Amitay Katz.jpg|thumb|right|[[Израиль ұлттық кітапханасы]], Гиват-Рам, 1892 жылы құрылған]]
[[Сурет:Academy of the Hebrew Language.JPG|thumb|right|[[Иврит тілі академиясы]]ның ғимараты, Гиват-Рам. 1953 жылы академия 1890 жылы құрылған Иврит тілі комитетінің орнына келді.]]
[[Сионизм|Сионистік]] қозғалыстың мақсаттарының бірі [[Израиль жері]]нде [[Еврейлер|еврей]] университетін құру болды. Университет құру туралы ұсыныс алғаш рет 1884 жылы [[Ховевей Цион]] қоғамының [[Катовице|Каттовиц (Катовице)]] конференциясында, ал 1897 жылы [[Бірінші сионистік конгресс]]те [[Герман Шапира]] тарапынан айтылды.
Университеттің [[іргетасы]] 24 шілде 1918 жылы қаланды. Жеті жылдан кейін, 1 сәуір 1925 жылы [[Скопус тауы]]ндағы Еврей университетінің кампусы салтанатты түрде ашылды. Ашылу рәсіміне еврей әлемінің жетекшілері, көрнекті ғалымдар мен қоғам қайраткерлері, сондай-ақ британдық мәртебелі тұлғалар, соның ішінде [[Артур Джеймс Бальфур|Бальфур графы]], виконт [[Эдмунд Алленби|Алленби]], [[Уинстон Черчилль]] және сэр [[Герберт Сэмюэл, 1-виконт Сэмюэл|Герберт Сэмюэл]] қатысты.<ref name=Faught>{{Cite book |last=Faught |first=C. Brad |url=https://books.google.com/books?id=6kp-EAAAQBAJ |title=Cairo 1921: Ten Days That Made the Middle East |date=2022-07-08 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-25674-1 |pages=116 |language=en}}</ref> Университеттің алғашқы канцлері [[Иуда Магнес]] болды. Ол 1924–1935 жылдары университетті канцлер ретінде басқарды.<ref name="New.huji.ac.il">{{cite web|url=https://new.huji.ac.il/en/page/454 |title=Office of the President | האוניברסיטה העברית בירושלים | The Hebrew University of Jerusalem |publisher=New.huji.ac.il |date=2017-09-01 |access-date=2020-02-18}}</ref> 1935–1948 жылдары университеттің президенті қызметін атқарды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
Университеттің тұжырымдамасын әзірлеу кезіндегі ең даулы мәселелердің бірі оның болашақ ресми тіліне қатысты болды. «Германистер» деп аталған бір тарап еврейлерге қатысты емес барлық пәндерде неміс және араб тілдерін қатар қолдануды ұсынса, екінші тарап иврит тілін жалпы қолданысқа енгізуді жақтады. Бірінші тарап жақында ғана жаңғыртылған қазіргі иврит тілі жоғары деңгейдегі академиялық пікірталастар жүргізуге әлі жарамсыз болуы мүмкін деп қауіптенді, өйткені онда діни емес салаларға қатысты арнайы ғылыми-техникалық терминдер жеткіліксіз еді. Бұл алаңдаушылықты негізсіз деп біржақты жоққа шығаруға болмағанымен, осы ұстанымды жақтаушылар иврит тілінің көптеген еврейлер, әсіресе академиялық ортадан тыс қауым үшін символдық маңызын жете бағаламады. Сондықтан олар пікірталаста өз ұстанымдарын қорғай алмай, жаңа университеттің оқыту және ғылыми қызмет тілі иврит болатын оқу орны ретінде құрылуы туралы шешімге көнуге мәжбүр болды.<ref>{{Cite web|url=https://mimeo.dubnow.de/the-language-of-science/|title=The Language of Science | Mimeo|date=30 November 2020 }}</ref> Университеттің өзіндік еврейлік сипатын не айқындайтыны туралы мәселе тек ресми тілді таңдауға ғана емес, сонымен қатар кафедраларды құру, олардың тиісті зерттеу бағыттарын анықтау және университеттің жалпы академиялық бейінін қалыптастыру сияқты ұйымдастырушылық мәселелерге де қатысты болды. Сондықтан 1919 жылы [[Шмарьяху Левин]] Еуропаның бірқатар көрнекті еврей ғалымдарынан осы мәселе жөніндегі пікірлерін сұрады. Жауап бергендердің бірі [[Игнац Гольдциер]] болды. Оның ұсыныстары кем дегенде ішінара жүзеге асырылды: шығыс тілдері, еврей әдебиеті және археология университетте алғаш оқытыла бастаған пәндердің қатарынан орын алды.<ref>{{Cite web|url=https://mimeo.dubnow.de/envisioning-a-hebrew-university/|title = Envisioning a Hebrew University | Mimeo| date=13 July 2021 }}</ref>
1947 жылға қарай университет ірі ғылыми-зерттеу және білім беру мекемесіне айналды. 1948–1949 жылдары сэр [[Леон Саймон (сионист)|Леон Саймон]] университет президентінің міндетін атқарды. Одан кейін бұл қызметке профессор [[Селиг Бродецкий]] келіп, 1949–1952 жылдары университетті басқарды.<ref name="New.huji.ac.il"/> 1949 жылғы мамырда медицина мектебін құру жоспары мақұлданып, сол жылғы қарашада заң факультеті ашылды. 1952 жылы университет 1940 жылы негізін қалаған ауыл шаруашылығы институтының толыққанды факультетке айналатыны жарияланды.<ref>{{cite news |last=Weitz |first=Yechiam |url=https://www.haaretz.com/hasen/spages/841024.html |title=The subversives on the hill |work=Haaretz |date=March 15, 2011 |access-date=September 6, 2011 |archive-date=3 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080503233107/http://www.haaretz.com/hasen/spages/841024.html |url-status=dead }}</ref>
[[1948 жылғы Араб-Израиль соғысы]] кезінде Иерусалимнің Израиль бақылауындағы бөлігі мен университет арасында қатынаған автоколонналарға шабуылдар жасалды.<ref>''The Palestine Post'', April 14, 1948, p. 3</ref> Иерусалимдегі араб күштерінің қолбасшысы [[Әбділ Қадір әл-Хусейни]] егер еврейлер университет пен [[Хадасса ауруханасы]]н шабуыл жасау базасы ретінде пайдалануды жалғастырса, оларға қарсы әскери әрекет жүргізетінін ескертті.<ref>'Husseini Threatens Hadassah', ''The Palestine Post'', March 18, 1948, p. 1</ref> 1948 жылғы сәуірде дәрігерлер мен медбикелерді қоса алғанда, 79 еврей қаза тапқан [[Хадасса медициналық автоколоннасындағы қырғын]]нан кейін Скопус тауындағы кампус Иерусалимнен оқшауланды.<ref>''Victims of Hadassah massacre to be memorialized'', Judy Siegel-Itzkovich, ''The Jerusalem Post'', April 7, 2008.</ref> Британдық әскери қызметші [[Джек Черчилль]] ауруханадан 700 еврей дәрігерін, студентін және пациентін эвакуациялауды үйлестірді.<ref>{{cite web |url=http://www.wwiihistorymagazine.com/2005/july/col-profiles.html |title=Fighting Jack Churchill Survived A Wartime Odyssey Beyond Compare |publisher=Wwiihistorymagazine.com |date=1941-12-27 |access-date=2014-03-08 |archive-date=17 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130917135443/http://www.wwiihistorymagazine.com/2005/july/col-profiles.html |url-status=dead }}</ref>
[[Иордания]] үкіметі Израиль азаматтарының Скопус тауына баруына рұқсат бермегеннен кейін Иерусалимнің батыс бөлігіндегі Гиват-Рам ауданында жаңа кампус салынып, 1958 жылы аяқталды. Осы аралықта сабақтар қаладағы 40 түрлі ғимаратта өткізілді.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=6x3S8eM3spAC&q=attacks+on+medical+convoys+to+mount+scopus&pg=PA193 |title=International Dictionary of University Histories |isbn=9781884964237 |access-date=September 6, 2011|last1=Summerfield |first1=Carol J. |last2=Devine |first2=Mary Elizabeth |last3=Levi |first3=Anthony |year=1998 |publisher=Taylor & Francis }}</ref> 1953–1961 жылдары университет президенті [[Биньямин Мазар]], 1961–1962 жылдары президент міндетін атқарушы [[Джулио Рака]], ал 1962–1968 жылдары президент [[Элияху Эйлат]] болды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
Осы мақсатта [[Рехавия]] ауданындағы францискандық Қасиетті жерлердің қамқоршыларынан жалға алынған Терра-Санта ғимараты да пайдаланылды.<ref>{{cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Archaeology/jermandate.html |title=Jerusalem: Architecture in the British Mandate Period |publisher=Jewishvirtuallibrary.org |access-date=September 6, 2011}}</ref> Бірнеше жылдан кейін [[Хадасса медициналық орталығы|Хадасса]] медициналық ұйымымен бірлесіп, Иерусалимнің оңтүстік-батысындағы [[Эйн-Керем]] ауданында медициналық ғылымдарға арналған кампус салынды.
1967 жылдың басына қарай университетте 12 500 студент оқыды. Олар Иерусалимдегі екі кампус пен [[Реховот]]тағы ауыл шаруашылығы факультетінде білім алды. 1967 жылғы маусымдағы [[Алты күндік соғыс]]тан кейін Иерусалим біріктірілген соң, университет қайта салынған Скопус тауындағы кампусына оралу мүмкіндігіне ие болды. [[Иерусалим қолданбалы зерттеулер институты]]ның мәліметінше, 1968 жылы Израиль Еврей университеті үшін [[Палестина]]ның [[Исавия]] ауылынан 568 [[дунам]] жерді тәркіледі.<ref>[http://vprofile.arij.org/jerusalem/pdfs/vprofile/isawyieh.pdf 'Isawiya Town Profile], ARIJ, 2012, p. 14</ref> 1981 жылы құрылыс жұмыстары аяқталып, Скопус тауындағы кампус қайтадан университеттің негізгі кампусына айналды.{{citation needed|date=September 2019}} 1968–1983 жылдары университет президенті [[Авраам Харман]], 1983–1986 жылдары [[Дон Патинкин]], 1986–1990 жылдары [[Амнон Пази]], 1990–1992 жылдары [[Йорам Бен-Порат]], 1992–1997 жылдары [[Ханох Гутфройнд]], ал 1997–2009 жылдары [[Менахем Магидор]] болды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
31 шілде 2002 жылы лаңкестік топтың бір мүшесі Фрэнк Синатра атындағы халықаралық студенттер орталығының асханасында түскі үзіліс кезінде, онда қызметкерлер мен студенттер көп жиналған уақытта [[Еврей университетіндегі лаңкестік шабуыл|бомба жарды]]. Тоғыз адам — бес израильдік, үш америкалық және Франция мен АҚШ-тың қос азаматтығы бар бір адам қаза тауып, 70-тен астам адам жараланды. Әлемдік көшбасшылар, соның ішінде [[Кофи Аннан]], президент [[Джордж Буш (кіші)|Джордж Буш]] және Еуропалық Одақтың жоғары өкілі [[Хавьер Солана]] бұл шабуылды айыптаған мәлімдемелер жасады.<ref>{{cite web |url= http://memorial.huji.ac.il/eng-open.html |title= HUJI Memorial Pages |publisher= Memorial.huji.ac.il |date= July 31, 2002 |access-date= September 6, 2011 |archive-date= 16 February 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170216103225/http://memorial.huji.ac.il/eng-open.html |url-status= dead }}</ref><ref>{{cite web |title= Terrorist bombing at Hebrew University cafeteria July 31, 2002 |publisher= Mfa.gov.il |url=https://mfa.gov.il/MFA/MFA-Archive/2002/Pages/Terrorist%20bombing%20at%20Hebrew%20University%20cafeteria%20-.aspx |access-date= 15 February 2021 }}</ref><ref>{{cite web |title= Israel plans to strike Hamas following Hebrew University bombing attack |publisher=[[Al Bawaba]] |date= 31 July 2002 |url=https://www.albawaba.com/news/israel-plans-strike-hamas-following-hebrew-university-bombing-attack |access-date= 15 February 2021}}</ref>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
tnp5neminao0ocw1epy1orwsb011obk
3693305
3693304
2026-11-08T09:23:46Z
1nter pares
146705
/* Тарихы */
3693305
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Иерусалимдегі Еврей университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы = [[Сурет:Hebrew University Logo.svg]]
|Сурет =
|Шынайы аты = האוניברסיטה העברית בירושלים
|Халықаралық атауы = Hebrew University of Jerusalem
|Бұрынғы атауы =
|Ұраны =
|Құрылған жылы = [[24 шілде]] [[1918 жыл|1918]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[Зерттеу университеті|зерттеу университеті]]
|Бюджет = 802,4 млн [[АҚШ доллары]] (2018)<ref name="President's Report 2019">{{Cite web|url=https://campaign.huji.ac.il/sites/default/files/pdfs/President%E2%80%99s+Report+2019.pdf|title=Something went wrong...|website=campaign.huji.ac.il}}</ref>
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = Тамир Шефер<ref>{{cite web |title=Prof. Tamir Sheafer Elected President of the Hebrew University |url=https://international.huji.ac.il/news/prof-tamir-sheafer-elected-president-hebrew-university |website=HUJI International |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Орон Шагрир]]<ref>{{cite web |title=Prof. Oron Shagrir Elected Rector of the Hebrew University |url=https://en.huji.ac.il/news/prof-oron-shagrir-elected-rector-hebrew-university |website=The Hebrew University of Jerusalem |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Студенттер = 23 000
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат = 12 500
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура = 2200
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар = 1200 (тұрақты оқытушылар құрамы)<ref name="stanford">{{Cite web | title=Foreign Exchange Program for SLS Students | url=https://law.stanford.edu/education/international-and-global-opportunities/foreign-exchange-program-for-sls-students/hebrew-university-of-jerusalem-hu-jerusalem-israel/ }}</ref>
|Орналасқан жері = [[Иерусалим]] және [[Реховот]], [[Израиль]]
|Метро бекеті =
|Кампус = қалалық
|Мекенжайы =
|Сайты = https://en.huji.ac.il/en
|Марапаттары =
|lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec =
|lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec =
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Иерусалимдегі Еврей университеті''' ('''HUJI'''; {{lang-he|הַאוּנִיבֶרְסִיטָה הָעִבְרִית בִּירוּשָׁלַיִם|HaUniversita HaIvrit birushalayim}}) — Израильдің [[Иерусалим]] қаласында орналасқан [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]]. 1918 жылғы шілдеде [[Альберт Эйнштейн]] мен [[Хаим Вейцман]] бірлесіп негізін қалаған бұл оқу орны — [[Израиль]]дегі екінші көне жоғары оқу орны. Университет [[Израиль тәуелсіздігі туралы декларация|Израиль мемлекеті құрылғаннан]] 30 жыл бұрын, бірақ одан да көне [[Технион]] университетінен алты жыл кейін құрылған.
Университетке қарасты бес [[клиникалық аурухана]] (соның ішінде [[Хадасса медициналық орталығы]]), жеті факультет, 100-ден астам ғылыми-зерттеу орталығы және 315 академиялық кафедра бар. 2018 жылғы жағдай бойынша Израильдегі докторанттардың үштен бірі осы университетте оқыған. Университеттің [[Иерусалим]]де үш кампусы, ал Израильдің басқа қалаларында тағы үш кампусы бар (әрқайсысы [[Реховот]], [[Ришон-ле-Цион]] және [[Эйлат]] қалаларында орналасқан).<ref>{{cite web |title=The Hebrew University of Jerusalem – Our Story in Numbers |url=https://en.huji.ac.il/university-numbers |access-date=August 24, 2024 |publisher=Huji.ac.il}}</ref> 2023 жылға дейін әлемдегі [[иудаика]] саласына арналған ең ірі кітапхана — [[Израиль ұлттық кітапханасы]] Иерусалимнің [[Гиват-Рам]] ауданындағы [[Эдмонд Сафра|Эдмонд Дж. Сафра]] кампусында орналасқан.
Университеттің алғашқы [[басқарушылар кеңесі]] мүшелерінің арасында [[Зигмунд Фрейд]] пен [[Мартин Бубер]] болған. [[Израиль премьер-министрі|Израильдің төрт премьер-министрі]] осы университеттің түлектері болып саналады. 2018 жылғы жағдай бойынша университетпен 15 [[Нобель сыйлығы]]ның лауреаты (оның ішінде сегізі университет түлектері мен оқытушылары), екі [[Филдс медалі]]нің иегері (оның бірі университет түлегі) және үш [[Тьюринг сыйлығы]]ның лауреаты байланысты болған.<ref>{{Cite web |title=Something went wrong... |url=https://en.huji.ac.il/news/results-are-hebrew-university-ranks-77th-worldwide-and-1-israel-according-2022 |access-date=2024-05-03 |website=en.huji.ac.il}}</ref>
== Тарихы ==
[[Сурет:Mount Scopus (2009).jpg|thumb|Еврей университетінің құрылуы және іргетасының қалануы, 1918 жыл]]
[[Сурет:Opening ceremony of Hebrew University of Jerusalem 1925.jpg|thumb|Иерусалимдегі Еврей университетінің ашылу салтанаты, 1925 жыл. Хайфа университетінің Юнес пен Сорая Назарян кітапханасының цифрлық жинақтарындағы сурет]]
[[Сурет:Zoltan Kluger. Hebrew University, Jerusalem.jpg|thumb|Еврей университеті, 1937 жыл]]
[[Сурет:Keren Hayesod Album, Hebrew University01 (cropped).jpg|thumb|alt=Еврей университетінің кампусы, 1930 жылдар|Еврей университетінің кампусы, 1930 жылдар]]
[[Сурет:The National Library of Israel building - Amitay Katz.jpg|thumb|right|[[Израиль ұлттық кітапханасы]], Гиват-Рам, 1892 жылы құрылған]]
[[Сурет:Academy of the Hebrew Language.JPG|thumb|right|[[Иврит тілі академиясы]]ның ғимараты, Гиват-Рам. 1953 жылы академия 1890 жылы құрылған Иврит тілі комитетінің орнына келді.]]
[[Сионизм|Сионистік]] қозғалыстың мақсаттарының бірі [[Израиль жері]]нде [[Еврейлер|еврей]] университетін құру болды. Университет құру туралы ұсыныс алғаш рет 1884 жылы [[Ховевей Цион]] қоғамының [[Катовице|Каттовиц (Катовице)]] конференциясында, ал 1897 жылы [[Бірінші сионистік конгресс]]те [[Герман Шапира]] тарапынан айтылды.
Университеттің [[іргетасы]] 24 шілде 1918 жылы қаланды. Жеті жылдан кейін, 1 сәуір 1925 жылы [[Скопус тауы]]ндағы Еврей университетінің кампусы салтанатты түрде ашылды. Ашылу рәсіміне еврей әлемінің жетекшілері, көрнекті ғалымдар мен қоғам қайраткерлері, сондай-ақ британдық мәртебелі тұлғалар, соның ішінде [[Артур Джеймс Бальфур|Бальфур графы]], виконт [[Эдмунд Алленби|Алленби]], [[Уинстон Черчилль]] және сэр [[Герберт Сэмюэл, 1-виконт Сэмюэл|Герберт Сэмюэл]] қатысты.<ref name=Faught>{{Cite book |last=Faught |first=C. Brad |url=https://books.google.com/books?id=6kp-EAAAQBAJ |title=Cairo 1921: Ten Days That Made the Middle East |date=2022-07-08 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-25674-1 |pages=116 |language=en}}</ref> Университеттің алғашқы канцлері [[Иуда Магнес]] болды. Ол 1924–1935 жылдары университетті канцлер ретінде басқарды.<ref name="New.huji.ac.il">{{cite web|url=https://new.huji.ac.il/en/page/454 |title=Office of the President | האוניברסיטה העברית בירושלים | The Hebrew University of Jerusalem |publisher=New.huji.ac.il |date=2017-09-01 |access-date=2020-02-18}}</ref> 1935–1948 жылдары университеттің президенті қызметін атқарды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
Университеттің тұжырымдамасын әзірлеу кезіндегі ең даулы мәселелердің бірі оның болашақ ресми тіліне қатысты болды. «Германистер» деп аталған бір тарап еврейлерге қатысты емес барлық пәндерде неміс және араб тілдерін қатар қолдануды ұсынса, екінші тарап иврит тілін жалпы қолданысқа енгізуді жақтады. Бірінші тарап жақында ғана жаңғыртылған қазіргі иврит тілі жоғары деңгейдегі академиялық пікірталастар жүргізуге әлі жарамсыз болуы мүмкін деп қауіптенді, өйткені онда діни емес салаларға қатысты арнайы ғылыми-техникалық терминдер жеткіліксіз еді. Бұл алаңдаушылықты негізсіз деп біржақты жоққа шығаруға болмағанымен, осы ұстанымды жақтаушылар иврит тілінің көптеген еврейлер, әсіресе академиялық ортадан тыс қауым үшін символдық маңызын жете бағаламады. Сондықтан олар пікірталаста өз ұстанымдарын қорғай алмай, жаңа университеттің оқыту және ғылыми қызмет тілі иврит болатын оқу орны ретінде құрылуы туралы шешімге көнуге мәжбүр болды.<ref>{{Cite web|url=https://mimeo.dubnow.de/the-language-of-science/|title=The Language of Science | Mimeo|date=30 November 2020 }}</ref> Университеттің өзіндік еврейлік сипатын не айқындайтыны туралы мәселе тек ресми тілді таңдауға ғана емес, сонымен қатар кафедраларды құру, олардың тиісті зерттеу бағыттарын анықтау және университеттің жалпы академиялық бейінін қалыптастыру сияқты ұйымдастырушылық мәселелерге де қатысты болды. Сондықтан 1919 жылы [[Шмарьяху Левин]] Еуропаның бірқатар көрнекті еврей ғалымдарынан осы мәселе жөніндегі пікірлерін сұрады. Жауап бергендердің бірі [[Игнац Гольдциер]] болды. Оның ұсыныстары кем дегенде ішінара жүзеге асырылды: шығыс тілдері, еврей әдебиеті және археология университетте алғаш оқытыла бастаған пәндердің қатарынан орын алды.<ref>{{Cite web|url=https://mimeo.dubnow.de/envisioning-a-hebrew-university/|title = Envisioning a Hebrew University | Mimeo| date=13 July 2021 }}</ref>
1947 жылға қарай университет ірі ғылыми-зерттеу және білім беру мекемесіне айналды. 1948–1949 жылдары сэр [[Леон Саймон (сионист)|Леон Саймон]] университет президентінің міндетін атқарды. Одан кейін бұл қызметке профессор [[Селиг Бродецкий]] келіп, 1949–1952 жылдары университетті басқарды.<ref name="New.huji.ac.il"/> 1949 жылғы мамырда медицина мектебін құру жоспары мақұлданып, сол жылғы қарашада заң факультеті ашылды. 1952 жылы университет 1940 жылы негізін қалаған ауыл шаруашылығы институтының толыққанды факультетке айналатыны жарияланды.<ref>{{cite news |last=Weitz |first=Yechiam |url=https://www.haaretz.com/hasen/spages/841024.html |title=The subversives on the hill |work=Haaretz |date=March 15, 2011 |access-date=September 6, 2011 |archive-date=3 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080503233107/http://www.haaretz.com/hasen/spages/841024.html |url-status=dead }}</ref>
[[1948 жылғы Араб-Израиль соғысы]] кезінде Иерусалимнің Израиль бақылауындағы бөлігі мен университет арасында қатынаған автоколонналарға шабуылдар жасалды.<ref>''The Palestine Post'', April 14, 1948, p. 3</ref> Иерусалимдегі араб күштерінің қолбасшысы [[Әбділ Қадір әл-Хусейни]] егер еврейлер университет пен [[Хадасса ауруханасы]]н шабуыл жасау базасы ретінде пайдалануды жалғастырса, оларға қарсы әскери әрекет жүргізетінін ескертті.<ref>'Husseini Threatens Hadassah', ''The Palestine Post'', March 18, 1948, p. 1</ref> 1948 жылғы сәуірде дәрігерлер мен медбикелерді қоса алғанда, 79 еврей қаза тапқан [[Хадасса медициналық автоколоннасындағы қырғын]]нан кейін Скопус тауындағы кампус Иерусалимнен оқшауланды.<ref>''Victims of Hadassah massacre to be memorialized'', Judy Siegel-Itzkovich, ''The Jerusalem Post'', April 7, 2008.</ref> Британдық әскери қызметші [[Джек Черчилль]] ауруханадан 700 еврей дәрігерін, студентін және пациентін эвакуациялауды үйлестірді.<ref>{{cite web |url=http://www.wwiihistorymagazine.com/2005/july/col-profiles.html |title=Fighting Jack Churchill Survived A Wartime Odyssey Beyond Compare |publisher=Wwiihistorymagazine.com |date=1941-12-27 |access-date=2014-03-08 |archive-date=17 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130917135443/http://www.wwiihistorymagazine.com/2005/july/col-profiles.html |url-status=dead }}</ref>
[[Иордания]] үкіметі Израиль азаматтарының Скопус тауына баруына рұқсат бермегеннен кейін Иерусалимнің батыс бөлігіндегі Гиват-Рам ауданында жаңа кампус салынып, 1958 жылы аяқталды. Осы аралықта сабақтар қаладағы 40 түрлі ғимаратта өткізілді.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=6x3S8eM3spAC&q=attacks+on+medical+convoys+to+mount+scopus&pg=PA193 |title=International Dictionary of University Histories |isbn=9781884964237 |access-date=September 6, 2011|last1=Summerfield |first1=Carol J. |last2=Devine |first2=Mary Elizabeth |last3=Levi |first3=Anthony |year=1998 |publisher=Taylor & Francis }}</ref> 1953–1961 жылдары университет президенті [[Биньямин Мазар]], 1961–1962 жылдары президент міндетін атқарушы [[Джулио Рака]], ал 1962–1968 жылдары президент [[Элияху Эйлат]] болды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
Осы мақсатта [[Рехавия]] ауданындағы францискандық Қасиетті жерлердің қамқоршыларынан жалға алынған Терра-Санта ғимараты да пайдаланылды.<ref>{{cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Archaeology/jermandate.html |title=Jerusalem: Architecture in the British Mandate Period |publisher=Jewishvirtuallibrary.org |access-date=September 6, 2011}}</ref> Бірнеше жылдан кейін [[Хадасса медициналық орталығы|Хадасса]] медициналық ұйымымен бірлесіп, Иерусалимнің оңтүстік-батысындағы [[Эйн-Керем]] ауданында медициналық ғылымдарға арналған кампус салынды.
1967 жылдың басына қарай университетте 12 500 студент оқыды. Олар Иерусалимдегі екі кампус пен [[Реховот]]тағы ауыл шаруашылығы факультетінде білім алды. 1967 жылғы маусымдағы [[Алты күндік соғыс]]тан кейін Иерусалим біріктірілген соң, университет қайта салынған Скопус тауындағы кампусына оралу мүмкіндігіне ие болды. [[Иерусалим қолданбалы зерттеулер институты]]ның мәліметінше, 1968 жылы Израиль Еврей университеті үшін [[Палестина]]ның [[Исавия]] ауылынан 568 [[дунам]] жерді тәркіледі.<ref>[http://vprofile.arij.org/jerusalem/pdfs/vprofile/isawyieh.pdf 'Isawiya Town Profile], ARIJ, 2012, p. 14</ref> 1981 жылы құрылыс жұмыстары аяқталып, Скопус тауындағы кампус қайтадан университеттің негізгі кампусына айналды.{{citation needed|date=September 2019}} 1968–1983 жылдары университет президенті [[Авраам Харман]], 1983–1986 жылдары [[Дон Патинкин]], 1986–1990 жылдары [[Амнон Пази]], 1990–1992 жылдары [[Йорам Бен-Порат]], 1992–1997 жылдары [[Ханох Гутфройнд]], ал 1997–2009 жылдары [[Менахем Магидор]] болды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
31 шілде 2002 жылы лаңкестік топтың бір мүшесі Фрэнк Синатра атындағы халықаралық студенттер орталығының асханасында түскі үзіліс кезінде, онда қызметкерлер мен студенттер көп жиналған уақытта [[Еврей университетіндегі лаңкестік шабуыл|бомба жарды]]. Тоғыз адам — бес израильдік, үш америкалық және Франция мен АҚШ-тың қос азаматтығы бар бір адам қаза тауып, 70-тен астам адам жараланды. Әлемдік көшбасшылар, соның ішінде [[Кофи Аннан]], президент [[Джордж Уокер Буш|Джордж Буш]] және Еуропалық Одақтың жоғары өкілі [[Хавьер Солана]] бұл шабуылды айыптаған мәлімдемелер жасады.<ref>{{cite web |url= http://memorial.huji.ac.il/eng-open.html |title= HUJI Memorial Pages |publisher= Memorial.huji.ac.il |date= July 31, 2002 |access-date= September 6, 2011 |archive-date= 16 February 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170216103225/http://memorial.huji.ac.il/eng-open.html |url-status= dead }}</ref><ref>{{cite web |title= Terrorist bombing at Hebrew University cafeteria July 31, 2002 |publisher= Mfa.gov.il |url=https://mfa.gov.il/MFA/MFA-Archive/2002/Pages/Terrorist%20bombing%20at%20Hebrew%20University%20cafeteria%20-.aspx |access-date= 15 February 2021 }}</ref><ref>{{cite web |title= Israel plans to strike Hamas following Hebrew University bombing attack |publisher=[[Al Bawaba]] |date= 31 July 2002 |url=https://www.albawaba.com/news/israel-plans-strike-hamas-following-hebrew-university-bombing-attack |access-date= 15 February 2021}}</ref>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
6950c6kisacg5uvcj4b7bzl2awgimom
3693307
3693305
2026-11-08T09:26:28Z
1nter pares
146705
/* Тарихы */
3693307
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Иерусалимдегі Еврей университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы = [[Сурет:Hebrew University Logo.svg]]
|Сурет =
|Шынайы аты = האוניברסיטה העברית בירושלים
|Халықаралық атауы = Hebrew University of Jerusalem
|Бұрынғы атауы =
|Ұраны =
|Құрылған жылы = [[24 шілде]] [[1918 жыл|1918]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[Зерттеу университеті|зерттеу университеті]]
|Бюджет = 802,4 млн [[АҚШ доллары]] (2018)<ref name="President's Report 2019">{{Cite web|url=https://campaign.huji.ac.il/sites/default/files/pdfs/President%E2%80%99s+Report+2019.pdf|title=Something went wrong...|website=campaign.huji.ac.il}}</ref>
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = Тамир Шефер<ref>{{cite web |title=Prof. Tamir Sheafer Elected President of the Hebrew University |url=https://international.huji.ac.il/news/prof-tamir-sheafer-elected-president-hebrew-university |website=HUJI International |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Орон Шагрир]]<ref>{{cite web |title=Prof. Oron Shagrir Elected Rector of the Hebrew University |url=https://en.huji.ac.il/news/prof-oron-shagrir-elected-rector-hebrew-university |website=The Hebrew University of Jerusalem |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Студенттер = 23 000
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат = 12 500
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура = 2200
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар = 1200 (тұрақты оқытушылар құрамы)<ref name="stanford">{{Cite web | title=Foreign Exchange Program for SLS Students | url=https://law.stanford.edu/education/international-and-global-opportunities/foreign-exchange-program-for-sls-students/hebrew-university-of-jerusalem-hu-jerusalem-israel/ }}</ref>
|Орналасқан жері = [[Иерусалим]] және [[Реховот]], [[Израиль]]
|Метро бекеті =
|Кампус = қалалық
|Мекенжайы =
|Сайты = https://en.huji.ac.il/en
|Марапаттары =
|lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec =
|lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec =
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Иерусалимдегі Еврей университеті''' ('''HUJI'''; {{lang-he|הַאוּנִיבֶרְסִיטָה הָעִבְרִית בִּירוּשָׁלַיִם|HaUniversita HaIvrit birushalayim}}) — Израильдің [[Иерусалим]] қаласында орналасқан [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]]. 1918 жылғы шілдеде [[Альберт Эйнштейн]] мен [[Хаим Вейцман]] бірлесіп негізін қалаған бұл оқу орны — [[Израиль]]дегі екінші көне жоғары оқу орны. Университет [[Израиль тәуелсіздігі туралы декларация|Израиль мемлекеті құрылғаннан]] 30 жыл бұрын, бірақ одан да көне [[Технион]] университетінен алты жыл кейін құрылған.
Университетке қарасты бес [[клиникалық аурухана]] (соның ішінде [[Хадасса медициналық орталығы]]), жеті факультет, 100-ден астам ғылыми-зерттеу орталығы және 315 академиялық кафедра бар. 2018 жылғы жағдай бойынша Израильдегі докторанттардың үштен бірі осы университетте оқыған. Университеттің [[Иерусалим]]де үш кампусы, ал Израильдің басқа қалаларында тағы үш кампусы бар (әрқайсысы [[Реховот]], [[Ришон-ле-Цион]] және [[Эйлат]] қалаларында орналасқан).<ref>{{cite web |title=The Hebrew University of Jerusalem – Our Story in Numbers |url=https://en.huji.ac.il/university-numbers |access-date=August 24, 2024 |publisher=Huji.ac.il}}</ref> 2023 жылға дейін әлемдегі [[иудаика]] саласына арналған ең ірі кітапхана — [[Израиль ұлттық кітапханасы]] Иерусалимнің [[Гиват-Рам]] ауданындағы [[Эдмонд Сафра|Эдмонд Дж. Сафра]] кампусында орналасқан.
Университеттің алғашқы [[басқарушылар кеңесі]] мүшелерінің арасында [[Зигмунд Фрейд]] пен [[Мартин Бубер]] болған. [[Израиль премьер-министрі|Израильдің төрт премьер-министрі]] осы университеттің түлектері болып саналады. 2018 жылғы жағдай бойынша университетпен 15 [[Нобель сыйлығы]]ның лауреаты (оның ішінде сегізі университет түлектері мен оқытушылары), екі [[Филдс медалі]]нің иегері (оның бірі университет түлегі) және үш [[Тьюринг сыйлығы]]ның лауреаты байланысты болған.<ref>{{Cite web |title=Something went wrong... |url=https://en.huji.ac.il/news/results-are-hebrew-university-ranks-77th-worldwide-and-1-israel-according-2022 |access-date=2024-05-03 |website=en.huji.ac.il}}</ref>
== Тарихы ==
[[Сурет:Mount Scopus (2009).jpg|thumb|Еврей университетінің құрылуы және іргетасының қалануы, 1918 жыл]]
[[Сурет:Opening ceremony of Hebrew University of Jerusalem 1925.jpg|thumb|Иерусалимдегі Еврей университетінің ашылу салтанаты, 1925 жыл. Хайфа университетінің Юнес пен Сорая Назарян кітапханасының цифрлық жинақтарындағы сурет]]
[[Сурет:Zoltan Kluger. Hebrew University, Jerusalem.jpg|thumb|Еврей университеті, 1937 жыл]]
[[Сурет:Keren Hayesod Album, Hebrew University01 (cropped).jpg|thumb|alt=Еврей университетінің кампусы, 1930 жылдар|Еврей университетінің кампусы, 1930 жылдар]]
[[Сурет:The National Library of Israel building - Amitay Katz.jpg|thumb|right|[[Израиль ұлттық кітапханасы]], Гиват-Рам, 1892 жылы құрылған]]
[[Сурет:Academy of the Hebrew Language.JPG|thumb|right|[[Иврит тілі академиясы]]ның ғимараты, Гиват-Рам. 1953 жылы академия 1890 жылы құрылған Иврит тілі комитетінің орнына келді.]]
[[Сионизм|Сионистік]] қозғалыстың мақсаттарының бірі [[Израиль жері]]нде [[Еврейлер|еврей]] университетін құру болды. Университет құру туралы ұсыныс алғаш рет 1884 жылы [[Ховевей Цион]] қоғамының [[Катовице|Каттовиц (Катовице)]] конференциясында, ал 1897 жылы [[Бірінші сионистік конгресс]]те [[Герман Шапира]] тарапынан айтылды.
Университеттің [[іргетасы]] 24 шілде 1918 жылы қаланды. Жеті жылдан кейін, 1 сәуір 1925 жылы [[Скопус тауы]]ндағы Еврей университетінің кампусы салтанатты түрде ашылды. Ашылу рәсіміне еврей әлемінің жетекшілері, көрнекті ғалымдар мен қоғам қайраткерлері, сондай-ақ британдық мәртебелі тұлғалар, соның ішінде [[Артур Джеймс Бальфур|Бальфур графы]], виконт [[Эдмунд Алленби|Алленби]], [[Уинстон Черчилль]] және сэр [[Герберт Сэмюэл, 1-виконт Сэмюэл|Герберт Сэмюэл]] қатысты.<ref name=Faught>{{Cite book |last=Faught |first=C. Brad |url=https://books.google.com/books?id=6kp-EAAAQBAJ |title=Cairo 1921: Ten Days That Made the Middle East |date=2022-07-08 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-25674-1 |pages=116 |language=en}}</ref> Университеттің алғашқы канцлері [[Иуда Магнес]] болды. Ол 1924–1935 жылдары университетті канцлер ретінде басқарды.<ref name="New.huji.ac.il">{{cite web|url=https://new.huji.ac.il/en/page/454 |title=Office of the President | האוניברסיטה העברית בירושלים | The Hebrew University of Jerusalem |publisher=New.huji.ac.il |date=2017-09-01 |access-date=2020-02-18}}</ref> 1935–1948 жылдары университеттің президенті қызметін атқарды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
Университеттің тұжырымдамасын әзірлеу кезіндегі ең даулы мәселелердің бірі оның болашақ ресми тіліне қатысты болды. «Германистер» деп аталған бір тарап еврейлерге қатысты емес барлық пәндерде неміс және араб тілдерін қатар қолдануды ұсынса, екінші тарап иврит тілін жалпы қолданысқа енгізуді жақтады. Бірінші тарап жақында ғана жаңғыртылған қазіргі иврит тілі жоғары деңгейдегі академиялық пікірталастар жүргізуге әлі жарамсыз болуы мүмкін деп қауіптенді, өйткені онда діни емес салаларға қатысты арнайы ғылыми-техникалық терминдер жеткіліксіз еді. Бұл алаңдаушылықты негізсіз деп біржақты жоққа шығаруға болмағанымен, осы ұстанымды жақтаушылар иврит тілінің көптеген еврейлер, әсіресе академиялық ортадан тыс қауым үшін символдық маңызын жете бағаламады. Сондықтан олар пікірталаста өз ұстанымдарын қорғай алмай, жаңа университеттің оқыту және ғылыми қызмет тілі иврит болатын оқу орны ретінде құрылуы туралы шешімге көнуге мәжбүр болды.<ref>{{Cite web|url=https://mimeo.dubnow.de/the-language-of-science/|title=The Language of Science | Mimeo|date=30 November 2020 }}</ref> Университеттің өзіндік еврейлік сипатын не айқындайтыны туралы мәселе тек ресми тілді таңдауға ғана емес, сонымен қатар кафедраларды құру, олардың тиісті зерттеу бағыттарын анықтау және университеттің жалпы академиялық бейінін қалыптастыру сияқты ұйымдастырушылық мәселелерге де қатысты болды. Сондықтан 1919 жылы [[Шмарьяху Левин]] Еуропаның бірқатар көрнекті еврей ғалымдарынан осы мәселе жөніндегі пікірлерін сұрады. Жауап бергендердің бірі [[Игнац Гольдциер]] болды. Оның ұсыныстары кем дегенде ішінара жүзеге асырылды: шығыс тілдері, еврей әдебиеті және археология университетте алғаш оқытыла бастаған пәндердің қатарынан орын алды.<ref>{{Cite web|url=https://mimeo.dubnow.de/envisioning-a-hebrew-university/|title = Envisioning a Hebrew University | Mimeo| date=13 July 2021 }}</ref>
1947 жылға қарай университет ірі ғылыми-зерттеу және білім беру мекемесіне айналды. 1948–1949 жылдары сэр [[Леон Саймон (сионист)|Леон Саймон]] университет президентінің міндетін атқарды. Одан кейін бұл қызметке профессор [[Селиг Бродецкий]] келіп, 1949–1952 жылдары университетті басқарды.<ref name="New.huji.ac.il"/> 1949 жылғы мамырда медицина мектебін құру жоспары мақұлданып, сол жылғы қарашада заң факультеті ашылды. 1952 жылы университет 1940 жылы негізін қалаған ауыл шаруашылығы институтының толыққанды факультетке айналатыны жарияланды.<ref>{{cite news |last=Weitz |first=Yechiam |url=https://www.haaretz.com/hasen/spages/841024.html |title=The subversives on the hill |work=Haaretz |date=March 15, 2011 |access-date=September 6, 2011 |archive-date=3 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080503233107/http://www.haaretz.com/hasen/spages/841024.html |url-status=dead }}</ref>
[[1948 жылғы Араб-Израиль соғысы]] кезінде Иерусалимнің Израиль бақылауындағы бөлігі мен университет арасында қатынаған автоколонналарға шабуылдар жасалды.<ref>''The Palestine Post'', April 14, 1948, p. 3</ref> Иерусалимдегі араб күштерінің қолбасшысы [[Әбділ Қадір әл-Хусейни]] егер еврейлер университет пен [[Хадасса ауруханасы]]н шабуыл жасау базасы ретінде пайдалануды жалғастырса, оларға қарсы әскери әрекет жүргізетінін ескертті.<ref>'Husseini Threatens Hadassah', ''The Palestine Post'', March 18, 1948, p. 1</ref> 1948 жылғы сәуірде дәрігерлер мен медбикелерді қоса алғанда, 79 еврей қаза тапқан [[Хадасса медициналық автоколоннасындағы қырғын]]нан кейін Скопус тауындағы кампус Иерусалимнен оқшауланды.<ref>''Victims of Hadassah massacre to be memorialized'', Judy Siegel-Itzkovich, ''The Jerusalem Post'', April 7, 2008.</ref> Британдық әскери қызметші [[Джек Черчилль]] ауруханадан 700 еврей дәрігерін, студентін және пациентін эвакуациялауды үйлестірді.<ref>{{cite web |url=http://www.wwiihistorymagazine.com/2005/july/col-profiles.html |title=Fighting Jack Churchill Survived A Wartime Odyssey Beyond Compare |publisher=Wwiihistorymagazine.com |date=1941-12-27 |access-date=2014-03-08 |archive-date=17 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130917135443/http://www.wwiihistorymagazine.com/2005/july/col-profiles.html |url-status=dead }}</ref>
[[Иордания]] үкіметі Израиль азаматтарының Скопус тауына баруына рұқсат бермегеннен кейін Иерусалимнің батыс бөлігіндегі Гиват-Рам ауданында жаңа кампус салынып, 1958 жылы аяқталды. Осы аралықта сабақтар қаладағы 40 түрлі ғимаратта өткізілді.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=6x3S8eM3spAC&q=attacks+on+medical+convoys+to+mount+scopus&pg=PA193 |title=International Dictionary of University Histories |isbn=9781884964237 |access-date=September 6, 2011|last1=Summerfield |first1=Carol J. |last2=Devine |first2=Mary Elizabeth |last3=Levi |first3=Anthony |year=1998 |publisher=Taylor & Francis }}</ref> 1953–1961 жылдары университет президенті [[Биньямин Мазар]], 1961–1962 жылдары президент міндетін атқарушы [[Джулио Рака]], ал 1962–1968 жылдары президент [[Элияху Эйлат]] болды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
Осы мақсатта [[Рехавия]] ауданындағы францискандық Қасиетті жерлердің қамқоршыларынан жалға алынған Терра-Санта ғимараты да пайдаланылды.<ref>{{cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Archaeology/jermandate.html |title=Jerusalem: Architecture in the British Mandate Period |publisher=Jewishvirtuallibrary.org |access-date=September 6, 2011}}</ref> Бірнеше жылдан кейін [[Хадасса медициналық орталығы|Хадасса]] медициналық ұйымымен бірлесіп, Иерусалимнің оңтүстік-батысындағы [[Эйн-Керем]] ауданында медициналық ғылымдарға арналған кампус салынды.
1967 жылдың басына қарай университетте 12 500 студент оқыды. Олар Иерусалимдегі екі кампус пен [[Реховот]]тағы ауыл шаруашылығы факультетінде білім алды. 1967 жылғы маусымдағы [[Алты күндік соғыс]]тан кейін Иерусалим біріктірілген соң, университет қайта салынған Скопус тауындағы кампусына оралу мүмкіндігіне ие болды. [[Иерусалим қолданбалы зерттеулер институты]]ның мәліметінше, 1968 жылы Израиль Еврей университеті үшін [[Палестина]]ның [[Исавия]] ауылынан 568 [[дунам]] жерді тәркіледі.<ref>[http://vprofile.arij.org/jerusalem/pdfs/vprofile/isawyieh.pdf 'Isawiya Town Profile], ARIJ, 2012, p. 14</ref> 1981 жылы құрылыс жұмыстары аяқталып, Скопус тауындағы кампус қайтадан университеттің негізгі кампусына айналды.{{citation needed|date=September 2019}} 1968–1983 жылдары университет президенті [[Авраам Харман]], 1983–1986 жылдары [[Дон Патинкин]], 1986–1990 жылдары [[Амнон Пази]], 1990–1992 жылдары [[Йорам Бен-Порат]], 1992–1997 жылдары [[Ханох Гутфройнд]], ал 1997–2009 жылдары [[Менахем Магидор]] болды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
31 шілде 2002 жылы лаңкестік топтың бір мүшесі Фрэнк Синатра атындағы халықаралық студенттер орталығының асханасында түскі үзіліс кезінде, онда қызметкерлер мен студенттер көп жиналған уақытта [[Еврей университетіндегі лаңкестік шабуыл|бомба жарды]]. Тоғыз адам — бес израильдік, үш америкалық және Франция мен АҚШ-тың қос азаматтығы бар бір адам қаза тауып, 70-тен астам адам жараланды. Әлемдік көшбасшылар, соның ішінде [[Кофи Аннан]], президент [[Джордж Уокер Буш|Джордж Буш]] және Еуропалық Одақтың жоғары өкілі [[Хавьер Солана]] бұл шабуылды айыптаған мәлімдемелер жасады.<ref>{{cite web |url= http://memorial.huji.ac.il/eng-open.html |title= HUJI Memorial Pages |publisher= Memorial.huji.ac.il |date= July 31, 2002 |access-date= September 6, 2011 |archive-date= 16 February 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170216103225/http://memorial.huji.ac.il/eng-open.html |url-status= dead }}</ref><ref>{{cite web |title= Terrorist bombing at Hebrew University cafeteria July 31, 2002 |publisher= Mfa.gov.il |url=https://mfa.gov.il/MFA/MFA-Archive/2002/Pages/Terrorist%20bombing%20at%20Hebrew%20University%20cafeteria%20-.aspx |access-date= 15 February 2021 }}</ref><ref>{{cite web |title= Israel plans to strike Hamas following Hebrew University bombing attack |publisher=[[Al Bawaba]] |date= 31 July 2002 |url=https://www.albawaba.com/news/israel-plans-strike-hamas-following-hebrew-university-bombing-attack |access-date= 15 February 2021}}</ref>
[[Менахем Бен-Сассон]] 2009–2017 жылдары университет президенті қызметін атқарды. 2017 жылы оның орнына [[Ашер Коэн]] келді.<ref name="New.huji.ac.il"/>
2017 жылы Иерусалимдегі Еврей университеті [[марихуана]]ны зерттеу орталығын ашты. Орталықтың мақсаты — «каннабис пен оның биологиялық әсерлеріне қатысты зерттеулерді жүргізу және үйлестіру, сондай-ақ оларды коммерциялық мақсатта қолдану мүмкіндіктерін қарастыру».<ref>{{Cite news|url=https://www.haaretz.com/israel-news/1.782086|archive-url=https://web.archive.org/web/20170407043939/http://www.haaretz.com/israel-news/1.782086|url-status=dead|archive-date=7 April 2017|title=Hebrew University Creates a Buzz With New Marijuana Research Center|agency=JTA|date=2017-04-07|work=Haaretz|access-date=2017-04-11|language=en}}</ref>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
7qn2git8ymz78oh9fbb2yu7tx649fc5
3693309
3693307
2026-11-08T09:29:40Z
1nter pares
146705
/* Тарихы */
3693309
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Иерусалимдегі Еврей университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы = [[Сурет:Hebrew University Logo.svg]]
|Сурет =
|Шынайы аты = האוניברסיטה העברית בירושלים
|Халықаралық атауы = Hebrew University of Jerusalem
|Бұрынғы атауы =
|Ұраны =
|Құрылған жылы = [[24 шілде]] [[1918 жыл|1918]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[Зерттеу университеті|зерттеу университеті]]
|Бюджет = 802,4 млн [[АҚШ доллары]] (2018)<ref name="President's Report 2019">{{Cite web|url=https://campaign.huji.ac.il/sites/default/files/pdfs/President%E2%80%99s+Report+2019.pdf|title=Something went wrong...|website=campaign.huji.ac.il}}</ref>
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = Тамир Шефер<ref>{{cite web |title=Prof. Tamir Sheafer Elected President of the Hebrew University |url=https://international.huji.ac.il/news/prof-tamir-sheafer-elected-president-hebrew-university |website=HUJI International |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Орон Шагрир]]<ref>{{cite web |title=Prof. Oron Shagrir Elected Rector of the Hebrew University |url=https://en.huji.ac.il/news/prof-oron-shagrir-elected-rector-hebrew-university |website=The Hebrew University of Jerusalem |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Студенттер = 23 000
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат = 12 500
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура = 2200
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар = 1200 (тұрақты оқытушылар құрамы)<ref name="stanford">{{Cite web | title=Foreign Exchange Program for SLS Students | url=https://law.stanford.edu/education/international-and-global-opportunities/foreign-exchange-program-for-sls-students/hebrew-university-of-jerusalem-hu-jerusalem-israel/ }}</ref>
|Орналасқан жері = [[Иерусалим]] және [[Реховот]], [[Израиль]]
|Метро бекеті =
|Кампус = қалалық
|Мекенжайы =
|Сайты = https://en.huji.ac.il/en
|Марапаттары =
|lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec =
|lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec =
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Иерусалимдегі Еврей университеті''' ('''HUJI'''; {{lang-he|הַאוּנִיבֶרְסִיטָה הָעִבְרִית בִּירוּשָׁלַיִם|HaUniversita HaIvrit birushalayim}}) — Израильдің [[Иерусалим]] қаласында орналасқан [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]]. 1918 жылғы шілдеде [[Альберт Эйнштейн]] мен [[Хаим Вейцман]] бірлесіп негізін қалаған бұл оқу орны — [[Израиль]]дегі екінші көне жоғары оқу орны. Университет [[Израиль тәуелсіздігі туралы декларация|Израиль мемлекеті құрылғаннан]] 30 жыл бұрын, бірақ одан да көне [[Технион]] университетінен алты жыл кейін құрылған.
Университетке қарасты бес [[клиникалық аурухана]] (соның ішінде [[Хадасса медициналық орталығы]]), жеті факультет, 100-ден астам ғылыми-зерттеу орталығы және 315 академиялық кафедра бар. 2018 жылғы жағдай бойынша Израильдегі докторанттардың үштен бірі осы университетте оқыған. Университеттің [[Иерусалим]]де үш кампусы, ал Израильдің басқа қалаларында тағы үш кампусы бар (әрқайсысы [[Реховот]], [[Ришон-ле-Цион]] және [[Эйлат]] қалаларында орналасқан).<ref>{{cite web |title=The Hebrew University of Jerusalem – Our Story in Numbers |url=https://en.huji.ac.il/university-numbers |access-date=August 24, 2024 |publisher=Huji.ac.il}}</ref> 2023 жылға дейін әлемдегі [[иудаика]] саласына арналған ең ірі кітапхана — [[Израиль ұлттық кітапханасы]] Иерусалимнің [[Гиват-Рам]] ауданындағы [[Эдмонд Сафра|Эдмонд Дж. Сафра]] кампусында орналасқан.
Университеттің алғашқы [[басқарушылар кеңесі]] мүшелерінің арасында [[Зигмунд Фрейд]] пен [[Мартин Бубер]] болған. [[Израиль премьер-министрі|Израильдің төрт премьер-министрі]] осы университеттің түлектері болып саналады. 2018 жылғы жағдай бойынша университетпен 15 [[Нобель сыйлығы]]ның лауреаты (оның ішінде сегізі университет түлектері мен оқытушылары), екі [[Филдс медалі]]нің иегері (оның бірі университет түлегі) және үш [[Тьюринг сыйлығы]]ның лауреаты байланысты болған.<ref>{{Cite web |title=Something went wrong... |url=https://en.huji.ac.il/news/results-are-hebrew-university-ranks-77th-worldwide-and-1-israel-according-2022 |access-date=2024-05-03 |website=en.huji.ac.il}}</ref>
== Тарихы ==
[[Сурет:Mount Scopus (2009).jpg|thumb|Еврей университетінің құрылуы және іргетасының қалануы, 1918 жыл]]
[[Сурет:Opening ceremony of Hebrew University of Jerusalem 1925.jpg|thumb|Иерусалимдегі Еврей университетінің ашылу салтанаты, 1925 жыл. Хайфа университетінің Юнес пен Сорая Назарян кітапханасының цифрлық жинақтарындағы сурет]]
[[Сурет:Zoltan Kluger. Hebrew University, Jerusalem.jpg|thumb|Еврей университеті, 1937 жыл]]
[[Сурет:Keren Hayesod Album, Hebrew University01 (cropped).jpg|thumb|alt=Еврей университетінің кампусы, 1930 жылдар|Еврей университетінің кампусы, 1930 жылдар]]
[[Сурет:The National Library of Israel building - Amitay Katz.jpg|thumb|right|[[Израиль ұлттық кітапханасы]], Гиват-Рам, 1892 жылы құрылған]]
[[Сурет:Academy of the Hebrew Language.JPG|thumb|right|[[Иврит тілі академиясы]]ның ғимараты, Гиват-Рам. 1953 жылы академия 1890 жылы құрылған Иврит тілі комитетінің орнына келді.]]
[[Сионизм|Сионистік]] қозғалыстың мақсаттарының бірі [[Израиль жері]]нде [[Еврейлер|еврей]] университетін құру болды. Университет құру туралы ұсыныс алғаш рет 1884 жылы [[Ховевей Цион]] қоғамының [[Катовице|Каттовиц (Катовице)]] конференциясында, ал 1897 жылы [[Бірінші сионистік конгресс]]те [[Герман Шапира]] тарапынан айтылды.
Университеттің [[іргетасы]] 24 шілде 1918 жылы қаланды. Жеті жылдан кейін, 1 сәуір 1925 жылы [[Скопус тауы]]ндағы Еврей университетінің кампусы салтанатты түрде ашылды. Ашылу рәсіміне еврей әлемінің жетекшілері, көрнекті ғалымдар мен қоғам қайраткерлері, сондай-ақ британдық мәртебелі тұлғалар, соның ішінде [[Артур Джеймс Бальфур|Бальфур графы]], виконт [[Эдмунд Алленби|Алленби]], [[Уинстон Черчилль]] және сэр [[Герберт Сэмюэл, 1-виконт Сэмюэл|Герберт Сэмюэл]] қатысты.<ref name=Faught>{{Cite book |last=Faught |first=C. Brad |url=https://books.google.com/books?id=6kp-EAAAQBAJ |title=Cairo 1921: Ten Days That Made the Middle East |date=2022-07-08 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-25674-1 |pages=116 |language=en}}</ref> Университеттің алғашқы канцлері [[Иуда Магнес]] болды. Ол 1924–1935 жылдары университетті канцлер ретінде басқарды.<ref name="New.huji.ac.il">{{cite web|url=https://new.huji.ac.il/en/page/454 |title=Office of the President | האוניברסיטה העברית בירושלים | The Hebrew University of Jerusalem |publisher=New.huji.ac.il |date=2017-09-01 |access-date=2020-02-18}}</ref> 1935–1948 жылдары университеттің президенті қызметін атқарды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
Университеттің тұжырымдамасын әзірлеу кезіндегі ең даулы мәселелердің бірі оның болашақ ресми тіліне қатысты болды. «Германистер» деп аталған бір тарап еврейлерге қатысты емес барлық пәндерде неміс және араб тілдерін қатар қолдануды ұсынса, екінші тарап иврит тілін жалпы қолданысқа енгізуді жақтады. Бірінші тарап жақында ғана жаңғыртылған қазіргі иврит тілі жоғары деңгейдегі академиялық пікірталастар жүргізуге әлі жарамсыз болуы мүмкін деп қауіптенді, өйткені онда діни емес салаларға қатысты арнайы ғылыми-техникалық терминдер жеткіліксіз еді. Бұл алаңдаушылықты негізсіз деп біржақты жоққа шығаруға болмағанымен, осы ұстанымды жақтаушылар иврит тілінің көптеген еврейлер, әсіресе академиялық ортадан тыс қауым үшін символдық маңызын жете бағаламады. Сондықтан олар пікірталаста өз ұстанымдарын қорғай алмай, жаңа университеттің оқыту және ғылыми қызмет тілі иврит болатын оқу орны ретінде құрылуы туралы шешімге көнуге мәжбүр болды.<ref>{{Cite web|url=https://mimeo.dubnow.de/the-language-of-science/|title=The Language of Science | Mimeo|date=30 November 2020 }}</ref> Университеттің өзіндік еврейлік сипатын не айқындайтыны туралы мәселе тек ресми тілді таңдауға ғана емес, сонымен қатар кафедраларды құру, олардың тиісті зерттеу бағыттарын анықтау және университеттің жалпы академиялық бейінін қалыптастыру сияқты ұйымдастырушылық мәселелерге де қатысты болды. Сондықтан 1919 жылы [[Шмарьяху Левин]] Еуропаның бірқатар көрнекті еврей ғалымдарынан осы мәселе жөніндегі пікірлерін сұрады. Жауап бергендердің бірі [[Игнац Гольдциер]] болды. Оның ұсыныстары кем дегенде ішінара жүзеге асырылды: шығыс тілдері, еврей әдебиеті және археология университетте алғаш оқытыла бастаған пәндердің қатарынан орын алды.<ref>{{Cite web|url=https://mimeo.dubnow.de/envisioning-a-hebrew-university/|title = Envisioning a Hebrew University | Mimeo| date=13 July 2021 }}</ref>
1947 жылға қарай университет ірі ғылыми-зерттеу және білім беру мекемесіне айналды. 1948–1949 жылдары сэр [[Леон Саймон (сионист)|Леон Саймон]] университет президентінің міндетін атқарды. Одан кейін бұл қызметке профессор [[Селиг Бродецкий]] келіп, 1949–1952 жылдары университетті басқарды.<ref name="New.huji.ac.il"/> 1949 жылғы мамырда медицина мектебін құру жоспары мақұлданып, сол жылғы қарашада заң факультеті ашылды. 1952 жылы университет 1940 жылы негізін қалаған ауыл шаруашылығы институтының толыққанды факультетке айналатыны жарияланды.<ref>{{cite news |last=Weitz |first=Yechiam |url=https://www.haaretz.com/hasen/spages/841024.html |title=The subversives on the hill |work=Haaretz |date=March 15, 2011 |access-date=September 6, 2011 |archive-date=3 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080503233107/http://www.haaretz.com/hasen/spages/841024.html |url-status=dead }}</ref>
[[1948 жылғы Араб-Израиль соғысы]] кезінде Иерусалимнің Израиль бақылауындағы бөлігі мен университет арасында қатынаған автоколонналарға шабуылдар жасалды.<ref>''The Palestine Post'', April 14, 1948, p. 3</ref> Иерусалимдегі араб күштерінің қолбасшысы [[Әбділ Қадір әл-Хусейни]] егер еврейлер университет пен [[Хадасса ауруханасы]]н шабуыл жасау базасы ретінде пайдалануды жалғастырса, оларға қарсы әскери әрекет жүргізетінін ескертті.<ref>'Husseini Threatens Hadassah', ''The Palestine Post'', March 18, 1948, p. 1</ref> 1948 жылғы сәуірде дәрігерлер мен медбикелерді қоса алғанда, 79 еврей қаза тапқан [[Хадасса медициналық автоколоннасындағы қырғын]]нан кейін Скопус тауындағы кампус Иерусалимнен оқшауланды.<ref>''Victims of Hadassah massacre to be memorialized'', Judy Siegel-Itzkovich, ''The Jerusalem Post'', April 7, 2008.</ref> Британдық әскери қызметші [[Джек Черчилль]] ауруханадан 700 еврей дәрігерін, студентін және пациентін эвакуациялауды үйлестірді.<ref>{{cite web |url=http://www.wwiihistorymagazine.com/2005/july/col-profiles.html |title=Fighting Jack Churchill Survived A Wartime Odyssey Beyond Compare |publisher=Wwiihistorymagazine.com |date=1941-12-27 |access-date=2014-03-08 |archive-date=17 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130917135443/http://www.wwiihistorymagazine.com/2005/july/col-profiles.html |url-status=dead }}</ref>
[[Иордания]] үкіметі Израиль азаматтарының Скопус тауына баруына рұқсат бермегеннен кейін Иерусалимнің батыс бөлігіндегі Гиват-Рам ауданында жаңа кампус салынып, 1958 жылы аяқталды. Осы аралықта сабақтар қаладағы 40 түрлі ғимаратта өткізілді.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=6x3S8eM3spAC&q=attacks+on+medical+convoys+to+mount+scopus&pg=PA193 |title=International Dictionary of University Histories |isbn=9781884964237 |access-date=September 6, 2011|last1=Summerfield |first1=Carol J. |last2=Devine |first2=Mary Elizabeth |last3=Levi |first3=Anthony |year=1998 |publisher=Taylor & Francis }}</ref> 1953–1961 жылдары университет президенті [[Биньямин Мазар]], 1961–1962 жылдары президент міндетін атқарушы [[Джулио Рака]], ал 1962–1968 жылдары президент [[Элияху Эйлат]] болды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
Осы мақсатта [[Рехавия]] ауданындағы францискандық Қасиетті жерлердің қамқоршыларынан жалға алынған Терра-Санта ғимараты да пайдаланылды.<ref>{{cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Archaeology/jermandate.html |title=Jerusalem: Architecture in the British Mandate Period |publisher=Jewishvirtuallibrary.org |access-date=September 6, 2011}}</ref> Бірнеше жылдан кейін [[Хадасса медициналық орталығы|Хадасса]] медициналық ұйымымен бірлесіп, Иерусалимнің оңтүстік-батысындағы [[Эйн-Керем]] ауданында медициналық ғылымдарға арналған кампус салынды.
1967 жылдың басына қарай университетте 12 500 студент оқыды. Олар Иерусалимдегі екі кампус пен [[Реховот]]тағы ауыл шаруашылығы факультетінде білім алды. 1967 жылғы маусымдағы [[Алты күндік соғыс]]тан кейін Иерусалим біріктірілген соң, университет қайта салынған Скопус тауындағы кампусына оралу мүмкіндігіне ие болды. [[Иерусалим қолданбалы зерттеулер институты]]ның мәліметінше, 1968 жылы Израиль Еврей университеті үшін [[Палестина]]ның [[Исавия]] ауылынан 568 [[дунам]] жерді тәркіледі.<ref>[http://vprofile.arij.org/jerusalem/pdfs/vprofile/isawyieh.pdf 'Isawiya Town Profile], ARIJ, 2012, p. 14</ref> 1981 жылы құрылыс жұмыстары аяқталып, Скопус тауындағы кампус қайтадан университеттің негізгі кампусына айналды.{{citation needed|date=September 2019}} 1968–1983 жылдары университет президенті [[Авраам Харман]], 1983–1986 жылдары [[Дон Патинкин]], 1986–1990 жылдары [[Амнон Пази]], 1990–1992 жылдары [[Йорам Бен-Порат]], 1992–1997 жылдары [[Ханох Гутфройнд]], ал 1997–2009 жылдары [[Менахем Магидор]] болды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
31 шілде 2002 жылы лаңкестік топтың бір мүшесі Фрэнк Синатра атындағы халықаралық студенттер орталығының асханасында түскі үзіліс кезінде, онда қызметкерлер мен студенттер көп жиналған уақытта [[Еврей университетіндегі лаңкестік шабуыл|бомба жарды]]. Тоғыз адам — бес израильдік, үш америкалық және Франция мен АҚШ-тың қос азаматтығы бар бір адам қаза тауып, 70-тен астам адам жараланды. Әлемдік көшбасшылар, соның ішінде [[Кофи Аннан]], президент [[Джордж Уокер Буш|Джордж Буш]] және Еуропалық Одақтың жоғары өкілі [[Хавьер Солана]] бұл шабуылды айыптаған мәлімдемелер жасады.<ref>{{cite web |url= http://memorial.huji.ac.il/eng-open.html |title= HUJI Memorial Pages |publisher= Memorial.huji.ac.il |date= July 31, 2002 |access-date= September 6, 2011 |archive-date= 16 February 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170216103225/http://memorial.huji.ac.il/eng-open.html |url-status= dead }}</ref><ref>{{cite web |title= Terrorist bombing at Hebrew University cafeteria July 31, 2002 |publisher= Mfa.gov.il |url=https://mfa.gov.il/MFA/MFA-Archive/2002/Pages/Terrorist%20bombing%20at%20Hebrew%20University%20cafeteria%20-.aspx |access-date= 15 February 2021 }}</ref><ref>{{cite web |title= Israel plans to strike Hamas following Hebrew University bombing attack |publisher=[[Al Bawaba]] |date= 31 July 2002 |url=https://www.albawaba.com/news/israel-plans-strike-hamas-following-hebrew-university-bombing-attack |access-date= 15 February 2021}}</ref>
[[Менахем Бен-Сассон]] 2009–2017 жылдары университет президенті қызметін атқарды. 2017 жылы оның орнына [[Ашер Коэн]] келді.<ref name="New.huji.ac.il"/>
2017 жылы Иерусалимдегі Еврей университеті [[марихуана]]ны зерттеу орталығын ашты. Орталықтың мақсаты — «каннабис пен оның биологиялық әсерлеріне қатысты зерттеулерді жүргізу және үйлестіру, сондай-ақ оларды коммерциялық мақсатта қолдану мүмкіндіктерін қарастыру».<ref>{{Cite news|url=https://www.haaretz.com/israel-news/1.782086|archive-url=https://web.archive.org/web/20170407043939/http://www.haaretz.com/israel-news/1.782086|url-status=dead|archive-date=7 April 2017|title=Hebrew University Creates a Buzz With New Marijuana Research Center|agency=JTA|date=2017-04-07|work=Haaretz|access-date=2017-04-11|language=en}}</ref>
==Кампустары==
===Скопус тауы===
{{further|Скопус тауы#Иерусалимдегі Еврей университеті}}
[[Сурет:Hebrew University Jerusalem IL WV.JPG|thumb|Скопус тауындағы кампус]]
[[Сурет:Amfiteatron-al-shem-Rothberg.JPG|thumb|Скопус тауындағы кампус: Ротберг амфитеатры]]
[[Скопус тауы]] (ивритше: Хар ха-Цофим, הר הצופים) Иерусалимнің солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Мұнда университеттің негізгі кампусы орналасқан. Оның құрамына гуманитарлық ғылымдар, әлеуметтік ғылымдар және заң факультеттері, [[Иерусалим бизнес басқару мектебі]], Сеймур Фокс атындағы білім беру мектебі, Бервальд атындағы әлеуметтік жұмыс мектебі, Гарри С. Трумэн атындағы бейбітшілікті нығайту ғылыми-зерттеу институты, Ротберг халықаралық мектебі және Мандель атындағы [[еврейтану]] институты кіреді.
Ротберг халықаралық мектебінде зайырлы ғылымдар, сондай-ақ еврей және Израильтану пәндері оқытылады. Шетелдік студенттер үшін иврит тілін үйренуге арналған міндетті [[ульпан]] бағдарламасы қарастырылған. Оның құрамына Израиль мәдениеті мен әдет-ғұрыптары бойынша міндетті курс кіреді. Ротберг мектебіндегі барлық ульпан сабақтарын Израильде туған оқытушылар жүргізеді. Алайда мектептегі басқа көптеген сабақтарды Израильге қоныс аударған еврейлер жүргізеді.
Скопус тауындағы жер телімі [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]қа дейін [[сэр Джон Грей-Хилл]]ден оның Грей-Хилл зәулім үйімен бірге сатып алынды.<ref name="docs.google.com">{{cite journal |author= Diana Dolev |title= Architectural Orientalism In the Hebrew University – The Patrick Geddes and Frank Mears Master-Plan |journal= Assaph, Section B, Studies in Art History |issue=3 |pages=217–234 |location= Tel Aviv |url=https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:BzVt66WQaxYJ:arts.tau.ac.il/departments/images/stories/journals/arthistory/Assaph3/12dolev.pdf+architecture+hebrew+university&hl=en&pid=bl&srcid=ADGEESh7pTs4UOFXL1OlcdB2jCvesR8GqakjTVnBHW5kojibwNbWcF_7mwDX7oZrtsk9MquSvjS7A_n_4xznhmS_3ddSnIxlCVpyqK3UbFxwRrkCnYU9QZyizlepFKMdaHgvwKLYcUn7&sig=AHIEtbR-5rKVO7r_TXl7G1ORKHubfSNj6g |archive-url=https://web.archive.org/web/20121112060234/https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache%3ABzVt66WQaxYJ%3Aarts.tau.ac.il%2Fdepartments%2Fimages%2Fstories%2Fjournals%2Farthistory%2FAssaph3%2F12dolev.pdf+architecture+hebrew+university&hl=en&pid=bl&srcid=ADGEESh7pTs4UOFXL1OlcdB2jCvesR8GqakjTVnBHW5kojibwNbWcF_7mwDX7oZrtsk9MquSvjS7A_n_4xznhmS_3ddSnIxlCVpyqK3UbFxwRrkCnYU9QZyizlepFKMdaHgvwKLYcUn7&sig=AHIEtbR-5rKVO7r_TXl7G1ORKHubfSNj6g |url-status= dead |archive-date= 2012-11-12 |publisher= Tel-Aviv University, Faculty of Fine Arts |year= 1998 |access-date= September 6, 2011 }}</ref> Университеттің бас жоспарын 1919 жылғы желтоқсанда [[Патрик Геддес]] пен оның күйеубаласы [[Фрэнк Мирс]] әзірледі. Бастапқы жоба бойынша тек екі ғимарат салынды: [[Давид Вольфсон]] атындағы университет және ұлттық кітапхана, сондай-ақ математика институты. Ал физика институты олардың Иерусалимдегі серіктесі Бенджамин Чайкиннің жобасы бойынша салынған болуы мүмкін.<ref name="Dolev">{{cite book |author= Diana Dolev |title= The Planning and Building of the Hebrew University, 1919–1948: Facing the Temple Mount |year=2016 |publisher= Lexington Books |pages= 67–76 |isbn= 9780739191613 |url=https://books.google.com/books?id=IkaLCwAAQBAJ&pg=PA67 |access-date=26 July 2018 }}</ref>
[[Скопус тауы]]нда тұратын Еврей университетінің студенттері үшін университет маңында үш жатақхана орналасқан. Олар — Майерсдорф ({{Lang|he|מאירסדורף}}), Бронфман ({{Lang|he|ברונפמן}}) және Кфар ха-Студентим ({{Lang|he|כפר הסטודנטים}}, Студенттер ауылы) жатақханалары.
Жақын жерде ұлттық пантеонға айналдыру жоспарланған ежелгі [[Никанор үңгірі]] орналасқан.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
bextbq0f7x6za1pxymnf1k0rixxcxii
3693310
3693309
2026-11-08T09:30:16Z
1nter pares
146705
3693310
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Иерусалимдегі Еврей университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы = [[Сурет:Hebrew University Logo.svg]]
|Сурет =
|Шынайы аты = האוניברסיטה העברית בירושלים
|Халықаралық атауы = Hebrew University of Jerusalem
|Бұрынғы атауы =
|Ұраны =
|Құрылған жылы = [[24 шілде]] [[1918 жыл|1918]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[Зерттеу университеті|зерттеу университеті]]
|Бюджет = 802,4 млн [[АҚШ доллары]] (2018)<ref name="President's Report 2019">{{Cite web|url=https://campaign.huji.ac.il/sites/default/files/pdfs/President%E2%80%99s+Report+2019.pdf|title=Something went wrong...|website=campaign.huji.ac.il}}</ref>
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = Тамир Шефер<ref>{{cite web |title=Prof. Tamir Sheafer Elected President of the Hebrew University |url=https://international.huji.ac.il/news/prof-tamir-sheafer-elected-president-hebrew-university |website=HUJI International |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Орон Шагрир]]<ref>{{cite web |title=Prof. Oron Shagrir Elected Rector of the Hebrew University |url=https://en.huji.ac.il/news/prof-oron-shagrir-elected-rector-hebrew-university |website=The Hebrew University of Jerusalem |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Студенттер = 23 000
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат = 12 500
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура = 2200
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар = 1200 (тұрақты оқытушылар құрамы)<ref name="stanford">{{Cite web | title=Foreign Exchange Program for SLS Students | url=https://law.stanford.edu/education/international-and-global-opportunities/foreign-exchange-program-for-sls-students/hebrew-university-of-jerusalem-hu-jerusalem-israel/ }}</ref>
|Орналасқан жері = [[Иерусалим]] және [[Реховот]], [[Израиль]]
|Метро бекеті =
|Кампус = қалалық
|Мекенжайы =
|Сайты = https://en.huji.ac.il/en
|Марапаттары =
|lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec =
|lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec =
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Иерусалимдегі Еврей университеті''' ('''HUJI'''; {{lang-he|הַאוּנִיבֶרְסִיטָה הָעִבְרִית בִּירוּשָׁלַיִם|HaUniversita HaIvrit birushalayim}}) — Израильдің [[Иерусалим]] қаласында орналасқан [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]]. 1918 жылғы шілдеде [[Альберт Эйнштейн]] мен [[Хаим Вейцман]] бірлесіп негізін қалаған бұл оқу орны — [[Израиль]]дегі екінші көне жоғары оқу орны. Университет [[Израиль тәуелсіздігі туралы декларация|Израиль мемлекеті құрылғаннан]] 30 жыл бұрын, бірақ одан да көне [[Технион]] университетінен алты жыл кейін құрылған.
Университетке қарасты бес [[клиникалық аурухана]] (соның ішінде [[Хадасса медициналық орталығы]]), жеті факультет, 100-ден астам ғылыми-зерттеу орталығы және 315 академиялық кафедра бар. 2018 жылғы жағдай бойынша Израильдегі докторанттардың үштен бірі осы университетте оқыған. Университеттің [[Иерусалим]]де үш кампусы, ал Израильдің басқа қалаларында тағы үш кампусы бар (әрқайсысы [[Реховот]], [[Ришон-ле-Цион]] және [[Эйлат]] қалаларында орналасқан).<ref>{{cite web |title=The Hebrew University of Jerusalem – Our Story in Numbers |url=https://en.huji.ac.il/university-numbers |access-date=August 24, 2024 |publisher=Huji.ac.il}}</ref> 2023 жылға дейін әлемдегі [[иудаика]] саласына арналған ең ірі кітапхана — [[Израиль ұлттық кітапханасы]] Иерусалимнің [[Гиват-Рам]] ауданындағы [[Эдмонд Сафра|Эдмонд Дж. Сафра]] кампусында орналасқан.
Университеттің алғашқы [[басқарушылар кеңесі]] мүшелерінің арасында [[Зигмунд Фрейд]] пен [[Мартин Бубер]] болған. [[Израиль премьер-министрі|Израильдің төрт премьер-министрі]] осы университеттің түлектері болып саналады. 2018 жылғы жағдай бойынша университетпен 15 [[Нобель сыйлығы]]ның лауреаты (оның ішінде сегізі университет түлектері мен оқытушылары), екі [[Филдс медалі]]нің иегері (оның бірі университет түлегі) және үш [[Тьюринг сыйлығы]]ның лауреаты байланысты болған.<ref>{{Cite web |title=Something went wrong... |url=https://en.huji.ac.il/news/results-are-hebrew-university-ranks-77th-worldwide-and-1-israel-according-2022 |access-date=2024-05-03 |website=en.huji.ac.il}}</ref>
== Тарихы ==
[[Сурет:Mount Scopus (2009).jpg|thumb|Еврей университетінің құрылуы және іргетасының қалануы, 1918 жыл]]
[[Сурет:Opening ceremony of Hebrew University of Jerusalem 1925.jpg|thumb|Иерусалимдегі Еврей университетінің ашылу салтанаты, 1925 жыл. Хайфа университетінің Юнес пен Сорая Назарян кітапханасының цифрлық жинақтарындағы сурет]]
[[Сурет:Zoltan Kluger. Hebrew University, Jerusalem.jpg|thumb|Еврей университеті, 1937 жыл]]
[[Сурет:Keren Hayesod Album, Hebrew University01 (cropped).jpg|thumb|alt=Еврей университетінің кампусы, 1930 жылдар|Еврей университетінің кампусы, 1930 жылдар]]
[[Сурет:The National Library of Israel building - Amitay Katz.jpg|thumb|right|[[Израиль ұлттық кітапханасы]], Гиват-Рам, 1892 жылы құрылған]]
[[Сурет:Academy of the Hebrew Language.JPG|thumb|right|[[Иврит тілі академиясы]]ның ғимараты, Гиват-Рам. 1953 жылы академия 1890 жылы құрылған Иврит тілі комитетінің орнына келді.]]
[[Сионизм|Сионистік]] қозғалыстың мақсаттарының бірі [[Израиль жері]]нде [[Еврейлер|еврей]] университетін құру болды. Университет құру туралы ұсыныс алғаш рет 1884 жылы [[Ховевей Цион]] қоғамының [[Катовице|Каттовиц (Катовице)]] конференциясында, ал 1897 жылы [[Бірінші сионистік конгресс]]те [[Герман Шапира]] тарапынан айтылды.
Университеттің [[іргетасы]] 24 шілде 1918 жылы қаланды. Жеті жылдан кейін, 1 сәуір 1925 жылы [[Скопус тауы]]ндағы Еврей университетінің кампусы салтанатты түрде ашылды. Ашылу рәсіміне еврей әлемінің жетекшілері, көрнекті ғалымдар мен қоғам қайраткерлері, сондай-ақ британдық мәртебелі тұлғалар, соның ішінде [[Артур Джеймс Бальфур|Бальфур графы]], виконт [[Эдмунд Алленби|Алленби]], [[Уинстон Черчилль]] және сэр [[Герберт Сэмюэл, 1-виконт Сэмюэл|Герберт Сэмюэл]] қатысты.<ref name=Faught>{{Cite book |last=Faught |first=C. Brad |url=https://books.google.com/books?id=6kp-EAAAQBAJ |title=Cairo 1921: Ten Days That Made the Middle East |date=2022-07-08 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-25674-1 |pages=116 |language=en}}</ref> Университеттің алғашқы канцлері [[Иуда Магнес]] болды. Ол 1924–1935 жылдары университетті канцлер ретінде басқарды.<ref name="New.huji.ac.il">{{cite web|url=https://new.huji.ac.il/en/page/454 |title=Office of the President | האוניברסיטה העברית בירושלים | The Hebrew University of Jerusalem |publisher=New.huji.ac.il |date=2017-09-01 |access-date=2020-02-18}}</ref> 1935–1948 жылдары университеттің президенті қызметін атқарды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
Университеттің тұжырымдамасын әзірлеу кезіндегі ең даулы мәселелердің бірі оның болашақ ресми тіліне қатысты болды. «Германистер» деп аталған бір тарап еврейлерге қатысты емес барлық пәндерде неміс және араб тілдерін қатар қолдануды ұсынса, екінші тарап иврит тілін жалпы қолданысқа енгізуді жақтады. Бірінші тарап жақында ғана жаңғыртылған қазіргі иврит тілі жоғары деңгейдегі академиялық пікірталастар жүргізуге әлі жарамсыз болуы мүмкін деп қауіптенді, өйткені онда діни емес салаларға қатысты арнайы ғылыми-техникалық терминдер жеткіліксіз еді. Бұл алаңдаушылықты негізсіз деп біржақты жоққа шығаруға болмағанымен, осы ұстанымды жақтаушылар иврит тілінің көптеген еврейлер, әсіресе академиялық ортадан тыс қауым үшін символдық маңызын жете бағаламады. Сондықтан олар пікірталаста өз ұстанымдарын қорғай алмай, жаңа университеттің оқыту және ғылыми қызмет тілі иврит болатын оқу орны ретінде құрылуы туралы шешімге көнуге мәжбүр болды.<ref>{{Cite web|url=https://mimeo.dubnow.de/the-language-of-science/|title=The Language of Science | Mimeo|date=30 November 2020 }}</ref> Университеттің өзіндік еврейлік сипатын не айқындайтыны туралы мәселе тек ресми тілді таңдауға ғана емес, сонымен қатар кафедраларды құру, олардың тиісті зерттеу бағыттарын анықтау және университеттің жалпы академиялық бейінін қалыптастыру сияқты ұйымдастырушылық мәселелерге де қатысты болды. Сондықтан 1919 жылы [[Шмарьяху Левин]] Еуропаның бірқатар көрнекті еврей ғалымдарынан осы мәселе жөніндегі пікірлерін сұрады. Жауап бергендердің бірі [[Игнац Гольдциер]] болды. Оның ұсыныстары кем дегенде ішінара жүзеге асырылды: шығыс тілдері, еврей әдебиеті және археология университетте алғаш оқытыла бастаған пәндердің қатарынан орын алды.<ref>{{Cite web|url=https://mimeo.dubnow.de/envisioning-a-hebrew-university/|title = Envisioning a Hebrew University | Mimeo| date=13 July 2021 }}</ref>
1947 жылға қарай университет ірі ғылыми-зерттеу және білім беру мекемесіне айналды. 1948–1949 жылдары сэр [[Леон Саймон (сионист)|Леон Саймон]] университет президентінің міндетін атқарды. Одан кейін бұл қызметке профессор [[Селиг Бродецкий]] келіп, 1949–1952 жылдары университетті басқарды.<ref name="New.huji.ac.il"/> 1949 жылғы мамырда медицина мектебін құру жоспары мақұлданып, сол жылғы қарашада заң факультеті ашылды. 1952 жылы университет 1940 жылы негізін қалаған ауыл шаруашылығы институтының толыққанды факультетке айналатыны жарияланды.<ref>{{cite news |last=Weitz |first=Yechiam |url=https://www.haaretz.com/hasen/spages/841024.html |title=The subversives on the hill |work=Haaretz |date=March 15, 2011 |access-date=September 6, 2011 |archive-date=3 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080503233107/http://www.haaretz.com/hasen/spages/841024.html |url-status=dead }}</ref>
[[1948 жылғы Араб-Израиль соғысы]] кезінде Иерусалимнің Израиль бақылауындағы бөлігі мен университет арасында қатынаған автоколонналарға шабуылдар жасалды.<ref>''The Palestine Post'', April 14, 1948, p. 3</ref> Иерусалимдегі араб күштерінің қолбасшысы [[Әбділ Қадір әл-Хусейни]] егер еврейлер университет пен [[Хадасса ауруханасы]]н шабуыл жасау базасы ретінде пайдалануды жалғастырса, оларға қарсы әскери әрекет жүргізетінін ескертті.<ref>'Husseini Threatens Hadassah', ''The Palestine Post'', March 18, 1948, p. 1</ref> 1948 жылғы сәуірде дәрігерлер мен медбикелерді қоса алғанда, 79 еврей қаза тапқан [[Хадасса медициналық автоколоннасындағы қырғын]]нан кейін Скопус тауындағы кампус Иерусалимнен оқшауланды.<ref>''Victims of Hadassah massacre to be memorialized'', Judy Siegel-Itzkovich, ''The Jerusalem Post'', April 7, 2008.</ref> Британдық әскери қызметші [[Джек Черчилль]] ауруханадан 700 еврей дәрігерін, студентін және пациентін эвакуациялауды үйлестірді.<ref>{{cite web |url=http://www.wwiihistorymagazine.com/2005/july/col-profiles.html |title=Fighting Jack Churchill Survived A Wartime Odyssey Beyond Compare |publisher=Wwiihistorymagazine.com |date=1941-12-27 |access-date=2014-03-08 |archive-date=17 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130917135443/http://www.wwiihistorymagazine.com/2005/july/col-profiles.html |url-status=dead }}</ref>
[[Иордания]] үкіметі Израиль азаматтарының Скопус тауына баруына рұқсат бермегеннен кейін Иерусалимнің батыс бөлігіндегі Гиват-Рам ауданында жаңа кампус салынып, 1958 жылы аяқталды. Осы аралықта сабақтар қаладағы 40 түрлі ғимаратта өткізілді.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=6x3S8eM3spAC&q=attacks+on+medical+convoys+to+mount+scopus&pg=PA193 |title=International Dictionary of University Histories |isbn=9781884964237 |access-date=September 6, 2011|last1=Summerfield |first1=Carol J. |last2=Devine |first2=Mary Elizabeth |last3=Levi |first3=Anthony |year=1998 |publisher=Taylor & Francis }}</ref> 1953–1961 жылдары университет президенті [[Биньямин Мазар]], 1961–1962 жылдары президент міндетін атқарушы [[Джулио Рака]], ал 1962–1968 жылдары президент [[Элияху Эйлат]] болды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
Осы мақсатта [[Рехавия]] ауданындағы францискандық Қасиетті жерлердің қамқоршыларынан жалға алынған Терра-Санта ғимараты да пайдаланылды.<ref>{{cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Archaeology/jermandate.html |title=Jerusalem: Architecture in the British Mandate Period |publisher=Jewishvirtuallibrary.org |access-date=September 6, 2011}}</ref> Бірнеше жылдан кейін [[Хадасса медициналық орталығы|Хадасса]] медициналық ұйымымен бірлесіп, Иерусалимнің оңтүстік-батысындағы [[Эйн-Керем]] ауданында медициналық ғылымдарға арналған кампус салынды.
1967 жылдың басына қарай университетте 12 500 студент оқыды. Олар Иерусалимдегі екі кампус пен [[Реховот]]тағы ауыл шаруашылығы факультетінде білім алды. 1967 жылғы маусымдағы [[Алты күндік соғыс]]тан кейін Иерусалим біріктірілген соң, университет қайта салынған Скопус тауындағы кампусына оралу мүмкіндігіне ие болды. [[Иерусалим қолданбалы зерттеулер институты]]ның мәліметінше, 1968 жылы Израиль Еврей университеті үшін [[Палестина]]ның [[Исавия]] ауылынан 568 [[дунам]] жерді тәркіледі.<ref>[http://vprofile.arij.org/jerusalem/pdfs/vprofile/isawyieh.pdf 'Isawiya Town Profile], ARIJ, 2012, p. 14</ref> 1981 жылы құрылыс жұмыстары аяқталып, Скопус тауындағы кампус қайтадан университеттің негізгі кампусына айналды.{{citation needed|date=September 2019}} 1968–1983 жылдары университет президенті [[Авраам Харман]], 1983–1986 жылдары [[Дон Патинкин]], 1986–1990 жылдары [[Амнон Пази]], 1990–1992 жылдары [[Йорам Бен-Порат]], 1992–1997 жылдары [[Ханох Гутфройнд]], ал 1997–2009 жылдары [[Менахем Магидор]] болды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
31 шілде 2002 жылы лаңкестік топтың бір мүшесі Фрэнк Синатра атындағы халықаралық студенттер орталығының асханасында түскі үзіліс кезінде, онда қызметкерлер мен студенттер көп жиналған уақытта [[Еврей университетіндегі лаңкестік шабуыл|бомба жарды]]. Тоғыз адам — бес израильдік, үш америкалық және Франция мен АҚШ-тың қос азаматтығы бар бір адам қаза тауып, 70-тен астам адам жараланды. Әлемдік көшбасшылар, соның ішінде [[Кофи Аннан]], президент [[Джордж Уокер Буш|Джордж Буш]] және Еуропалық Одақтың жоғары өкілі [[Хавьер Солана]] бұл шабуылды айыптаған мәлімдемелер жасады.<ref>{{cite web |url= http://memorial.huji.ac.il/eng-open.html |title= HUJI Memorial Pages |publisher= Memorial.huji.ac.il |date= July 31, 2002 |access-date= September 6, 2011 |archive-date= 16 February 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170216103225/http://memorial.huji.ac.il/eng-open.html |url-status= dead }}</ref><ref>{{cite web |title= Terrorist bombing at Hebrew University cafeteria July 31, 2002 |publisher= Mfa.gov.il |url=https://mfa.gov.il/MFA/MFA-Archive/2002/Pages/Terrorist%20bombing%20at%20Hebrew%20University%20cafeteria%20-.aspx |access-date= 15 February 2021 }}</ref><ref>{{cite web |title= Israel plans to strike Hamas following Hebrew University bombing attack |publisher=[[Al Bawaba]] |date= 31 July 2002 |url=https://www.albawaba.com/news/israel-plans-strike-hamas-following-hebrew-university-bombing-attack |access-date= 15 February 2021}}</ref>
[[Менахем Бен-Сассон]] 2009–2017 жылдары университет президенті қызметін атқарды. 2017 жылы оның орнына [[Ашер Коэн]] келді.<ref name="New.huji.ac.il"/>
2017 жылы Иерусалимдегі Еврей университеті [[марихуана]]ны зерттеу орталығын ашты. Орталықтың мақсаты — «каннабис пен оның биологиялық әсерлеріне қатысты зерттеулерді жүргізу және үйлестіру, сондай-ақ оларды коммерциялық мақсатта қолдану мүмкіндіктерін қарастыру».<ref>{{Cite news|url=https://www.haaretz.com/israel-news/1.782086|archive-url=https://web.archive.org/web/20170407043939/http://www.haaretz.com/israel-news/1.782086|url-status=dead|archive-date=7 April 2017|title=Hebrew University Creates a Buzz With New Marijuana Research Center|agency=JTA|date=2017-04-07|work=Haaretz|access-date=2017-04-11|language=en}}</ref>
== Кампустары ==
=== Скопус тауы ===
[[Сурет:Hebrew University Jerusalem IL WV.JPG|thumb|Скопус тауындағы кампус]]
[[Сурет:Amfiteatron-al-shem-Rothberg.JPG|thumb|Скопус тауындағы кампус: Ротберг амфитеатры]]
[[Скопус тауы]] (ивритше: Хар ха-Цофим, הר הצופים) Иерусалимнің солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Мұнда университеттің негізгі кампусы орналасқан. Оның құрамына гуманитарлық ғылымдар, әлеуметтік ғылымдар және заң факультеттері, [[Иерусалим бизнес басқару мектебі]], Сеймур Фокс атындағы білім беру мектебі, Бервальд атындағы әлеуметтік жұмыс мектебі, Гарри С. Трумэн атындағы бейбітшілікті нығайту ғылыми-зерттеу институты, Ротберг халықаралық мектебі және Мандель атындағы [[еврейтану]] институты кіреді.
Ротберг халықаралық мектебінде зайырлы ғылымдар, сондай-ақ еврей және Израильтану пәндері оқытылады. Шетелдік студенттер үшін иврит тілін үйренуге арналған міндетті [[ульпан]] бағдарламасы қарастырылған. Оның құрамына Израиль мәдениеті мен әдет-ғұрыптары бойынша міндетті курс кіреді. Ротберг мектебіндегі барлық ульпан сабақтарын Израильде туған оқытушылар жүргізеді. Алайда мектептегі басқа көптеген сабақтарды Израильге қоныс аударған еврейлер жүргізеді.
Скопус тауындағы жер телімі [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]қа дейін [[сэр Джон Грей-Хилл]]ден оның Грей-Хилл зәулім үйімен бірге сатып алынды.<ref name="docs.google.com">{{cite journal |author= Diana Dolev |title= Architectural Orientalism In the Hebrew University – The Patrick Geddes and Frank Mears Master-Plan |journal= Assaph, Section B, Studies in Art History |issue=3 |pages=217–234 |location= Tel Aviv |url=https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:BzVt66WQaxYJ:arts.tau.ac.il/departments/images/stories/journals/arthistory/Assaph3/12dolev.pdf+architecture+hebrew+university&hl=en&pid=bl&srcid=ADGEESh7pTs4UOFXL1OlcdB2jCvesR8GqakjTVnBHW5kojibwNbWcF_7mwDX7oZrtsk9MquSvjS7A_n_4xznhmS_3ddSnIxlCVpyqK3UbFxwRrkCnYU9QZyizlepFKMdaHgvwKLYcUn7&sig=AHIEtbR-5rKVO7r_TXl7G1ORKHubfSNj6g |archive-url=https://web.archive.org/web/20121112060234/https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache%3ABzVt66WQaxYJ%3Aarts.tau.ac.il%2Fdepartments%2Fimages%2Fstories%2Fjournals%2Farthistory%2FAssaph3%2F12dolev.pdf+architecture+hebrew+university&hl=en&pid=bl&srcid=ADGEESh7pTs4UOFXL1OlcdB2jCvesR8GqakjTVnBHW5kojibwNbWcF_7mwDX7oZrtsk9MquSvjS7A_n_4xznhmS_3ddSnIxlCVpyqK3UbFxwRrkCnYU9QZyizlepFKMdaHgvwKLYcUn7&sig=AHIEtbR-5rKVO7r_TXl7G1ORKHubfSNj6g |url-status= dead |archive-date= 2012-11-12 |publisher= Tel-Aviv University, Faculty of Fine Arts |year= 1998 |access-date= September 6, 2011 }}</ref> Университеттің бас жоспарын 1919 жылғы желтоқсанда [[Патрик Геддес]] пен оның күйеубаласы [[Фрэнк Мирс]] әзірледі. Бастапқы жоба бойынша тек екі ғимарат салынды: [[Давид Вольфсон]] атындағы университет және ұлттық кітапхана, сондай-ақ математика институты. Ал физика институты олардың Иерусалимдегі серіктесі Бенджамин Чайкиннің жобасы бойынша салынған болуы мүмкін.<ref name="Dolev">{{cite book |author= Diana Dolev |title= The Planning and Building of the Hebrew University, 1919–1948: Facing the Temple Mount |year=2016 |publisher= Lexington Books |pages= 67–76 |isbn= 9780739191613 |url=https://books.google.com/books?id=IkaLCwAAQBAJ&pg=PA67 |access-date=26 July 2018 }}</ref>
[[Скопус тауы]]нда тұратын Еврей университетінің студенттері үшін университет маңында үш жатақхана орналасқан. Олар — Майерсдорф ({{Lang|he|מאירסדורף}}), Бронфман ({{Lang|he|ברונפמן}}) және Кфар ха-Студентим ({{Lang|he|כפר הסטודנטים}}, Студенттер ауылы) жатақханалары.
Жақын жерде ұлттық пантеонға айналдыру жоспарланған ежелгі [[Никанор үңгірі]] орналасқан.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
rg9ynz0w287sitgu1v3jcfp0yv47da9
3693320
3693310
2026-11-08T09:51:50Z
1nter pares
146705
/* Кампустары */
3693320
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Иерусалимдегі Еврей университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы = [[Сурет:Hebrew University Logo.svg]]
|Сурет =
|Шынайы аты = האוניברסיטה העברית בירושלים
|Халықаралық атауы = Hebrew University of Jerusalem
|Бұрынғы атауы =
|Ұраны =
|Құрылған жылы = [[24 шілде]] [[1918 жыл|1918]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[Зерттеу университеті|зерттеу университеті]]
|Бюджет = 802,4 млн [[АҚШ доллары]] (2018)<ref name="President's Report 2019">{{Cite web|url=https://campaign.huji.ac.il/sites/default/files/pdfs/President%E2%80%99s+Report+2019.pdf|title=Something went wrong...|website=campaign.huji.ac.il}}</ref>
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = Тамир Шефер<ref>{{cite web |title=Prof. Tamir Sheafer Elected President of the Hebrew University |url=https://international.huji.ac.il/news/prof-tamir-sheafer-elected-president-hebrew-university |website=HUJI International |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Орон Шагрир]]<ref>{{cite web |title=Prof. Oron Shagrir Elected Rector of the Hebrew University |url=https://en.huji.ac.il/news/prof-oron-shagrir-elected-rector-hebrew-university |website=The Hebrew University of Jerusalem |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Студенттер = 23 000
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат = 12 500
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура = 2200
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар = 1200 (тұрақты оқытушылар құрамы)<ref name="stanford">{{Cite web | title=Foreign Exchange Program for SLS Students | url=https://law.stanford.edu/education/international-and-global-opportunities/foreign-exchange-program-for-sls-students/hebrew-university-of-jerusalem-hu-jerusalem-israel/ }}</ref>
|Орналасқан жері = [[Иерусалим]] және [[Реховот]], [[Израиль]]
|Метро бекеті =
|Кампус = қалалық
|Мекенжайы =
|Сайты = https://en.huji.ac.il/en
|Марапаттары =
|lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec =
|lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec =
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Иерусалимдегі Еврей университеті''' ('''HUJI'''; {{lang-he|הַאוּנִיבֶרְסִיטָה הָעִבְרִית בִּירוּשָׁלַיִם|HaUniversita HaIvrit birushalayim}}) — Израильдің [[Иерусалим]] қаласында орналасқан [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]]. 1918 жылғы шілдеде [[Альберт Эйнштейн]] мен [[Хаим Вейцман]] бірлесіп негізін қалаған бұл оқу орны — [[Израиль]]дегі екінші көне жоғары оқу орны. Университет [[Израиль тәуелсіздігі туралы декларация|Израиль мемлекеті құрылғаннан]] 30 жыл бұрын, бірақ одан да көне [[Технион]] университетінен алты жыл кейін құрылған.
Университетке қарасты бес [[клиникалық аурухана]] (соның ішінде [[Хадасса медициналық орталығы]]), жеті факультет, 100-ден астам ғылыми-зерттеу орталығы және 315 академиялық кафедра бар. 2018 жылғы жағдай бойынша Израильдегі докторанттардың үштен бірі осы университетте оқыған. Университеттің [[Иерусалим]]де үш кампусы, ал Израильдің басқа қалаларында тағы үш кампусы бар (әрқайсысы [[Реховот]], [[Ришон-ле-Цион]] және [[Эйлат]] қалаларында орналасқан).<ref>{{cite web |title=The Hebrew University of Jerusalem – Our Story in Numbers |url=https://en.huji.ac.il/university-numbers |access-date=August 24, 2024 |publisher=Huji.ac.il}}</ref> 2023 жылға дейін әлемдегі [[иудаика]] саласына арналған ең ірі кітапхана — [[Израиль ұлттық кітапханасы]] Иерусалимнің [[Гиват-Рам]] ауданындағы [[Эдмонд Сафра|Эдмонд Дж. Сафра]] кампусында орналасқан.
Университеттің алғашқы [[басқарушылар кеңесі]] мүшелерінің арасында [[Зигмунд Фрейд]] пен [[Мартин Бубер]] болған. [[Израиль премьер-министрі|Израильдің төрт премьер-министрі]] осы университеттің түлектері болып саналады. 2018 жылғы жағдай бойынша университетпен 15 [[Нобель сыйлығы]]ның лауреаты (оның ішінде сегізі университет түлектері мен оқытушылары), екі [[Филдс медалі]]нің иегері (оның бірі университет түлегі) және үш [[Тьюринг сыйлығы]]ның лауреаты байланысты болған.<ref>{{Cite web |title=Something went wrong... |url=https://en.huji.ac.il/news/results-are-hebrew-university-ranks-77th-worldwide-and-1-israel-according-2022 |access-date=2024-05-03 |website=en.huji.ac.il}}</ref>
== Тарихы ==
[[Сурет:Mount Scopus (2009).jpg|thumb|Еврей университетінің құрылуы және іргетасының қалануы, 1918 жыл]]
[[Сурет:Opening ceremony of Hebrew University of Jerusalem 1925.jpg|thumb|Иерусалимдегі Еврей университетінің ашылу салтанаты, 1925 жыл. Хайфа университетінің Юнес пен Сорая Назарян кітапханасының цифрлық жинақтарындағы сурет]]
[[Сурет:Zoltan Kluger. Hebrew University, Jerusalem.jpg|thumb|Еврей университеті, 1937 жыл]]
[[Сурет:Keren Hayesod Album, Hebrew University01 (cropped).jpg|thumb|alt=Еврей университетінің кампусы, 1930 жылдар|Еврей университетінің кампусы, 1930 жылдар]]
[[Сурет:The National Library of Israel building - Amitay Katz.jpg|thumb|right|[[Израиль ұлттық кітапханасы]], Гиват-Рам, 1892 жылы құрылған]]
[[Сурет:Academy of the Hebrew Language.JPG|thumb|right|[[Иврит тілі академиясы]]ның ғимараты, Гиват-Рам. 1953 жылы академия 1890 жылы құрылған Иврит тілі комитетінің орнына келді.]]
[[Сионизм|Сионистік]] қозғалыстың мақсаттарының бірі [[Израиль жері]]нде [[Еврейлер|еврей]] университетін құру болды. Университет құру туралы ұсыныс алғаш рет 1884 жылы [[Ховевей Цион]] қоғамының [[Катовице|Каттовиц (Катовице)]] конференциясында, ал 1897 жылы [[Бірінші сионистік конгресс]]те [[Герман Шапира]] тарапынан айтылды.
Университеттің [[іргетасы]] 24 шілде 1918 жылы қаланды. Жеті жылдан кейін, 1 сәуір 1925 жылы [[Скопус тауы]]ндағы Еврей университетінің кампусы салтанатты түрде ашылды. Ашылу рәсіміне еврей әлемінің жетекшілері, көрнекті ғалымдар мен қоғам қайраткерлері, сондай-ақ британдық мәртебелі тұлғалар, соның ішінде [[Артур Джеймс Бальфур|Бальфур графы]], виконт [[Эдмунд Алленби|Алленби]], [[Уинстон Черчилль]] және сэр [[Герберт Сэмюэл, 1-виконт Сэмюэл|Герберт Сэмюэл]] қатысты.<ref name=Faught>{{Cite book |last=Faught |first=C. Brad |url=https://books.google.com/books?id=6kp-EAAAQBAJ |title=Cairo 1921: Ten Days That Made the Middle East |date=2022-07-08 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-25674-1 |pages=116 |language=en}}</ref> Университеттің алғашқы канцлері [[Иуда Магнес]] болды. Ол 1924–1935 жылдары университетті канцлер ретінде басқарды.<ref name="New.huji.ac.il">{{cite web|url=https://new.huji.ac.il/en/page/454 |title=Office of the President | האוניברסיטה העברית בירושלים | The Hebrew University of Jerusalem |publisher=New.huji.ac.il |date=2017-09-01 |access-date=2020-02-18}}</ref> 1935–1948 жылдары университеттің президенті қызметін атқарды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
Университеттің тұжырымдамасын әзірлеу кезіндегі ең даулы мәселелердің бірі оның болашақ ресми тіліне қатысты болды. «Германистер» деп аталған бір тарап еврейлерге қатысты емес барлық пәндерде неміс және араб тілдерін қатар қолдануды ұсынса, екінші тарап иврит тілін жалпы қолданысқа енгізуді жақтады. Бірінші тарап жақында ғана жаңғыртылған қазіргі иврит тілі жоғары деңгейдегі академиялық пікірталастар жүргізуге әлі жарамсыз болуы мүмкін деп қауіптенді, өйткені онда діни емес салаларға қатысты арнайы ғылыми-техникалық терминдер жеткіліксіз еді. Бұл алаңдаушылықты негізсіз деп біржақты жоққа шығаруға болмағанымен, осы ұстанымды жақтаушылар иврит тілінің көптеген еврейлер, әсіресе академиялық ортадан тыс қауым үшін символдық маңызын жете бағаламады. Сондықтан олар пікірталаста өз ұстанымдарын қорғай алмай, жаңа университеттің оқыту және ғылыми қызмет тілі иврит болатын оқу орны ретінде құрылуы туралы шешімге көнуге мәжбүр болды.<ref>{{Cite web|url=https://mimeo.dubnow.de/the-language-of-science/|title=The Language of Science | Mimeo|date=30 November 2020 }}</ref> Университеттің өзіндік еврейлік сипатын не айқындайтыны туралы мәселе тек ресми тілді таңдауға ғана емес, сонымен қатар кафедраларды құру, олардың тиісті зерттеу бағыттарын анықтау және университеттің жалпы академиялық бейінін қалыптастыру сияқты ұйымдастырушылық мәселелерге де қатысты болды. Сондықтан 1919 жылы [[Шмарьяху Левин]] Еуропаның бірқатар көрнекті еврей ғалымдарынан осы мәселе жөніндегі пікірлерін сұрады. Жауап бергендердің бірі [[Игнац Гольдциер]] болды. Оның ұсыныстары кем дегенде ішінара жүзеге асырылды: шығыс тілдері, еврей әдебиеті және археология университетте алғаш оқытыла бастаған пәндердің қатарынан орын алды.<ref>{{Cite web|url=https://mimeo.dubnow.de/envisioning-a-hebrew-university/|title = Envisioning a Hebrew University | Mimeo| date=13 July 2021 }}</ref>
1947 жылға қарай университет ірі ғылыми-зерттеу және білім беру мекемесіне айналды. 1948–1949 жылдары сэр [[Леон Саймон (сионист)|Леон Саймон]] университет президентінің міндетін атқарды. Одан кейін бұл қызметке профессор [[Селиг Бродецкий]] келіп, 1949–1952 жылдары университетті басқарды.<ref name="New.huji.ac.il"/> 1949 жылғы мамырда медицина мектебін құру жоспары мақұлданып, сол жылғы қарашада заң факультеті ашылды. 1952 жылы университет 1940 жылы негізін қалаған ауыл шаруашылығы институтының толыққанды факультетке айналатыны жарияланды.<ref>{{cite news |last=Weitz |first=Yechiam |url=https://www.haaretz.com/hasen/spages/841024.html |title=The subversives on the hill |work=Haaretz |date=March 15, 2011 |access-date=September 6, 2011 |archive-date=3 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080503233107/http://www.haaretz.com/hasen/spages/841024.html |url-status=dead }}</ref>
[[1948 жылғы Араб-Израиль соғысы]] кезінде Иерусалимнің Израиль бақылауындағы бөлігі мен университет арасында қатынаған автоколонналарға шабуылдар жасалды.<ref>''The Palestine Post'', April 14, 1948, p. 3</ref> Иерусалимдегі араб күштерінің қолбасшысы [[Әбділ Қадір әл-Хусейни]] егер еврейлер университет пен [[Хадасса ауруханасы]]н шабуыл жасау базасы ретінде пайдалануды жалғастырса, оларға қарсы әскери әрекет жүргізетінін ескертті.<ref>'Husseini Threatens Hadassah', ''The Palestine Post'', March 18, 1948, p. 1</ref> 1948 жылғы сәуірде дәрігерлер мен медбикелерді қоса алғанда, 79 еврей қаза тапқан [[Хадасса медициналық автоколоннасындағы қырғын]]нан кейін Скопус тауындағы кампус Иерусалимнен оқшауланды.<ref>''Victims of Hadassah massacre to be memorialized'', Judy Siegel-Itzkovich, ''The Jerusalem Post'', April 7, 2008.</ref> Британдық әскери қызметші [[Джек Черчилль]] ауруханадан 700 еврей дәрігерін, студентін және пациентін эвакуациялауды үйлестірді.<ref>{{cite web |url=http://www.wwiihistorymagazine.com/2005/july/col-profiles.html |title=Fighting Jack Churchill Survived A Wartime Odyssey Beyond Compare |publisher=Wwiihistorymagazine.com |date=1941-12-27 |access-date=2014-03-08 |archive-date=17 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130917135443/http://www.wwiihistorymagazine.com/2005/july/col-profiles.html |url-status=dead }}</ref>
[[Иордания]] үкіметі Израиль азаматтарының Скопус тауына баруына рұқсат бермегеннен кейін Иерусалимнің батыс бөлігіндегі Гиват-Рам ауданында жаңа кампус салынып, 1958 жылы аяқталды. Осы аралықта сабақтар қаладағы 40 түрлі ғимаратта өткізілді.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=6x3S8eM3spAC&q=attacks+on+medical+convoys+to+mount+scopus&pg=PA193 |title=International Dictionary of University Histories |isbn=9781884964237 |access-date=September 6, 2011|last1=Summerfield |first1=Carol J. |last2=Devine |first2=Mary Elizabeth |last3=Levi |first3=Anthony |year=1998 |publisher=Taylor & Francis }}</ref> 1953–1961 жылдары университет президенті [[Биньямин Мазар]], 1961–1962 жылдары президент міндетін атқарушы [[Джулио Рака]], ал 1962–1968 жылдары президент [[Элияху Эйлат]] болды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
Осы мақсатта [[Рехавия]] ауданындағы францискандық Қасиетті жерлердің қамқоршыларынан жалға алынған Терра-Санта ғимараты да пайдаланылды.<ref>{{cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Archaeology/jermandate.html |title=Jerusalem: Architecture in the British Mandate Period |publisher=Jewishvirtuallibrary.org |access-date=September 6, 2011}}</ref> Бірнеше жылдан кейін [[Хадасса медициналық орталығы|Хадасса]] медициналық ұйымымен бірлесіп, Иерусалимнің оңтүстік-батысындағы [[Эйн-Керем]] ауданында медициналық ғылымдарға арналған кампус салынды.
1967 жылдың басына қарай университетте 12 500 студент оқыды. Олар Иерусалимдегі екі кампус пен [[Реховот]]тағы ауыл шаруашылығы факультетінде білім алды. 1967 жылғы маусымдағы [[Алты күндік соғыс]]тан кейін Иерусалим біріктірілген соң, университет қайта салынған Скопус тауындағы кампусына оралу мүмкіндігіне ие болды. [[Иерусалим қолданбалы зерттеулер институты]]ның мәліметінше, 1968 жылы Израиль Еврей университеті үшін [[Палестина]]ның [[Исавия]] ауылынан 568 [[дунам]] жерді тәркіледі.<ref>[http://vprofile.arij.org/jerusalem/pdfs/vprofile/isawyieh.pdf 'Isawiya Town Profile], ARIJ, 2012, p. 14</ref> 1981 жылы құрылыс жұмыстары аяқталып, Скопус тауындағы кампус қайтадан университеттің негізгі кампусына айналды.{{citation needed|date=September 2019}} 1968–1983 жылдары университет президенті [[Авраам Харман]], 1983–1986 жылдары [[Дон Патинкин]], 1986–1990 жылдары [[Амнон Пази]], 1990–1992 жылдары [[Йорам Бен-Порат]], 1992–1997 жылдары [[Ханох Гутфройнд]], ал 1997–2009 жылдары [[Менахем Магидор]] болды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
31 шілде 2002 жылы лаңкестік топтың бір мүшесі Фрэнк Синатра атындағы халықаралық студенттер орталығының асханасында түскі үзіліс кезінде, онда қызметкерлер мен студенттер көп жиналған уақытта [[Еврей университетіндегі лаңкестік шабуыл|бомба жарды]]. Тоғыз адам — бес израильдік, үш америкалық және Франция мен АҚШ-тың қос азаматтығы бар бір адам қаза тауып, 70-тен астам адам жараланды. Әлемдік көшбасшылар, соның ішінде [[Кофи Аннан]], президент [[Джордж Уокер Буш|Джордж Буш]] және Еуропалық Одақтың жоғары өкілі [[Хавьер Солана]] бұл шабуылды айыптаған мәлімдемелер жасады.<ref>{{cite web |url= http://memorial.huji.ac.il/eng-open.html |title= HUJI Memorial Pages |publisher= Memorial.huji.ac.il |date= July 31, 2002 |access-date= September 6, 2011 |archive-date= 16 February 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170216103225/http://memorial.huji.ac.il/eng-open.html |url-status= dead }}</ref><ref>{{cite web |title= Terrorist bombing at Hebrew University cafeteria July 31, 2002 |publisher= Mfa.gov.il |url=https://mfa.gov.il/MFA/MFA-Archive/2002/Pages/Terrorist%20bombing%20at%20Hebrew%20University%20cafeteria%20-.aspx |access-date= 15 February 2021 }}</ref><ref>{{cite web |title= Israel plans to strike Hamas following Hebrew University bombing attack |publisher=[[Al Bawaba]] |date= 31 July 2002 |url=https://www.albawaba.com/news/israel-plans-strike-hamas-following-hebrew-university-bombing-attack |access-date= 15 February 2021}}</ref>
[[Менахем Бен-Сассон]] 2009–2017 жылдары университет президенті қызметін атқарды. 2017 жылы оның орнына [[Ашер Коэн]] келді.<ref name="New.huji.ac.il"/>
2017 жылы Иерусалимдегі Еврей университеті [[марихуана]]ны зерттеу орталығын ашты. Орталықтың мақсаты — «каннабис пен оның биологиялық әсерлеріне қатысты зерттеулерді жүргізу және үйлестіру, сондай-ақ оларды коммерциялық мақсатта қолдану мүмкіндіктерін қарастыру».<ref>{{Cite news|url=https://www.haaretz.com/israel-news/1.782086|archive-url=https://web.archive.org/web/20170407043939/http://www.haaretz.com/israel-news/1.782086|url-status=dead|archive-date=7 April 2017|title=Hebrew University Creates a Buzz With New Marijuana Research Center|agency=JTA|date=2017-04-07|work=Haaretz|access-date=2017-04-11|language=en}}</ref>
== Кампустары ==
=== Скопус тауы ===
[[Сурет:Hebrew University Jerusalem IL WV.JPG|thumb|Скопус тауындағы кампус]]
[[Сурет:Amfiteatron-al-shem-Rothberg.JPG|thumb|Скопус тауындағы кампус: Ротберг амфитеатры]]
[[Скопус тауы]] (ивритше: Хар ха-Цофим, הר הצופים) Иерусалимнің солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Мұнда университеттің негізгі кампусы орналасқан. Оның құрамына гуманитарлық ғылымдар, әлеуметтік ғылымдар және заң факультеттері, [[Иерусалим бизнес басқару мектебі]], Сеймур Фокс атындағы білім беру мектебі, Бервальд атындағы әлеуметтік жұмыс мектебі, Гарри С. Трумэн атындағы бейбітшілікті нығайту ғылыми-зерттеу институты, Ротберг халықаралық мектебі және Мандель атындағы [[еврейтану]] институты кіреді.
Ротберг халықаралық мектебінде зайырлы ғылымдар, сондай-ақ еврей және Израильтану пәндері оқытылады. Шетелдік студенттер үшін иврит тілін үйренуге арналған міндетті [[ульпан]] бағдарламасы қарастырылған. Оның құрамына Израиль мәдениеті мен әдет-ғұрыптары бойынша міндетті курс кіреді. Ротберг мектебіндегі барлық ульпан сабақтарын Израильде туған оқытушылар жүргізеді. Алайда мектептегі басқа көптеген сабақтарды Израильге қоныс аударған еврейлер жүргізеді.
Скопус тауындағы жер телімі [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]қа дейін [[сэр Джон Грей-Хилл]]ден оның Грей-Хилл зәулім үйімен бірге сатып алынды.<ref name="docs.google.com">{{cite journal |author= Diana Dolev |title= Architectural Orientalism In the Hebrew University – The Patrick Geddes and Frank Mears Master-Plan |journal= Assaph, Section B, Studies in Art History |issue=3 |pages=217–234 |location= Tel Aviv |url=https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:BzVt66WQaxYJ:arts.tau.ac.il/departments/images/stories/journals/arthistory/Assaph3/12dolev.pdf+architecture+hebrew+university&hl=en&pid=bl&srcid=ADGEESh7pTs4UOFXL1OlcdB2jCvesR8GqakjTVnBHW5kojibwNbWcF_7mwDX7oZrtsk9MquSvjS7A_n_4xznhmS_3ddSnIxlCVpyqK3UbFxwRrkCnYU9QZyizlepFKMdaHgvwKLYcUn7&sig=AHIEtbR-5rKVO7r_TXl7G1ORKHubfSNj6g |archive-url=https://web.archive.org/web/20121112060234/https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache%3ABzVt66WQaxYJ%3Aarts.tau.ac.il%2Fdepartments%2Fimages%2Fstories%2Fjournals%2Farthistory%2FAssaph3%2F12dolev.pdf+architecture+hebrew+university&hl=en&pid=bl&srcid=ADGEESh7pTs4UOFXL1OlcdB2jCvesR8GqakjTVnBHW5kojibwNbWcF_7mwDX7oZrtsk9MquSvjS7A_n_4xznhmS_3ddSnIxlCVpyqK3UbFxwRrkCnYU9QZyizlepFKMdaHgvwKLYcUn7&sig=AHIEtbR-5rKVO7r_TXl7G1ORKHubfSNj6g |url-status= dead |archive-date= 2012-11-12 |publisher= Tel-Aviv University, Faculty of Fine Arts |year= 1998 |access-date= September 6, 2011 }}</ref> Университеттің бас жоспарын 1919 жылғы желтоқсанда [[Патрик Геддес]] пен оның күйеубаласы [[Фрэнк Мирс]] әзірледі. Бастапқы жоба бойынша тек екі ғимарат салынды: [[Давид Вольфсон]] атындағы университет және ұлттық кітапхана, сондай-ақ математика институты. Ал физика институты олардың Иерусалимдегі серіктесі Бенджамин Чайкиннің жобасы бойынша салынған болуы мүмкін.<ref name="Dolev">{{cite book |author= Diana Dolev |title= The Planning and Building of the Hebrew University, 1919–1948: Facing the Temple Mount |year=2016 |publisher= Lexington Books |pages= 67–76 |isbn= 9780739191613 |url=https://books.google.com/books?id=IkaLCwAAQBAJ&pg=PA67 |access-date=26 July 2018 }}</ref>
[[Скопус тауы]]нда тұратын Еврей университетінің студенттері үшін университет маңында үш жатақхана орналасқан. Олар — Майерсдорф ({{Lang|he|מאירסדורף}}), Бронфман ({{Lang|he|ברונפמן}}) және Кфар ха-Студентим ({{Lang|he|כפר הסטודנטים}}, Студенттер ауылы) жатақханалары.
Жақын жерде ұлттық пантеонға айналдыру жоспарланған ежелгі [[Никанор үңгірі]] орналасқан.
==== Пауль Бервальд атындағы әлеуметтік жұмыс және әлеуметтік қамсыздандыру мектебі ====
1958 жылы құрылған бұл мектеп Израильде алғаш рет [[әлеуметтік жұмыс бакалавры]] дәрежесін ұсынды. Мектеп [[Америкалық еврейлердің біріккен тарату комитеті|Еврейлерге көмек көрсету комитетінің (JDC)]] жетекшісі [[Пауль Бервальд]]тың құрметіне аталды. JDC, Әлеуметтік қамсыздандыру министрлігі және [[Тель-Авив—Яффа муниципалитеті|Тель-Авив муниципалитеті]] мектептің алғашқы қаржыландырушылары болды.<ref name="History">{{cite book |url=https://en.sw.huji.ac.il/book/history-school |title=History of the School |access-date=22 January 2023}}</ref> 1967 жылғы сәуірде университеттің [[Гиват-Рам]] кампусында мектепке арналған жеке ғимарат салтанатты түрде ашылды.<ref>{{cite journal | url=https://www.jstor.org/stable/30021751 | jstor=30021751 | last1=Pins | first1=Arnulf M. | title=Reviewed work: The University and Social Welfare, Israel Katz, Harold Silver | journal=Social Service Review | date=1970 | volume=44 | issue=4 | pages=470–472 | doi=10.1086/642615 | issn=0037-7961 | url-access=subscription }}</ref> Мектеп «әлеуметтік жұмыс және әлеуметтік саясат салаларындағы мамандар даярлау мен ғылыми зерттеулердің көшбасшысы» деп сипатталған.<ref name="Bounce" /> Ол Израильдегі әлеуметтік жұмыс мектептерінің рейтингінде ең жоғары орынға ие болды.<ref>{{cite web |title=8 Best universities for Social Work in Israel |url=https://edurank.org/psychology/social-work/il/ |website=EduRank |date=11 August 2021 |access-date=5 February 2023}}</ref> 1970 жылы [[әлеуметтік жұмыс магистрі]] бағдарламасы енгізілді.<ref name="History" /> Мектеп құрамында Израиль геронтологиялық деректер орталығы, Невет — көмекке мұқтаж балаларды олардың жағдайын ескере отырып зерттеу және мамандар даярлау орталығы, Израильдегі қайырымдылықты зерттеу орталығы және Төзімділікті зерттеу тобы жұмыс істейді.<ref name="Bounce">{{cite web |title=Hebrew University school of Social Work and Social Welfare |url=https://www.bounce-project.eu/consortium/huj/ |website=Bounce Project |access-date=22 January 2023}}</ref>
=== Эдмонд Дж. Сафра, Гиват-Рам ===
[[Сурет:Hebrew University of Jerusalem.jpg|thumb|Гиват-Рам кампусы]]
[[Гиват-Рам]] кампусында (2005 жылы [[Эдмонд Сафра]]ның құрметіне қайта аталған) [[Эйнштейн атындағы математика институты]] кіретін жаратылыстану ғылымдары факультеті, Александр Зильберман атындағы тіршілік туралы ғылымдар институты, [[Эдмонд және Лили Сафра атындағы ми туралы ғылымдар орталығы]], [[Израиль жоғары зерттеулер институты]], Рационалдылықты зерттеу орталығы, сондай-ақ [[Израиль ұлттық кітапханасы]] (JNUL) орналасқан.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
m37b1fsqpqaca0urg0ggv6371dda1b0
3693324
3693320
2026-11-08T09:55:17Z
1nter pares
146705
/* Эдмонд Дж. Сафра, Гиват-Рам */
3693324
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Иерусалимдегі Еврей университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы = [[Сурет:Hebrew University Logo.svg]]
|Сурет =
|Шынайы аты = האוניברסיטה העברית בירושלים
|Халықаралық атауы = Hebrew University of Jerusalem
|Бұрынғы атауы =
|Ұраны =
|Құрылған жылы = [[24 шілде]] [[1918 жыл|1918]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[Зерттеу университеті|зерттеу университеті]]
|Бюджет = 802,4 млн [[АҚШ доллары]] (2018)<ref name="President's Report 2019">{{Cite web|url=https://campaign.huji.ac.il/sites/default/files/pdfs/President%E2%80%99s+Report+2019.pdf|title=Something went wrong...|website=campaign.huji.ac.il}}</ref>
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = Тамир Шефер<ref>{{cite web |title=Prof. Tamir Sheafer Elected President of the Hebrew University |url=https://international.huji.ac.il/news/prof-tamir-sheafer-elected-president-hebrew-university |website=HUJI International |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Орон Шагрир]]<ref>{{cite web |title=Prof. Oron Shagrir Elected Rector of the Hebrew University |url=https://en.huji.ac.il/news/prof-oron-shagrir-elected-rector-hebrew-university |website=The Hebrew University of Jerusalem |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Студенттер = 23 000
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат = 12 500
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура = 2200
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар = 1200 (тұрақты оқытушылар құрамы)<ref name="stanford">{{Cite web | title=Foreign Exchange Program for SLS Students | url=https://law.stanford.edu/education/international-and-global-opportunities/foreign-exchange-program-for-sls-students/hebrew-university-of-jerusalem-hu-jerusalem-israel/ }}</ref>
|Орналасқан жері = [[Иерусалим]] және [[Реховот]], [[Израиль]]
|Метро бекеті =
|Кампус = қалалық
|Мекенжайы =
|Сайты = https://en.huji.ac.il/en
|Марапаттары =
|lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec =
|lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec =
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Иерусалимдегі Еврей университеті''' ('''HUJI'''; {{lang-he|הַאוּנִיבֶרְסִיטָה הָעִבְרִית בִּירוּשָׁלַיִם|HaUniversita HaIvrit birushalayim}}) — Израильдің [[Иерусалим]] қаласында орналасқан [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]]. 1918 жылғы шілдеде [[Альберт Эйнштейн]] мен [[Хаим Вейцман]] бірлесіп негізін қалаған бұл оқу орны — [[Израиль]]дегі екінші көне жоғары оқу орны. Университет [[Израиль тәуелсіздігі туралы декларация|Израиль мемлекеті құрылғаннан]] 30 жыл бұрын, бірақ одан да көне [[Технион]] университетінен алты жыл кейін құрылған.
Университетке қарасты бес [[клиникалық аурухана]] (соның ішінде [[Хадасса медициналық орталығы]]), жеті факультет, 100-ден астам ғылыми-зерттеу орталығы және 315 академиялық кафедра бар. 2018 жылғы жағдай бойынша Израильдегі докторанттардың үштен бірі осы университетте оқыған. Университеттің [[Иерусалим]]де үш кампусы, ал Израильдің басқа қалаларында тағы үш кампусы бар (әрқайсысы [[Реховот]], [[Ришон-ле-Цион]] және [[Эйлат]] қалаларында орналасқан).<ref>{{cite web |title=The Hebrew University of Jerusalem – Our Story in Numbers |url=https://en.huji.ac.il/university-numbers |access-date=August 24, 2024 |publisher=Huji.ac.il}}</ref> 2023 жылға дейін әлемдегі [[иудаика]] саласына арналған ең ірі кітапхана — [[Израиль ұлттық кітапханасы]] Иерусалимнің [[Гиват-Рам]] ауданындағы [[Эдмонд Сафра|Эдмонд Дж. Сафра]] кампусында орналасқан.
Университеттің алғашқы [[басқарушылар кеңесі]] мүшелерінің арасында [[Зигмунд Фрейд]] пен [[Мартин Бубер]] болған. [[Израиль премьер-министрі|Израильдің төрт премьер-министрі]] осы университеттің түлектері болып саналады. 2018 жылғы жағдай бойынша университетпен 15 [[Нобель сыйлығы]]ның лауреаты (оның ішінде сегізі университет түлектері мен оқытушылары), екі [[Филдс медалі]]нің иегері (оның бірі университет түлегі) және үш [[Тьюринг сыйлығы]]ның лауреаты байланысты болған.<ref>{{Cite web |title=Something went wrong... |url=https://en.huji.ac.il/news/results-are-hebrew-university-ranks-77th-worldwide-and-1-israel-according-2022 |access-date=2024-05-03 |website=en.huji.ac.il}}</ref>
== Тарихы ==
[[Сурет:Mount Scopus (2009).jpg|thumb|Еврей университетінің құрылуы және іргетасының қалануы, 1918 жыл]]
[[Сурет:Opening ceremony of Hebrew University of Jerusalem 1925.jpg|thumb|Иерусалимдегі Еврей университетінің ашылу салтанаты, 1925 жыл. Хайфа университетінің Юнес пен Сорая Назарян кітапханасының цифрлық жинақтарындағы сурет]]
[[Сурет:Zoltan Kluger. Hebrew University, Jerusalem.jpg|thumb|Еврей университеті, 1937 жыл]]
[[Сурет:Keren Hayesod Album, Hebrew University01 (cropped).jpg|thumb|alt=Еврей университетінің кампусы, 1930 жылдар|Еврей университетінің кампусы, 1930 жылдар]]
[[Сурет:The National Library of Israel building - Amitay Katz.jpg|thumb|right|[[Израиль ұлттық кітапханасы]], Гиват-Рам, 1892 жылы құрылған]]
[[Сурет:Academy of the Hebrew Language.JPG|thumb|right|[[Иврит тілі академиясы]]ның ғимараты, Гиват-Рам. 1953 жылы академия 1890 жылы құрылған Иврит тілі комитетінің орнына келді.]]
[[Сионизм|Сионистік]] қозғалыстың мақсаттарының бірі [[Израиль жері]]нде [[Еврейлер|еврей]] университетін құру болды. Университет құру туралы ұсыныс алғаш рет 1884 жылы [[Ховевей Цион]] қоғамының [[Катовице|Каттовиц (Катовице)]] конференциясында, ал 1897 жылы [[Бірінші сионистік конгресс]]те [[Герман Шапира]] тарапынан айтылды.
Университеттің [[іргетасы]] 24 шілде 1918 жылы қаланды. Жеті жылдан кейін, 1 сәуір 1925 жылы [[Скопус тауы]]ндағы Еврей университетінің кампусы салтанатты түрде ашылды. Ашылу рәсіміне еврей әлемінің жетекшілері, көрнекті ғалымдар мен қоғам қайраткерлері, сондай-ақ британдық мәртебелі тұлғалар, соның ішінде [[Артур Джеймс Бальфур|Бальфур графы]], виконт [[Эдмунд Алленби|Алленби]], [[Уинстон Черчилль]] және сэр [[Герберт Сэмюэл, 1-виконт Сэмюэл|Герберт Сэмюэл]] қатысты.<ref name=Faught>{{Cite book |last=Faught |first=C. Brad |url=https://books.google.com/books?id=6kp-EAAAQBAJ |title=Cairo 1921: Ten Days That Made the Middle East |date=2022-07-08 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-25674-1 |pages=116 |language=en}}</ref> Университеттің алғашқы канцлері [[Иуда Магнес]] болды. Ол 1924–1935 жылдары университетті канцлер ретінде басқарды.<ref name="New.huji.ac.il">{{cite web|url=https://new.huji.ac.il/en/page/454 |title=Office of the President | האוניברסיטה העברית בירושלים | The Hebrew University of Jerusalem |publisher=New.huji.ac.il |date=2017-09-01 |access-date=2020-02-18}}</ref> 1935–1948 жылдары университеттің президенті қызметін атқарды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
Университеттің тұжырымдамасын әзірлеу кезіндегі ең даулы мәселелердің бірі оның болашақ ресми тіліне қатысты болды. «Германистер» деп аталған бір тарап еврейлерге қатысты емес барлық пәндерде неміс және араб тілдерін қатар қолдануды ұсынса, екінші тарап иврит тілін жалпы қолданысқа енгізуді жақтады. Бірінші тарап жақында ғана жаңғыртылған қазіргі иврит тілі жоғары деңгейдегі академиялық пікірталастар жүргізуге әлі жарамсыз болуы мүмкін деп қауіптенді, өйткені онда діни емес салаларға қатысты арнайы ғылыми-техникалық терминдер жеткіліксіз еді. Бұл алаңдаушылықты негізсіз деп біржақты жоққа шығаруға болмағанымен, осы ұстанымды жақтаушылар иврит тілінің көптеген еврейлер, әсіресе академиялық ортадан тыс қауым үшін символдық маңызын жете бағаламады. Сондықтан олар пікірталаста өз ұстанымдарын қорғай алмай, жаңа университеттің оқыту және ғылыми қызмет тілі иврит болатын оқу орны ретінде құрылуы туралы шешімге көнуге мәжбүр болды.<ref>{{Cite web|url=https://mimeo.dubnow.de/the-language-of-science/|title=The Language of Science | Mimeo|date=30 November 2020 }}</ref> Университеттің өзіндік еврейлік сипатын не айқындайтыны туралы мәселе тек ресми тілді таңдауға ғана емес, сонымен қатар кафедраларды құру, олардың тиісті зерттеу бағыттарын анықтау және университеттің жалпы академиялық бейінін қалыптастыру сияқты ұйымдастырушылық мәселелерге де қатысты болды. Сондықтан 1919 жылы [[Шмарьяху Левин]] Еуропаның бірқатар көрнекті еврей ғалымдарынан осы мәселе жөніндегі пікірлерін сұрады. Жауап бергендердің бірі [[Игнац Гольдциер]] болды. Оның ұсыныстары кем дегенде ішінара жүзеге асырылды: шығыс тілдері, еврей әдебиеті және археология университетте алғаш оқытыла бастаған пәндердің қатарынан орын алды.<ref>{{Cite web|url=https://mimeo.dubnow.de/envisioning-a-hebrew-university/|title = Envisioning a Hebrew University | Mimeo| date=13 July 2021 }}</ref>
1947 жылға қарай университет ірі ғылыми-зерттеу және білім беру мекемесіне айналды. 1948–1949 жылдары сэр [[Леон Саймон (сионист)|Леон Саймон]] университет президентінің міндетін атқарды. Одан кейін бұл қызметке профессор [[Селиг Бродецкий]] келіп, 1949–1952 жылдары университетті басқарды.<ref name="New.huji.ac.il"/> 1949 жылғы мамырда медицина мектебін құру жоспары мақұлданып, сол жылғы қарашада заң факультеті ашылды. 1952 жылы университет 1940 жылы негізін қалаған ауыл шаруашылығы институтының толыққанды факультетке айналатыны жарияланды.<ref>{{cite news |last=Weitz |first=Yechiam |url=https://www.haaretz.com/hasen/spages/841024.html |title=The subversives on the hill |work=Haaretz |date=March 15, 2011 |access-date=September 6, 2011 |archive-date=3 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080503233107/http://www.haaretz.com/hasen/spages/841024.html |url-status=dead }}</ref>
[[1948 жылғы Араб-Израиль соғысы]] кезінде Иерусалимнің Израиль бақылауындағы бөлігі мен университет арасында қатынаған автоколонналарға шабуылдар жасалды.<ref>''The Palestine Post'', April 14, 1948, p. 3</ref> Иерусалимдегі араб күштерінің қолбасшысы [[Әбділ Қадір әл-Хусейни]] егер еврейлер университет пен [[Хадасса ауруханасы]]н шабуыл жасау базасы ретінде пайдалануды жалғастырса, оларға қарсы әскери әрекет жүргізетінін ескертті.<ref>'Husseini Threatens Hadassah', ''The Palestine Post'', March 18, 1948, p. 1</ref> 1948 жылғы сәуірде дәрігерлер мен медбикелерді қоса алғанда, 79 еврей қаза тапқан [[Хадасса медициналық автоколоннасындағы қырғын]]нан кейін Скопус тауындағы кампус Иерусалимнен оқшауланды.<ref>''Victims of Hadassah massacre to be memorialized'', Judy Siegel-Itzkovich, ''The Jerusalem Post'', April 7, 2008.</ref> Британдық әскери қызметші [[Джек Черчилль]] ауруханадан 700 еврей дәрігерін, студентін және пациентін эвакуациялауды үйлестірді.<ref>{{cite web |url=http://www.wwiihistorymagazine.com/2005/july/col-profiles.html |title=Fighting Jack Churchill Survived A Wartime Odyssey Beyond Compare |publisher=Wwiihistorymagazine.com |date=1941-12-27 |access-date=2014-03-08 |archive-date=17 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130917135443/http://www.wwiihistorymagazine.com/2005/july/col-profiles.html |url-status=dead }}</ref>
[[Иордания]] үкіметі Израиль азаматтарының Скопус тауына баруына рұқсат бермегеннен кейін Иерусалимнің батыс бөлігіндегі Гиват-Рам ауданында жаңа кампус салынып, 1958 жылы аяқталды. Осы аралықта сабақтар қаладағы 40 түрлі ғимаратта өткізілді.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=6x3S8eM3spAC&q=attacks+on+medical+convoys+to+mount+scopus&pg=PA193 |title=International Dictionary of University Histories |isbn=9781884964237 |access-date=September 6, 2011|last1=Summerfield |first1=Carol J. |last2=Devine |first2=Mary Elizabeth |last3=Levi |first3=Anthony |year=1998 |publisher=Taylor & Francis }}</ref> 1953–1961 жылдары университет президенті [[Биньямин Мазар]], 1961–1962 жылдары президент міндетін атқарушы [[Джулио Рака]], ал 1962–1968 жылдары президент [[Элияху Эйлат]] болды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
Осы мақсатта [[Рехавия]] ауданындағы францискандық Қасиетті жерлердің қамқоршыларынан жалға алынған Терра-Санта ғимараты да пайдаланылды.<ref>{{cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Archaeology/jermandate.html |title=Jerusalem: Architecture in the British Mandate Period |publisher=Jewishvirtuallibrary.org |access-date=September 6, 2011}}</ref> Бірнеше жылдан кейін [[Хадасса медициналық орталығы|Хадасса]] медициналық ұйымымен бірлесіп, Иерусалимнің оңтүстік-батысындағы [[Эйн-Керем]] ауданында медициналық ғылымдарға арналған кампус салынды.
1967 жылдың басына қарай университетте 12 500 студент оқыды. Олар Иерусалимдегі екі кампус пен [[Реховот]]тағы ауыл шаруашылығы факультетінде білім алды. 1967 жылғы маусымдағы [[Алты күндік соғыс]]тан кейін Иерусалим біріктірілген соң, университет қайта салынған Скопус тауындағы кампусына оралу мүмкіндігіне ие болды. [[Иерусалим қолданбалы зерттеулер институты]]ның мәліметінше, 1968 жылы Израиль Еврей университеті үшін [[Палестина]]ның [[Исавия]] ауылынан 568 [[дунам]] жерді тәркіледі.<ref>[http://vprofile.arij.org/jerusalem/pdfs/vprofile/isawyieh.pdf 'Isawiya Town Profile], ARIJ, 2012, p. 14</ref> 1981 жылы құрылыс жұмыстары аяқталып, Скопус тауындағы кампус қайтадан университеттің негізгі кампусына айналды.{{citation needed|date=September 2019}} 1968–1983 жылдары университет президенті [[Авраам Харман]], 1983–1986 жылдары [[Дон Патинкин]], 1986–1990 жылдары [[Амнон Пази]], 1990–1992 жылдары [[Йорам Бен-Порат]], 1992–1997 жылдары [[Ханох Гутфройнд]], ал 1997–2009 жылдары [[Менахем Магидор]] болды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
31 шілде 2002 жылы лаңкестік топтың бір мүшесі Фрэнк Синатра атындағы халықаралық студенттер орталығының асханасында түскі үзіліс кезінде, онда қызметкерлер мен студенттер көп жиналған уақытта [[Еврей университетіндегі лаңкестік шабуыл|бомба жарды]]. Тоғыз адам — бес израильдік, үш америкалық және Франция мен АҚШ-тың қос азаматтығы бар бір адам қаза тауып, 70-тен астам адам жараланды. Әлемдік көшбасшылар, соның ішінде [[Кофи Аннан]], президент [[Джордж Уокер Буш|Джордж Буш]] және Еуропалық Одақтың жоғары өкілі [[Хавьер Солана]] бұл шабуылды айыптаған мәлімдемелер жасады.<ref>{{cite web |url= http://memorial.huji.ac.il/eng-open.html |title= HUJI Memorial Pages |publisher= Memorial.huji.ac.il |date= July 31, 2002 |access-date= September 6, 2011 |archive-date= 16 February 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170216103225/http://memorial.huji.ac.il/eng-open.html |url-status= dead }}</ref><ref>{{cite web |title= Terrorist bombing at Hebrew University cafeteria July 31, 2002 |publisher= Mfa.gov.il |url=https://mfa.gov.il/MFA/MFA-Archive/2002/Pages/Terrorist%20bombing%20at%20Hebrew%20University%20cafeteria%20-.aspx |access-date= 15 February 2021 }}</ref><ref>{{cite web |title= Israel plans to strike Hamas following Hebrew University bombing attack |publisher=[[Al Bawaba]] |date= 31 July 2002 |url=https://www.albawaba.com/news/israel-plans-strike-hamas-following-hebrew-university-bombing-attack |access-date= 15 February 2021}}</ref>
[[Менахем Бен-Сассон]] 2009–2017 жылдары университет президенті қызметін атқарды. 2017 жылы оның орнына [[Ашер Коэн]] келді.<ref name="New.huji.ac.il"/>
2017 жылы Иерусалимдегі Еврей университеті [[марихуана]]ны зерттеу орталығын ашты. Орталықтың мақсаты — «каннабис пен оның биологиялық әсерлеріне қатысты зерттеулерді жүргізу және үйлестіру, сондай-ақ оларды коммерциялық мақсатта қолдану мүмкіндіктерін қарастыру».<ref>{{Cite news|url=https://www.haaretz.com/israel-news/1.782086|archive-url=https://web.archive.org/web/20170407043939/http://www.haaretz.com/israel-news/1.782086|url-status=dead|archive-date=7 April 2017|title=Hebrew University Creates a Buzz With New Marijuana Research Center|agency=JTA|date=2017-04-07|work=Haaretz|access-date=2017-04-11|language=en}}</ref>
== Кампустары ==
=== Скопус тауы ===
[[Сурет:Hebrew University Jerusalem IL WV.JPG|thumb|Скопус тауындағы кампус]]
[[Сурет:Amfiteatron-al-shem-Rothberg.JPG|thumb|Скопус тауындағы кампус: Ротберг амфитеатры]]
[[Скопус тауы]] (ивритше: Хар ха-Цофим, הר הצופים) Иерусалимнің солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Мұнда университеттің негізгі кампусы орналасқан. Оның құрамына гуманитарлық ғылымдар, әлеуметтік ғылымдар және заң факультеттері, [[Иерусалим бизнес басқару мектебі]], Сеймур Фокс атындағы білім беру мектебі, Бервальд атындағы әлеуметтік жұмыс мектебі, Гарри С. Трумэн атындағы бейбітшілікті нығайту ғылыми-зерттеу институты, Ротберг халықаралық мектебі және Мандель атындағы [[еврейтану]] институты кіреді.
Ротберг халықаралық мектебінде зайырлы ғылымдар, сондай-ақ еврей және Израильтану пәндері оқытылады. Шетелдік студенттер үшін иврит тілін үйренуге арналған міндетті [[ульпан]] бағдарламасы қарастырылған. Оның құрамына Израиль мәдениеті мен әдет-ғұрыптары бойынша міндетті курс кіреді. Ротберг мектебіндегі барлық ульпан сабақтарын Израильде туған оқытушылар жүргізеді. Алайда мектептегі басқа көптеген сабақтарды Израильге қоныс аударған еврейлер жүргізеді.
Скопус тауындағы жер телімі [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]қа дейін [[сэр Джон Грей-Хилл]]ден оның Грей-Хилл зәулім үйімен бірге сатып алынды.<ref name="docs.google.com">{{cite journal |author= Diana Dolev |title= Architectural Orientalism In the Hebrew University – The Patrick Geddes and Frank Mears Master-Plan |journal= Assaph, Section B, Studies in Art History |issue=3 |pages=217–234 |location= Tel Aviv |url=https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:BzVt66WQaxYJ:arts.tau.ac.il/departments/images/stories/journals/arthistory/Assaph3/12dolev.pdf+architecture+hebrew+university&hl=en&pid=bl&srcid=ADGEESh7pTs4UOFXL1OlcdB2jCvesR8GqakjTVnBHW5kojibwNbWcF_7mwDX7oZrtsk9MquSvjS7A_n_4xznhmS_3ddSnIxlCVpyqK3UbFxwRrkCnYU9QZyizlepFKMdaHgvwKLYcUn7&sig=AHIEtbR-5rKVO7r_TXl7G1ORKHubfSNj6g |archive-url=https://web.archive.org/web/20121112060234/https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache%3ABzVt66WQaxYJ%3Aarts.tau.ac.il%2Fdepartments%2Fimages%2Fstories%2Fjournals%2Farthistory%2FAssaph3%2F12dolev.pdf+architecture+hebrew+university&hl=en&pid=bl&srcid=ADGEESh7pTs4UOFXL1OlcdB2jCvesR8GqakjTVnBHW5kojibwNbWcF_7mwDX7oZrtsk9MquSvjS7A_n_4xznhmS_3ddSnIxlCVpyqK3UbFxwRrkCnYU9QZyizlepFKMdaHgvwKLYcUn7&sig=AHIEtbR-5rKVO7r_TXl7G1ORKHubfSNj6g |url-status= dead |archive-date= 2012-11-12 |publisher= Tel-Aviv University, Faculty of Fine Arts |year= 1998 |access-date= September 6, 2011 }}</ref> Университеттің бас жоспарын 1919 жылғы желтоқсанда [[Патрик Геддес]] пен оның күйеубаласы [[Фрэнк Мирс]] әзірледі. Бастапқы жоба бойынша тек екі ғимарат салынды: [[Давид Вольфсон]] атындағы университет және ұлттық кітапхана, сондай-ақ математика институты. Ал физика институты олардың Иерусалимдегі серіктесі Бенджамин Чайкиннің жобасы бойынша салынған болуы мүмкін.<ref name="Dolev">{{cite book |author= Diana Dolev |title= The Planning and Building of the Hebrew University, 1919–1948: Facing the Temple Mount |year=2016 |publisher= Lexington Books |pages= 67–76 |isbn= 9780739191613 |url=https://books.google.com/books?id=IkaLCwAAQBAJ&pg=PA67 |access-date=26 July 2018 }}</ref>
[[Скопус тауы]]нда тұратын Еврей университетінің студенттері үшін университет маңында үш жатақхана орналасқан. Олар — Майерсдорф ({{Lang|he|מאירסדורף}}), Бронфман ({{Lang|he|ברונפמן}}) және Кфар ха-Студентим ({{Lang|he|כפר הסטודנטים}}, Студенттер ауылы) жатақханалары.
Жақын жерде ұлттық пантеонға айналдыру жоспарланған ежелгі [[Никанор үңгірі]] орналасқан.
==== Пауль Бервальд атындағы әлеуметтік жұмыс және әлеуметтік қамсыздандыру мектебі ====
1958 жылы құрылған бұл мектеп Израильде алғаш рет [[әлеуметтік жұмыс бакалавры]] дәрежесін ұсынды. Мектеп [[Америкалық еврейлердің біріккен тарату комитеті|Еврейлерге көмек көрсету комитетінің (JDC)]] жетекшісі [[Пауль Бервальд]]тың құрметіне аталды. JDC, Әлеуметтік қамсыздандыру министрлігі және [[Тель-Авив—Яффа муниципалитеті|Тель-Авив муниципалитеті]] мектептің алғашқы қаржыландырушылары болды.<ref name="History">{{cite book |url=https://en.sw.huji.ac.il/book/history-school |title=History of the School |access-date=22 January 2023}}</ref> 1967 жылғы сәуірде университеттің [[Гиват-Рам]] кампусында мектепке арналған жеке ғимарат салтанатты түрде ашылды.<ref>{{cite journal | url=https://www.jstor.org/stable/30021751 | jstor=30021751 | last1=Pins | first1=Arnulf M. | title=Reviewed work: The University and Social Welfare, Israel Katz, Harold Silver | journal=Social Service Review | date=1970 | volume=44 | issue=4 | pages=470–472 | doi=10.1086/642615 | issn=0037-7961 | url-access=subscription }}</ref> Мектеп «әлеуметтік жұмыс және әлеуметтік саясат салаларындағы мамандар даярлау мен ғылыми зерттеулердің көшбасшысы» деп сипатталған.<ref name="Bounce" /> Ол Израильдегі әлеуметтік жұмыс мектептерінің рейтингінде ең жоғары орынға ие болды.<ref>{{cite web |title=8 Best universities for Social Work in Israel |url=https://edurank.org/psychology/social-work/il/ |website=EduRank |date=11 August 2021 |access-date=5 February 2023}}</ref> 1970 жылы [[әлеуметтік жұмыс магистрі]] бағдарламасы енгізілді.<ref name="History" /> Мектеп құрамында Израиль геронтологиялық деректер орталығы, Невет — көмекке мұқтаж балаларды олардың жағдайын ескере отырып зерттеу және мамандар даярлау орталығы, Израильдегі қайырымдылықты зерттеу орталығы және Төзімділікті зерттеу тобы жұмыс істейді.<ref name="Bounce">{{cite web |title=Hebrew University school of Social Work and Social Welfare |url=https://www.bounce-project.eu/consortium/huj/ |website=Bounce Project |access-date=22 January 2023}}</ref>
=== Эдмонд Дж. Сафра, Гиват-Рам ===
[[Сурет:Hebrew University of Jerusalem.jpg|thumb|Гиват-Рам кампусы]]
[[Гиват-Рам]] кампусында (2005 жылы [[Эдмонд Сафра]]ның құрметіне қайта аталған) [[Эйнштейн атындағы математика институты]] кіретін жаратылыстану ғылымдары факультеті, Александр Зильберман атындағы тіршілік туралы ғылымдар институты, [[Эдмонд және Лили Сафра атындағы ми туралы ғылымдар орталығы]], [[Израиль жоғары зерттеулер институты]], Рационалдылықты зерттеу орталығы, сондай-ақ [[Израиль ұлттық кітапханасы]] (JNUL) орналасқан.
=== Эйн-Керем ===
Медицина және стоматология факультеттері, сондай-ақ [[Израиль-Канада медициналық зерттеулер институты]] (IMRIC)<ref>{{cite web |url=http://imric.org/about-us |title=About Us — Institute for Medical Research Israel-Canada (IMRIC) |publisher=imric.org |date=2014-05-15 |access-date=2014-05-19 |archive-date=27 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110527212604/http://www.imric.org/about-us |url-status=dead }}</ref> Иерусалимнің оңтүстік-батысындағы [[Эйн-Керем]] кампусында, [[Хадасса медициналық орталығы|Хадасса университеттік медициналық орталығымен]] қатар орналасқан.
=== Реховот ===
[[Сурет:RehovotCamps Ariovitch.jpg|thumb|Реховот кампусы, Ариович аудиториясы]]
Роберт Х. Смит атындағы ауыл шаруашылығы, азық-түлік және қоршаған орта факультеті<ref>{{cite web|url=http://www.agri.huji.ac.il/english/about.html |title=Faculty of Agricultural, Food and Environmental Quality Sciences |publisher=Agri.huji.ac.il |access-date=September 6, 2011}}</ref> мен Корет атындағы [[ветеринария]] мектебі<ref>{{cite web|url=http://departments.agri.huji.ac.il/vetschool/ |title=Koret School of Veterinary Medicine |publisher=Departments.agri.huji.ac.il |access-date=September 6, 2011}}</ref> жағалау жазығындағы [[Реховот]] қаласында орналасқан. Факультет 1942 жылы құрылды, ал ветеринария мектебі 1985 жылы ашылды. Бұлар Израильде өз салалары бойынша білім беру және ғылыми-зерттеу бағдарламаларын қатар ұсынатын жалғыз жоғары оқу орындары болып саналады. Факультет [[Өмір туралы ғылымдардың Еуропалық лигасы]]ның мүшесі.
[[Сурет:Hebrew University opening Ceremony.jpg|alt=Лорд Бальфурдың Скопус тауындағы Иерусалимдегі Еврей университетінің ашылу салтанатында сөз сөйлеуі|thumb|Лорд Бальфурдың Скопус тауындағы Иерусалимдегі Еврей университетінің ашылу салтанатында сөз сөйлеуі]]
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
lrfa4xz89am0xrbff9i45vgax3uwm7n
3693328
3693324
2026-11-08T09:58:37Z
1nter pares
146705
/* Реховот */
3693328
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Иерусалимдегі Еврей университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы = [[Сурет:Hebrew University Logo.svg]]
|Сурет =
|Шынайы аты = האוניברסיטה העברית בירושלים
|Халықаралық атауы = Hebrew University of Jerusalem
|Бұрынғы атауы =
|Ұраны =
|Құрылған жылы = [[24 шілде]] [[1918 жыл|1918]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[Зерттеу университеті|зерттеу университеті]]
|Бюджет = 802,4 млн [[АҚШ доллары]] (2018)<ref name="President's Report 2019">{{Cite web|url=https://campaign.huji.ac.il/sites/default/files/pdfs/President%E2%80%99s+Report+2019.pdf|title=Something went wrong...|website=campaign.huji.ac.il}}</ref>
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = Тамир Шефер<ref>{{cite web |title=Prof. Tamir Sheafer Elected President of the Hebrew University |url=https://international.huji.ac.il/news/prof-tamir-sheafer-elected-president-hebrew-university |website=HUJI International |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Орон Шагрир]]<ref>{{cite web |title=Prof. Oron Shagrir Elected Rector of the Hebrew University |url=https://en.huji.ac.il/news/prof-oron-shagrir-elected-rector-hebrew-university |website=The Hebrew University of Jerusalem |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Студенттер = 23 000
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат = 12 500
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура = 2200
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар = 1200 (тұрақты оқытушылар құрамы)<ref name="stanford">{{Cite web | title=Foreign Exchange Program for SLS Students | url=https://law.stanford.edu/education/international-and-global-opportunities/foreign-exchange-program-for-sls-students/hebrew-university-of-jerusalem-hu-jerusalem-israel/ }}</ref>
|Орналасқан жері = [[Иерусалим]] және [[Реховот]], [[Израиль]]
|Метро бекеті =
|Кампус = қалалық
|Мекенжайы =
|Сайты = https://en.huji.ac.il/en
|Марапаттары =
|lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec =
|lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec =
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Иерусалимдегі Еврей университеті''' ('''HUJI'''; {{lang-he|הַאוּנִיבֶרְסִיטָה הָעִבְרִית בִּירוּשָׁלַיִם|HaUniversita HaIvrit birushalayim}}) — Израильдің [[Иерусалим]] қаласында орналасқан [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]]. 1918 жылғы шілдеде [[Альберт Эйнштейн]] мен [[Хаим Вейцман]] бірлесіп негізін қалаған бұл оқу орны — [[Израиль]]дегі екінші көне жоғары оқу орны. Университет [[Израиль тәуелсіздігі туралы декларация|Израиль мемлекеті құрылғаннан]] 30 жыл бұрын, бірақ одан да көне [[Технион]] университетінен алты жыл кейін құрылған.
Университетке қарасты бес [[клиникалық аурухана]] (соның ішінде [[Хадасса медициналық орталығы]]), жеті факультет, 100-ден астам ғылыми-зерттеу орталығы және 315 академиялық кафедра бар. 2018 жылғы жағдай бойынша Израильдегі докторанттардың үштен бірі осы университетте оқыған. Университеттің [[Иерусалим]]де үш кампусы, ал Израильдің басқа қалаларында тағы үш кампусы бар (әрқайсысы [[Реховот]], [[Ришон-ле-Цион]] және [[Эйлат]] қалаларында орналасқан).<ref>{{cite web |title=The Hebrew University of Jerusalem – Our Story in Numbers |url=https://en.huji.ac.il/university-numbers |access-date=August 24, 2024 |publisher=Huji.ac.il}}</ref> 2023 жылға дейін әлемдегі [[иудаика]] саласына арналған ең ірі кітапхана — [[Израиль ұлттық кітапханасы]] Иерусалимнің [[Гиват-Рам]] ауданындағы [[Эдмонд Сафра|Эдмонд Дж. Сафра]] кампусында орналасқан.
Университеттің алғашқы [[басқарушылар кеңесі]] мүшелерінің арасында [[Зигмунд Фрейд]] пен [[Мартин Бубер]] болған. [[Израиль премьер-министрі|Израильдің төрт премьер-министрі]] осы университеттің түлектері болып саналады. 2018 жылғы жағдай бойынша университетпен 15 [[Нобель сыйлығы]]ның лауреаты (оның ішінде сегізі университет түлектері мен оқытушылары), екі [[Филдс медалі]]нің иегері (оның бірі университет түлегі) және үш [[Тьюринг сыйлығы]]ның лауреаты байланысты болған.<ref>{{Cite web |title=Something went wrong... |url=https://en.huji.ac.il/news/results-are-hebrew-university-ranks-77th-worldwide-and-1-israel-according-2022 |access-date=2024-05-03 |website=en.huji.ac.il}}</ref>
== Тарихы ==
[[Сурет:Mount Scopus (2009).jpg|thumb|Еврей университетінің құрылуы және іргетасының қалануы, 1918 жыл]]
[[Сурет:Opening ceremony of Hebrew University of Jerusalem 1925.jpg|thumb|Иерусалимдегі Еврей университетінің ашылу салтанаты, 1925 жыл. Хайфа университетінің Юнес пен Сорая Назарян кітапханасының цифрлық жинақтарындағы сурет]]
[[Сурет:Zoltan Kluger. Hebrew University, Jerusalem.jpg|thumb|Еврей университеті, 1937 жыл]]
[[Сурет:Keren Hayesod Album, Hebrew University01 (cropped).jpg|thumb|alt=Еврей университетінің кампусы, 1930 жылдар|Еврей университетінің кампусы, 1930 жылдар]]
[[Сурет:The National Library of Israel building - Amitay Katz.jpg|thumb|right|[[Израиль ұлттық кітапханасы]], Гиват-Рам, 1892 жылы құрылған]]
[[Сурет:Academy of the Hebrew Language.JPG|thumb|right|[[Иврит тілі академиясы]]ның ғимараты, Гиват-Рам. 1953 жылы академия 1890 жылы құрылған Иврит тілі комитетінің орнына келді.]]
[[Сионизм|Сионистік]] қозғалыстың мақсаттарының бірі [[Израиль жері]]нде [[Еврейлер|еврей]] университетін құру болды. Университет құру туралы ұсыныс алғаш рет 1884 жылы [[Ховевей Цион]] қоғамының [[Катовице|Каттовиц (Катовице)]] конференциясында, ал 1897 жылы [[Бірінші сионистік конгресс]]те [[Герман Шапира]] тарапынан айтылды.
Университеттің [[іргетасы]] 24 шілде 1918 жылы қаланды. Жеті жылдан кейін, 1 сәуір 1925 жылы [[Скопус тауы]]ндағы Еврей университетінің кампусы салтанатты түрде ашылды. Ашылу рәсіміне еврей әлемінің жетекшілері, көрнекті ғалымдар мен қоғам қайраткерлері, сондай-ақ британдық мәртебелі тұлғалар, соның ішінде [[Артур Джеймс Бальфур|Бальфур графы]], виконт [[Эдмунд Алленби|Алленби]], [[Уинстон Черчилль]] және сэр [[Герберт Сэмюэл, 1-виконт Сэмюэл|Герберт Сэмюэл]] қатысты.<ref name=Faught>{{Cite book |last=Faught |first=C. Brad |url=https://books.google.com/books?id=6kp-EAAAQBAJ |title=Cairo 1921: Ten Days That Made the Middle East |date=2022-07-08 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-25674-1 |pages=116 |language=en}}</ref> Университеттің алғашқы канцлері [[Иуда Магнес]] болды. Ол 1924–1935 жылдары университетті канцлер ретінде басқарды.<ref name="New.huji.ac.il">{{cite web|url=https://new.huji.ac.il/en/page/454 |title=Office of the President | האוניברסיטה העברית בירושלים | The Hebrew University of Jerusalem |publisher=New.huji.ac.il |date=2017-09-01 |access-date=2020-02-18}}</ref> 1935–1948 жылдары университеттің президенті қызметін атқарды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
Университеттің тұжырымдамасын әзірлеу кезіндегі ең даулы мәселелердің бірі оның болашақ ресми тіліне қатысты болды. «Германистер» деп аталған бір тарап еврейлерге қатысты емес барлық пәндерде неміс және араб тілдерін қатар қолдануды ұсынса, екінші тарап иврит тілін жалпы қолданысқа енгізуді жақтады. Бірінші тарап жақында ғана жаңғыртылған қазіргі иврит тілі жоғары деңгейдегі академиялық пікірталастар жүргізуге әлі жарамсыз болуы мүмкін деп қауіптенді, өйткені онда діни емес салаларға қатысты арнайы ғылыми-техникалық терминдер жеткіліксіз еді. Бұл алаңдаушылықты негізсіз деп біржақты жоққа шығаруға болмағанымен, осы ұстанымды жақтаушылар иврит тілінің көптеген еврейлер, әсіресе академиялық ортадан тыс қауым үшін символдық маңызын жете бағаламады. Сондықтан олар пікірталаста өз ұстанымдарын қорғай алмай, жаңа университеттің оқыту және ғылыми қызмет тілі иврит болатын оқу орны ретінде құрылуы туралы шешімге көнуге мәжбүр болды.<ref>{{Cite web|url=https://mimeo.dubnow.de/the-language-of-science/|title=The Language of Science | Mimeo|date=30 November 2020 }}</ref> Университеттің өзіндік еврейлік сипатын не айқындайтыны туралы мәселе тек ресми тілді таңдауға ғана емес, сонымен қатар кафедраларды құру, олардың тиісті зерттеу бағыттарын анықтау және университеттің жалпы академиялық бейінін қалыптастыру сияқты ұйымдастырушылық мәселелерге де қатысты болды. Сондықтан 1919 жылы [[Шмарьяху Левин]] Еуропаның бірқатар көрнекті еврей ғалымдарынан осы мәселе жөніндегі пікірлерін сұрады. Жауап бергендердің бірі [[Игнац Гольдциер]] болды. Оның ұсыныстары кем дегенде ішінара жүзеге асырылды: шығыс тілдері, еврей әдебиеті және археология университетте алғаш оқытыла бастаған пәндердің қатарынан орын алды.<ref>{{Cite web|url=https://mimeo.dubnow.de/envisioning-a-hebrew-university/|title = Envisioning a Hebrew University | Mimeo| date=13 July 2021 }}</ref>
1947 жылға қарай университет ірі ғылыми-зерттеу және білім беру мекемесіне айналды. 1948–1949 жылдары сэр [[Леон Саймон (сионист)|Леон Саймон]] университет президентінің міндетін атқарды. Одан кейін бұл қызметке профессор [[Селиг Бродецкий]] келіп, 1949–1952 жылдары университетті басқарды.<ref name="New.huji.ac.il"/> 1949 жылғы мамырда медицина мектебін құру жоспары мақұлданып, сол жылғы қарашада заң факультеті ашылды. 1952 жылы университет 1940 жылы негізін қалаған ауыл шаруашылығы институтының толыққанды факультетке айналатыны жарияланды.<ref>{{cite news |last=Weitz |first=Yechiam |url=https://www.haaretz.com/hasen/spages/841024.html |title=The subversives on the hill |work=Haaretz |date=March 15, 2011 |access-date=September 6, 2011 |archive-date=3 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080503233107/http://www.haaretz.com/hasen/spages/841024.html |url-status=dead }}</ref>
[[1948 жылғы Араб-Израиль соғысы]] кезінде Иерусалимнің Израиль бақылауындағы бөлігі мен университет арасында қатынаған автоколонналарға шабуылдар жасалды.<ref>''The Palestine Post'', April 14, 1948, p. 3</ref> Иерусалимдегі араб күштерінің қолбасшысы [[Әбділ Қадір әл-Хусейни]] егер еврейлер университет пен [[Хадасса ауруханасы]]н шабуыл жасау базасы ретінде пайдалануды жалғастырса, оларға қарсы әскери әрекет жүргізетінін ескертті.<ref>'Husseini Threatens Hadassah', ''The Palestine Post'', March 18, 1948, p. 1</ref> 1948 жылғы сәуірде дәрігерлер мен медбикелерді қоса алғанда, 79 еврей қаза тапқан [[Хадасса медициналық автоколоннасындағы қырғын]]нан кейін Скопус тауындағы кампус Иерусалимнен оқшауланды.<ref>''Victims of Hadassah massacre to be memorialized'', Judy Siegel-Itzkovich, ''The Jerusalem Post'', April 7, 2008.</ref> Британдық әскери қызметші [[Джек Черчилль]] ауруханадан 700 еврей дәрігерін, студентін және пациентін эвакуациялауды үйлестірді.<ref>{{cite web |url=http://www.wwiihistorymagazine.com/2005/july/col-profiles.html |title=Fighting Jack Churchill Survived A Wartime Odyssey Beyond Compare |publisher=Wwiihistorymagazine.com |date=1941-12-27 |access-date=2014-03-08 |archive-date=17 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130917135443/http://www.wwiihistorymagazine.com/2005/july/col-profiles.html |url-status=dead }}</ref>
[[Иордания]] үкіметі Израиль азаматтарының Скопус тауына баруына рұқсат бермегеннен кейін Иерусалимнің батыс бөлігіндегі Гиват-Рам ауданында жаңа кампус салынып, 1958 жылы аяқталды. Осы аралықта сабақтар қаладағы 40 түрлі ғимаратта өткізілді.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=6x3S8eM3spAC&q=attacks+on+medical+convoys+to+mount+scopus&pg=PA193 |title=International Dictionary of University Histories |isbn=9781884964237 |access-date=September 6, 2011|last1=Summerfield |first1=Carol J. |last2=Devine |first2=Mary Elizabeth |last3=Levi |first3=Anthony |year=1998 |publisher=Taylor & Francis }}</ref> 1953–1961 жылдары университет президенті [[Биньямин Мазар]], 1961–1962 жылдары президент міндетін атқарушы [[Джулио Рака]], ал 1962–1968 жылдары президент [[Элияху Эйлат]] болды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
Осы мақсатта [[Рехавия]] ауданындағы францискандық Қасиетті жерлердің қамқоршыларынан жалға алынған Терра-Санта ғимараты да пайдаланылды.<ref>{{cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Archaeology/jermandate.html |title=Jerusalem: Architecture in the British Mandate Period |publisher=Jewishvirtuallibrary.org |access-date=September 6, 2011}}</ref> Бірнеше жылдан кейін [[Хадасса медициналық орталығы|Хадасса]] медициналық ұйымымен бірлесіп, Иерусалимнің оңтүстік-батысындағы [[Эйн-Керем]] ауданында медициналық ғылымдарға арналған кампус салынды.
1967 жылдың басына қарай университетте 12 500 студент оқыды. Олар Иерусалимдегі екі кампус пен [[Реховот]]тағы ауыл шаруашылығы факультетінде білім алды. 1967 жылғы маусымдағы [[Алты күндік соғыс]]тан кейін Иерусалим біріктірілген соң, университет қайта салынған Скопус тауындағы кампусына оралу мүмкіндігіне ие болды. [[Иерусалим қолданбалы зерттеулер институты]]ның мәліметінше, 1968 жылы Израиль Еврей университеті үшін [[Палестина]]ның [[Исавия]] ауылынан 568 [[дунам]] жерді тәркіледі.<ref>[http://vprofile.arij.org/jerusalem/pdfs/vprofile/isawyieh.pdf 'Isawiya Town Profile], ARIJ, 2012, p. 14</ref> 1981 жылы құрылыс жұмыстары аяқталып, Скопус тауындағы кампус қайтадан университеттің негізгі кампусына айналды.{{citation needed|date=September 2019}} 1968–1983 жылдары университет президенті [[Авраам Харман]], 1983–1986 жылдары [[Дон Патинкин]], 1986–1990 жылдары [[Амнон Пази]], 1990–1992 жылдары [[Йорам Бен-Порат]], 1992–1997 жылдары [[Ханох Гутфройнд]], ал 1997–2009 жылдары [[Менахем Магидор]] болды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
31 шілде 2002 жылы лаңкестік топтың бір мүшесі Фрэнк Синатра атындағы халықаралық студенттер орталығының асханасында түскі үзіліс кезінде, онда қызметкерлер мен студенттер көп жиналған уақытта [[Еврей университетіндегі лаңкестік шабуыл|бомба жарды]]. Тоғыз адам — бес израильдік, үш америкалық және Франция мен АҚШ-тың қос азаматтығы бар бір адам қаза тауып, 70-тен астам адам жараланды. Әлемдік көшбасшылар, соның ішінде [[Кофи Аннан]], президент [[Джордж Уокер Буш|Джордж Буш]] және Еуропалық Одақтың жоғары өкілі [[Хавьер Солана]] бұл шабуылды айыптаған мәлімдемелер жасады.<ref>{{cite web |url= http://memorial.huji.ac.il/eng-open.html |title= HUJI Memorial Pages |publisher= Memorial.huji.ac.il |date= July 31, 2002 |access-date= September 6, 2011 |archive-date= 16 February 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170216103225/http://memorial.huji.ac.il/eng-open.html |url-status= dead }}</ref><ref>{{cite web |title= Terrorist bombing at Hebrew University cafeteria July 31, 2002 |publisher= Mfa.gov.il |url=https://mfa.gov.il/MFA/MFA-Archive/2002/Pages/Terrorist%20bombing%20at%20Hebrew%20University%20cafeteria%20-.aspx |access-date= 15 February 2021 }}</ref><ref>{{cite web |title= Israel plans to strike Hamas following Hebrew University bombing attack |publisher=[[Al Bawaba]] |date= 31 July 2002 |url=https://www.albawaba.com/news/israel-plans-strike-hamas-following-hebrew-university-bombing-attack |access-date= 15 February 2021}}</ref>
[[Менахем Бен-Сассон]] 2009–2017 жылдары университет президенті қызметін атқарды. 2017 жылы оның орнына [[Ашер Коэн]] келді.<ref name="New.huji.ac.il"/>
2017 жылы Иерусалимдегі Еврей университеті [[марихуана]]ны зерттеу орталығын ашты. Орталықтың мақсаты — «каннабис пен оның биологиялық әсерлеріне қатысты зерттеулерді жүргізу және үйлестіру, сондай-ақ оларды коммерциялық мақсатта қолдану мүмкіндіктерін қарастыру».<ref>{{Cite news|url=https://www.haaretz.com/israel-news/1.782086|archive-url=https://web.archive.org/web/20170407043939/http://www.haaretz.com/israel-news/1.782086|url-status=dead|archive-date=7 April 2017|title=Hebrew University Creates a Buzz With New Marijuana Research Center|agency=JTA|date=2017-04-07|work=Haaretz|access-date=2017-04-11|language=en}}</ref>
== Кампустары ==
=== Скопус тауы ===
[[Сурет:Hebrew University Jerusalem IL WV.JPG|thumb|Скопус тауындағы кампус]]
[[Сурет:Amfiteatron-al-shem-Rothberg.JPG|thumb|Скопус тауындағы кампус: Ротберг амфитеатры]]
[[Скопус тауы]] (ивритше: Хар ха-Цофим, הר הצופים) Иерусалимнің солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Мұнда университеттің негізгі кампусы орналасқан. Оның құрамына гуманитарлық ғылымдар, әлеуметтік ғылымдар және заң факультеттері, [[Иерусалим бизнес басқару мектебі]], Сеймур Фокс атындағы білім беру мектебі, Бервальд атындағы әлеуметтік жұмыс мектебі, Гарри С. Трумэн атындағы бейбітшілікті нығайту ғылыми-зерттеу институты, Ротберг халықаралық мектебі және Мандель атындағы [[еврейтану]] институты кіреді.
Ротберг халықаралық мектебінде зайырлы ғылымдар, сондай-ақ еврей және Израильтану пәндері оқытылады. Шетелдік студенттер үшін иврит тілін үйренуге арналған міндетті [[ульпан]] бағдарламасы қарастырылған. Оның құрамына Израиль мәдениеті мен әдет-ғұрыптары бойынша міндетті курс кіреді. Ротберг мектебіндегі барлық ульпан сабақтарын Израильде туған оқытушылар жүргізеді. Алайда мектептегі басқа көптеген сабақтарды Израильге қоныс аударған еврейлер жүргізеді.
Скопус тауындағы жер телімі [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]қа дейін [[сэр Джон Грей-Хилл]]ден оның Грей-Хилл зәулім үйімен бірге сатып алынды.<ref name="docs.google.com">{{cite journal |author= Diana Dolev |title= Architectural Orientalism In the Hebrew University – The Patrick Geddes and Frank Mears Master-Plan |journal= Assaph, Section B, Studies in Art History |issue=3 |pages=217–234 |location= Tel Aviv |url=https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:BzVt66WQaxYJ:arts.tau.ac.il/departments/images/stories/journals/arthistory/Assaph3/12dolev.pdf+architecture+hebrew+university&hl=en&pid=bl&srcid=ADGEESh7pTs4UOFXL1OlcdB2jCvesR8GqakjTVnBHW5kojibwNbWcF_7mwDX7oZrtsk9MquSvjS7A_n_4xznhmS_3ddSnIxlCVpyqK3UbFxwRrkCnYU9QZyizlepFKMdaHgvwKLYcUn7&sig=AHIEtbR-5rKVO7r_TXl7G1ORKHubfSNj6g |archive-url=https://web.archive.org/web/20121112060234/https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache%3ABzVt66WQaxYJ%3Aarts.tau.ac.il%2Fdepartments%2Fimages%2Fstories%2Fjournals%2Farthistory%2FAssaph3%2F12dolev.pdf+architecture+hebrew+university&hl=en&pid=bl&srcid=ADGEESh7pTs4UOFXL1OlcdB2jCvesR8GqakjTVnBHW5kojibwNbWcF_7mwDX7oZrtsk9MquSvjS7A_n_4xznhmS_3ddSnIxlCVpyqK3UbFxwRrkCnYU9QZyizlepFKMdaHgvwKLYcUn7&sig=AHIEtbR-5rKVO7r_TXl7G1ORKHubfSNj6g |url-status= dead |archive-date= 2012-11-12 |publisher= Tel-Aviv University, Faculty of Fine Arts |year= 1998 |access-date= September 6, 2011 }}</ref> Университеттің бас жоспарын 1919 жылғы желтоқсанда [[Патрик Геддес]] пен оның күйеубаласы [[Фрэнк Мирс]] әзірледі. Бастапқы жоба бойынша тек екі ғимарат салынды: [[Давид Вольфсон]] атындағы университет және ұлттық кітапхана, сондай-ақ математика институты. Ал физика институты олардың Иерусалимдегі серіктесі Бенджамин Чайкиннің жобасы бойынша салынған болуы мүмкін.<ref name="Dolev">{{cite book |author= Diana Dolev |title= The Planning and Building of the Hebrew University, 1919–1948: Facing the Temple Mount |year=2016 |publisher= Lexington Books |pages= 67–76 |isbn= 9780739191613 |url=https://books.google.com/books?id=IkaLCwAAQBAJ&pg=PA67 |access-date=26 July 2018 }}</ref>
[[Скопус тауы]]нда тұратын Еврей университетінің студенттері үшін университет маңында үш жатақхана орналасқан. Олар — Майерсдорф ({{Lang|he|מאירסדורף}}), Бронфман ({{Lang|he|ברונפמן}}) және Кфар ха-Студентим ({{Lang|he|כפר הסטודנטים}}, Студенттер ауылы) жатақханалары.
Жақын жерде ұлттық пантеонға айналдыру жоспарланған ежелгі [[Никанор үңгірі]] орналасқан.
==== Пауль Бервальд атындағы әлеуметтік жұмыс және әлеуметтік қамсыздандыру мектебі ====
1958 жылы құрылған бұл мектеп Израильде алғаш рет [[әлеуметтік жұмыс бакалавры]] дәрежесін ұсынды. Мектеп [[Америкалық еврейлердің біріккен тарату комитеті|Еврейлерге көмек көрсету комитетінің (JDC)]] жетекшісі [[Пауль Бервальд]]тың құрметіне аталды. JDC, Әлеуметтік қамсыздандыру министрлігі және [[Тель-Авив—Яффа муниципалитеті|Тель-Авив муниципалитеті]] мектептің алғашқы қаржыландырушылары болды.<ref name="History">{{cite book |url=https://en.sw.huji.ac.il/book/history-school |title=History of the School |access-date=22 January 2023}}</ref> 1967 жылғы сәуірде университеттің [[Гиват-Рам]] кампусында мектепке арналған жеке ғимарат салтанатты түрде ашылды.<ref>{{cite journal | url=https://www.jstor.org/stable/30021751 | jstor=30021751 | last1=Pins | first1=Arnulf M. | title=Reviewed work: The University and Social Welfare, Israel Katz, Harold Silver | journal=Social Service Review | date=1970 | volume=44 | issue=4 | pages=470–472 | doi=10.1086/642615 | issn=0037-7961 | url-access=subscription }}</ref> Мектеп «әлеуметтік жұмыс және әлеуметтік саясат салаларындағы мамандар даярлау мен ғылыми зерттеулердің көшбасшысы» деп сипатталған.<ref name="Bounce" /> Ол Израильдегі әлеуметтік жұмыс мектептерінің рейтингінде ең жоғары орынға ие болды.<ref>{{cite web |title=8 Best universities for Social Work in Israel |url=https://edurank.org/psychology/social-work/il/ |website=EduRank |date=11 August 2021 |access-date=5 February 2023}}</ref> 1970 жылы [[әлеуметтік жұмыс магистрі]] бағдарламасы енгізілді.<ref name="History" /> Мектеп құрамында Израиль геронтологиялық деректер орталығы, Невет — көмекке мұқтаж балаларды олардың жағдайын ескере отырып зерттеу және мамандар даярлау орталығы, Израильдегі қайырымдылықты зерттеу орталығы және Төзімділікті зерттеу тобы жұмыс істейді.<ref name="Bounce">{{cite web |title=Hebrew University school of Social Work and Social Welfare |url=https://www.bounce-project.eu/consortium/huj/ |website=Bounce Project |access-date=22 January 2023}}</ref>
=== Эдмонд Дж. Сафра, Гиват-Рам ===
[[Сурет:Hebrew University of Jerusalem.jpg|thumb|Гиват-Рам кампусы]]
[[Гиват-Рам]] кампусында (2005 жылы [[Эдмонд Сафра]]ның құрметіне қайта аталған) [[Эйнштейн атындағы математика институты]] кіретін жаратылыстану ғылымдары факультеті, Александр Зильберман атындағы тіршілік туралы ғылымдар институты, [[Эдмонд және Лили Сафра атындағы ми туралы ғылымдар орталығы]], [[Израиль жоғары зерттеулер институты]], Рационалдылықты зерттеу орталығы, сондай-ақ [[Израиль ұлттық кітапханасы]] (JNUL) орналасқан.
=== Эйн-Керем ===
Медицина және стоматология факультеттері, сондай-ақ [[Израиль-Канада медициналық зерттеулер институты]] (IMRIC)<ref>{{cite web |url=http://imric.org/about-us |title=About Us — Institute for Medical Research Israel-Canada (IMRIC) |publisher=imric.org |date=2014-05-15 |access-date=2014-05-19 |archive-date=27 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110527212604/http://www.imric.org/about-us |url-status=dead }}</ref> Иерусалимнің оңтүстік-батысындағы [[Эйн-Керем]] кампусында, [[Хадасса медициналық орталығы|Хадасса университеттік медициналық орталығымен]] қатар орналасқан.
=== Реховот ===
[[Сурет:RehovotCamps Ariovitch.jpg|thumb|Реховот кампусы, Ариович аудиториясы]]
Роберт Х. Смит атындағы ауыл шаруашылығы, азық-түлік және қоршаған орта факультеті<ref>{{cite web|url=http://www.agri.huji.ac.il/english/about.html |title=Faculty of Agricultural, Food and Environmental Quality Sciences |publisher=Agri.huji.ac.il |access-date=September 6, 2011}}</ref> мен Корет атындағы [[ветеринария]] мектебі<ref>{{cite web|url=http://departments.agri.huji.ac.il/vetschool/ |title=Koret School of Veterinary Medicine |publisher=Departments.agri.huji.ac.il |access-date=September 6, 2011}}</ref> жағалау жазығындағы [[Реховот]] қаласында орналасқан. Факультет 1942 жылы құрылды, ал ветеринария мектебі 1985 жылы ашылды. Бұлар Израильде өз салалары бойынша білім беру және ғылыми-зерттеу бағдарламаларын қатар ұсынатын жалғыз жоғары оқу орындары болып саналады. Факультет [[Өмір туралы ғылымдардың Еуропалық лигасы]]ның мүшесі.
[[Сурет:Hebrew University opening Ceremony.jpg|alt=Лорд Бальфурдың Скопус тауындағы Иерусалимдегі Еврей университетінің ашылу салтанатында сөз сөйлеуі|thumb|Лорд Бальфурдың Скопус тауындағы Иерусалимдегі Еврей университетінің ашылу салтанатында сөз сөйлеуі]]
== Кітапханалары ==
Еврей университетінің кітапханалары мен олардың электрондық каталогтарына HUJI кітапханалар басқармасының порталы арқылы қол жеткізуге болады.<ref>{{cite web |url=http://lib-authority.huji.ac.il/ |title=lib-authority.huji.ac.il |publisher=lib-authority.huji.ac.il |date=2013-07-26 |access-date=2014-05-19 |archive-date=29 January 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090129204545/http://lib-authority.huji.ac.il/ |url-status=dead }}</ref>
=== Еврей ұлттық және университет кітапханасы ===
[[Еврей ұлттық және университет кітапханасы]] — Еврей университетінің орталық әрі ең ірі кітапханасы, сондай-ақ әлемдегі ең бай кітап және қолжазба жинақтарының бірі. Ол университеттің ең көне бөлімшесі болып саналады. 1892 жылы еврей ой-санасы мен мәдениетіне қатысты кітаптарды сақтайтын дүниежүзілік орталық ретінде құрылған кітапхана 1920 жылы жалпы университеттік кітапхана міндеттерін де атқара бастады. Оның [[гебраика]] және [[иудаика]] жинақтары әлемдегі ең ірі жинақтар болып саналады. Кітапханада Израильде жарық көрген барлық материалдар сақталады, сондай-ақ әлемнің басқа елдерінде жарияланған, Израильге қатысты барлық материалдарды жинауға күш салынады. Кітапхана қорында бес миллионнан астам кітап және арнайы бөлімдерде сақталатын мыңдаған материал бар, олардың көпшілігі бірегей болып саналады. Олардың қатарында [[Альберт Эйнштейн мұрағаты]], [[иврит тілі]]ндегі [[қолжазба]]лар бөлімі, Эран Лаордың карталар жинағы, Эдельштейннің ғылыми жинағы, [[Гершом Шолем]] жинағы, сондай-ақ [[Маймонид]]тің қолжазбалары мен алғашқы еңбектерінің жинағы бар.
Альберт Эйнштейн өз өсиетінде жеке құжаттары мен оларға қатысты авторлық құқықтарын Еврей университетіне қалдырды. Альберт Эйнштейн мұрағатында шамамен 55 000 материал сақталған.<ref name=Einstein>{{cite news |last=Sela |first=Shimrit |url=http://news.haaretz.co.il/hasen/pages/ShArtStEngPE.jhtml?itemNo=1011875&contrassID=2&subContrassID=2&title=%27Phone%20company%27s%20%27Einstein%27%20ads%20shelved%20due%20to%20Hebrew%20U.%20copyright%20row%27&dyn_server=172.20.5.5 |title=Albert Einstein's bequest to the Hebrew University |work=Haaretz |date=March 15, 2011 |access-date=September 6, 2011 }}{{dead link|date=March 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2012 жылғы наурызда университет бүкіл мұрағаттың цифрландырылғанын және оны интернет арқылы көпшілікке қолжетімді ету жоспарланып отырғанын жариялады.<ref>{{cite news|last = Rabinovitch | first = Ari | work = [[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/article/us-einstein-archive-idUSBRE82I0WD20120320 | date = March 20, 2012 | access-date = March 20, 2012 | title=Einstein the scientist, dreamer, lover: online}}</ref><ref>{{cite web | title = Einstein papers to go digital on the Web | work = Space Daily |url=http://www.spacedaily.com/reports/Einstein_papers_to_go_digital_on_the_Web_999.html | date = March 19, 2012 | access-date = March 20, 2012}}</ref><ref>{{cite web | title = University digitises Einstein archives via new website | work = [[Silicon Republic]] | last = Doyle | first = Carmel |url=http://www.siliconrepublic.com/innovation/item/26304-university-digitises-albert/ | date = March 20, 2012 | access-date = March 20, 2012}}</ref> Жинаққа оның жеке жазбалары мен әртүрлі әйелдерге, соның ішінде кейін екінші әйелі атанған [[Эльза Эйнштейн|Эльзаға]] жазған махаббат хаттары кіреді.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
oco6pd6ebq9r7po1wf5txoibci6m6oh
3693331
3693328
2026-11-08T10:03:22Z
1nter pares
146705
/* Еврей ұлттық және университет кітапханасы */
3693331
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Иерусалимдегі Еврей университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы = [[Сурет:Hebrew University Logo.svg]]
|Сурет =
|Шынайы аты = האוניברסיטה העברית בירושלים
|Халықаралық атауы = Hebrew University of Jerusalem
|Бұрынғы атауы =
|Ұраны =
|Құрылған жылы = [[24 шілде]] [[1918 жыл|1918]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[Зерттеу университеті|зерттеу университеті]]
|Бюджет = 802,4 млн [[АҚШ доллары]] (2018)<ref name="President's Report 2019">{{Cite web|url=https://campaign.huji.ac.il/sites/default/files/pdfs/President%E2%80%99s+Report+2019.pdf|title=Something went wrong...|website=campaign.huji.ac.il}}</ref>
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = Тамир Шефер<ref>{{cite web |title=Prof. Tamir Sheafer Elected President of the Hebrew University |url=https://international.huji.ac.il/news/prof-tamir-sheafer-elected-president-hebrew-university |website=HUJI International |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Орон Шагрир]]<ref>{{cite web |title=Prof. Oron Shagrir Elected Rector of the Hebrew University |url=https://en.huji.ac.il/news/prof-oron-shagrir-elected-rector-hebrew-university |website=The Hebrew University of Jerusalem |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Студенттер = 23 000
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат = 12 500
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура = 2200
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар = 1200 (тұрақты оқытушылар құрамы)<ref name="stanford">{{Cite web | title=Foreign Exchange Program for SLS Students | url=https://law.stanford.edu/education/international-and-global-opportunities/foreign-exchange-program-for-sls-students/hebrew-university-of-jerusalem-hu-jerusalem-israel/ }}</ref>
|Орналасқан жері = [[Иерусалим]] және [[Реховот]], [[Израиль]]
|Метро бекеті =
|Кампус = қалалық
|Мекенжайы =
|Сайты = https://en.huji.ac.il/en
|Марапаттары =
|lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec =
|lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec =
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Иерусалимдегі Еврей университеті''' ('''HUJI'''; {{lang-he|הַאוּנִיבֶרְסִיטָה הָעִבְרִית בִּירוּשָׁלַיִם|HaUniversita HaIvrit birushalayim}}) — Израильдің [[Иерусалим]] қаласында орналасқан [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]]. 1918 жылғы шілдеде [[Альберт Эйнштейн]] мен [[Хаим Вейцман]] бірлесіп негізін қалаған бұл оқу орны — [[Израиль]]дегі екінші көне жоғары оқу орны. Университет [[Израиль тәуелсіздігі туралы декларация|Израиль мемлекеті құрылғаннан]] 30 жыл бұрын, бірақ одан да көне [[Технион]] университетінен алты жыл кейін құрылған.
Университетке қарасты бес [[клиникалық аурухана]] (соның ішінде [[Хадасса медициналық орталығы]]), жеті факультет, 100-ден астам ғылыми-зерттеу орталығы және 315 академиялық кафедра бар. 2018 жылғы жағдай бойынша Израильдегі докторанттардың үштен бірі осы университетте оқыған. Университеттің [[Иерусалим]]де үш кампусы, ал Израильдің басқа қалаларында тағы үш кампусы бар (әрқайсысы [[Реховот]], [[Ришон-ле-Цион]] және [[Эйлат]] қалаларында орналасқан).<ref>{{cite web |title=The Hebrew University of Jerusalem – Our Story in Numbers |url=https://en.huji.ac.il/university-numbers |access-date=August 24, 2024 |publisher=Huji.ac.il}}</ref> 2023 жылға дейін әлемдегі [[иудаика]] саласына арналған ең ірі кітапхана — [[Израиль ұлттық кітапханасы]] Иерусалимнің [[Гиват-Рам]] ауданындағы [[Эдмонд Сафра|Эдмонд Дж. Сафра]] кампусында орналасқан.
Университеттің алғашқы [[басқарушылар кеңесі]] мүшелерінің арасында [[Зигмунд Фрейд]] пен [[Мартин Бубер]] болған. [[Израиль премьер-министрі|Израильдің төрт премьер-министрі]] осы университеттің түлектері болып саналады. 2018 жылғы жағдай бойынша университетпен 15 [[Нобель сыйлығы]]ның лауреаты (оның ішінде сегізі университет түлектері мен оқытушылары), екі [[Филдс медалі]]нің иегері (оның бірі университет түлегі) және үш [[Тьюринг сыйлығы]]ның лауреаты байланысты болған.<ref>{{Cite web |title=Something went wrong... |url=https://en.huji.ac.il/news/results-are-hebrew-university-ranks-77th-worldwide-and-1-israel-according-2022 |access-date=2024-05-03 |website=en.huji.ac.il}}</ref>
== Тарихы ==
[[Сурет:Mount Scopus (2009).jpg|thumb|Еврей университетінің құрылуы және іргетасының қалануы, 1918 жыл]]
[[Сурет:Opening ceremony of Hebrew University of Jerusalem 1925.jpg|thumb|Иерусалимдегі Еврей университетінің ашылу салтанаты, 1925 жыл. Хайфа университетінің Юнес пен Сорая Назарян кітапханасының цифрлық жинақтарындағы сурет]]
[[Сурет:Zoltan Kluger. Hebrew University, Jerusalem.jpg|thumb|Еврей университеті, 1937 жыл]]
[[Сурет:Keren Hayesod Album, Hebrew University01 (cropped).jpg|thumb|alt=Еврей университетінің кампусы, 1930 жылдар|Еврей университетінің кампусы, 1930 жылдар]]
[[Сурет:The National Library of Israel building - Amitay Katz.jpg|thumb|right|[[Израиль ұлттық кітапханасы]], Гиват-Рам, 1892 жылы құрылған]]
[[Сурет:Academy of the Hebrew Language.JPG|thumb|right|[[Иврит тілі академиясы]]ның ғимараты, Гиват-Рам. 1953 жылы академия 1890 жылы құрылған Иврит тілі комитетінің орнына келді.]]
[[Сионизм|Сионистік]] қозғалыстың мақсаттарының бірі [[Израиль жері]]нде [[Еврейлер|еврей]] университетін құру болды. Университет құру туралы ұсыныс алғаш рет 1884 жылы [[Ховевей Цион]] қоғамының [[Катовице|Каттовиц (Катовице)]] конференциясында, ал 1897 жылы [[Бірінші сионистік конгресс]]те [[Герман Шапира]] тарапынан айтылды.
Университеттің [[іргетасы]] 24 шілде 1918 жылы қаланды. Жеті жылдан кейін, 1 сәуір 1925 жылы [[Скопус тауы]]ндағы Еврей университетінің кампусы салтанатты түрде ашылды. Ашылу рәсіміне еврей әлемінің жетекшілері, көрнекті ғалымдар мен қоғам қайраткерлері, сондай-ақ британдық мәртебелі тұлғалар, соның ішінде [[Артур Джеймс Бальфур|Бальфур графы]], виконт [[Эдмунд Алленби|Алленби]], [[Уинстон Черчилль]] және сэр [[Герберт Сэмюэл, 1-виконт Сэмюэл|Герберт Сэмюэл]] қатысты.<ref name=Faught>{{Cite book |last=Faught |first=C. Brad |url=https://books.google.com/books?id=6kp-EAAAQBAJ |title=Cairo 1921: Ten Days That Made the Middle East |date=2022-07-08 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-25674-1 |pages=116 |language=en}}</ref> Университеттің алғашқы канцлері [[Иуда Магнес]] болды. Ол 1924–1935 жылдары университетті канцлер ретінде басқарды.<ref name="New.huji.ac.il">{{cite web|url=https://new.huji.ac.il/en/page/454 |title=Office of the President | האוניברסיטה העברית בירושלים | The Hebrew University of Jerusalem |publisher=New.huji.ac.il |date=2017-09-01 |access-date=2020-02-18}}</ref> 1935–1948 жылдары университеттің президенті қызметін атқарды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
Университеттің тұжырымдамасын әзірлеу кезіндегі ең даулы мәселелердің бірі оның болашақ ресми тіліне қатысты болды. «Германистер» деп аталған бір тарап еврейлерге қатысты емес барлық пәндерде неміс және араб тілдерін қатар қолдануды ұсынса, екінші тарап иврит тілін жалпы қолданысқа енгізуді жақтады. Бірінші тарап жақында ғана жаңғыртылған қазіргі иврит тілі жоғары деңгейдегі академиялық пікірталастар жүргізуге әлі жарамсыз болуы мүмкін деп қауіптенді, өйткені онда діни емес салаларға қатысты арнайы ғылыми-техникалық терминдер жеткіліксіз еді. Бұл алаңдаушылықты негізсіз деп біржақты жоққа шығаруға болмағанымен, осы ұстанымды жақтаушылар иврит тілінің көптеген еврейлер, әсіресе академиялық ортадан тыс қауым үшін символдық маңызын жете бағаламады. Сондықтан олар пікірталаста өз ұстанымдарын қорғай алмай, жаңа университеттің оқыту және ғылыми қызмет тілі иврит болатын оқу орны ретінде құрылуы туралы шешімге көнуге мәжбүр болды.<ref>{{Cite web|url=https://mimeo.dubnow.de/the-language-of-science/|title=The Language of Science | Mimeo|date=30 November 2020 }}</ref> Университеттің өзіндік еврейлік сипатын не айқындайтыны туралы мәселе тек ресми тілді таңдауға ғана емес, сонымен қатар кафедраларды құру, олардың тиісті зерттеу бағыттарын анықтау және университеттің жалпы академиялық бейінін қалыптастыру сияқты ұйымдастырушылық мәселелерге де қатысты болды. Сондықтан 1919 жылы [[Шмарьяху Левин]] Еуропаның бірқатар көрнекті еврей ғалымдарынан осы мәселе жөніндегі пікірлерін сұрады. Жауап бергендердің бірі [[Игнац Гольдциер]] болды. Оның ұсыныстары кем дегенде ішінара жүзеге асырылды: шығыс тілдері, еврей әдебиеті және археология университетте алғаш оқытыла бастаған пәндердің қатарынан орын алды.<ref>{{Cite web|url=https://mimeo.dubnow.de/envisioning-a-hebrew-university/|title = Envisioning a Hebrew University | Mimeo| date=13 July 2021 }}</ref>
1947 жылға қарай университет ірі ғылыми-зерттеу және білім беру мекемесіне айналды. 1948–1949 жылдары сэр [[Леон Саймон (сионист)|Леон Саймон]] университет президентінің міндетін атқарды. Одан кейін бұл қызметке профессор [[Селиг Бродецкий]] келіп, 1949–1952 жылдары университетті басқарды.<ref name="New.huji.ac.il"/> 1949 жылғы мамырда медицина мектебін құру жоспары мақұлданып, сол жылғы қарашада заң факультеті ашылды. 1952 жылы университет 1940 жылы негізін қалаған ауыл шаруашылығы институтының толыққанды факультетке айналатыны жарияланды.<ref>{{cite news |last=Weitz |first=Yechiam |url=https://www.haaretz.com/hasen/spages/841024.html |title=The subversives on the hill |work=Haaretz |date=March 15, 2011 |access-date=September 6, 2011 |archive-date=3 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080503233107/http://www.haaretz.com/hasen/spages/841024.html |url-status=dead }}</ref>
[[1948 жылғы Араб-Израиль соғысы]] кезінде Иерусалимнің Израиль бақылауындағы бөлігі мен университет арасында қатынаған автоколонналарға шабуылдар жасалды.<ref>''The Palestine Post'', April 14, 1948, p. 3</ref> Иерусалимдегі араб күштерінің қолбасшысы [[Әбділ Қадір әл-Хусейни]] егер еврейлер университет пен [[Хадасса ауруханасы]]н шабуыл жасау базасы ретінде пайдалануды жалғастырса, оларға қарсы әскери әрекет жүргізетінін ескертті.<ref>'Husseini Threatens Hadassah', ''The Palestine Post'', March 18, 1948, p. 1</ref> 1948 жылғы сәуірде дәрігерлер мен медбикелерді қоса алғанда, 79 еврей қаза тапқан [[Хадасса медициналық автоколоннасындағы қырғын]]нан кейін Скопус тауындағы кампус Иерусалимнен оқшауланды.<ref>''Victims of Hadassah massacre to be memorialized'', Judy Siegel-Itzkovich, ''The Jerusalem Post'', April 7, 2008.</ref> Британдық әскери қызметші [[Джек Черчилль]] ауруханадан 700 еврей дәрігерін, студентін және пациентін эвакуациялауды үйлестірді.<ref>{{cite web |url=http://www.wwiihistorymagazine.com/2005/july/col-profiles.html |title=Fighting Jack Churchill Survived A Wartime Odyssey Beyond Compare |publisher=Wwiihistorymagazine.com |date=1941-12-27 |access-date=2014-03-08 |archive-date=17 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130917135443/http://www.wwiihistorymagazine.com/2005/july/col-profiles.html |url-status=dead }}</ref>
[[Иордания]] үкіметі Израиль азаматтарының Скопус тауына баруына рұқсат бермегеннен кейін Иерусалимнің батыс бөлігіндегі Гиват-Рам ауданында жаңа кампус салынып, 1958 жылы аяқталды. Осы аралықта сабақтар қаладағы 40 түрлі ғимаратта өткізілді.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=6x3S8eM3spAC&q=attacks+on+medical+convoys+to+mount+scopus&pg=PA193 |title=International Dictionary of University Histories |isbn=9781884964237 |access-date=September 6, 2011|last1=Summerfield |first1=Carol J. |last2=Devine |first2=Mary Elizabeth |last3=Levi |first3=Anthony |year=1998 |publisher=Taylor & Francis }}</ref> 1953–1961 жылдары университет президенті [[Биньямин Мазар]], 1961–1962 жылдары президент міндетін атқарушы [[Джулио Рака]], ал 1962–1968 жылдары президент [[Элияху Эйлат]] болды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
Осы мақсатта [[Рехавия]] ауданындағы францискандық Қасиетті жерлердің қамқоршыларынан жалға алынған Терра-Санта ғимараты да пайдаланылды.<ref>{{cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Archaeology/jermandate.html |title=Jerusalem: Architecture in the British Mandate Period |publisher=Jewishvirtuallibrary.org |access-date=September 6, 2011}}</ref> Бірнеше жылдан кейін [[Хадасса медициналық орталығы|Хадасса]] медициналық ұйымымен бірлесіп, Иерусалимнің оңтүстік-батысындағы [[Эйн-Керем]] ауданында медициналық ғылымдарға арналған кампус салынды.
1967 жылдың басына қарай университетте 12 500 студент оқыды. Олар Иерусалимдегі екі кампус пен [[Реховот]]тағы ауыл шаруашылығы факультетінде білім алды. 1967 жылғы маусымдағы [[Алты күндік соғыс]]тан кейін Иерусалим біріктірілген соң, университет қайта салынған Скопус тауындағы кампусына оралу мүмкіндігіне ие болды. [[Иерусалим қолданбалы зерттеулер институты]]ның мәліметінше, 1968 жылы Израиль Еврей университеті үшін [[Палестина]]ның [[Исавия]] ауылынан 568 [[дунам]] жерді тәркіледі.<ref>[http://vprofile.arij.org/jerusalem/pdfs/vprofile/isawyieh.pdf 'Isawiya Town Profile], ARIJ, 2012, p. 14</ref> 1981 жылы құрылыс жұмыстары аяқталып, Скопус тауындағы кампус қайтадан университеттің негізгі кампусына айналды.{{citation needed|date=September 2019}} 1968–1983 жылдары университет президенті [[Авраам Харман]], 1983–1986 жылдары [[Дон Патинкин]], 1986–1990 жылдары [[Амнон Пази]], 1990–1992 жылдары [[Йорам Бен-Порат]], 1992–1997 жылдары [[Ханох Гутфройнд]], ал 1997–2009 жылдары [[Менахем Магидор]] болды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
31 шілде 2002 жылы лаңкестік топтың бір мүшесі Фрэнк Синатра атындағы халықаралық студенттер орталығының асханасында түскі үзіліс кезінде, онда қызметкерлер мен студенттер көп жиналған уақытта [[Еврей университетіндегі лаңкестік шабуыл|бомба жарды]]. Тоғыз адам — бес израильдік, үш америкалық және Франция мен АҚШ-тың қос азаматтығы бар бір адам қаза тауып, 70-тен астам адам жараланды. Әлемдік көшбасшылар, соның ішінде [[Кофи Аннан]], президент [[Джордж Уокер Буш|Джордж Буш]] және Еуропалық Одақтың жоғары өкілі [[Хавьер Солана]] бұл шабуылды айыптаған мәлімдемелер жасады.<ref>{{cite web |url= http://memorial.huji.ac.il/eng-open.html |title= HUJI Memorial Pages |publisher= Memorial.huji.ac.il |date= July 31, 2002 |access-date= September 6, 2011 |archive-date= 16 February 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170216103225/http://memorial.huji.ac.il/eng-open.html |url-status= dead }}</ref><ref>{{cite web |title= Terrorist bombing at Hebrew University cafeteria July 31, 2002 |publisher= Mfa.gov.il |url=https://mfa.gov.il/MFA/MFA-Archive/2002/Pages/Terrorist%20bombing%20at%20Hebrew%20University%20cafeteria%20-.aspx |access-date= 15 February 2021 }}</ref><ref>{{cite web |title= Israel plans to strike Hamas following Hebrew University bombing attack |publisher=[[Al Bawaba]] |date= 31 July 2002 |url=https://www.albawaba.com/news/israel-plans-strike-hamas-following-hebrew-university-bombing-attack |access-date= 15 February 2021}}</ref>
[[Менахем Бен-Сассон]] 2009–2017 жылдары университет президенті қызметін атқарды. 2017 жылы оның орнына [[Ашер Коэн]] келді.<ref name="New.huji.ac.il"/>
2017 жылы Иерусалимдегі Еврей университеті [[марихуана]]ны зерттеу орталығын ашты. Орталықтың мақсаты — «каннабис пен оның биологиялық әсерлеріне қатысты зерттеулерді жүргізу және үйлестіру, сондай-ақ оларды коммерциялық мақсатта қолдану мүмкіндіктерін қарастыру».<ref>{{Cite news|url=https://www.haaretz.com/israel-news/1.782086|archive-url=https://web.archive.org/web/20170407043939/http://www.haaretz.com/israel-news/1.782086|url-status=dead|archive-date=7 April 2017|title=Hebrew University Creates a Buzz With New Marijuana Research Center|agency=JTA|date=2017-04-07|work=Haaretz|access-date=2017-04-11|language=en}}</ref>
== Кампустары ==
=== Скопус тауы ===
[[Сурет:Hebrew University Jerusalem IL WV.JPG|thumb|Скопус тауындағы кампус]]
[[Сурет:Amfiteatron-al-shem-Rothberg.JPG|thumb|Скопус тауындағы кампус: Ротберг амфитеатры]]
[[Скопус тауы]] (ивритше: Хар ха-Цофим, הר הצופים) Иерусалимнің солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Мұнда университеттің негізгі кампусы орналасқан. Оның құрамына гуманитарлық ғылымдар, әлеуметтік ғылымдар және заң факультеттері, [[Иерусалим бизнес басқару мектебі]], Сеймур Фокс атындағы білім беру мектебі, Бервальд атындағы әлеуметтік жұмыс мектебі, Гарри С. Трумэн атындағы бейбітшілікті нығайту ғылыми-зерттеу институты, Ротберг халықаралық мектебі және Мандель атындағы [[еврейтану]] институты кіреді.
Ротберг халықаралық мектебінде зайырлы ғылымдар, сондай-ақ еврей және Израильтану пәндері оқытылады. Шетелдік студенттер үшін иврит тілін үйренуге арналған міндетті [[ульпан]] бағдарламасы қарастырылған. Оның құрамына Израиль мәдениеті мен әдет-ғұрыптары бойынша міндетті курс кіреді. Ротберг мектебіндегі барлық ульпан сабақтарын Израильде туған оқытушылар жүргізеді. Алайда мектептегі басқа көптеген сабақтарды Израильге қоныс аударған еврейлер жүргізеді.
Скопус тауындағы жер телімі [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]қа дейін [[сэр Джон Грей-Хилл]]ден оның Грей-Хилл зәулім үйімен бірге сатып алынды.<ref name="docs.google.com">{{cite journal |author= Diana Dolev |title= Architectural Orientalism In the Hebrew University – The Patrick Geddes and Frank Mears Master-Plan |journal= Assaph, Section B, Studies in Art History |issue=3 |pages=217–234 |location= Tel Aviv |url=https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:BzVt66WQaxYJ:arts.tau.ac.il/departments/images/stories/journals/arthistory/Assaph3/12dolev.pdf+architecture+hebrew+university&hl=en&pid=bl&srcid=ADGEESh7pTs4UOFXL1OlcdB2jCvesR8GqakjTVnBHW5kojibwNbWcF_7mwDX7oZrtsk9MquSvjS7A_n_4xznhmS_3ddSnIxlCVpyqK3UbFxwRrkCnYU9QZyizlepFKMdaHgvwKLYcUn7&sig=AHIEtbR-5rKVO7r_TXl7G1ORKHubfSNj6g |archive-url=https://web.archive.org/web/20121112060234/https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache%3ABzVt66WQaxYJ%3Aarts.tau.ac.il%2Fdepartments%2Fimages%2Fstories%2Fjournals%2Farthistory%2FAssaph3%2F12dolev.pdf+architecture+hebrew+university&hl=en&pid=bl&srcid=ADGEESh7pTs4UOFXL1OlcdB2jCvesR8GqakjTVnBHW5kojibwNbWcF_7mwDX7oZrtsk9MquSvjS7A_n_4xznhmS_3ddSnIxlCVpyqK3UbFxwRrkCnYU9QZyizlepFKMdaHgvwKLYcUn7&sig=AHIEtbR-5rKVO7r_TXl7G1ORKHubfSNj6g |url-status= dead |archive-date= 2012-11-12 |publisher= Tel-Aviv University, Faculty of Fine Arts |year= 1998 |access-date= September 6, 2011 }}</ref> Университеттің бас жоспарын 1919 жылғы желтоқсанда [[Патрик Геддес]] пен оның күйеубаласы [[Фрэнк Мирс]] әзірледі. Бастапқы жоба бойынша тек екі ғимарат салынды: [[Давид Вольфсон]] атындағы университет және ұлттық кітапхана, сондай-ақ математика институты. Ал физика институты олардың Иерусалимдегі серіктесі Бенджамин Чайкиннің жобасы бойынша салынған болуы мүмкін.<ref name="Dolev">{{cite book |author= Diana Dolev |title= The Planning and Building of the Hebrew University, 1919–1948: Facing the Temple Mount |year=2016 |publisher= Lexington Books |pages= 67–76 |isbn= 9780739191613 |url=https://books.google.com/books?id=IkaLCwAAQBAJ&pg=PA67 |access-date=26 July 2018 }}</ref>
[[Скопус тауы]]нда тұратын Еврей университетінің студенттері үшін университет маңында үш жатақхана орналасқан. Олар — Майерсдорф ({{Lang|he|מאירסדורף}}), Бронфман ({{Lang|he|ברונפמן}}) және Кфар ха-Студентим ({{Lang|he|כפר הסטודנטים}}, Студенттер ауылы) жатақханалары.
Жақын жерде ұлттық пантеонға айналдыру жоспарланған ежелгі [[Никанор үңгірі]] орналасқан.
==== Пауль Бервальд атындағы әлеуметтік жұмыс және әлеуметтік қамсыздандыру мектебі ====
1958 жылы құрылған бұл мектеп Израильде алғаш рет [[әлеуметтік жұмыс бакалавры]] дәрежесін ұсынды. Мектеп [[Америкалық еврейлердің біріккен тарату комитеті|Еврейлерге көмек көрсету комитетінің (JDC)]] жетекшісі [[Пауль Бервальд]]тың құрметіне аталды. JDC, Әлеуметтік қамсыздандыру министрлігі және [[Тель-Авив—Яффа муниципалитеті|Тель-Авив муниципалитеті]] мектептің алғашқы қаржыландырушылары болды.<ref name="History">{{cite book |url=https://en.sw.huji.ac.il/book/history-school |title=History of the School |access-date=22 January 2023}}</ref> 1967 жылғы сәуірде университеттің [[Гиват-Рам]] кампусында мектепке арналған жеке ғимарат салтанатты түрде ашылды.<ref>{{cite journal | url=https://www.jstor.org/stable/30021751 | jstor=30021751 | last1=Pins | first1=Arnulf M. | title=Reviewed work: The University and Social Welfare, Israel Katz, Harold Silver | journal=Social Service Review | date=1970 | volume=44 | issue=4 | pages=470–472 | doi=10.1086/642615 | issn=0037-7961 | url-access=subscription }}</ref> Мектеп «әлеуметтік жұмыс және әлеуметтік саясат салаларындағы мамандар даярлау мен ғылыми зерттеулердің көшбасшысы» деп сипатталған.<ref name="Bounce" /> Ол Израильдегі әлеуметтік жұмыс мектептерінің рейтингінде ең жоғары орынға ие болды.<ref>{{cite web |title=8 Best universities for Social Work in Israel |url=https://edurank.org/psychology/social-work/il/ |website=EduRank |date=11 August 2021 |access-date=5 February 2023}}</ref> 1970 жылы [[әлеуметтік жұмыс магистрі]] бағдарламасы енгізілді.<ref name="History" /> Мектеп құрамында Израиль геронтологиялық деректер орталығы, Невет — көмекке мұқтаж балаларды олардың жағдайын ескере отырып зерттеу және мамандар даярлау орталығы, Израильдегі қайырымдылықты зерттеу орталығы және Төзімділікті зерттеу тобы жұмыс істейді.<ref name="Bounce">{{cite web |title=Hebrew University school of Social Work and Social Welfare |url=https://www.bounce-project.eu/consortium/huj/ |website=Bounce Project |access-date=22 January 2023}}</ref>
=== Эдмонд Дж. Сафра, Гиват-Рам ===
[[Сурет:Hebrew University of Jerusalem.jpg|thumb|Гиват-Рам кампусы]]
[[Гиват-Рам]] кампусында (2005 жылы [[Эдмонд Сафра]]ның құрметіне қайта аталған) [[Эйнштейн атындағы математика институты]] кіретін жаратылыстану ғылымдары факультеті, Александр Зильберман атындағы тіршілік туралы ғылымдар институты, [[Эдмонд және Лили Сафра атындағы ми туралы ғылымдар орталығы]], [[Израиль жоғары зерттеулер институты]], Рационалдылықты зерттеу орталығы, сондай-ақ [[Израиль ұлттық кітапханасы]] (JNUL) орналасқан.
=== Эйн-Керем ===
Медицина және стоматология факультеттері, сондай-ақ [[Израиль-Канада медициналық зерттеулер институты]] (IMRIC)<ref>{{cite web |url=http://imric.org/about-us |title=About Us — Institute for Medical Research Israel-Canada (IMRIC) |publisher=imric.org |date=2014-05-15 |access-date=2014-05-19 |archive-date=27 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110527212604/http://www.imric.org/about-us |url-status=dead }}</ref> Иерусалимнің оңтүстік-батысындағы [[Эйн-Керем]] кампусында, [[Хадасса медициналық орталығы|Хадасса университеттік медициналық орталығымен]] қатар орналасқан.
=== Реховот ===
[[Сурет:RehovotCamps Ariovitch.jpg|thumb|Реховот кампусы, Ариович аудиториясы]]
Роберт Х. Смит атындағы ауыл шаруашылығы, азық-түлік және қоршаған орта факультеті<ref>{{cite web|url=http://www.agri.huji.ac.il/english/about.html |title=Faculty of Agricultural, Food and Environmental Quality Sciences |publisher=Agri.huji.ac.il |access-date=September 6, 2011}}</ref> мен Корет атындағы [[ветеринария]] мектебі<ref>{{cite web|url=http://departments.agri.huji.ac.il/vetschool/ |title=Koret School of Veterinary Medicine |publisher=Departments.agri.huji.ac.il |access-date=September 6, 2011}}</ref> жағалау жазығындағы [[Реховот]] қаласында орналасқан. Факультет 1942 жылы құрылды, ал ветеринария мектебі 1985 жылы ашылды. Бұлар Израильде өз салалары бойынша білім беру және ғылыми-зерттеу бағдарламаларын қатар ұсынатын жалғыз жоғары оқу орындары болып саналады. Факультет [[Өмір туралы ғылымдардың Еуропалық лигасы]]ның мүшесі.
[[Сурет:Hebrew University opening Ceremony.jpg|alt=Лорд Бальфурдың Скопус тауындағы Иерусалимдегі Еврей университетінің ашылу салтанатында сөз сөйлеуі|thumb|Лорд Бальфурдың Скопус тауындағы Иерусалимдегі Еврей университетінің ашылу салтанатында сөз сөйлеуі]]
== Кітапханалары ==
Еврей университетінің кітапханалары мен олардың электрондық каталогтарына HUJI кітапханалар басқармасының порталы арқылы қол жеткізуге болады.<ref>{{cite web |url=http://lib-authority.huji.ac.il/ |title=lib-authority.huji.ac.il |publisher=lib-authority.huji.ac.il |date=2013-07-26 |access-date=2014-05-19 |archive-date=29 January 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090129204545/http://lib-authority.huji.ac.il/ |url-status=dead }}</ref>
=== Еврей ұлттық және университет кітапханасы ===
[[Еврей ұлттық және университет кітапханасы]] — Еврей университетінің орталық әрі ең ірі кітапханасы, сондай-ақ әлемдегі ең бай кітап және қолжазба жинақтарының бірі. Ол университеттің ең көне бөлімшесі болып саналады. 1892 жылы еврей ой-санасы мен мәдениетіне қатысты кітаптарды сақтайтын дүниежүзілік орталық ретінде құрылған кітапхана 1920 жылы жалпы университеттік кітапхана міндеттерін де атқара бастады. Оның [[гебраика]] және [[иудаика]] жинақтары әлемдегі ең ірі жинақтар болып саналады. Кітапханада Израильде жарық көрген барлық материалдар сақталады, сондай-ақ әлемнің басқа елдерінде жарияланған, Израильге қатысты барлық материалдарды жинауға күш салынады. Кітапхана қорында бес миллионнан астам кітап және арнайы бөлімдерде сақталатын мыңдаған материал бар, олардың көпшілігі бірегей болып саналады. Олардың қатарында [[Альберт Эйнштейн мұрағаты]], [[иврит тілі]]ндегі [[қолжазба]]лар бөлімі, Эран Лаордың карталар жинағы, Эдельштейннің ғылыми жинағы, [[Гершом Шолем]] жинағы, сондай-ақ [[Маймонид]]тің қолжазбалары мен алғашқы еңбектерінің жинағы бар.
Альберт Эйнштейн өз өсиетінде жеке құжаттары мен оларға қатысты авторлық құқықтарын Еврей университетіне қалдырды. Альберт Эйнштейн мұрағатында шамамен 55 000 материал сақталған.<ref name=Einstein>{{cite news |last=Sela |first=Shimrit |url=http://news.haaretz.co.il/hasen/pages/ShArtStEngPE.jhtml?itemNo=1011875&contrassID=2&subContrassID=2&title=%27Phone%20company%27s%20%27Einstein%27%20ads%20shelved%20due%20to%20Hebrew%20U.%20copyright%20row%27&dyn_server=172.20.5.5 |title=Albert Einstein's bequest to the Hebrew University |work=Haaretz |date=March 15, 2011 |access-date=September 6, 2011 }}{{dead link|date=March 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2012 жылғы наурызда университет бүкіл мұрағаттың цифрландырылғанын және оны интернет арқылы көпшілікке қолжетімді ету жоспарланып отырғанын жариялады.<ref>{{cite news|last = Rabinovitch | first = Ari | work = [[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/article/us-einstein-archive-idUSBRE82I0WD20120320 | date = March 20, 2012 | access-date = March 20, 2012 | title=Einstein the scientist, dreamer, lover: online}}</ref><ref>{{cite web | title = Einstein papers to go digital on the Web | work = Space Daily |url=http://www.spacedaily.com/reports/Einstein_papers_to_go_digital_on_the_Web_999.html | date = March 19, 2012 | access-date = March 20, 2012}}</ref><ref>{{cite web | title = University digitises Einstein archives via new website | work = [[Silicon Republic]] | last = Doyle | first = Carmel |url=http://www.siliconrepublic.com/innovation/item/26304-university-digitises-albert/ | date = March 20, 2012 | access-date = March 20, 2012}}</ref> Жинаққа оның жеке жазбалары мен әртүрлі әйелдерге, соның ішінде кейін екінші әйелі атанған [[Эльза Эйнштейн|Эльзаға]] жазған махаббат хаттары кіреді.
=== Салалық кітапханалар ===
Ұлттық кітапханадан бөлек, Еврей университетінің кампустарында әртүрлі ғылым салаларына мамандандырылған кітапханалар жұмыс істейді. Олардың қатарында [[Авраам Харман]] атындағы ғылыми кітапхана (Сафра, Гиват-Рам); математика және информатика кітапханасы (Сафра, Гиват-Рам); Жер туралы ғылымдар кітапханасы (Сафра, Гиват-Рам); [[Берман медициналық кітапханасы|Мюриэль және Филипп И. Берман атындағы ұлттық медициналық кітапхана]] (Эйн-Керем); ауыл шаруашылығы ғылымдарының орталық кітапханасы (Реховот); Блумфилд атындағы гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдар кітапханасы (Скопус тауы); Бернард Г. Сигал атындағы заң кітапханасы орталығы (Скопус тауы); археология институтының Эмери және Клэр Ясс атындағы кітапханасы (Скопус тауы); Мозес Ливитт атындағы әлеуметтік жұмыс кітапханасы (Скопус тауы); [[Залман Аранне]] атындағы орталық білім беру кітапханасы (Скопус тауы); Ротберг халықаралық студенттер мектебінің кітапханасы (Скопус тауы); [[Гарри С. Трумэн]] атындағы бейбітшілікті нығайту ғылыми-зерттеу институтының Роберта және Стэнли Боген атындағы кітапханасы (Скопус тауы); сондай-ақ [[Стивен Спилберг атындағы еврей фильмдерінің мұрағаты]] бар.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
d3w6jlhaitbs2lykt1zgzp3l1worvmh
3693332
3693331
2026-11-08T10:03:54Z
1nter pares
146705
/* Салалық кітапханалар */
3693332
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Иерусалимдегі Еврей университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы = [[Сурет:Hebrew University Logo.svg]]
|Сурет =
|Шынайы аты = האוניברסיטה העברית בירושלים
|Халықаралық атауы = Hebrew University of Jerusalem
|Бұрынғы атауы =
|Ұраны =
|Құрылған жылы = [[24 шілде]] [[1918 жыл|1918]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[Зерттеу университеті|зерттеу университеті]]
|Бюджет = 802,4 млн [[АҚШ доллары]] (2018)<ref name="President's Report 2019">{{Cite web|url=https://campaign.huji.ac.il/sites/default/files/pdfs/President%E2%80%99s+Report+2019.pdf|title=Something went wrong...|website=campaign.huji.ac.il}}</ref>
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = Тамир Шефер<ref>{{cite web |title=Prof. Tamir Sheafer Elected President of the Hebrew University |url=https://international.huji.ac.il/news/prof-tamir-sheafer-elected-president-hebrew-university |website=HUJI International |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Орон Шагрир]]<ref>{{cite web |title=Prof. Oron Shagrir Elected Rector of the Hebrew University |url=https://en.huji.ac.il/news/prof-oron-shagrir-elected-rector-hebrew-university |website=The Hebrew University of Jerusalem |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Студенттер = 23 000
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат = 12 500
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура = 2200
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар = 1200 (тұрақты оқытушылар құрамы)<ref name="stanford">{{Cite web | title=Foreign Exchange Program for SLS Students | url=https://law.stanford.edu/education/international-and-global-opportunities/foreign-exchange-program-for-sls-students/hebrew-university-of-jerusalem-hu-jerusalem-israel/ }}</ref>
|Орналасқан жері = [[Иерусалим]] және [[Реховот]], [[Израиль]]
|Метро бекеті =
|Кампус = қалалық
|Мекенжайы =
|Сайты = https://en.huji.ac.il/en
|Марапаттары =
|lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec =
|lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec =
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Иерусалимдегі Еврей университеті''' ('''HUJI'''; {{lang-he|הַאוּנִיבֶרְסִיטָה הָעִבְרִית בִּירוּשָׁלַיִם|HaUniversita HaIvrit birushalayim}}) — Израильдің [[Иерусалим]] қаласында орналасқан [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]]. 1918 жылғы шілдеде [[Альберт Эйнштейн]] мен [[Хаим Вейцман]] бірлесіп негізін қалаған бұл оқу орны — [[Израиль]]дегі екінші көне жоғары оқу орны. Университет [[Израиль тәуелсіздігі туралы декларация|Израиль мемлекеті құрылғаннан]] 30 жыл бұрын, бірақ одан да көне [[Технион]] университетінен алты жыл кейін құрылған.
Университетке қарасты бес [[клиникалық аурухана]] (соның ішінде [[Хадасса медициналық орталығы]]), жеті факультет, 100-ден астам ғылыми-зерттеу орталығы және 315 академиялық кафедра бар. 2018 жылғы жағдай бойынша Израильдегі докторанттардың үштен бірі осы университетте оқыған. Университеттің [[Иерусалим]]де үш кампусы, ал Израильдің басқа қалаларында тағы үш кампусы бар (әрқайсысы [[Реховот]], [[Ришон-ле-Цион]] және [[Эйлат]] қалаларында орналасқан).<ref>{{cite web |title=The Hebrew University of Jerusalem – Our Story in Numbers |url=https://en.huji.ac.il/university-numbers |access-date=August 24, 2024 |publisher=Huji.ac.il}}</ref> 2023 жылға дейін әлемдегі [[иудаика]] саласына арналған ең ірі кітапхана — [[Израиль ұлттық кітапханасы]] Иерусалимнің [[Гиват-Рам]] ауданындағы [[Эдмонд Сафра|Эдмонд Дж. Сафра]] кампусында орналасқан.
Университеттің алғашқы [[басқарушылар кеңесі]] мүшелерінің арасында [[Зигмунд Фрейд]] пен [[Мартин Бубер]] болған. [[Израиль премьер-министрі|Израильдің төрт премьер-министрі]] осы университеттің түлектері болып саналады. 2018 жылғы жағдай бойынша университетпен 15 [[Нобель сыйлығы]]ның лауреаты (оның ішінде сегізі университет түлектері мен оқытушылары), екі [[Филдс медалі]]нің иегері (оның бірі университет түлегі) және үш [[Тьюринг сыйлығы]]ның лауреаты байланысты болған.<ref>{{Cite web |title=Something went wrong... |url=https://en.huji.ac.il/news/results-are-hebrew-university-ranks-77th-worldwide-and-1-israel-according-2022 |access-date=2024-05-03 |website=en.huji.ac.il}}</ref>
== Тарихы ==
[[Сурет:Mount Scopus (2009).jpg|thumb|Еврей университетінің құрылуы және іргетасының қалануы, 1918 жыл]]
[[Сурет:Opening ceremony of Hebrew University of Jerusalem 1925.jpg|thumb|Иерусалимдегі Еврей университетінің ашылу салтанаты, 1925 жыл. Хайфа университетінің Юнес пен Сорая Назарян кітапханасының цифрлық жинақтарындағы сурет]]
[[Сурет:Zoltan Kluger. Hebrew University, Jerusalem.jpg|thumb|Еврей университеті, 1937 жыл]]
[[Сурет:Keren Hayesod Album, Hebrew University01 (cropped).jpg|thumb|alt=Еврей университетінің кампусы, 1930 жылдар|Еврей университетінің кампусы, 1930 жылдар]]
[[Сурет:The National Library of Israel building - Amitay Katz.jpg|thumb|right|[[Израиль ұлттық кітапханасы]], Гиват-Рам, 1892 жылы құрылған]]
[[Сурет:Academy of the Hebrew Language.JPG|thumb|right|[[Иврит тілі академиясы]]ның ғимараты, Гиват-Рам. 1953 жылы академия 1890 жылы құрылған Иврит тілі комитетінің орнына келді.]]
[[Сионизм|Сионистік]] қозғалыстың мақсаттарының бірі [[Израиль жері]]нде [[Еврейлер|еврей]] университетін құру болды. Университет құру туралы ұсыныс алғаш рет 1884 жылы [[Ховевей Цион]] қоғамының [[Катовице|Каттовиц (Катовице)]] конференциясында, ал 1897 жылы [[Бірінші сионистік конгресс]]те [[Герман Шапира]] тарапынан айтылды.
Университеттің [[іргетасы]] 24 шілде 1918 жылы қаланды. Жеті жылдан кейін, 1 сәуір 1925 жылы [[Скопус тауы]]ндағы Еврей университетінің кампусы салтанатты түрде ашылды. Ашылу рәсіміне еврей әлемінің жетекшілері, көрнекті ғалымдар мен қоғам қайраткерлері, сондай-ақ британдық мәртебелі тұлғалар, соның ішінде [[Артур Джеймс Бальфур|Бальфур графы]], виконт [[Эдмунд Алленби|Алленби]], [[Уинстон Черчилль]] және сэр [[Герберт Сэмюэл, 1-виконт Сэмюэл|Герберт Сэмюэл]] қатысты.<ref name=Faught>{{Cite book |last=Faught |first=C. Brad |url=https://books.google.com/books?id=6kp-EAAAQBAJ |title=Cairo 1921: Ten Days That Made the Middle East |date=2022-07-08 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-25674-1 |pages=116 |language=en}}</ref> Университеттің алғашқы канцлері [[Иуда Магнес]] болды. Ол 1924–1935 жылдары университетті канцлер ретінде басқарды.<ref name="New.huji.ac.il">{{cite web|url=https://new.huji.ac.il/en/page/454 |title=Office of the President | האוניברסיטה העברית בירושלים | The Hebrew University of Jerusalem |publisher=New.huji.ac.il |date=2017-09-01 |access-date=2020-02-18}}</ref> 1935–1948 жылдары университеттің президенті қызметін атқарды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
Университеттің тұжырымдамасын әзірлеу кезіндегі ең даулы мәселелердің бірі оның болашақ ресми тіліне қатысты болды. «Германистер» деп аталған бір тарап еврейлерге қатысты емес барлық пәндерде неміс және араб тілдерін қатар қолдануды ұсынса, екінші тарап иврит тілін жалпы қолданысқа енгізуді жақтады. Бірінші тарап жақында ғана жаңғыртылған қазіргі иврит тілі жоғары деңгейдегі академиялық пікірталастар жүргізуге әлі жарамсыз болуы мүмкін деп қауіптенді, өйткені онда діни емес салаларға қатысты арнайы ғылыми-техникалық терминдер жеткіліксіз еді. Бұл алаңдаушылықты негізсіз деп біржақты жоққа шығаруға болмағанымен, осы ұстанымды жақтаушылар иврит тілінің көптеген еврейлер, әсіресе академиялық ортадан тыс қауым үшін символдық маңызын жете бағаламады. Сондықтан олар пікірталаста өз ұстанымдарын қорғай алмай, жаңа университеттің оқыту және ғылыми қызмет тілі иврит болатын оқу орны ретінде құрылуы туралы шешімге көнуге мәжбүр болды.<ref>{{Cite web|url=https://mimeo.dubnow.de/the-language-of-science/|title=The Language of Science | Mimeo|date=30 November 2020 }}</ref> Университеттің өзіндік еврейлік сипатын не айқындайтыны туралы мәселе тек ресми тілді таңдауға ғана емес, сонымен қатар кафедраларды құру, олардың тиісті зерттеу бағыттарын анықтау және университеттің жалпы академиялық бейінін қалыптастыру сияқты ұйымдастырушылық мәселелерге де қатысты болды. Сондықтан 1919 жылы [[Шмарьяху Левин]] Еуропаның бірқатар көрнекті еврей ғалымдарынан осы мәселе жөніндегі пікірлерін сұрады. Жауап бергендердің бірі [[Игнац Гольдциер]] болды. Оның ұсыныстары кем дегенде ішінара жүзеге асырылды: шығыс тілдері, еврей әдебиеті және археология университетте алғаш оқытыла бастаған пәндердің қатарынан орын алды.<ref>{{Cite web|url=https://mimeo.dubnow.de/envisioning-a-hebrew-university/|title = Envisioning a Hebrew University | Mimeo| date=13 July 2021 }}</ref>
1947 жылға қарай университет ірі ғылыми-зерттеу және білім беру мекемесіне айналды. 1948–1949 жылдары сэр [[Леон Саймон (сионист)|Леон Саймон]] университет президентінің міндетін атқарды. Одан кейін бұл қызметке профессор [[Селиг Бродецкий]] келіп, 1949–1952 жылдары университетті басқарды.<ref name="New.huji.ac.il"/> 1949 жылғы мамырда медицина мектебін құру жоспары мақұлданып, сол жылғы қарашада заң факультеті ашылды. 1952 жылы университет 1940 жылы негізін қалаған ауыл шаруашылығы институтының толыққанды факультетке айналатыны жарияланды.<ref>{{cite news |last=Weitz |first=Yechiam |url=https://www.haaretz.com/hasen/spages/841024.html |title=The subversives on the hill |work=Haaretz |date=March 15, 2011 |access-date=September 6, 2011 |archive-date=3 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080503233107/http://www.haaretz.com/hasen/spages/841024.html |url-status=dead }}</ref>
[[1948 жылғы Араб-Израиль соғысы]] кезінде Иерусалимнің Израиль бақылауындағы бөлігі мен университет арасында қатынаған автоколонналарға шабуылдар жасалды.<ref>''The Palestine Post'', April 14, 1948, p. 3</ref> Иерусалимдегі араб күштерінің қолбасшысы [[Әбділ Қадір әл-Хусейни]] егер еврейлер университет пен [[Хадасса ауруханасы]]н шабуыл жасау базасы ретінде пайдалануды жалғастырса, оларға қарсы әскери әрекет жүргізетінін ескертті.<ref>'Husseini Threatens Hadassah', ''The Palestine Post'', March 18, 1948, p. 1</ref> 1948 жылғы сәуірде дәрігерлер мен медбикелерді қоса алғанда, 79 еврей қаза тапқан [[Хадасса медициналық автоколоннасындағы қырғын]]нан кейін Скопус тауындағы кампус Иерусалимнен оқшауланды.<ref>''Victims of Hadassah massacre to be memorialized'', Judy Siegel-Itzkovich, ''The Jerusalem Post'', April 7, 2008.</ref> Британдық әскери қызметші [[Джек Черчилль]] ауруханадан 700 еврей дәрігерін, студентін және пациентін эвакуациялауды үйлестірді.<ref>{{cite web |url=http://www.wwiihistorymagazine.com/2005/july/col-profiles.html |title=Fighting Jack Churchill Survived A Wartime Odyssey Beyond Compare |publisher=Wwiihistorymagazine.com |date=1941-12-27 |access-date=2014-03-08 |archive-date=17 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130917135443/http://www.wwiihistorymagazine.com/2005/july/col-profiles.html |url-status=dead }}</ref>
[[Иордания]] үкіметі Израиль азаматтарының Скопус тауына баруына рұқсат бермегеннен кейін Иерусалимнің батыс бөлігіндегі Гиват-Рам ауданында жаңа кампус салынып, 1958 жылы аяқталды. Осы аралықта сабақтар қаладағы 40 түрлі ғимаратта өткізілді.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=6x3S8eM3spAC&q=attacks+on+medical+convoys+to+mount+scopus&pg=PA193 |title=International Dictionary of University Histories |isbn=9781884964237 |access-date=September 6, 2011|last1=Summerfield |first1=Carol J. |last2=Devine |first2=Mary Elizabeth |last3=Levi |first3=Anthony |year=1998 |publisher=Taylor & Francis }}</ref> 1953–1961 жылдары университет президенті [[Биньямин Мазар]], 1961–1962 жылдары президент міндетін атқарушы [[Джулио Рака]], ал 1962–1968 жылдары президент [[Элияху Эйлат]] болды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
Осы мақсатта [[Рехавия]] ауданындағы францискандық Қасиетті жерлердің қамқоршыларынан жалға алынған Терра-Санта ғимараты да пайдаланылды.<ref>{{cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Archaeology/jermandate.html |title=Jerusalem: Architecture in the British Mandate Period |publisher=Jewishvirtuallibrary.org |access-date=September 6, 2011}}</ref> Бірнеше жылдан кейін [[Хадасса медициналық орталығы|Хадасса]] медициналық ұйымымен бірлесіп, Иерусалимнің оңтүстік-батысындағы [[Эйн-Керем]] ауданында медициналық ғылымдарға арналған кампус салынды.
1967 жылдың басына қарай университетте 12 500 студент оқыды. Олар Иерусалимдегі екі кампус пен [[Реховот]]тағы ауыл шаруашылығы факультетінде білім алды. 1967 жылғы маусымдағы [[Алты күндік соғыс]]тан кейін Иерусалим біріктірілген соң, университет қайта салынған Скопус тауындағы кампусына оралу мүмкіндігіне ие болды. [[Иерусалим қолданбалы зерттеулер институты]]ның мәліметінше, 1968 жылы Израиль Еврей университеті үшін [[Палестина]]ның [[Исавия]] ауылынан 568 [[дунам]] жерді тәркіледі.<ref>[http://vprofile.arij.org/jerusalem/pdfs/vprofile/isawyieh.pdf 'Isawiya Town Profile], ARIJ, 2012, p. 14</ref> 1981 жылы құрылыс жұмыстары аяқталып, Скопус тауындағы кампус қайтадан университеттің негізгі кампусына айналды.{{citation needed|date=September 2019}} 1968–1983 жылдары университет президенті [[Авраам Харман]], 1983–1986 жылдары [[Дон Патинкин]], 1986–1990 жылдары [[Амнон Пази]], 1990–1992 жылдары [[Йорам Бен-Порат]], 1992–1997 жылдары [[Ханох Гутфройнд]], ал 1997–2009 жылдары [[Менахем Магидор]] болды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
31 шілде 2002 жылы лаңкестік топтың бір мүшесі Фрэнк Синатра атындағы халықаралық студенттер орталығының асханасында түскі үзіліс кезінде, онда қызметкерлер мен студенттер көп жиналған уақытта [[Еврей университетіндегі лаңкестік шабуыл|бомба жарды]]. Тоғыз адам — бес израильдік, үш америкалық және Франция мен АҚШ-тың қос азаматтығы бар бір адам қаза тауып, 70-тен астам адам жараланды. Әлемдік көшбасшылар, соның ішінде [[Кофи Аннан]], президент [[Джордж Уокер Буш|Джордж Буш]] және Еуропалық Одақтың жоғары өкілі [[Хавьер Солана]] бұл шабуылды айыптаған мәлімдемелер жасады.<ref>{{cite web |url= http://memorial.huji.ac.il/eng-open.html |title= HUJI Memorial Pages |publisher= Memorial.huji.ac.il |date= July 31, 2002 |access-date= September 6, 2011 |archive-date= 16 February 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170216103225/http://memorial.huji.ac.il/eng-open.html |url-status= dead }}</ref><ref>{{cite web |title= Terrorist bombing at Hebrew University cafeteria July 31, 2002 |publisher= Mfa.gov.il |url=https://mfa.gov.il/MFA/MFA-Archive/2002/Pages/Terrorist%20bombing%20at%20Hebrew%20University%20cafeteria%20-.aspx |access-date= 15 February 2021 }}</ref><ref>{{cite web |title= Israel plans to strike Hamas following Hebrew University bombing attack |publisher=[[Al Bawaba]] |date= 31 July 2002 |url=https://www.albawaba.com/news/israel-plans-strike-hamas-following-hebrew-university-bombing-attack |access-date= 15 February 2021}}</ref>
[[Менахем Бен-Сассон]] 2009–2017 жылдары университет президенті қызметін атқарды. 2017 жылы оның орнына [[Ашер Коэн]] келді.<ref name="New.huji.ac.il"/>
2017 жылы Иерусалимдегі Еврей университеті [[марихуана]]ны зерттеу орталығын ашты. Орталықтың мақсаты — «каннабис пен оның биологиялық әсерлеріне қатысты зерттеулерді жүргізу және үйлестіру, сондай-ақ оларды коммерциялық мақсатта қолдану мүмкіндіктерін қарастыру».<ref>{{Cite news|url=https://www.haaretz.com/israel-news/1.782086|archive-url=https://web.archive.org/web/20170407043939/http://www.haaretz.com/israel-news/1.782086|url-status=dead|archive-date=7 April 2017|title=Hebrew University Creates a Buzz With New Marijuana Research Center|agency=JTA|date=2017-04-07|work=Haaretz|access-date=2017-04-11|language=en}}</ref>
== Кампустары ==
=== Скопус тауы ===
[[Сурет:Hebrew University Jerusalem IL WV.JPG|thumb|Скопус тауындағы кампус]]
[[Сурет:Amfiteatron-al-shem-Rothberg.JPG|thumb|Скопус тауындағы кампус: Ротберг амфитеатры]]
[[Скопус тауы]] (ивритше: Хар ха-Цофим, הר הצופים) Иерусалимнің солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Мұнда университеттің негізгі кампусы орналасқан. Оның құрамына гуманитарлық ғылымдар, әлеуметтік ғылымдар және заң факультеттері, [[Иерусалим бизнес басқару мектебі]], Сеймур Фокс атындағы білім беру мектебі, Бервальд атындағы әлеуметтік жұмыс мектебі, Гарри С. Трумэн атындағы бейбітшілікті нығайту ғылыми-зерттеу институты, Ротберг халықаралық мектебі және Мандель атындағы [[еврейтану]] институты кіреді.
Ротберг халықаралық мектебінде зайырлы ғылымдар, сондай-ақ еврей және Израильтану пәндері оқытылады. Шетелдік студенттер үшін иврит тілін үйренуге арналған міндетті [[ульпан]] бағдарламасы қарастырылған. Оның құрамына Израиль мәдениеті мен әдет-ғұрыптары бойынша міндетті курс кіреді. Ротберг мектебіндегі барлық ульпан сабақтарын Израильде туған оқытушылар жүргізеді. Алайда мектептегі басқа көптеген сабақтарды Израильге қоныс аударған еврейлер жүргізеді.
Скопус тауындағы жер телімі [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]қа дейін [[сэр Джон Грей-Хилл]]ден оның Грей-Хилл зәулім үйімен бірге сатып алынды.<ref name="docs.google.com">{{cite journal |author= Diana Dolev |title= Architectural Orientalism In the Hebrew University – The Patrick Geddes and Frank Mears Master-Plan |journal= Assaph, Section B, Studies in Art History |issue=3 |pages=217–234 |location= Tel Aviv |url=https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:BzVt66WQaxYJ:arts.tau.ac.il/departments/images/stories/journals/arthistory/Assaph3/12dolev.pdf+architecture+hebrew+university&hl=en&pid=bl&srcid=ADGEESh7pTs4UOFXL1OlcdB2jCvesR8GqakjTVnBHW5kojibwNbWcF_7mwDX7oZrtsk9MquSvjS7A_n_4xznhmS_3ddSnIxlCVpyqK3UbFxwRrkCnYU9QZyizlepFKMdaHgvwKLYcUn7&sig=AHIEtbR-5rKVO7r_TXl7G1ORKHubfSNj6g |archive-url=https://web.archive.org/web/20121112060234/https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache%3ABzVt66WQaxYJ%3Aarts.tau.ac.il%2Fdepartments%2Fimages%2Fstories%2Fjournals%2Farthistory%2FAssaph3%2F12dolev.pdf+architecture+hebrew+university&hl=en&pid=bl&srcid=ADGEESh7pTs4UOFXL1OlcdB2jCvesR8GqakjTVnBHW5kojibwNbWcF_7mwDX7oZrtsk9MquSvjS7A_n_4xznhmS_3ddSnIxlCVpyqK3UbFxwRrkCnYU9QZyizlepFKMdaHgvwKLYcUn7&sig=AHIEtbR-5rKVO7r_TXl7G1ORKHubfSNj6g |url-status= dead |archive-date= 2012-11-12 |publisher= Tel-Aviv University, Faculty of Fine Arts |year= 1998 |access-date= September 6, 2011 }}</ref> Университеттің бас жоспарын 1919 жылғы желтоқсанда [[Патрик Геддес]] пен оның күйеубаласы [[Фрэнк Мирс]] әзірледі. Бастапқы жоба бойынша тек екі ғимарат салынды: [[Давид Вольфсон]] атындағы университет және ұлттық кітапхана, сондай-ақ математика институты. Ал физика институты олардың Иерусалимдегі серіктесі Бенджамин Чайкиннің жобасы бойынша салынған болуы мүмкін.<ref name="Dolev">{{cite book |author= Diana Dolev |title= The Planning and Building of the Hebrew University, 1919–1948: Facing the Temple Mount |year=2016 |publisher= Lexington Books |pages= 67–76 |isbn= 9780739191613 |url=https://books.google.com/books?id=IkaLCwAAQBAJ&pg=PA67 |access-date=26 July 2018 }}</ref>
[[Скопус тауы]]нда тұратын Еврей университетінің студенттері үшін университет маңында үш жатақхана орналасқан. Олар — Майерсдорф ({{Lang|he|מאירסדורף}}), Бронфман ({{Lang|he|ברונפמן}}) және Кфар ха-Студентим ({{Lang|he|כפר הסטודנטים}}, Студенттер ауылы) жатақханалары.
Жақын жерде ұлттық пантеонға айналдыру жоспарланған ежелгі [[Никанор үңгірі]] орналасқан.
==== Пауль Бервальд атындағы әлеуметтік жұмыс және әлеуметтік қамсыздандыру мектебі ====
1958 жылы құрылған бұл мектеп Израильде алғаш рет [[әлеуметтік жұмыс бакалавры]] дәрежесін ұсынды. Мектеп [[Америкалық еврейлердің біріккен тарату комитеті|Еврейлерге көмек көрсету комитетінің (JDC)]] жетекшісі [[Пауль Бервальд]]тың құрметіне аталды. JDC, Әлеуметтік қамсыздандыру министрлігі және [[Тель-Авив—Яффа муниципалитеті|Тель-Авив муниципалитеті]] мектептің алғашқы қаржыландырушылары болды.<ref name="History">{{cite book |url=https://en.sw.huji.ac.il/book/history-school |title=History of the School |access-date=22 January 2023}}</ref> 1967 жылғы сәуірде университеттің [[Гиват-Рам]] кампусында мектепке арналған жеке ғимарат салтанатты түрде ашылды.<ref>{{cite journal | url=https://www.jstor.org/stable/30021751 | jstor=30021751 | last1=Pins | first1=Arnulf M. | title=Reviewed work: The University and Social Welfare, Israel Katz, Harold Silver | journal=Social Service Review | date=1970 | volume=44 | issue=4 | pages=470–472 | doi=10.1086/642615 | issn=0037-7961 | url-access=subscription }}</ref> Мектеп «әлеуметтік жұмыс және әлеуметтік саясат салаларындағы мамандар даярлау мен ғылыми зерттеулердің көшбасшысы» деп сипатталған.<ref name="Bounce" /> Ол Израильдегі әлеуметтік жұмыс мектептерінің рейтингінде ең жоғары орынға ие болды.<ref>{{cite web |title=8 Best universities for Social Work in Israel |url=https://edurank.org/psychology/social-work/il/ |website=EduRank |date=11 August 2021 |access-date=5 February 2023}}</ref> 1970 жылы [[әлеуметтік жұмыс магистрі]] бағдарламасы енгізілді.<ref name="History" /> Мектеп құрамында Израиль геронтологиялық деректер орталығы, Невет — көмекке мұқтаж балаларды олардың жағдайын ескере отырып зерттеу және мамандар даярлау орталығы, Израильдегі қайырымдылықты зерттеу орталығы және Төзімділікті зерттеу тобы жұмыс істейді.<ref name="Bounce">{{cite web |title=Hebrew University school of Social Work and Social Welfare |url=https://www.bounce-project.eu/consortium/huj/ |website=Bounce Project |access-date=22 January 2023}}</ref>
=== Эдмонд Дж. Сафра, Гиват-Рам ===
[[Сурет:Hebrew University of Jerusalem.jpg|thumb|Гиват-Рам кампусы]]
[[Гиват-Рам]] кампусында (2005 жылы [[Эдмонд Сафра]]ның құрметіне қайта аталған) [[Эйнштейн атындағы математика институты]] кіретін жаратылыстану ғылымдары факультеті, Александр Зильберман атындағы тіршілік туралы ғылымдар институты, [[Эдмонд және Лили Сафра атындағы ми туралы ғылымдар орталығы]], [[Израиль жоғары зерттеулер институты]], Рационалдылықты зерттеу орталығы, сондай-ақ [[Израиль ұлттық кітапханасы]] (JNUL) орналасқан.
=== Эйн-Керем ===
Медицина және стоматология факультеттері, сондай-ақ [[Израиль-Канада медициналық зерттеулер институты]] (IMRIC)<ref>{{cite web |url=http://imric.org/about-us |title=About Us — Institute for Medical Research Israel-Canada (IMRIC) |publisher=imric.org |date=2014-05-15 |access-date=2014-05-19 |archive-date=27 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110527212604/http://www.imric.org/about-us |url-status=dead }}</ref> Иерусалимнің оңтүстік-батысындағы [[Эйн-Керем]] кампусында, [[Хадасса медициналық орталығы|Хадасса университеттік медициналық орталығымен]] қатар орналасқан.
=== Реховот ===
[[Сурет:RehovotCamps Ariovitch.jpg|thumb|Реховот кампусы, Ариович аудиториясы]]
Роберт Х. Смит атындағы ауыл шаруашылығы, азық-түлік және қоршаған орта факультеті<ref>{{cite web|url=http://www.agri.huji.ac.il/english/about.html |title=Faculty of Agricultural, Food and Environmental Quality Sciences |publisher=Agri.huji.ac.il |access-date=September 6, 2011}}</ref> мен Корет атындағы [[ветеринария]] мектебі<ref>{{cite web|url=http://departments.agri.huji.ac.il/vetschool/ |title=Koret School of Veterinary Medicine |publisher=Departments.agri.huji.ac.il |access-date=September 6, 2011}}</ref> жағалау жазығындағы [[Реховот]] қаласында орналасқан. Факультет 1942 жылы құрылды, ал ветеринария мектебі 1985 жылы ашылды. Бұлар Израильде өз салалары бойынша білім беру және ғылыми-зерттеу бағдарламаларын қатар ұсынатын жалғыз жоғары оқу орындары болып саналады. Факультет [[Өмір туралы ғылымдардың Еуропалық лигасы]]ның мүшесі.
[[Сурет:Hebrew University opening Ceremony.jpg|alt=Лорд Бальфурдың Скопус тауындағы Иерусалимдегі Еврей университетінің ашылу салтанатында сөз сөйлеуі|thumb|Лорд Бальфурдың Скопус тауындағы Иерусалимдегі Еврей университетінің ашылу салтанатында сөз сөйлеуі]]
== Кітапханалары ==
Еврей университетінің кітапханалары мен олардың электрондық каталогтарына HUJI кітапханалар басқармасының порталы арқылы қол жеткізуге болады.<ref>{{cite web |url=http://lib-authority.huji.ac.il/ |title=lib-authority.huji.ac.il |publisher=lib-authority.huji.ac.il |date=2013-07-26 |access-date=2014-05-19 |archive-date=29 January 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090129204545/http://lib-authority.huji.ac.il/ |url-status=dead }}</ref>
=== Еврей ұлттық және университет кітапханасы ===
[[Еврей ұлттық және университет кітапханасы]] — Еврей университетінің орталық әрі ең ірі кітапханасы, сондай-ақ әлемдегі ең бай кітап және қолжазба жинақтарының бірі. Ол университеттің ең көне бөлімшесі болып саналады. 1892 жылы еврей ой-санасы мен мәдениетіне қатысты кітаптарды сақтайтын дүниежүзілік орталық ретінде құрылған кітапхана 1920 жылы жалпы университеттік кітапхана міндеттерін де атқара бастады. Оның [[гебраика]] және [[иудаика]] жинақтары әлемдегі ең ірі жинақтар болып саналады. Кітапханада Израильде жарық көрген барлық материалдар сақталады, сондай-ақ әлемнің басқа елдерінде жарияланған, Израильге қатысты барлық материалдарды жинауға күш салынады. Кітапхана қорында бес миллионнан астам кітап және арнайы бөлімдерде сақталатын мыңдаған материал бар, олардың көпшілігі бірегей болып саналады. Олардың қатарында [[Альберт Эйнштейн мұрағаты]], [[иврит тілі]]ндегі [[қолжазба]]лар бөлімі, Эран Лаордың карталар жинағы, Эдельштейннің ғылыми жинағы, [[Гершом Шолем]] жинағы, сондай-ақ [[Маймонид]]тің қолжазбалары мен алғашқы еңбектерінің жинағы бар.
Альберт Эйнштейн өз өсиетінде жеке құжаттары мен оларға қатысты авторлық құқықтарын Еврей университетіне қалдырды. Альберт Эйнштейн мұрағатында шамамен 55 000 материал сақталған.<ref name=Einstein>{{cite news |last=Sela |first=Shimrit |url=http://news.haaretz.co.il/hasen/pages/ShArtStEngPE.jhtml?itemNo=1011875&contrassID=2&subContrassID=2&title=%27Phone%20company%27s%20%27Einstein%27%20ads%20shelved%20due%20to%20Hebrew%20U.%20copyright%20row%27&dyn_server=172.20.5.5 |title=Albert Einstein's bequest to the Hebrew University |work=Haaretz |date=March 15, 2011 |access-date=September 6, 2011 }}{{dead link|date=March 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2012 жылғы наурызда университет бүкіл мұрағаттың цифрландырылғанын және оны интернет арқылы көпшілікке қолжетімді ету жоспарланып отырғанын жариялады.<ref>{{cite news|last = Rabinovitch | first = Ari | work = [[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/article/us-einstein-archive-idUSBRE82I0WD20120320 | date = March 20, 2012 | access-date = March 20, 2012 | title=Einstein the scientist, dreamer, lover: online}}</ref><ref>{{cite web | title = Einstein papers to go digital on the Web | work = Space Daily |url=http://www.spacedaily.com/reports/Einstein_papers_to_go_digital_on_the_Web_999.html | date = March 19, 2012 | access-date = March 20, 2012}}</ref><ref>{{cite web | title = University digitises Einstein archives via new website | work = [[Silicon Republic]] | last = Doyle | first = Carmel |url=http://www.siliconrepublic.com/innovation/item/26304-university-digitises-albert/ | date = March 20, 2012 | access-date = March 20, 2012}}</ref> Жинаққа оның жеке жазбалары мен әртүрлі әйелдерге, соның ішінде кейін екінші әйелі атанған [[Эльза Эйнштейн|Эльзаға]] жазған махаббат хаттары кіреді.
=== Салалық кітапханалар ===
Ұлттық кітапханадан бөлек, Еврей университетінің кампустарында әртүрлі ғылым салаларына мамандандырылған кітапханалар жұмыс істейді. Олардың қатарында [[Авраам Харман]] атындағы ғылыми кітапхана (Сафра, Гиват-Рам); математика және информатика кітапханасы (Сафра, Гиват-Рам); Жер туралы ғылымдар кітапханасы (Сафра, Гиват-Рам); [[Берман медициналық кітапханасы|Мюриэль және Филипп И. Берман атындағы ұлттық медициналық кітапхана]] (Эйн-Керем); ауыл шаруашылығы ғылымдарының орталық кітапханасы (Реховот); Блумфилд атындағы гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдар кітапханасы (Скопус тауы); Бернард Г. Сигал атындағы заң кітапханасы орталығы (Скопус тауы); археология институтының Эмери және Клэр Ясс атындағы кітапханасы (Скопус тауы); Мозес Ливитт атындағы әлеуметтік жұмыс кітапханасы (Скопус тауы); [[Залман Аранне]] атындағы орталық білім беру кітапханасы (Скопус тауы); Ротберг халықаралық студенттер мектебінің кітапханасы (Скопус тауы); [[Гарри Трумэн|Гарри С. Трумэн]] атындағы бейбітшілікті нығайту ғылыми-зерттеу институтының Роберта және Стэнли Боген атындағы кітапханасы (Скопус тауы); сондай-ақ [[Стивен Спилберг атындағы еврей фильмдерінің мұрағаты]] бар.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
8d1fcd5bxb801atkpv5zpy9eg8p0ii7
3693334
3693332
2026-11-08T10:07:20Z
1nter pares
146705
/* Салалық кітапханалар */
3693334
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Иерусалимдегі Еврей университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы = [[Сурет:Hebrew University Logo.svg]]
|Сурет =
|Шынайы аты = האוניברסיטה העברית בירושלים
|Халықаралық атауы = Hebrew University of Jerusalem
|Бұрынғы атауы =
|Ұраны =
|Құрылған жылы = [[24 шілде]] [[1918 жыл|1918]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[Зерттеу университеті|зерттеу университеті]]
|Бюджет = 802,4 млн [[АҚШ доллары]] (2018)<ref name="President's Report 2019">{{Cite web|url=https://campaign.huji.ac.il/sites/default/files/pdfs/President%E2%80%99s+Report+2019.pdf|title=Something went wrong...|website=campaign.huji.ac.il}}</ref>
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = Тамир Шефер<ref>{{cite web |title=Prof. Tamir Sheafer Elected President of the Hebrew University |url=https://international.huji.ac.il/news/prof-tamir-sheafer-elected-president-hebrew-university |website=HUJI International |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Орон Шагрир]]<ref>{{cite web |title=Prof. Oron Shagrir Elected Rector of the Hebrew University |url=https://en.huji.ac.il/news/prof-oron-shagrir-elected-rector-hebrew-university |website=The Hebrew University of Jerusalem |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Студенттер = 23 000
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат = 12 500
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура = 2200
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар = 1200 (тұрақты оқытушылар құрамы)<ref name="stanford">{{Cite web | title=Foreign Exchange Program for SLS Students | url=https://law.stanford.edu/education/international-and-global-opportunities/foreign-exchange-program-for-sls-students/hebrew-university-of-jerusalem-hu-jerusalem-israel/ }}</ref>
|Орналасқан жері = [[Иерусалим]] және [[Реховот]], [[Израиль]]
|Метро бекеті =
|Кампус = қалалық
|Мекенжайы =
|Сайты = https://en.huji.ac.il/en
|Марапаттары =
|lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec =
|lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec =
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Иерусалимдегі Еврей университеті''' ('''HUJI'''; {{lang-he|הַאוּנִיבֶרְסִיטָה הָעִבְרִית בִּירוּשָׁלַיִם|HaUniversita HaIvrit birushalayim}}) — Израильдің [[Иерусалим]] қаласында орналасқан [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]]. 1918 жылғы шілдеде [[Альберт Эйнштейн]] мен [[Хаим Вейцман]] бірлесіп негізін қалаған бұл оқу орны — [[Израиль]]дегі екінші көне жоғары оқу орны. Университет [[Израиль тәуелсіздігі туралы декларация|Израиль мемлекеті құрылғаннан]] 30 жыл бұрын, бірақ одан да көне [[Технион]] университетінен алты жыл кейін құрылған.
Университетке қарасты бес [[клиникалық аурухана]] (соның ішінде [[Хадасса медициналық орталығы]]), жеті факультет, 100-ден астам ғылыми-зерттеу орталығы және 315 академиялық кафедра бар. 2018 жылғы жағдай бойынша Израильдегі докторанттардың үштен бірі осы университетте оқыған. Университеттің [[Иерусалим]]де үш кампусы, ал Израильдің басқа қалаларында тағы үш кампусы бар (әрқайсысы [[Реховот]], [[Ришон-ле-Цион]] және [[Эйлат]] қалаларында орналасқан).<ref>{{cite web |title=The Hebrew University of Jerusalem – Our Story in Numbers |url=https://en.huji.ac.il/university-numbers |access-date=August 24, 2024 |publisher=Huji.ac.il}}</ref> 2023 жылға дейін әлемдегі [[иудаика]] саласына арналған ең ірі кітапхана — [[Израиль ұлттық кітапханасы]] Иерусалимнің [[Гиват-Рам]] ауданындағы [[Эдмонд Сафра|Эдмонд Дж. Сафра]] кампусында орналасқан.
Университеттің алғашқы [[басқарушылар кеңесі]] мүшелерінің арасында [[Зигмунд Фрейд]] пен [[Мартин Бубер]] болған. [[Израиль премьер-министрі|Израильдің төрт премьер-министрі]] осы университеттің түлектері болып саналады. 2018 жылғы жағдай бойынша университетпен 15 [[Нобель сыйлығы]]ның лауреаты (оның ішінде сегізі университет түлектері мен оқытушылары), екі [[Филдс медалі]]нің иегері (оның бірі университет түлегі) және үш [[Тьюринг сыйлығы]]ның лауреаты байланысты болған.<ref>{{Cite web |title=Something went wrong... |url=https://en.huji.ac.il/news/results-are-hebrew-university-ranks-77th-worldwide-and-1-israel-according-2022 |access-date=2024-05-03 |website=en.huji.ac.il}}</ref>
== Тарихы ==
[[Сурет:Mount Scopus (2009).jpg|thumb|Еврей университетінің құрылуы және іргетасының қалануы, 1918 жыл]]
[[Сурет:Opening ceremony of Hebrew University of Jerusalem 1925.jpg|thumb|Иерусалимдегі Еврей университетінің ашылу салтанаты, 1925 жыл. Хайфа университетінің Юнес пен Сорая Назарян кітапханасының цифрлық жинақтарындағы сурет]]
[[Сурет:Zoltan Kluger. Hebrew University, Jerusalem.jpg|thumb|Еврей университеті, 1937 жыл]]
[[Сурет:Keren Hayesod Album, Hebrew University01 (cropped).jpg|thumb|alt=Еврей университетінің кампусы, 1930 жылдар|Еврей университетінің кампусы, 1930 жылдар]]
[[Сурет:The National Library of Israel building - Amitay Katz.jpg|thumb|right|[[Израиль ұлттық кітапханасы]], Гиват-Рам, 1892 жылы құрылған]]
[[Сурет:Academy of the Hebrew Language.JPG|thumb|right|[[Иврит тілі академиясы]]ның ғимараты, Гиват-Рам. 1953 жылы академия 1890 жылы құрылған Иврит тілі комитетінің орнына келді.]]
[[Сионизм|Сионистік]] қозғалыстың мақсаттарының бірі [[Израиль жері]]нде [[Еврейлер|еврей]] университетін құру болды. Университет құру туралы ұсыныс алғаш рет 1884 жылы [[Ховевей Цион]] қоғамының [[Катовице|Каттовиц (Катовице)]] конференциясында, ал 1897 жылы [[Бірінші сионистік конгресс]]те [[Герман Шапира]] тарапынан айтылды.
Университеттің [[іргетасы]] 24 шілде 1918 жылы қаланды. Жеті жылдан кейін, 1 сәуір 1925 жылы [[Скопус тауы]]ндағы Еврей университетінің кампусы салтанатты түрде ашылды. Ашылу рәсіміне еврей әлемінің жетекшілері, көрнекті ғалымдар мен қоғам қайраткерлері, сондай-ақ британдық мәртебелі тұлғалар, соның ішінде [[Артур Джеймс Бальфур|Бальфур графы]], виконт [[Эдмунд Алленби|Алленби]], [[Уинстон Черчилль]] және сэр [[Герберт Сэмюэл, 1-виконт Сэмюэл|Герберт Сэмюэл]] қатысты.<ref name=Faught>{{Cite book |last=Faught |first=C. Brad |url=https://books.google.com/books?id=6kp-EAAAQBAJ |title=Cairo 1921: Ten Days That Made the Middle East |date=2022-07-08 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-25674-1 |pages=116 |language=en}}</ref> Университеттің алғашқы канцлері [[Иуда Магнес]] болды. Ол 1924–1935 жылдары университетті канцлер ретінде басқарды.<ref name="New.huji.ac.il">{{cite web|url=https://new.huji.ac.il/en/page/454 |title=Office of the President | האוניברסיטה העברית בירושלים | The Hebrew University of Jerusalem |publisher=New.huji.ac.il |date=2017-09-01 |access-date=2020-02-18}}</ref> 1935–1948 жылдары университеттің президенті қызметін атқарды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
Университеттің тұжырымдамасын әзірлеу кезіндегі ең даулы мәселелердің бірі оның болашақ ресми тіліне қатысты болды. «Германистер» деп аталған бір тарап еврейлерге қатысты емес барлық пәндерде неміс және араб тілдерін қатар қолдануды ұсынса, екінші тарап иврит тілін жалпы қолданысқа енгізуді жақтады. Бірінші тарап жақында ғана жаңғыртылған қазіргі иврит тілі жоғары деңгейдегі академиялық пікірталастар жүргізуге әлі жарамсыз болуы мүмкін деп қауіптенді, өйткені онда діни емес салаларға қатысты арнайы ғылыми-техникалық терминдер жеткіліксіз еді. Бұл алаңдаушылықты негізсіз деп біржақты жоққа шығаруға болмағанымен, осы ұстанымды жақтаушылар иврит тілінің көптеген еврейлер, әсіресе академиялық ортадан тыс қауым үшін символдық маңызын жете бағаламады. Сондықтан олар пікірталаста өз ұстанымдарын қорғай алмай, жаңа университеттің оқыту және ғылыми қызмет тілі иврит болатын оқу орны ретінде құрылуы туралы шешімге көнуге мәжбүр болды.<ref>{{Cite web|url=https://mimeo.dubnow.de/the-language-of-science/|title=The Language of Science | Mimeo|date=30 November 2020 }}</ref> Университеттің өзіндік еврейлік сипатын не айқындайтыны туралы мәселе тек ресми тілді таңдауға ғана емес, сонымен қатар кафедраларды құру, олардың тиісті зерттеу бағыттарын анықтау және университеттің жалпы академиялық бейінін қалыптастыру сияқты ұйымдастырушылық мәселелерге де қатысты болды. Сондықтан 1919 жылы [[Шмарьяху Левин]] Еуропаның бірқатар көрнекті еврей ғалымдарынан осы мәселе жөніндегі пікірлерін сұрады. Жауап бергендердің бірі [[Игнац Гольдциер]] болды. Оның ұсыныстары кем дегенде ішінара жүзеге асырылды: шығыс тілдері, еврей әдебиеті және археология университетте алғаш оқытыла бастаған пәндердің қатарынан орын алды.<ref>{{Cite web|url=https://mimeo.dubnow.de/envisioning-a-hebrew-university/|title = Envisioning a Hebrew University | Mimeo| date=13 July 2021 }}</ref>
1947 жылға қарай университет ірі ғылыми-зерттеу және білім беру мекемесіне айналды. 1948–1949 жылдары сэр [[Леон Саймон (сионист)|Леон Саймон]] университет президентінің міндетін атқарды. Одан кейін бұл қызметке профессор [[Селиг Бродецкий]] келіп, 1949–1952 жылдары университетті басқарды.<ref name="New.huji.ac.il"/> 1949 жылғы мамырда медицина мектебін құру жоспары мақұлданып, сол жылғы қарашада заң факультеті ашылды. 1952 жылы университет 1940 жылы негізін қалаған ауыл шаруашылығы институтының толыққанды факультетке айналатыны жарияланды.<ref>{{cite news |last=Weitz |first=Yechiam |url=https://www.haaretz.com/hasen/spages/841024.html |title=The subversives on the hill |work=Haaretz |date=March 15, 2011 |access-date=September 6, 2011 |archive-date=3 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080503233107/http://www.haaretz.com/hasen/spages/841024.html |url-status=dead }}</ref>
[[1948 жылғы Араб-Израиль соғысы]] кезінде Иерусалимнің Израиль бақылауындағы бөлігі мен университет арасында қатынаған автоколонналарға шабуылдар жасалды.<ref>''The Palestine Post'', April 14, 1948, p. 3</ref> Иерусалимдегі араб күштерінің қолбасшысы [[Әбділ Қадір әл-Хусейни]] егер еврейлер университет пен [[Хадасса ауруханасы]]н шабуыл жасау базасы ретінде пайдалануды жалғастырса, оларға қарсы әскери әрекет жүргізетінін ескертті.<ref>'Husseini Threatens Hadassah', ''The Palestine Post'', March 18, 1948, p. 1</ref> 1948 жылғы сәуірде дәрігерлер мен медбикелерді қоса алғанда, 79 еврей қаза тапқан [[Хадасса медициналық автоколоннасындағы қырғын]]нан кейін Скопус тауындағы кампус Иерусалимнен оқшауланды.<ref>''Victims of Hadassah massacre to be memorialized'', Judy Siegel-Itzkovich, ''The Jerusalem Post'', April 7, 2008.</ref> Британдық әскери қызметші [[Джек Черчилль]] ауруханадан 700 еврей дәрігерін, студентін және пациентін эвакуациялауды үйлестірді.<ref>{{cite web |url=http://www.wwiihistorymagazine.com/2005/july/col-profiles.html |title=Fighting Jack Churchill Survived A Wartime Odyssey Beyond Compare |publisher=Wwiihistorymagazine.com |date=1941-12-27 |access-date=2014-03-08 |archive-date=17 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130917135443/http://www.wwiihistorymagazine.com/2005/july/col-profiles.html |url-status=dead }}</ref>
[[Иордания]] үкіметі Израиль азаматтарының Скопус тауына баруына рұқсат бермегеннен кейін Иерусалимнің батыс бөлігіндегі Гиват-Рам ауданында жаңа кампус салынып, 1958 жылы аяқталды. Осы аралықта сабақтар қаладағы 40 түрлі ғимаратта өткізілді.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=6x3S8eM3spAC&q=attacks+on+medical+convoys+to+mount+scopus&pg=PA193 |title=International Dictionary of University Histories |isbn=9781884964237 |access-date=September 6, 2011|last1=Summerfield |first1=Carol J. |last2=Devine |first2=Mary Elizabeth |last3=Levi |first3=Anthony |year=1998 |publisher=Taylor & Francis }}</ref> 1953–1961 жылдары университет президенті [[Биньямин Мазар]], 1961–1962 жылдары президент міндетін атқарушы [[Джулио Рака]], ал 1962–1968 жылдары президент [[Элияху Эйлат]] болды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
Осы мақсатта [[Рехавия]] ауданындағы францискандық Қасиетті жерлердің қамқоршыларынан жалға алынған Терра-Санта ғимараты да пайдаланылды.<ref>{{cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Archaeology/jermandate.html |title=Jerusalem: Architecture in the British Mandate Period |publisher=Jewishvirtuallibrary.org |access-date=September 6, 2011}}</ref> Бірнеше жылдан кейін [[Хадасса медициналық орталығы|Хадасса]] медициналық ұйымымен бірлесіп, Иерусалимнің оңтүстік-батысындағы [[Эйн-Керем]] ауданында медициналық ғылымдарға арналған кампус салынды.
1967 жылдың басына қарай университетте 12 500 студент оқыды. Олар Иерусалимдегі екі кампус пен [[Реховот]]тағы ауыл шаруашылығы факультетінде білім алды. 1967 жылғы маусымдағы [[Алты күндік соғыс]]тан кейін Иерусалим біріктірілген соң, университет қайта салынған Скопус тауындағы кампусына оралу мүмкіндігіне ие болды. [[Иерусалим қолданбалы зерттеулер институты]]ның мәліметінше, 1968 жылы Израиль Еврей университеті үшін [[Палестина]]ның [[Исавия]] ауылынан 568 [[дунам]] жерді тәркіледі.<ref>[http://vprofile.arij.org/jerusalem/pdfs/vprofile/isawyieh.pdf 'Isawiya Town Profile], ARIJ, 2012, p. 14</ref> 1981 жылы құрылыс жұмыстары аяқталып, Скопус тауындағы кампус қайтадан университеттің негізгі кампусына айналды.{{citation needed|date=September 2019}} 1968–1983 жылдары университет президенті [[Авраам Харман]], 1983–1986 жылдары [[Дон Патинкин]], 1986–1990 жылдары [[Амнон Пази]], 1990–1992 жылдары [[Йорам Бен-Порат]], 1992–1997 жылдары [[Ханох Гутфройнд]], ал 1997–2009 жылдары [[Менахем Магидор]] болды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
31 шілде 2002 жылы лаңкестік топтың бір мүшесі Фрэнк Синатра атындағы халықаралық студенттер орталығының асханасында түскі үзіліс кезінде, онда қызметкерлер мен студенттер көп жиналған уақытта [[Еврей университетіндегі лаңкестік шабуыл|бомба жарды]]. Тоғыз адам — бес израильдік, үш америкалық және Франция мен АҚШ-тың қос азаматтығы бар бір адам қаза тауып, 70-тен астам адам жараланды. Әлемдік көшбасшылар, соның ішінде [[Кофи Аннан]], президент [[Джордж Уокер Буш|Джордж Буш]] және Еуропалық Одақтың жоғары өкілі [[Хавьер Солана]] бұл шабуылды айыптаған мәлімдемелер жасады.<ref>{{cite web |url= http://memorial.huji.ac.il/eng-open.html |title= HUJI Memorial Pages |publisher= Memorial.huji.ac.il |date= July 31, 2002 |access-date= September 6, 2011 |archive-date= 16 February 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170216103225/http://memorial.huji.ac.il/eng-open.html |url-status= dead }}</ref><ref>{{cite web |title= Terrorist bombing at Hebrew University cafeteria July 31, 2002 |publisher= Mfa.gov.il |url=https://mfa.gov.il/MFA/MFA-Archive/2002/Pages/Terrorist%20bombing%20at%20Hebrew%20University%20cafeteria%20-.aspx |access-date= 15 February 2021 }}</ref><ref>{{cite web |title= Israel plans to strike Hamas following Hebrew University bombing attack |publisher=[[Al Bawaba]] |date= 31 July 2002 |url=https://www.albawaba.com/news/israel-plans-strike-hamas-following-hebrew-university-bombing-attack |access-date= 15 February 2021}}</ref>
[[Менахем Бен-Сассон]] 2009–2017 жылдары университет президенті қызметін атқарды. 2017 жылы оның орнына [[Ашер Коэн]] келді.<ref name="New.huji.ac.il"/>
2017 жылы Иерусалимдегі Еврей университеті [[марихуана]]ны зерттеу орталығын ашты. Орталықтың мақсаты — «каннабис пен оның биологиялық әсерлеріне қатысты зерттеулерді жүргізу және үйлестіру, сондай-ақ оларды коммерциялық мақсатта қолдану мүмкіндіктерін қарастыру».<ref>{{Cite news|url=https://www.haaretz.com/israel-news/1.782086|archive-url=https://web.archive.org/web/20170407043939/http://www.haaretz.com/israel-news/1.782086|url-status=dead|archive-date=7 April 2017|title=Hebrew University Creates a Buzz With New Marijuana Research Center|agency=JTA|date=2017-04-07|work=Haaretz|access-date=2017-04-11|language=en}}</ref>
== Кампустары ==
=== Скопус тауы ===
[[Сурет:Hebrew University Jerusalem IL WV.JPG|thumb|Скопус тауындағы кампус]]
[[Сурет:Amfiteatron-al-shem-Rothberg.JPG|thumb|Скопус тауындағы кампус: Ротберг амфитеатры]]
[[Скопус тауы]] (ивритше: Хар ха-Цофим, הר הצופים) Иерусалимнің солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Мұнда университеттің негізгі кампусы орналасқан. Оның құрамына гуманитарлық ғылымдар, әлеуметтік ғылымдар және заң факультеттері, [[Иерусалим бизнес басқару мектебі]], Сеймур Фокс атындағы білім беру мектебі, Бервальд атындағы әлеуметтік жұмыс мектебі, Гарри С. Трумэн атындағы бейбітшілікті нығайту ғылыми-зерттеу институты, Ротберг халықаралық мектебі және Мандель атындағы [[еврейтану]] институты кіреді.
Ротберг халықаралық мектебінде зайырлы ғылымдар, сондай-ақ еврей және Израильтану пәндері оқытылады. Шетелдік студенттер үшін иврит тілін үйренуге арналған міндетті [[ульпан]] бағдарламасы қарастырылған. Оның құрамына Израиль мәдениеті мен әдет-ғұрыптары бойынша міндетті курс кіреді. Ротберг мектебіндегі барлық ульпан сабақтарын Израильде туған оқытушылар жүргізеді. Алайда мектептегі басқа көптеген сабақтарды Израильге қоныс аударған еврейлер жүргізеді.
Скопус тауындағы жер телімі [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]қа дейін [[сэр Джон Грей-Хилл]]ден оның Грей-Хилл зәулім үйімен бірге сатып алынды.<ref name="docs.google.com">{{cite journal |author= Diana Dolev |title= Architectural Orientalism In the Hebrew University – The Patrick Geddes and Frank Mears Master-Plan |journal= Assaph, Section B, Studies in Art History |issue=3 |pages=217–234 |location= Tel Aviv |url=https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:BzVt66WQaxYJ:arts.tau.ac.il/departments/images/stories/journals/arthistory/Assaph3/12dolev.pdf+architecture+hebrew+university&hl=en&pid=bl&srcid=ADGEESh7pTs4UOFXL1OlcdB2jCvesR8GqakjTVnBHW5kojibwNbWcF_7mwDX7oZrtsk9MquSvjS7A_n_4xznhmS_3ddSnIxlCVpyqK3UbFxwRrkCnYU9QZyizlepFKMdaHgvwKLYcUn7&sig=AHIEtbR-5rKVO7r_TXl7G1ORKHubfSNj6g |archive-url=https://web.archive.org/web/20121112060234/https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache%3ABzVt66WQaxYJ%3Aarts.tau.ac.il%2Fdepartments%2Fimages%2Fstories%2Fjournals%2Farthistory%2FAssaph3%2F12dolev.pdf+architecture+hebrew+university&hl=en&pid=bl&srcid=ADGEESh7pTs4UOFXL1OlcdB2jCvesR8GqakjTVnBHW5kojibwNbWcF_7mwDX7oZrtsk9MquSvjS7A_n_4xznhmS_3ddSnIxlCVpyqK3UbFxwRrkCnYU9QZyizlepFKMdaHgvwKLYcUn7&sig=AHIEtbR-5rKVO7r_TXl7G1ORKHubfSNj6g |url-status= dead |archive-date= 2012-11-12 |publisher= Tel-Aviv University, Faculty of Fine Arts |year= 1998 |access-date= September 6, 2011 }}</ref> Университеттің бас жоспарын 1919 жылғы желтоқсанда [[Патрик Геддес]] пен оның күйеубаласы [[Фрэнк Мирс]] әзірледі. Бастапқы жоба бойынша тек екі ғимарат салынды: [[Давид Вольфсон]] атындағы университет және ұлттық кітапхана, сондай-ақ математика институты. Ал физика институты олардың Иерусалимдегі серіктесі Бенджамин Чайкиннің жобасы бойынша салынған болуы мүмкін.<ref name="Dolev">{{cite book |author= Diana Dolev |title= The Planning and Building of the Hebrew University, 1919–1948: Facing the Temple Mount |year=2016 |publisher= Lexington Books |pages= 67–76 |isbn= 9780739191613 |url=https://books.google.com/books?id=IkaLCwAAQBAJ&pg=PA67 |access-date=26 July 2018 }}</ref>
[[Скопус тауы]]нда тұратын Еврей университетінің студенттері үшін университет маңында үш жатақхана орналасқан. Олар — Майерсдорф ({{Lang|he|מאירסדורף}}), Бронфман ({{Lang|he|ברונפמן}}) және Кфар ха-Студентим ({{Lang|he|כפר הסטודנטים}}, Студенттер ауылы) жатақханалары.
Жақын жерде ұлттық пантеонға айналдыру жоспарланған ежелгі [[Никанор үңгірі]] орналасқан.
==== Пауль Бервальд атындағы әлеуметтік жұмыс және әлеуметтік қамсыздандыру мектебі ====
1958 жылы құрылған бұл мектеп Израильде алғаш рет [[әлеуметтік жұмыс бакалавры]] дәрежесін ұсынды. Мектеп [[Америкалық еврейлердің біріккен тарату комитеті|Еврейлерге көмек көрсету комитетінің (JDC)]] жетекшісі [[Пауль Бервальд]]тың құрметіне аталды. JDC, Әлеуметтік қамсыздандыру министрлігі және [[Тель-Авив—Яффа муниципалитеті|Тель-Авив муниципалитеті]] мектептің алғашқы қаржыландырушылары болды.<ref name="History">{{cite book |url=https://en.sw.huji.ac.il/book/history-school |title=History of the School |access-date=22 January 2023}}</ref> 1967 жылғы сәуірде университеттің [[Гиват-Рам]] кампусында мектепке арналған жеке ғимарат салтанатты түрде ашылды.<ref>{{cite journal | url=https://www.jstor.org/stable/30021751 | jstor=30021751 | last1=Pins | first1=Arnulf M. | title=Reviewed work: The University and Social Welfare, Israel Katz, Harold Silver | journal=Social Service Review | date=1970 | volume=44 | issue=4 | pages=470–472 | doi=10.1086/642615 | issn=0037-7961 | url-access=subscription }}</ref> Мектеп «әлеуметтік жұмыс және әлеуметтік саясат салаларындағы мамандар даярлау мен ғылыми зерттеулердің көшбасшысы» деп сипатталған.<ref name="Bounce" /> Ол Израильдегі әлеуметтік жұмыс мектептерінің рейтингінде ең жоғары орынға ие болды.<ref>{{cite web |title=8 Best universities for Social Work in Israel |url=https://edurank.org/psychology/social-work/il/ |website=EduRank |date=11 August 2021 |access-date=5 February 2023}}</ref> 1970 жылы [[әлеуметтік жұмыс магистрі]] бағдарламасы енгізілді.<ref name="History" /> Мектеп құрамында Израиль геронтологиялық деректер орталығы, Невет — көмекке мұқтаж балаларды олардың жағдайын ескере отырып зерттеу және мамандар даярлау орталығы, Израильдегі қайырымдылықты зерттеу орталығы және Төзімділікті зерттеу тобы жұмыс істейді.<ref name="Bounce">{{cite web |title=Hebrew University school of Social Work and Social Welfare |url=https://www.bounce-project.eu/consortium/huj/ |website=Bounce Project |access-date=22 January 2023}}</ref>
=== Эдмонд Дж. Сафра, Гиват-Рам ===
[[Сурет:Hebrew University of Jerusalem.jpg|thumb|Гиват-Рам кампусы]]
[[Гиват-Рам]] кампусында (2005 жылы [[Эдмонд Сафра]]ның құрметіне қайта аталған) [[Эйнштейн атындағы математика институты]] кіретін жаратылыстану ғылымдары факультеті, Александр Зильберман атындағы тіршілік туралы ғылымдар институты, [[Эдмонд және Лили Сафра атындағы ми туралы ғылымдар орталығы]], [[Израиль жоғары зерттеулер институты]], Рационалдылықты зерттеу орталығы, сондай-ақ [[Израиль ұлттық кітапханасы]] (JNUL) орналасқан.
=== Эйн-Керем ===
Медицина және стоматология факультеттері, сондай-ақ [[Израиль-Канада медициналық зерттеулер институты]] (IMRIC)<ref>{{cite web |url=http://imric.org/about-us |title=About Us — Institute for Medical Research Israel-Canada (IMRIC) |publisher=imric.org |date=2014-05-15 |access-date=2014-05-19 |archive-date=27 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110527212604/http://www.imric.org/about-us |url-status=dead }}</ref> Иерусалимнің оңтүстік-батысындағы [[Эйн-Керем]] кампусында, [[Хадасса медициналық орталығы|Хадасса университеттік медициналық орталығымен]] қатар орналасқан.
=== Реховот ===
[[Сурет:RehovotCamps Ariovitch.jpg|thumb|Реховот кампусы, Ариович аудиториясы]]
Роберт Х. Смит атындағы ауыл шаруашылығы, азық-түлік және қоршаған орта факультеті<ref>{{cite web|url=http://www.agri.huji.ac.il/english/about.html |title=Faculty of Agricultural, Food and Environmental Quality Sciences |publisher=Agri.huji.ac.il |access-date=September 6, 2011}}</ref> мен Корет атындағы [[ветеринария]] мектебі<ref>{{cite web|url=http://departments.agri.huji.ac.il/vetschool/ |title=Koret School of Veterinary Medicine |publisher=Departments.agri.huji.ac.il |access-date=September 6, 2011}}</ref> жағалау жазығындағы [[Реховот]] қаласында орналасқан. Факультет 1942 жылы құрылды, ал ветеринария мектебі 1985 жылы ашылды. Бұлар Израильде өз салалары бойынша білім беру және ғылыми-зерттеу бағдарламаларын қатар ұсынатын жалғыз жоғары оқу орындары болып саналады. Факультет [[Өмір туралы ғылымдардың Еуропалық лигасы]]ның мүшесі.
[[Сурет:Hebrew University opening Ceremony.jpg|alt=Лорд Бальфурдың Скопус тауындағы Иерусалимдегі Еврей университетінің ашылу салтанатында сөз сөйлеуі|thumb|Лорд Бальфурдың Скопус тауындағы Иерусалимдегі Еврей университетінің ашылу салтанатында сөз сөйлеуі]]
== Кітапханалары ==
Еврей университетінің кітапханалары мен олардың электрондық каталогтарына HUJI кітапханалар басқармасының порталы арқылы қол жеткізуге болады.<ref>{{cite web |url=http://lib-authority.huji.ac.il/ |title=lib-authority.huji.ac.il |publisher=lib-authority.huji.ac.il |date=2013-07-26 |access-date=2014-05-19 |archive-date=29 January 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090129204545/http://lib-authority.huji.ac.il/ |url-status=dead }}</ref>
=== Еврей ұлттық және университет кітапханасы ===
[[Еврей ұлттық және университет кітапханасы]] — Еврей университетінің орталық әрі ең ірі кітапханасы, сондай-ақ әлемдегі ең бай кітап және қолжазба жинақтарының бірі. Ол университеттің ең көне бөлімшесі болып саналады. 1892 жылы еврей ой-санасы мен мәдениетіне қатысты кітаптарды сақтайтын дүниежүзілік орталық ретінде құрылған кітапхана 1920 жылы жалпы университеттік кітапхана міндеттерін де атқара бастады. Оның [[гебраика]] және [[иудаика]] жинақтары әлемдегі ең ірі жинақтар болып саналады. Кітапханада Израильде жарық көрген барлық материалдар сақталады, сондай-ақ әлемнің басқа елдерінде жарияланған, Израильге қатысты барлық материалдарды жинауға күш салынады. Кітапхана қорында бес миллионнан астам кітап және арнайы бөлімдерде сақталатын мыңдаған материал бар, олардың көпшілігі бірегей болып саналады. Олардың қатарында [[Альберт Эйнштейн мұрағаты]], [[иврит тілі]]ндегі [[қолжазба]]лар бөлімі, Эран Лаордың карталар жинағы, Эдельштейннің ғылыми жинағы, [[Гершом Шолем]] жинағы, сондай-ақ [[Маймонид]]тің қолжазбалары мен алғашқы еңбектерінің жинағы бар.
Альберт Эйнштейн өз өсиетінде жеке құжаттары мен оларға қатысты авторлық құқықтарын Еврей университетіне қалдырды. Альберт Эйнштейн мұрағатында шамамен 55 000 материал сақталған.<ref name=Einstein>{{cite news |last=Sela |first=Shimrit |url=http://news.haaretz.co.il/hasen/pages/ShArtStEngPE.jhtml?itemNo=1011875&contrassID=2&subContrassID=2&title=%27Phone%20company%27s%20%27Einstein%27%20ads%20shelved%20due%20to%20Hebrew%20U.%20copyright%20row%27&dyn_server=172.20.5.5 |title=Albert Einstein's bequest to the Hebrew University |work=Haaretz |date=March 15, 2011 |access-date=September 6, 2011 }}{{dead link|date=March 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2012 жылғы наурызда университет бүкіл мұрағаттың цифрландырылғанын және оны интернет арқылы көпшілікке қолжетімді ету жоспарланып отырғанын жариялады.<ref>{{cite news|last = Rabinovitch | first = Ari | work = [[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/article/us-einstein-archive-idUSBRE82I0WD20120320 | date = March 20, 2012 | access-date = March 20, 2012 | title=Einstein the scientist, dreamer, lover: online}}</ref><ref>{{cite web | title = Einstein papers to go digital on the Web | work = Space Daily |url=http://www.spacedaily.com/reports/Einstein_papers_to_go_digital_on_the_Web_999.html | date = March 19, 2012 | access-date = March 20, 2012}}</ref><ref>{{cite web | title = University digitises Einstein archives via new website | work = [[Silicon Republic]] | last = Doyle | first = Carmel |url=http://www.siliconrepublic.com/innovation/item/26304-university-digitises-albert/ | date = March 20, 2012 | access-date = March 20, 2012}}</ref> Жинаққа оның жеке жазбалары мен әртүрлі әйелдерге, соның ішінде кейін екінші әйелі атанған [[Эльза Эйнштейн|Эльзаға]] жазған махаббат хаттары кіреді.
=== Салалық кітапханалар ===
Ұлттық кітапханадан бөлек, Еврей университетінің кампустарында әртүрлі ғылым салаларына мамандандырылған кітапханалар жұмыс істейді. Олардың қатарында [[Авраам Харман]] атындағы ғылыми кітапхана (Сафра, Гиват-Рам); математика және информатика кітапханасы (Сафра, Гиват-Рам); Жер туралы ғылымдар кітапханасы (Сафра, Гиват-Рам); [[Берман медициналық кітапханасы|Мюриэль және Филипп И. Берман атындағы ұлттық медициналық кітапхана]] (Эйн-Керем); ауыл шаруашылығы ғылымдарының орталық кітапханасы (Реховот); Блумфилд атындағы гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдар кітапханасы (Скопус тауы); Бернард Г. Сигал атындағы заң кітапханасы орталығы (Скопус тауы); археология институтының Эмери және Клэр Ясс атындағы кітапханасы (Скопус тауы); Мозес Ливитт атындағы әлеуметтік жұмыс кітапханасы (Скопус тауы); [[Залман Аранне]] атындағы орталық білім беру кітапханасы (Скопус тауы); Ротберг халықаралық студенттер мектебінің кітапханасы (Скопус тауы); [[Гарри Трумэн|Гарри С. Трумэн]] атындағы бейбітшілікті нығайту ғылыми-зерттеу институтының Роберта және Стэнли Боген атындағы кітапханасы (Скопус тауы); сондай-ақ [[Стивен Спилберг атындағы еврей фильмдерінің мұрағаты]] бар.
== Рейтингтері ==
{{Infobox university rankings
| ARWU_W = 81
| ARWU_W_year = 2024
| ARWU_W_ref = <ref>{{cite web | title=ShanghaiRanking-Univiersities | url=https://www.shanghairanking.com/institution/the-hebrew-university-of-jerusalem }}</ref>
| CWTS_W = 219
| CWTS_W_year = 2024
| CWTS_W_ref = <ref>{{cite web | title=CWTS Leiden Ranking | url=https://www.leidenranking.com/ranking/2024/list }}</ref>
| QS_W = =240
| QS_W_year = 2025
| QS_W_ref = <ref>{{cite web | title=The Hebrew University of Jerusalem | url=https://www.topuniversities.com/universities/hebrew-university-jerusalem }}</ref>
| THE_W = 301-350
| THE_W_year = 2025
| THE_W_ref = <ref>{{cite web | title=Hebrew University of Jerusalem | date=7 March 2024 | url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/hebrew-university-jerusalem }}</ref>
| USNWR_W = 271
| USNWR_W_year = 2025
| USNWR_W_ref = <ref>{{Cite web | title=Hebrew University of Jerusalem in Israel {{!}} US News Best Global Universities | url=https://www.usnews.com/education/best-global-universities/hebrew-university-of-jerusalem-500554 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141029135240/http://www.usnews.com/education/best-global-universities/hebrew-university-of-jerusalem-500554 | access-date=2026-02-01 | archive-date=2014-10-29}}</ref>
}}
[[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі]]не сәйкес, Еврей университеті Израильдегі ең үздік университет болып саналады және әлем бойынша жалпы рейтингте 101–150-орындар, физика саласында 301–400-орындар, информатика саласында 201–300-орындар, ал бизнес және экономика саласында 51–75-орындар аралығында орналасқан.<ref>[http://www.shanghairanking.com/World-University-Rankings/The-Hebrew-University-of-Jerusalem.html Academic Ranking of World Universities 2020] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131023143548/http://www.shanghairanking.com/World-University-Rankings/The-Hebrew-University-of-Jerusalem.html |date=2013-10-23 }}, 2020 жылы [[Шанхай Цзяотун университеті]] жариялаған.</ref>
2021 жылы Shanghai Ranking және Әлем университеттерінің рейтинг орталығы өздерінің ''Әлем университеттері рейтингтерінде'' Еврей университетін Израильде бірінші орынға қойды. Shanghai Ranking бойынша университет әлемде 90-орынды,<ref>{{Cite web|url=https://www.shanghairanking.com/rankings/arwu/2021|title=ShanghaiRanking's Academic Ranking of World Universities|website=ShanghaiRanking}}</ref> ал Әлем университеттерінің рейтинг орталығы бойынша 64-орынды иеленді.<ref>{{cite web|url=https://cwur.org/2021-22/Hebrew-University-of-Jerusalem.php|title=Top 100 |publisher=Center for World University Rankings| year=2020 | access-date=October 7, 2020}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-08-16 |title=Hebrew University Ranks 90th Among World's Top 100 Universities, #1 in Israel |url=https://www.afhu.org/2021/08/16/hebrew-university-ranks-90th-among-worlds-top-100-universities-1-in-israel/ |access-date=2023-08-07 |website=American Friends of the Hebrew University |language=en-US}}</ref>
Еврей университеті [[математика]] саласында тұрақты түрде Израильдегі ең үздік университет болып танылып, әлемдегі жетекші оқу орындарының қатарына кіреді. 2017 жылы математика саласы бойынша әлемде 11-орынды, 2018 жылы 19-орынды, 2019 жылы 21-орынды, ал 2020 жылы 25-орынды иеленді.<ref>{{cite web |url=http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/mathematics.html |title=ShanghaiRanking's Global Ranking of Academic Subjects 2019 – Mathematics | Shanghai Ranking – 2019 |publisher=Shanghai Ranking |access-date=2020-02-18 |archive-date=1 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701105815/http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/mathematics.html |url-status=dead }}</ref><ref>2022 жылғы Әлем университеттерінің академиялық рейтингіне (ARWU) сәйкес, Иерусалимдегі Еврей университеті әлемдегі ең үздік университеттер арасында 13 сатыға көтеріліп, 77-орынды иеленді және Израильдегі ең жоғары рейтингке ие университет атанды. Рейтинг дүйсенбі күні таңертең жарияланды.</ref>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
9kf2l2ql33quyjn36ekl76ciaan3vv2
3693335
3693334
2026-11-08T10:07:50Z
1nter pares
146705
/* Рейтингтері */
3693335
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Иерусалимдегі Еврей университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы = [[Сурет:Hebrew University Logo.svg]]
|Сурет =
|Шынайы аты = האוניברסיטה העברית בירושלים
|Халықаралық атауы = Hebrew University of Jerusalem
|Бұрынғы атауы =
|Ұраны =
|Құрылған жылы = [[24 шілде]] [[1918 жыл|1918]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[Зерттеу университеті|зерттеу университеті]]
|Бюджет = 802,4 млн [[АҚШ доллары]] (2018)<ref name="President's Report 2019">{{Cite web|url=https://campaign.huji.ac.il/sites/default/files/pdfs/President%E2%80%99s+Report+2019.pdf|title=Something went wrong...|website=campaign.huji.ac.il}}</ref>
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = Тамир Шефер<ref>{{cite web |title=Prof. Tamir Sheafer Elected President of the Hebrew University |url=https://international.huji.ac.il/news/prof-tamir-sheafer-elected-president-hebrew-university |website=HUJI International |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Орон Шагрир]]<ref>{{cite web |title=Prof. Oron Shagrir Elected Rector of the Hebrew University |url=https://en.huji.ac.il/news/prof-oron-shagrir-elected-rector-hebrew-university |website=The Hebrew University of Jerusalem |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Студенттер = 23 000
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат = 12 500
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура = 2200
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар = 1200 (тұрақты оқытушылар құрамы)<ref name="stanford">{{Cite web | title=Foreign Exchange Program for SLS Students | url=https://law.stanford.edu/education/international-and-global-opportunities/foreign-exchange-program-for-sls-students/hebrew-university-of-jerusalem-hu-jerusalem-israel/ }}</ref>
|Орналасқан жері = [[Иерусалим]] және [[Реховот]], [[Израиль]]
|Метро бекеті =
|Кампус = қалалық
|Мекенжайы =
|Сайты = https://en.huji.ac.il/en
|Марапаттары =
|lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec =
|lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec =
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Иерусалимдегі Еврей университеті''' ('''HUJI'''; {{lang-he|הַאוּנִיבֶרְסִיטָה הָעִבְרִית בִּירוּשָׁלַיִם|HaUniversita HaIvrit birushalayim}}) — Израильдің [[Иерусалим]] қаласында орналасқан [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]]. 1918 жылғы шілдеде [[Альберт Эйнштейн]] мен [[Хаим Вейцман]] бірлесіп негізін қалаған бұл оқу орны — [[Израиль]]дегі екінші көне жоғары оқу орны. Университет [[Израиль тәуелсіздігі туралы декларация|Израиль мемлекеті құрылғаннан]] 30 жыл бұрын, бірақ одан да көне [[Технион]] университетінен алты жыл кейін құрылған.
Университетке қарасты бес [[клиникалық аурухана]] (соның ішінде [[Хадасса медициналық орталығы]]), жеті факультет, 100-ден астам ғылыми-зерттеу орталығы және 315 академиялық кафедра бар. 2018 жылғы жағдай бойынша Израильдегі докторанттардың үштен бірі осы университетте оқыған. Университеттің [[Иерусалим]]де үш кампусы, ал Израильдің басқа қалаларында тағы үш кампусы бар (әрқайсысы [[Реховот]], [[Ришон-ле-Цион]] және [[Эйлат]] қалаларында орналасқан).<ref>{{cite web |title=The Hebrew University of Jerusalem – Our Story in Numbers |url=https://en.huji.ac.il/university-numbers |access-date=August 24, 2024 |publisher=Huji.ac.il}}</ref> 2023 жылға дейін әлемдегі [[иудаика]] саласына арналған ең ірі кітапхана — [[Израиль ұлттық кітапханасы]] Иерусалимнің [[Гиват-Рам]] ауданындағы [[Эдмонд Сафра|Эдмонд Дж. Сафра]] кампусында орналасқан.
Университеттің алғашқы [[басқарушылар кеңесі]] мүшелерінің арасында [[Зигмунд Фрейд]] пен [[Мартин Бубер]] болған. [[Израиль премьер-министрі|Израильдің төрт премьер-министрі]] осы университеттің түлектері болып саналады. 2018 жылғы жағдай бойынша университетпен 15 [[Нобель сыйлығы]]ның лауреаты (оның ішінде сегізі университет түлектері мен оқытушылары), екі [[Филдс медалі]]нің иегері (оның бірі университет түлегі) және үш [[Тьюринг сыйлығы]]ның лауреаты байланысты болған.<ref>{{Cite web |title=Something went wrong... |url=https://en.huji.ac.il/news/results-are-hebrew-university-ranks-77th-worldwide-and-1-israel-according-2022 |access-date=2024-05-03 |website=en.huji.ac.il}}</ref>
== Тарихы ==
[[Сурет:Mount Scopus (2009).jpg|thumb|Еврей университетінің құрылуы және іргетасының қалануы, 1918 жыл]]
[[Сурет:Opening ceremony of Hebrew University of Jerusalem 1925.jpg|thumb|Иерусалимдегі Еврей университетінің ашылу салтанаты, 1925 жыл. Хайфа университетінің Юнес пен Сорая Назарян кітапханасының цифрлық жинақтарындағы сурет]]
[[Сурет:Zoltan Kluger. Hebrew University, Jerusalem.jpg|thumb|Еврей университеті, 1937 жыл]]
[[Сурет:Keren Hayesod Album, Hebrew University01 (cropped).jpg|thumb|alt=Еврей университетінің кампусы, 1930 жылдар|Еврей университетінің кампусы, 1930 жылдар]]
[[Сурет:The National Library of Israel building - Amitay Katz.jpg|thumb|right|[[Израиль ұлттық кітапханасы]], Гиват-Рам, 1892 жылы құрылған]]
[[Сурет:Academy of the Hebrew Language.JPG|thumb|right|[[Иврит тілі академиясы]]ның ғимараты, Гиват-Рам. 1953 жылы академия 1890 жылы құрылған Иврит тілі комитетінің орнына келді.]]
[[Сионизм|Сионистік]] қозғалыстың мақсаттарының бірі [[Израиль жері]]нде [[Еврейлер|еврей]] университетін құру болды. Университет құру туралы ұсыныс алғаш рет 1884 жылы [[Ховевей Цион]] қоғамының [[Катовице|Каттовиц (Катовице)]] конференциясында, ал 1897 жылы [[Бірінші сионистік конгресс]]те [[Герман Шапира]] тарапынан айтылды.
Университеттің [[іргетасы]] 24 шілде 1918 жылы қаланды. Жеті жылдан кейін, 1 сәуір 1925 жылы [[Скопус тауы]]ндағы Еврей университетінің кампусы салтанатты түрде ашылды. Ашылу рәсіміне еврей әлемінің жетекшілері, көрнекті ғалымдар мен қоғам қайраткерлері, сондай-ақ британдық мәртебелі тұлғалар, соның ішінде [[Артур Джеймс Бальфур|Бальфур графы]], виконт [[Эдмунд Алленби|Алленби]], [[Уинстон Черчилль]] және сэр [[Герберт Сэмюэл, 1-виконт Сэмюэл|Герберт Сэмюэл]] қатысты.<ref name=Faught>{{Cite book |last=Faught |first=C. Brad |url=https://books.google.com/books?id=6kp-EAAAQBAJ |title=Cairo 1921: Ten Days That Made the Middle East |date=2022-07-08 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-25674-1 |pages=116 |language=en}}</ref> Университеттің алғашқы канцлері [[Иуда Магнес]] болды. Ол 1924–1935 жылдары университетті канцлер ретінде басқарды.<ref name="New.huji.ac.il">{{cite web|url=https://new.huji.ac.il/en/page/454 |title=Office of the President | האוניברסיטה העברית בירושלים | The Hebrew University of Jerusalem |publisher=New.huji.ac.il |date=2017-09-01 |access-date=2020-02-18}}</ref> 1935–1948 жылдары университеттің президенті қызметін атқарды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
Университеттің тұжырымдамасын әзірлеу кезіндегі ең даулы мәселелердің бірі оның болашақ ресми тіліне қатысты болды. «Германистер» деп аталған бір тарап еврейлерге қатысты емес барлық пәндерде неміс және араб тілдерін қатар қолдануды ұсынса, екінші тарап иврит тілін жалпы қолданысқа енгізуді жақтады. Бірінші тарап жақында ғана жаңғыртылған қазіргі иврит тілі жоғары деңгейдегі академиялық пікірталастар жүргізуге әлі жарамсыз болуы мүмкін деп қауіптенді, өйткені онда діни емес салаларға қатысты арнайы ғылыми-техникалық терминдер жеткіліксіз еді. Бұл алаңдаушылықты негізсіз деп біржақты жоққа шығаруға болмағанымен, осы ұстанымды жақтаушылар иврит тілінің көптеген еврейлер, әсіресе академиялық ортадан тыс қауым үшін символдық маңызын жете бағаламады. Сондықтан олар пікірталаста өз ұстанымдарын қорғай алмай, жаңа университеттің оқыту және ғылыми қызмет тілі иврит болатын оқу орны ретінде құрылуы туралы шешімге көнуге мәжбүр болды.<ref>{{Cite web|url=https://mimeo.dubnow.de/the-language-of-science/|title=The Language of Science | Mimeo|date=30 November 2020 }}</ref> Университеттің өзіндік еврейлік сипатын не айқындайтыны туралы мәселе тек ресми тілді таңдауға ғана емес, сонымен қатар кафедраларды құру, олардың тиісті зерттеу бағыттарын анықтау және университеттің жалпы академиялық бейінін қалыптастыру сияқты ұйымдастырушылық мәселелерге де қатысты болды. Сондықтан 1919 жылы [[Шмарьяху Левин]] Еуропаның бірқатар көрнекті еврей ғалымдарынан осы мәселе жөніндегі пікірлерін сұрады. Жауап бергендердің бірі [[Игнац Гольдциер]] болды. Оның ұсыныстары кем дегенде ішінара жүзеге асырылды: шығыс тілдері, еврей әдебиеті және археология университетте алғаш оқытыла бастаған пәндердің қатарынан орын алды.<ref>{{Cite web|url=https://mimeo.dubnow.de/envisioning-a-hebrew-university/|title = Envisioning a Hebrew University | Mimeo| date=13 July 2021 }}</ref>
1947 жылға қарай университет ірі ғылыми-зерттеу және білім беру мекемесіне айналды. 1948–1949 жылдары сэр [[Леон Саймон (сионист)|Леон Саймон]] университет президентінің міндетін атқарды. Одан кейін бұл қызметке профессор [[Селиг Бродецкий]] келіп, 1949–1952 жылдары университетті басқарды.<ref name="New.huji.ac.il"/> 1949 жылғы мамырда медицина мектебін құру жоспары мақұлданып, сол жылғы қарашада заң факультеті ашылды. 1952 жылы университет 1940 жылы негізін қалаған ауыл шаруашылығы институтының толыққанды факультетке айналатыны жарияланды.<ref>{{cite news |last=Weitz |first=Yechiam |url=https://www.haaretz.com/hasen/spages/841024.html |title=The subversives on the hill |work=Haaretz |date=March 15, 2011 |access-date=September 6, 2011 |archive-date=3 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080503233107/http://www.haaretz.com/hasen/spages/841024.html |url-status=dead }}</ref>
[[1948 жылғы Араб-Израиль соғысы]] кезінде Иерусалимнің Израиль бақылауындағы бөлігі мен университет арасында қатынаған автоколонналарға шабуылдар жасалды.<ref>''The Palestine Post'', April 14, 1948, p. 3</ref> Иерусалимдегі араб күштерінің қолбасшысы [[Әбділ Қадір әл-Хусейни]] егер еврейлер университет пен [[Хадасса ауруханасы]]н шабуыл жасау базасы ретінде пайдалануды жалғастырса, оларға қарсы әскери әрекет жүргізетінін ескертті.<ref>'Husseini Threatens Hadassah', ''The Palestine Post'', March 18, 1948, p. 1</ref> 1948 жылғы сәуірде дәрігерлер мен медбикелерді қоса алғанда, 79 еврей қаза тапқан [[Хадасса медициналық автоколоннасындағы қырғын]]нан кейін Скопус тауындағы кампус Иерусалимнен оқшауланды.<ref>''Victims of Hadassah massacre to be memorialized'', Judy Siegel-Itzkovich, ''The Jerusalem Post'', April 7, 2008.</ref> Британдық әскери қызметші [[Джек Черчилль]] ауруханадан 700 еврей дәрігерін, студентін және пациентін эвакуациялауды үйлестірді.<ref>{{cite web |url=http://www.wwiihistorymagazine.com/2005/july/col-profiles.html |title=Fighting Jack Churchill Survived A Wartime Odyssey Beyond Compare |publisher=Wwiihistorymagazine.com |date=1941-12-27 |access-date=2014-03-08 |archive-date=17 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130917135443/http://www.wwiihistorymagazine.com/2005/july/col-profiles.html |url-status=dead }}</ref>
[[Иордания]] үкіметі Израиль азаматтарының Скопус тауына баруына рұқсат бермегеннен кейін Иерусалимнің батыс бөлігіндегі Гиват-Рам ауданында жаңа кампус салынып, 1958 жылы аяқталды. Осы аралықта сабақтар қаладағы 40 түрлі ғимаратта өткізілді.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=6x3S8eM3spAC&q=attacks+on+medical+convoys+to+mount+scopus&pg=PA193 |title=International Dictionary of University Histories |isbn=9781884964237 |access-date=September 6, 2011|last1=Summerfield |first1=Carol J. |last2=Devine |first2=Mary Elizabeth |last3=Levi |first3=Anthony |year=1998 |publisher=Taylor & Francis }}</ref> 1953–1961 жылдары университет президенті [[Биньямин Мазар]], 1961–1962 жылдары президент міндетін атқарушы [[Джулио Рака]], ал 1962–1968 жылдары президент [[Элияху Эйлат]] болды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
Осы мақсатта [[Рехавия]] ауданындағы францискандық Қасиетті жерлердің қамқоршыларынан жалға алынған Терра-Санта ғимараты да пайдаланылды.<ref>{{cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Archaeology/jermandate.html |title=Jerusalem: Architecture in the British Mandate Period |publisher=Jewishvirtuallibrary.org |access-date=September 6, 2011}}</ref> Бірнеше жылдан кейін [[Хадасса медициналық орталығы|Хадасса]] медициналық ұйымымен бірлесіп, Иерусалимнің оңтүстік-батысындағы [[Эйн-Керем]] ауданында медициналық ғылымдарға арналған кампус салынды.
1967 жылдың басына қарай университетте 12 500 студент оқыды. Олар Иерусалимдегі екі кампус пен [[Реховот]]тағы ауыл шаруашылығы факультетінде білім алды. 1967 жылғы маусымдағы [[Алты күндік соғыс]]тан кейін Иерусалим біріктірілген соң, университет қайта салынған Скопус тауындағы кампусына оралу мүмкіндігіне ие болды. [[Иерусалим қолданбалы зерттеулер институты]]ның мәліметінше, 1968 жылы Израиль Еврей университеті үшін [[Палестина]]ның [[Исавия]] ауылынан 568 [[дунам]] жерді тәркіледі.<ref>[http://vprofile.arij.org/jerusalem/pdfs/vprofile/isawyieh.pdf 'Isawiya Town Profile], ARIJ, 2012, p. 14</ref> 1981 жылы құрылыс жұмыстары аяқталып, Скопус тауындағы кампус қайтадан университеттің негізгі кампусына айналды.{{citation needed|date=September 2019}} 1968–1983 жылдары университет президенті [[Авраам Харман]], 1983–1986 жылдары [[Дон Патинкин]], 1986–1990 жылдары [[Амнон Пази]], 1990–1992 жылдары [[Йорам Бен-Порат]], 1992–1997 жылдары [[Ханох Гутфройнд]], ал 1997–2009 жылдары [[Менахем Магидор]] болды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
31 шілде 2002 жылы лаңкестік топтың бір мүшесі Фрэнк Синатра атындағы халықаралық студенттер орталығының асханасында түскі үзіліс кезінде, онда қызметкерлер мен студенттер көп жиналған уақытта [[Еврей университетіндегі лаңкестік шабуыл|бомба жарды]]. Тоғыз адам — бес израильдік, үш америкалық және Франция мен АҚШ-тың қос азаматтығы бар бір адам қаза тауып, 70-тен астам адам жараланды. Әлемдік көшбасшылар, соның ішінде [[Кофи Аннан]], президент [[Джордж Уокер Буш|Джордж Буш]] және Еуропалық Одақтың жоғары өкілі [[Хавьер Солана]] бұл шабуылды айыптаған мәлімдемелер жасады.<ref>{{cite web |url= http://memorial.huji.ac.il/eng-open.html |title= HUJI Memorial Pages |publisher= Memorial.huji.ac.il |date= July 31, 2002 |access-date= September 6, 2011 |archive-date= 16 February 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170216103225/http://memorial.huji.ac.il/eng-open.html |url-status= dead }}</ref><ref>{{cite web |title= Terrorist bombing at Hebrew University cafeteria July 31, 2002 |publisher= Mfa.gov.il |url=https://mfa.gov.il/MFA/MFA-Archive/2002/Pages/Terrorist%20bombing%20at%20Hebrew%20University%20cafeteria%20-.aspx |access-date= 15 February 2021 }}</ref><ref>{{cite web |title= Israel plans to strike Hamas following Hebrew University bombing attack |publisher=[[Al Bawaba]] |date= 31 July 2002 |url=https://www.albawaba.com/news/israel-plans-strike-hamas-following-hebrew-university-bombing-attack |access-date= 15 February 2021}}</ref>
[[Менахем Бен-Сассон]] 2009–2017 жылдары университет президенті қызметін атқарды. 2017 жылы оның орнына [[Ашер Коэн]] келді.<ref name="New.huji.ac.il"/>
2017 жылы Иерусалимдегі Еврей университеті [[марихуана]]ны зерттеу орталығын ашты. Орталықтың мақсаты — «каннабис пен оның биологиялық әсерлеріне қатысты зерттеулерді жүргізу және үйлестіру, сондай-ақ оларды коммерциялық мақсатта қолдану мүмкіндіктерін қарастыру».<ref>{{Cite news|url=https://www.haaretz.com/israel-news/1.782086|archive-url=https://web.archive.org/web/20170407043939/http://www.haaretz.com/israel-news/1.782086|url-status=dead|archive-date=7 April 2017|title=Hebrew University Creates a Buzz With New Marijuana Research Center|agency=JTA|date=2017-04-07|work=Haaretz|access-date=2017-04-11|language=en}}</ref>
== Кампустары ==
=== Скопус тауы ===
[[Сурет:Hebrew University Jerusalem IL WV.JPG|thumb|Скопус тауындағы кампус]]
[[Сурет:Amfiteatron-al-shem-Rothberg.JPG|thumb|Скопус тауындағы кампус: Ротберг амфитеатры]]
[[Скопус тауы]] (ивритше: Хар ха-Цофим, הר הצופים) Иерусалимнің солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Мұнда университеттің негізгі кампусы орналасқан. Оның құрамына гуманитарлық ғылымдар, әлеуметтік ғылымдар және заң факультеттері, [[Иерусалим бизнес басқару мектебі]], Сеймур Фокс атындағы білім беру мектебі, Бервальд атындағы әлеуметтік жұмыс мектебі, Гарри С. Трумэн атындағы бейбітшілікті нығайту ғылыми-зерттеу институты, Ротберг халықаралық мектебі және Мандель атындағы [[еврейтану]] институты кіреді.
Ротберг халықаралық мектебінде зайырлы ғылымдар, сондай-ақ еврей және Израильтану пәндері оқытылады. Шетелдік студенттер үшін иврит тілін үйренуге арналған міндетті [[ульпан]] бағдарламасы қарастырылған. Оның құрамына Израиль мәдениеті мен әдет-ғұрыптары бойынша міндетті курс кіреді. Ротберг мектебіндегі барлық ульпан сабақтарын Израильде туған оқытушылар жүргізеді. Алайда мектептегі басқа көптеген сабақтарды Израильге қоныс аударған еврейлер жүргізеді.
Скопус тауындағы жер телімі [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]қа дейін [[сэр Джон Грей-Хилл]]ден оның Грей-Хилл зәулім үйімен бірге сатып алынды.<ref name="docs.google.com">{{cite journal |author= Diana Dolev |title= Architectural Orientalism In the Hebrew University – The Patrick Geddes and Frank Mears Master-Plan |journal= Assaph, Section B, Studies in Art History |issue=3 |pages=217–234 |location= Tel Aviv |url=https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:BzVt66WQaxYJ:arts.tau.ac.il/departments/images/stories/journals/arthistory/Assaph3/12dolev.pdf+architecture+hebrew+university&hl=en&pid=bl&srcid=ADGEESh7pTs4UOFXL1OlcdB2jCvesR8GqakjTVnBHW5kojibwNbWcF_7mwDX7oZrtsk9MquSvjS7A_n_4xznhmS_3ddSnIxlCVpyqK3UbFxwRrkCnYU9QZyizlepFKMdaHgvwKLYcUn7&sig=AHIEtbR-5rKVO7r_TXl7G1ORKHubfSNj6g |archive-url=https://web.archive.org/web/20121112060234/https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache%3ABzVt66WQaxYJ%3Aarts.tau.ac.il%2Fdepartments%2Fimages%2Fstories%2Fjournals%2Farthistory%2FAssaph3%2F12dolev.pdf+architecture+hebrew+university&hl=en&pid=bl&srcid=ADGEESh7pTs4UOFXL1OlcdB2jCvesR8GqakjTVnBHW5kojibwNbWcF_7mwDX7oZrtsk9MquSvjS7A_n_4xznhmS_3ddSnIxlCVpyqK3UbFxwRrkCnYU9QZyizlepFKMdaHgvwKLYcUn7&sig=AHIEtbR-5rKVO7r_TXl7G1ORKHubfSNj6g |url-status= dead |archive-date= 2012-11-12 |publisher= Tel-Aviv University, Faculty of Fine Arts |year= 1998 |access-date= September 6, 2011 }}</ref> Университеттің бас жоспарын 1919 жылғы желтоқсанда [[Патрик Геддес]] пен оның күйеубаласы [[Фрэнк Мирс]] әзірледі. Бастапқы жоба бойынша тек екі ғимарат салынды: [[Давид Вольфсон]] атындағы университет және ұлттық кітапхана, сондай-ақ математика институты. Ал физика институты олардың Иерусалимдегі серіктесі Бенджамин Чайкиннің жобасы бойынша салынған болуы мүмкін.<ref name="Dolev">{{cite book |author= Diana Dolev |title= The Planning and Building of the Hebrew University, 1919–1948: Facing the Temple Mount |year=2016 |publisher= Lexington Books |pages= 67–76 |isbn= 9780739191613 |url=https://books.google.com/books?id=IkaLCwAAQBAJ&pg=PA67 |access-date=26 July 2018 }}</ref>
[[Скопус тауы]]нда тұратын Еврей университетінің студенттері үшін университет маңында үш жатақхана орналасқан. Олар — Майерсдорф ({{Lang|he|מאירסדורף}}), Бронфман ({{Lang|he|ברונפמן}}) және Кфар ха-Студентим ({{Lang|he|כפר הסטודנטים}}, Студенттер ауылы) жатақханалары.
Жақын жерде ұлттық пантеонға айналдыру жоспарланған ежелгі [[Никанор үңгірі]] орналасқан.
==== Пауль Бервальд атындағы әлеуметтік жұмыс және әлеуметтік қамсыздандыру мектебі ====
1958 жылы құрылған бұл мектеп Израильде алғаш рет [[әлеуметтік жұмыс бакалавры]] дәрежесін ұсынды. Мектеп [[Америкалық еврейлердің біріккен тарату комитеті|Еврейлерге көмек көрсету комитетінің (JDC)]] жетекшісі [[Пауль Бервальд]]тың құрметіне аталды. JDC, Әлеуметтік қамсыздандыру министрлігі және [[Тель-Авив—Яффа муниципалитеті|Тель-Авив муниципалитеті]] мектептің алғашқы қаржыландырушылары болды.<ref name="History">{{cite book |url=https://en.sw.huji.ac.il/book/history-school |title=History of the School |access-date=22 January 2023}}</ref> 1967 жылғы сәуірде университеттің [[Гиват-Рам]] кампусында мектепке арналған жеке ғимарат салтанатты түрде ашылды.<ref>{{cite journal | url=https://www.jstor.org/stable/30021751 | jstor=30021751 | last1=Pins | first1=Arnulf M. | title=Reviewed work: The University and Social Welfare, Israel Katz, Harold Silver | journal=Social Service Review | date=1970 | volume=44 | issue=4 | pages=470–472 | doi=10.1086/642615 | issn=0037-7961 | url-access=subscription }}</ref> Мектеп «әлеуметтік жұмыс және әлеуметтік саясат салаларындағы мамандар даярлау мен ғылыми зерттеулердің көшбасшысы» деп сипатталған.<ref name="Bounce" /> Ол Израильдегі әлеуметтік жұмыс мектептерінің рейтингінде ең жоғары орынға ие болды.<ref>{{cite web |title=8 Best universities for Social Work in Israel |url=https://edurank.org/psychology/social-work/il/ |website=EduRank |date=11 August 2021 |access-date=5 February 2023}}</ref> 1970 жылы [[әлеуметтік жұмыс магистрі]] бағдарламасы енгізілді.<ref name="History" /> Мектеп құрамында Израиль геронтологиялық деректер орталығы, Невет — көмекке мұқтаж балаларды олардың жағдайын ескере отырып зерттеу және мамандар даярлау орталығы, Израильдегі қайырымдылықты зерттеу орталығы және Төзімділікті зерттеу тобы жұмыс істейді.<ref name="Bounce">{{cite web |title=Hebrew University school of Social Work and Social Welfare |url=https://www.bounce-project.eu/consortium/huj/ |website=Bounce Project |access-date=22 January 2023}}</ref>
=== Эдмонд Дж. Сафра, Гиват-Рам ===
[[Сурет:Hebrew University of Jerusalem.jpg|thumb|Гиват-Рам кампусы]]
[[Гиват-Рам]] кампусында (2005 жылы [[Эдмонд Сафра]]ның құрметіне қайта аталған) [[Эйнштейн атындағы математика институты]] кіретін жаратылыстану ғылымдары факультеті, Александр Зильберман атындағы тіршілік туралы ғылымдар институты, [[Эдмонд және Лили Сафра атындағы ми туралы ғылымдар орталығы]], [[Израиль жоғары зерттеулер институты]], Рационалдылықты зерттеу орталығы, сондай-ақ [[Израиль ұлттық кітапханасы]] (JNUL) орналасқан.
=== Эйн-Керем ===
Медицина және стоматология факультеттері, сондай-ақ [[Израиль-Канада медициналық зерттеулер институты]] (IMRIC)<ref>{{cite web |url=http://imric.org/about-us |title=About Us — Institute for Medical Research Israel-Canada (IMRIC) |publisher=imric.org |date=2014-05-15 |access-date=2014-05-19 |archive-date=27 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110527212604/http://www.imric.org/about-us |url-status=dead }}</ref> Иерусалимнің оңтүстік-батысындағы [[Эйн-Керем]] кампусында, [[Хадасса медициналық орталығы|Хадасса университеттік медициналық орталығымен]] қатар орналасқан.
=== Реховот ===
[[Сурет:RehovotCamps Ariovitch.jpg|thumb|Реховот кампусы, Ариович аудиториясы]]
Роберт Х. Смит атындағы ауыл шаруашылығы, азық-түлік және қоршаған орта факультеті<ref>{{cite web|url=http://www.agri.huji.ac.il/english/about.html |title=Faculty of Agricultural, Food and Environmental Quality Sciences |publisher=Agri.huji.ac.il |access-date=September 6, 2011}}</ref> мен Корет атындағы [[ветеринария]] мектебі<ref>{{cite web|url=http://departments.agri.huji.ac.il/vetschool/ |title=Koret School of Veterinary Medicine |publisher=Departments.agri.huji.ac.il |access-date=September 6, 2011}}</ref> жағалау жазығындағы [[Реховот]] қаласында орналасқан. Факультет 1942 жылы құрылды, ал ветеринария мектебі 1985 жылы ашылды. Бұлар Израильде өз салалары бойынша білім беру және ғылыми-зерттеу бағдарламаларын қатар ұсынатын жалғыз жоғары оқу орындары болып саналады. Факультет [[Өмір туралы ғылымдардың Еуропалық лигасы]]ның мүшесі.
[[Сурет:Hebrew University opening Ceremony.jpg|alt=Лорд Бальфурдың Скопус тауындағы Иерусалимдегі Еврей университетінің ашылу салтанатында сөз сөйлеуі|thumb|Лорд Бальфурдың Скопус тауындағы Иерусалимдегі Еврей университетінің ашылу салтанатында сөз сөйлеуі]]
== Кітапханалары ==
Еврей университетінің кітапханалары мен олардың электрондық каталогтарына HUJI кітапханалар басқармасының порталы арқылы қол жеткізуге болады.<ref>{{cite web |url=http://lib-authority.huji.ac.il/ |title=lib-authority.huji.ac.il |publisher=lib-authority.huji.ac.il |date=2013-07-26 |access-date=2014-05-19 |archive-date=29 January 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090129204545/http://lib-authority.huji.ac.il/ |url-status=dead }}</ref>
=== Еврей ұлттық және университет кітапханасы ===
[[Еврей ұлттық және университет кітапханасы]] — Еврей университетінің орталық әрі ең ірі кітапханасы, сондай-ақ әлемдегі ең бай кітап және қолжазба жинақтарының бірі. Ол университеттің ең көне бөлімшесі болып саналады. 1892 жылы еврей ой-санасы мен мәдениетіне қатысты кітаптарды сақтайтын дүниежүзілік орталық ретінде құрылған кітапхана 1920 жылы жалпы университеттік кітапхана міндеттерін де атқара бастады. Оның [[гебраика]] және [[иудаика]] жинақтары әлемдегі ең ірі жинақтар болып саналады. Кітапханада Израильде жарық көрген барлық материалдар сақталады, сондай-ақ әлемнің басқа елдерінде жарияланған, Израильге қатысты барлық материалдарды жинауға күш салынады. Кітапхана қорында бес миллионнан астам кітап және арнайы бөлімдерде сақталатын мыңдаған материал бар, олардың көпшілігі бірегей болып саналады. Олардың қатарында [[Альберт Эйнштейн мұрағаты]], [[иврит тілі]]ндегі [[қолжазба]]лар бөлімі, Эран Лаордың карталар жинағы, Эдельштейннің ғылыми жинағы, [[Гершом Шолем]] жинағы, сондай-ақ [[Маймонид]]тің қолжазбалары мен алғашқы еңбектерінің жинағы бар.
Альберт Эйнштейн өз өсиетінде жеке құжаттары мен оларға қатысты авторлық құқықтарын Еврей университетіне қалдырды. Альберт Эйнштейн мұрағатында шамамен 55 000 материал сақталған.<ref name=Einstein>{{cite news |last=Sela |first=Shimrit |url=http://news.haaretz.co.il/hasen/pages/ShArtStEngPE.jhtml?itemNo=1011875&contrassID=2&subContrassID=2&title=%27Phone%20company%27s%20%27Einstein%27%20ads%20shelved%20due%20to%20Hebrew%20U.%20copyright%20row%27&dyn_server=172.20.5.5 |title=Albert Einstein's bequest to the Hebrew University |work=Haaretz |date=March 15, 2011 |access-date=September 6, 2011 }}{{dead link|date=March 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2012 жылғы наурызда университет бүкіл мұрағаттың цифрландырылғанын және оны интернет арқылы көпшілікке қолжетімді ету жоспарланып отырғанын жариялады.<ref>{{cite news|last = Rabinovitch | first = Ari | work = [[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/article/us-einstein-archive-idUSBRE82I0WD20120320 | date = March 20, 2012 | access-date = March 20, 2012 | title=Einstein the scientist, dreamer, lover: online}}</ref><ref>{{cite web | title = Einstein papers to go digital on the Web | work = Space Daily |url=http://www.spacedaily.com/reports/Einstein_papers_to_go_digital_on_the_Web_999.html | date = March 19, 2012 | access-date = March 20, 2012}}</ref><ref>{{cite web | title = University digitises Einstein archives via new website | work = [[Silicon Republic]] | last = Doyle | first = Carmel |url=http://www.siliconrepublic.com/innovation/item/26304-university-digitises-albert/ | date = March 20, 2012 | access-date = March 20, 2012}}</ref> Жинаққа оның жеке жазбалары мен әртүрлі әйелдерге, соның ішінде кейін екінші әйелі атанған [[Эльза Эйнштейн|Эльзаға]] жазған махаббат хаттары кіреді.
=== Салалық кітапханалар ===
Ұлттық кітапханадан бөлек, Еврей университетінің кампустарында әртүрлі ғылым салаларына мамандандырылған кітапханалар жұмыс істейді. Олардың қатарында [[Авраам Харман]] атындағы ғылыми кітапхана (Сафра, Гиват-Рам); математика және информатика кітапханасы (Сафра, Гиват-Рам); Жер туралы ғылымдар кітапханасы (Сафра, Гиват-Рам); [[Берман медициналық кітапханасы|Мюриэль және Филипп И. Берман атындағы ұлттық медициналық кітапхана]] (Эйн-Керем); ауыл шаруашылығы ғылымдарының орталық кітапханасы (Реховот); Блумфилд атындағы гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдар кітапханасы (Скопус тауы); Бернард Г. Сигал атындағы заң кітапханасы орталығы (Скопус тауы); археология институтының Эмери және Клэр Ясс атындағы кітапханасы (Скопус тауы); Мозес Ливитт атындағы әлеуметтік жұмыс кітапханасы (Скопус тауы); [[Залман Аранне]] атындағы орталық білім беру кітапханасы (Скопус тауы); Ротберг халықаралық студенттер мектебінің кітапханасы (Скопус тауы); [[Гарри Трумэн|Гарри С. Трумэн]] атындағы бейбітшілікті нығайту ғылыми-зерттеу институтының Роберта және Стэнли Боген атындағы кітапханасы (Скопус тауы); сондай-ақ [[Стивен Спилберг атындағы еврей фильмдерінің мұрағаты]] бар.
== Рейтингтері ==
[[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі]]не сәйкес, Еврей университеті Израильдегі ең үздік университет болып саналады және әлем бойынша жалпы рейтингте 101–150-орындар, физика саласында 301–400-орындар, информатика саласында 201–300-орындар, ал бизнес және экономика саласында 51–75-орындар аралығында орналасқан.<ref>[http://www.shanghairanking.com/World-University-Rankings/The-Hebrew-University-of-Jerusalem.html Academic Ranking of World Universities 2020] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131023143548/http://www.shanghairanking.com/World-University-Rankings/The-Hebrew-University-of-Jerusalem.html |date=2013-10-23 }}, 2020 жылы [[Шанхай Цзяотун университеті]] жариялаған.</ref>
2021 жылы Shanghai Ranking және Әлем университеттерінің рейтинг орталығы өздерінің ''Әлем университеттері рейтингтерінде'' Еврей университетін Израильде бірінші орынға қойды. Shanghai Ranking бойынша университет әлемде 90-орынды,<ref>{{Cite web|url=https://www.shanghairanking.com/rankings/arwu/2021|title=ShanghaiRanking's Academic Ranking of World Universities|website=ShanghaiRanking}}</ref> ал Әлем университеттерінің рейтинг орталығы бойынша 64-орынды иеленді.<ref>{{cite web|url=https://cwur.org/2021-22/Hebrew-University-of-Jerusalem.php|title=Top 100 |publisher=Center for World University Rankings| year=2020 | access-date=October 7, 2020}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-08-16 |title=Hebrew University Ranks 90th Among World's Top 100 Universities, #1 in Israel |url=https://www.afhu.org/2021/08/16/hebrew-university-ranks-90th-among-worlds-top-100-universities-1-in-israel/ |access-date=2023-08-07 |website=American Friends of the Hebrew University |language=en-US}}</ref>
Еврей университеті [[математика]] саласында тұрақты түрде Израильдегі ең үздік университет болып танылып, әлемдегі жетекші оқу орындарының қатарына кіреді. 2017 жылы математика саласы бойынша әлемде 11-орынды, 2018 жылы 19-орынды, 2019 жылы 21-орынды, ал 2020 жылы 25-орынды иеленді.<ref>{{cite web |url=http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/mathematics.html |title=ShanghaiRanking's Global Ranking of Academic Subjects 2019 – Mathematics | Shanghai Ranking – 2019 |publisher=Shanghai Ranking |access-date=2020-02-18 |archive-date=1 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701105815/http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/mathematics.html |url-status=dead }}</ref><ref>2022 жылғы Әлем университеттерінің академиялық рейтингіне (ARWU) сәйкес, Иерусалимдегі Еврей университеті әлемдегі ең үздік университеттер арасында 13 сатыға көтеріліп, 77-орынды иеленді және Израильдегі ең жоғары рейтингке ие университет атанды. Рейтинг дүйсенбі күні таңертең жарияланды.</ref>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
cci0fx2tlfwyx3dvxs5wtsxypmrjp6f
3693337
3693335
2026-11-08T10:10:06Z
1nter pares
146705
/* Рейтингтері */
3693337
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Иерусалимдегі Еврей университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы = [[Сурет:Hebrew University Logo.svg]]
|Сурет =
|Шынайы аты = האוניברסיטה העברית בירושלים
|Халықаралық атауы = Hebrew University of Jerusalem
|Бұрынғы атауы =
|Ұраны =
|Құрылған жылы = [[24 шілде]] [[1918 жыл|1918]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[Зерттеу университеті|зерттеу университеті]]
|Бюджет = 802,4 млн [[АҚШ доллары]] (2018)<ref name="President's Report 2019">{{Cite web|url=https://campaign.huji.ac.il/sites/default/files/pdfs/President%E2%80%99s+Report+2019.pdf|title=Something went wrong...|website=campaign.huji.ac.il}}</ref>
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = Тамир Шефер<ref>{{cite web |title=Prof. Tamir Sheafer Elected President of the Hebrew University |url=https://international.huji.ac.il/news/prof-tamir-sheafer-elected-president-hebrew-university |website=HUJI International |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Орон Шагрир]]<ref>{{cite web |title=Prof. Oron Shagrir Elected Rector of the Hebrew University |url=https://en.huji.ac.il/news/prof-oron-shagrir-elected-rector-hebrew-university |website=The Hebrew University of Jerusalem |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Студенттер = 23 000
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат = 12 500
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура = 2200
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар = 1200 (тұрақты оқытушылар құрамы)<ref name="stanford">{{Cite web | title=Foreign Exchange Program for SLS Students | url=https://law.stanford.edu/education/international-and-global-opportunities/foreign-exchange-program-for-sls-students/hebrew-university-of-jerusalem-hu-jerusalem-israel/ }}</ref>
|Орналасқан жері = [[Иерусалим]] және [[Реховот]], [[Израиль]]
|Метро бекеті =
|Кампус = қалалық
|Мекенжайы =
|Сайты = https://en.huji.ac.il/en
|Марапаттары =
|lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec =
|lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec =
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Иерусалимдегі Еврей университеті''' ('''HUJI'''; {{lang-he|הַאוּנִיבֶרְסִיטָה הָעִבְרִית בִּירוּשָׁלַיִם|HaUniversita HaIvrit birushalayim}}) — Израильдің [[Иерусалим]] қаласында орналасқан [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]]. 1918 жылғы шілдеде [[Альберт Эйнштейн]] мен [[Хаим Вейцман]] бірлесіп негізін қалаған бұл оқу орны — [[Израиль]]дегі екінші көне жоғары оқу орны. Университет [[Израиль тәуелсіздігі туралы декларация|Израиль мемлекеті құрылғаннан]] 30 жыл бұрын, бірақ одан да көне [[Технион]] университетінен алты жыл кейін құрылған.
Университетке қарасты бес [[клиникалық аурухана]] (соның ішінде [[Хадасса медициналық орталығы]]), жеті факультет, 100-ден астам ғылыми-зерттеу орталығы және 315 академиялық кафедра бар. 2018 жылғы жағдай бойынша Израильдегі докторанттардың үштен бірі осы университетте оқыған. Университеттің [[Иерусалим]]де үш кампусы, ал Израильдің басқа қалаларында тағы үш кампусы бар (әрқайсысы [[Реховот]], [[Ришон-ле-Цион]] және [[Эйлат]] қалаларында орналасқан).<ref>{{cite web |title=The Hebrew University of Jerusalem – Our Story in Numbers |url=https://en.huji.ac.il/university-numbers |access-date=August 24, 2024 |publisher=Huji.ac.il}}</ref> 2023 жылға дейін әлемдегі [[иудаика]] саласына арналған ең ірі кітапхана — [[Израиль ұлттық кітапханасы]] Иерусалимнің [[Гиват-Рам]] ауданындағы [[Эдмонд Сафра|Эдмонд Дж. Сафра]] кампусында орналасқан.
Университеттің алғашқы [[басқарушылар кеңесі]] мүшелерінің арасында [[Зигмунд Фрейд]] пен [[Мартин Бубер]] болған. [[Израиль премьер-министрі|Израильдің төрт премьер-министрі]] осы университеттің түлектері болып саналады. 2018 жылғы жағдай бойынша университетпен 15 [[Нобель сыйлығы]]ның лауреаты (оның ішінде сегізі университет түлектері мен оқытушылары), екі [[Филдс медалі]]нің иегері (оның бірі университет түлегі) және үш [[Тьюринг сыйлығы]]ның лауреаты байланысты болған.<ref>{{Cite web |title=Something went wrong... |url=https://en.huji.ac.il/news/results-are-hebrew-university-ranks-77th-worldwide-and-1-israel-according-2022 |access-date=2024-05-03 |website=en.huji.ac.il}}</ref>
== Тарихы ==
[[Сурет:Mount Scopus (2009).jpg|thumb|Еврей университетінің құрылуы және іргетасының қалануы, 1918 жыл]]
[[Сурет:Opening ceremony of Hebrew University of Jerusalem 1925.jpg|thumb|Иерусалимдегі Еврей университетінің ашылу салтанаты, 1925 жыл. Хайфа университетінің Юнес пен Сорая Назарян кітапханасының цифрлық жинақтарындағы сурет]]
[[Сурет:Zoltan Kluger. Hebrew University, Jerusalem.jpg|thumb|Еврей университеті, 1937 жыл]]
[[Сурет:Keren Hayesod Album, Hebrew University01 (cropped).jpg|thumb|alt=Еврей университетінің кампусы, 1930 жылдар|Еврей университетінің кампусы, 1930 жылдар]]
[[Сурет:The National Library of Israel building - Amitay Katz.jpg|thumb|right|[[Израиль ұлттық кітапханасы]], Гиват-Рам, 1892 жылы құрылған]]
[[Сурет:Academy of the Hebrew Language.JPG|thumb|right|[[Иврит тілі академиясы]]ның ғимараты, Гиват-Рам. 1953 жылы академия 1890 жылы құрылған Иврит тілі комитетінің орнына келді.]]
[[Сионизм|Сионистік]] қозғалыстың мақсаттарының бірі [[Израиль жері]]нде [[Еврейлер|еврей]] университетін құру болды. Университет құру туралы ұсыныс алғаш рет 1884 жылы [[Ховевей Цион]] қоғамының [[Катовице|Каттовиц (Катовице)]] конференциясында, ал 1897 жылы [[Бірінші сионистік конгресс]]те [[Герман Шапира]] тарапынан айтылды.
Университеттің [[іргетасы]] 24 шілде 1918 жылы қаланды. Жеті жылдан кейін, 1 сәуір 1925 жылы [[Скопус тауы]]ндағы Еврей университетінің кампусы салтанатты түрде ашылды. Ашылу рәсіміне еврей әлемінің жетекшілері, көрнекті ғалымдар мен қоғам қайраткерлері, сондай-ақ британдық мәртебелі тұлғалар, соның ішінде [[Артур Джеймс Бальфур|Бальфур графы]], виконт [[Эдмунд Алленби|Алленби]], [[Уинстон Черчилль]] және сэр [[Герберт Сэмюэл, 1-виконт Сэмюэл|Герберт Сэмюэл]] қатысты.<ref name=Faught>{{Cite book |last=Faught |first=C. Brad |url=https://books.google.com/books?id=6kp-EAAAQBAJ |title=Cairo 1921: Ten Days That Made the Middle East |date=2022-07-08 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-25674-1 |pages=116 |language=en}}</ref> Университеттің алғашқы канцлері [[Иуда Магнес]] болды. Ол 1924–1935 жылдары университетті канцлер ретінде басқарды.<ref name="New.huji.ac.il">{{cite web|url=https://new.huji.ac.il/en/page/454 |title=Office of the President | האוניברסיטה העברית בירושלים | The Hebrew University of Jerusalem |publisher=New.huji.ac.il |date=2017-09-01 |access-date=2020-02-18}}</ref> 1935–1948 жылдары университеттің президенті қызметін атқарды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
Университеттің тұжырымдамасын әзірлеу кезіндегі ең даулы мәселелердің бірі оның болашақ ресми тіліне қатысты болды. «Германистер» деп аталған бір тарап еврейлерге қатысты емес барлық пәндерде неміс және араб тілдерін қатар қолдануды ұсынса, екінші тарап иврит тілін жалпы қолданысқа енгізуді жақтады. Бірінші тарап жақында ғана жаңғыртылған қазіргі иврит тілі жоғары деңгейдегі академиялық пікірталастар жүргізуге әлі жарамсыз болуы мүмкін деп қауіптенді, өйткені онда діни емес салаларға қатысты арнайы ғылыми-техникалық терминдер жеткіліксіз еді. Бұл алаңдаушылықты негізсіз деп біржақты жоққа шығаруға болмағанымен, осы ұстанымды жақтаушылар иврит тілінің көптеген еврейлер, әсіресе академиялық ортадан тыс қауым үшін символдық маңызын жете бағаламады. Сондықтан олар пікірталаста өз ұстанымдарын қорғай алмай, жаңа университеттің оқыту және ғылыми қызмет тілі иврит болатын оқу орны ретінде құрылуы туралы шешімге көнуге мәжбүр болды.<ref>{{Cite web|url=https://mimeo.dubnow.de/the-language-of-science/|title=The Language of Science | Mimeo|date=30 November 2020 }}</ref> Университеттің өзіндік еврейлік сипатын не айқындайтыны туралы мәселе тек ресми тілді таңдауға ғана емес, сонымен қатар кафедраларды құру, олардың тиісті зерттеу бағыттарын анықтау және университеттің жалпы академиялық бейінін қалыптастыру сияқты ұйымдастырушылық мәселелерге де қатысты болды. Сондықтан 1919 жылы [[Шмарьяху Левин]] Еуропаның бірқатар көрнекті еврей ғалымдарынан осы мәселе жөніндегі пікірлерін сұрады. Жауап бергендердің бірі [[Игнац Гольдциер]] болды. Оның ұсыныстары кем дегенде ішінара жүзеге асырылды: шығыс тілдері, еврей әдебиеті және археология университетте алғаш оқытыла бастаған пәндердің қатарынан орын алды.<ref>{{Cite web|url=https://mimeo.dubnow.de/envisioning-a-hebrew-university/|title = Envisioning a Hebrew University | Mimeo| date=13 July 2021 }}</ref>
1947 жылға қарай университет ірі ғылыми-зерттеу және білім беру мекемесіне айналды. 1948–1949 жылдары сэр [[Леон Саймон (сионист)|Леон Саймон]] университет президентінің міндетін атқарды. Одан кейін бұл қызметке профессор [[Селиг Бродецкий]] келіп, 1949–1952 жылдары университетті басқарды.<ref name="New.huji.ac.il"/> 1949 жылғы мамырда медицина мектебін құру жоспары мақұлданып, сол жылғы қарашада заң факультеті ашылды. 1952 жылы университет 1940 жылы негізін қалаған ауыл шаруашылығы институтының толыққанды факультетке айналатыны жарияланды.<ref>{{cite news |last=Weitz |first=Yechiam |url=https://www.haaretz.com/hasen/spages/841024.html |title=The subversives on the hill |work=Haaretz |date=March 15, 2011 |access-date=September 6, 2011 |archive-date=3 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080503233107/http://www.haaretz.com/hasen/spages/841024.html |url-status=dead }}</ref>
[[1948 жылғы Араб-Израиль соғысы]] кезінде Иерусалимнің Израиль бақылауындағы бөлігі мен университет арасында қатынаған автоколонналарға шабуылдар жасалды.<ref>''The Palestine Post'', April 14, 1948, p. 3</ref> Иерусалимдегі араб күштерінің қолбасшысы [[Әбділ Қадір әл-Хусейни]] егер еврейлер университет пен [[Хадасса ауруханасы]]н шабуыл жасау базасы ретінде пайдалануды жалғастырса, оларға қарсы әскери әрекет жүргізетінін ескертті.<ref>'Husseini Threatens Hadassah', ''The Palestine Post'', March 18, 1948, p. 1</ref> 1948 жылғы сәуірде дәрігерлер мен медбикелерді қоса алғанда, 79 еврей қаза тапқан [[Хадасса медициналық автоколоннасындағы қырғын]]нан кейін Скопус тауындағы кампус Иерусалимнен оқшауланды.<ref>''Victims of Hadassah massacre to be memorialized'', Judy Siegel-Itzkovich, ''The Jerusalem Post'', April 7, 2008.</ref> Британдық әскери қызметші [[Джек Черчилль]] ауруханадан 700 еврей дәрігерін, студентін және пациентін эвакуациялауды үйлестірді.<ref>{{cite web |url=http://www.wwiihistorymagazine.com/2005/july/col-profiles.html |title=Fighting Jack Churchill Survived A Wartime Odyssey Beyond Compare |publisher=Wwiihistorymagazine.com |date=1941-12-27 |access-date=2014-03-08 |archive-date=17 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130917135443/http://www.wwiihistorymagazine.com/2005/july/col-profiles.html |url-status=dead }}</ref>
[[Иордания]] үкіметі Израиль азаматтарының Скопус тауына баруына рұқсат бермегеннен кейін Иерусалимнің батыс бөлігіндегі Гиват-Рам ауданында жаңа кампус салынып, 1958 жылы аяқталды. Осы аралықта сабақтар қаладағы 40 түрлі ғимаратта өткізілді.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=6x3S8eM3spAC&q=attacks+on+medical+convoys+to+mount+scopus&pg=PA193 |title=International Dictionary of University Histories |isbn=9781884964237 |access-date=September 6, 2011|last1=Summerfield |first1=Carol J. |last2=Devine |first2=Mary Elizabeth |last3=Levi |first3=Anthony |year=1998 |publisher=Taylor & Francis }}</ref> 1953–1961 жылдары университет президенті [[Биньямин Мазар]], 1961–1962 жылдары президент міндетін атқарушы [[Джулио Рака]], ал 1962–1968 жылдары президент [[Элияху Эйлат]] болды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
Осы мақсатта [[Рехавия]] ауданындағы францискандық Қасиетті жерлердің қамқоршыларынан жалға алынған Терра-Санта ғимараты да пайдаланылды.<ref>{{cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Archaeology/jermandate.html |title=Jerusalem: Architecture in the British Mandate Period |publisher=Jewishvirtuallibrary.org |access-date=September 6, 2011}}</ref> Бірнеше жылдан кейін [[Хадасса медициналық орталығы|Хадасса]] медициналық ұйымымен бірлесіп, Иерусалимнің оңтүстік-батысындағы [[Эйн-Керем]] ауданында медициналық ғылымдарға арналған кампус салынды.
1967 жылдың басына қарай университетте 12 500 студент оқыды. Олар Иерусалимдегі екі кампус пен [[Реховот]]тағы ауыл шаруашылығы факультетінде білім алды. 1967 жылғы маусымдағы [[Алты күндік соғыс]]тан кейін Иерусалим біріктірілген соң, университет қайта салынған Скопус тауындағы кампусына оралу мүмкіндігіне ие болды. [[Иерусалим қолданбалы зерттеулер институты]]ның мәліметінше, 1968 жылы Израиль Еврей университеті үшін [[Палестина]]ның [[Исавия]] ауылынан 568 [[дунам]] жерді тәркіледі.<ref>[http://vprofile.arij.org/jerusalem/pdfs/vprofile/isawyieh.pdf 'Isawiya Town Profile], ARIJ, 2012, p. 14</ref> 1981 жылы құрылыс жұмыстары аяқталып, Скопус тауындағы кампус қайтадан университеттің негізгі кампусына айналды.{{citation needed|date=September 2019}} 1968–1983 жылдары университет президенті [[Авраам Харман]], 1983–1986 жылдары [[Дон Патинкин]], 1986–1990 жылдары [[Амнон Пази]], 1990–1992 жылдары [[Йорам Бен-Порат]], 1992–1997 жылдары [[Ханох Гутфройнд]], ал 1997–2009 жылдары [[Менахем Магидор]] болды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
31 шілде 2002 жылы лаңкестік топтың бір мүшесі Фрэнк Синатра атындағы халықаралық студенттер орталығының асханасында түскі үзіліс кезінде, онда қызметкерлер мен студенттер көп жиналған уақытта [[Еврей университетіндегі лаңкестік шабуыл|бомба жарды]]. Тоғыз адам — бес израильдік, үш америкалық және Франция мен АҚШ-тың қос азаматтығы бар бір адам қаза тауып, 70-тен астам адам жараланды. Әлемдік көшбасшылар, соның ішінде [[Кофи Аннан]], президент [[Джордж Уокер Буш|Джордж Буш]] және Еуропалық Одақтың жоғары өкілі [[Хавьер Солана]] бұл шабуылды айыптаған мәлімдемелер жасады.<ref>{{cite web |url= http://memorial.huji.ac.il/eng-open.html |title= HUJI Memorial Pages |publisher= Memorial.huji.ac.il |date= July 31, 2002 |access-date= September 6, 2011 |archive-date= 16 February 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170216103225/http://memorial.huji.ac.il/eng-open.html |url-status= dead }}</ref><ref>{{cite web |title= Terrorist bombing at Hebrew University cafeteria July 31, 2002 |publisher= Mfa.gov.il |url=https://mfa.gov.il/MFA/MFA-Archive/2002/Pages/Terrorist%20bombing%20at%20Hebrew%20University%20cafeteria%20-.aspx |access-date= 15 February 2021 }}</ref><ref>{{cite web |title= Israel plans to strike Hamas following Hebrew University bombing attack |publisher=[[Al Bawaba]] |date= 31 July 2002 |url=https://www.albawaba.com/news/israel-plans-strike-hamas-following-hebrew-university-bombing-attack |access-date= 15 February 2021}}</ref>
[[Менахем Бен-Сассон]] 2009–2017 жылдары университет президенті қызметін атқарды. 2017 жылы оның орнына [[Ашер Коэн]] келді.<ref name="New.huji.ac.il"/>
2017 жылы Иерусалимдегі Еврей университеті [[марихуана]]ны зерттеу орталығын ашты. Орталықтың мақсаты — «каннабис пен оның биологиялық әсерлеріне қатысты зерттеулерді жүргізу және үйлестіру, сондай-ақ оларды коммерциялық мақсатта қолдану мүмкіндіктерін қарастыру».<ref>{{Cite news|url=https://www.haaretz.com/israel-news/1.782086|archive-url=https://web.archive.org/web/20170407043939/http://www.haaretz.com/israel-news/1.782086|url-status=dead|archive-date=7 April 2017|title=Hebrew University Creates a Buzz With New Marijuana Research Center|agency=JTA|date=2017-04-07|work=Haaretz|access-date=2017-04-11|language=en}}</ref>
== Кампустары ==
=== Скопус тауы ===
[[Сурет:Hebrew University Jerusalem IL WV.JPG|thumb|Скопус тауындағы кампус]]
[[Сурет:Amfiteatron-al-shem-Rothberg.JPG|thumb|Скопус тауындағы кампус: Ротберг амфитеатры]]
[[Скопус тауы]] (ивритше: Хар ха-Цофим, הר הצופים) Иерусалимнің солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Мұнда университеттің негізгі кампусы орналасқан. Оның құрамына гуманитарлық ғылымдар, әлеуметтік ғылымдар және заң факультеттері, [[Иерусалим бизнес басқару мектебі]], Сеймур Фокс атындағы білім беру мектебі, Бервальд атындағы әлеуметтік жұмыс мектебі, Гарри С. Трумэн атындағы бейбітшілікті нығайту ғылыми-зерттеу институты, Ротберг халықаралық мектебі және Мандель атындағы [[еврейтану]] институты кіреді.
Ротберг халықаралық мектебінде зайырлы ғылымдар, сондай-ақ еврей және Израильтану пәндері оқытылады. Шетелдік студенттер үшін иврит тілін үйренуге арналған міндетті [[ульпан]] бағдарламасы қарастырылған. Оның құрамына Израиль мәдениеті мен әдет-ғұрыптары бойынша міндетті курс кіреді. Ротберг мектебіндегі барлық ульпан сабақтарын Израильде туған оқытушылар жүргізеді. Алайда мектептегі басқа көптеген сабақтарды Израильге қоныс аударған еврейлер жүргізеді.
Скопус тауындағы жер телімі [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]қа дейін [[сэр Джон Грей-Хилл]]ден оның Грей-Хилл зәулім үйімен бірге сатып алынды.<ref name="docs.google.com">{{cite journal |author= Diana Dolev |title= Architectural Orientalism In the Hebrew University – The Patrick Geddes and Frank Mears Master-Plan |journal= Assaph, Section B, Studies in Art History |issue=3 |pages=217–234 |location= Tel Aviv |url=https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:BzVt66WQaxYJ:arts.tau.ac.il/departments/images/stories/journals/arthistory/Assaph3/12dolev.pdf+architecture+hebrew+university&hl=en&pid=bl&srcid=ADGEESh7pTs4UOFXL1OlcdB2jCvesR8GqakjTVnBHW5kojibwNbWcF_7mwDX7oZrtsk9MquSvjS7A_n_4xznhmS_3ddSnIxlCVpyqK3UbFxwRrkCnYU9QZyizlepFKMdaHgvwKLYcUn7&sig=AHIEtbR-5rKVO7r_TXl7G1ORKHubfSNj6g |archive-url=https://web.archive.org/web/20121112060234/https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache%3ABzVt66WQaxYJ%3Aarts.tau.ac.il%2Fdepartments%2Fimages%2Fstories%2Fjournals%2Farthistory%2FAssaph3%2F12dolev.pdf+architecture+hebrew+university&hl=en&pid=bl&srcid=ADGEESh7pTs4UOFXL1OlcdB2jCvesR8GqakjTVnBHW5kojibwNbWcF_7mwDX7oZrtsk9MquSvjS7A_n_4xznhmS_3ddSnIxlCVpyqK3UbFxwRrkCnYU9QZyizlepFKMdaHgvwKLYcUn7&sig=AHIEtbR-5rKVO7r_TXl7G1ORKHubfSNj6g |url-status= dead |archive-date= 2012-11-12 |publisher= Tel-Aviv University, Faculty of Fine Arts |year= 1998 |access-date= September 6, 2011 }}</ref> Университеттің бас жоспарын 1919 жылғы желтоқсанда [[Патрик Геддес]] пен оның күйеубаласы [[Фрэнк Мирс]] әзірледі. Бастапқы жоба бойынша тек екі ғимарат салынды: [[Давид Вольфсон]] атындағы университет және ұлттық кітапхана, сондай-ақ математика институты. Ал физика институты олардың Иерусалимдегі серіктесі Бенджамин Чайкиннің жобасы бойынша салынған болуы мүмкін.<ref name="Dolev">{{cite book |author= Diana Dolev |title= The Planning and Building of the Hebrew University, 1919–1948: Facing the Temple Mount |year=2016 |publisher= Lexington Books |pages= 67–76 |isbn= 9780739191613 |url=https://books.google.com/books?id=IkaLCwAAQBAJ&pg=PA67 |access-date=26 July 2018 }}</ref>
[[Скопус тауы]]нда тұратын Еврей университетінің студенттері үшін университет маңында үш жатақхана орналасқан. Олар — Майерсдорф ({{Lang|he|מאירסדורף}}), Бронфман ({{Lang|he|ברונפמן}}) және Кфар ха-Студентим ({{Lang|he|כפר הסטודנטים}}, Студенттер ауылы) жатақханалары.
Жақын жерде ұлттық пантеонға айналдыру жоспарланған ежелгі [[Никанор үңгірі]] орналасқан.
==== Пауль Бервальд атындағы әлеуметтік жұмыс және әлеуметтік қамсыздандыру мектебі ====
1958 жылы құрылған бұл мектеп Израильде алғаш рет [[әлеуметтік жұмыс бакалавры]] дәрежесін ұсынды. Мектеп [[Америкалық еврейлердің біріккен тарату комитеті|Еврейлерге көмек көрсету комитетінің (JDC)]] жетекшісі [[Пауль Бервальд]]тың құрметіне аталды. JDC, Әлеуметтік қамсыздандыру министрлігі және [[Тель-Авив—Яффа муниципалитеті|Тель-Авив муниципалитеті]] мектептің алғашқы қаржыландырушылары болды.<ref name="History">{{cite book |url=https://en.sw.huji.ac.il/book/history-school |title=History of the School |access-date=22 January 2023}}</ref> 1967 жылғы сәуірде университеттің [[Гиват-Рам]] кампусында мектепке арналған жеке ғимарат салтанатты түрде ашылды.<ref>{{cite journal | url=https://www.jstor.org/stable/30021751 | jstor=30021751 | last1=Pins | first1=Arnulf M. | title=Reviewed work: The University and Social Welfare, Israel Katz, Harold Silver | journal=Social Service Review | date=1970 | volume=44 | issue=4 | pages=470–472 | doi=10.1086/642615 | issn=0037-7961 | url-access=subscription }}</ref> Мектеп «әлеуметтік жұмыс және әлеуметтік саясат салаларындағы мамандар даярлау мен ғылыми зерттеулердің көшбасшысы» деп сипатталған.<ref name="Bounce" /> Ол Израильдегі әлеуметтік жұмыс мектептерінің рейтингінде ең жоғары орынға ие болды.<ref>{{cite web |title=8 Best universities for Social Work in Israel |url=https://edurank.org/psychology/social-work/il/ |website=EduRank |date=11 August 2021 |access-date=5 February 2023}}</ref> 1970 жылы [[әлеуметтік жұмыс магистрі]] бағдарламасы енгізілді.<ref name="History" /> Мектеп құрамында Израиль геронтологиялық деректер орталығы, Невет — көмекке мұқтаж балаларды олардың жағдайын ескере отырып зерттеу және мамандар даярлау орталығы, Израильдегі қайырымдылықты зерттеу орталығы және Төзімділікті зерттеу тобы жұмыс істейді.<ref name="Bounce">{{cite web |title=Hebrew University school of Social Work and Social Welfare |url=https://www.bounce-project.eu/consortium/huj/ |website=Bounce Project |access-date=22 January 2023}}</ref>
=== Эдмонд Дж. Сафра, Гиват-Рам ===
[[Сурет:Hebrew University of Jerusalem.jpg|thumb|Гиват-Рам кампусы]]
[[Гиват-Рам]] кампусында (2005 жылы [[Эдмонд Сафра]]ның құрметіне қайта аталған) [[Эйнштейн атындағы математика институты]] кіретін жаратылыстану ғылымдары факультеті, Александр Зильберман атындағы тіршілік туралы ғылымдар институты, [[Эдмонд және Лили Сафра атындағы ми туралы ғылымдар орталығы]], [[Израиль жоғары зерттеулер институты]], Рационалдылықты зерттеу орталығы, сондай-ақ [[Израиль ұлттық кітапханасы]] (JNUL) орналасқан.
=== Эйн-Керем ===
Медицина және стоматология факультеттері, сондай-ақ [[Израиль-Канада медициналық зерттеулер институты]] (IMRIC)<ref>{{cite web |url=http://imric.org/about-us |title=About Us — Institute for Medical Research Israel-Canada (IMRIC) |publisher=imric.org |date=2014-05-15 |access-date=2014-05-19 |archive-date=27 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110527212604/http://www.imric.org/about-us |url-status=dead }}</ref> Иерусалимнің оңтүстік-батысындағы [[Эйн-Керем]] кампусында, [[Хадасса медициналық орталығы|Хадасса университеттік медициналық орталығымен]] қатар орналасқан.
=== Реховот ===
[[Сурет:RehovotCamps Ariovitch.jpg|thumb|Реховот кампусы, Ариович аудиториясы]]
Роберт Х. Смит атындағы ауыл шаруашылығы, азық-түлік және қоршаған орта факультеті<ref>{{cite web|url=http://www.agri.huji.ac.il/english/about.html |title=Faculty of Agricultural, Food and Environmental Quality Sciences |publisher=Agri.huji.ac.il |access-date=September 6, 2011}}</ref> мен Корет атындағы [[ветеринария]] мектебі<ref>{{cite web|url=http://departments.agri.huji.ac.il/vetschool/ |title=Koret School of Veterinary Medicine |publisher=Departments.agri.huji.ac.il |access-date=September 6, 2011}}</ref> жағалау жазығындағы [[Реховот]] қаласында орналасқан. Факультет 1942 жылы құрылды, ал ветеринария мектебі 1985 жылы ашылды. Бұлар Израильде өз салалары бойынша білім беру және ғылыми-зерттеу бағдарламаларын қатар ұсынатын жалғыз жоғары оқу орындары болып саналады. Факультет [[Өмір туралы ғылымдардың Еуропалық лигасы]]ның мүшесі.
[[Сурет:Hebrew University opening Ceremony.jpg|alt=Лорд Бальфурдың Скопус тауындағы Иерусалимдегі Еврей университетінің ашылу салтанатында сөз сөйлеуі|thumb|Лорд Бальфурдың Скопус тауындағы Иерусалимдегі Еврей университетінің ашылу салтанатында сөз сөйлеуі]]
== Кітапханалары ==
Еврей университетінің кітапханалары мен олардың электрондық каталогтарына HUJI кітапханалар басқармасының порталы арқылы қол жеткізуге болады.<ref>{{cite web |url=http://lib-authority.huji.ac.il/ |title=lib-authority.huji.ac.il |publisher=lib-authority.huji.ac.il |date=2013-07-26 |access-date=2014-05-19 |archive-date=29 January 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090129204545/http://lib-authority.huji.ac.il/ |url-status=dead }}</ref>
=== Еврей ұлттық және университет кітапханасы ===
[[Еврей ұлттық және университет кітапханасы]] — Еврей университетінің орталық әрі ең ірі кітапханасы, сондай-ақ әлемдегі ең бай кітап және қолжазба жинақтарының бірі. Ол университеттің ең көне бөлімшесі болып саналады. 1892 жылы еврей ой-санасы мен мәдениетіне қатысты кітаптарды сақтайтын дүниежүзілік орталық ретінде құрылған кітапхана 1920 жылы жалпы университеттік кітапхана міндеттерін де атқара бастады. Оның [[гебраика]] және [[иудаика]] жинақтары әлемдегі ең ірі жинақтар болып саналады. Кітапханада Израильде жарық көрген барлық материалдар сақталады, сондай-ақ әлемнің басқа елдерінде жарияланған, Израильге қатысты барлық материалдарды жинауға күш салынады. Кітапхана қорында бес миллионнан астам кітап және арнайы бөлімдерде сақталатын мыңдаған материал бар, олардың көпшілігі бірегей болып саналады. Олардың қатарында [[Альберт Эйнштейн мұрағаты]], [[иврит тілі]]ндегі [[қолжазба]]лар бөлімі, Эран Лаордың карталар жинағы, Эдельштейннің ғылыми жинағы, [[Гершом Шолем]] жинағы, сондай-ақ [[Маймонид]]тің қолжазбалары мен алғашқы еңбектерінің жинағы бар.
Альберт Эйнштейн өз өсиетінде жеке құжаттары мен оларға қатысты авторлық құқықтарын Еврей университетіне қалдырды. Альберт Эйнштейн мұрағатында шамамен 55 000 материал сақталған.<ref name=Einstein>{{cite news |last=Sela |first=Shimrit |url=http://news.haaretz.co.il/hasen/pages/ShArtStEngPE.jhtml?itemNo=1011875&contrassID=2&subContrassID=2&title=%27Phone%20company%27s%20%27Einstein%27%20ads%20shelved%20due%20to%20Hebrew%20U.%20copyright%20row%27&dyn_server=172.20.5.5 |title=Albert Einstein's bequest to the Hebrew University |work=Haaretz |date=March 15, 2011 |access-date=September 6, 2011 }}{{dead link|date=March 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2012 жылғы наурызда университет бүкіл мұрағаттың цифрландырылғанын және оны интернет арқылы көпшілікке қолжетімді ету жоспарланып отырғанын жариялады.<ref>{{cite news|last = Rabinovitch | first = Ari | work = [[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/article/us-einstein-archive-idUSBRE82I0WD20120320 | date = March 20, 2012 | access-date = March 20, 2012 | title=Einstein the scientist, dreamer, lover: online}}</ref><ref>{{cite web | title = Einstein papers to go digital on the Web | work = Space Daily |url=http://www.spacedaily.com/reports/Einstein_papers_to_go_digital_on_the_Web_999.html | date = March 19, 2012 | access-date = March 20, 2012}}</ref><ref>{{cite web | title = University digitises Einstein archives via new website | work = [[Silicon Republic]] | last = Doyle | first = Carmel |url=http://www.siliconrepublic.com/innovation/item/26304-university-digitises-albert/ | date = March 20, 2012 | access-date = March 20, 2012}}</ref> Жинаққа оның жеке жазбалары мен әртүрлі әйелдерге, соның ішінде кейін екінші әйелі атанған [[Эльза Эйнштейн|Эльзаға]] жазған махаббат хаттары кіреді.
=== Салалық кітапханалар ===
Ұлттық кітапханадан бөлек, Еврей университетінің кампустарында әртүрлі ғылым салаларына мамандандырылған кітапханалар жұмыс істейді. Олардың қатарында [[Авраам Харман]] атындағы ғылыми кітапхана (Сафра, Гиват-Рам); математика және информатика кітапханасы (Сафра, Гиват-Рам); Жер туралы ғылымдар кітапханасы (Сафра, Гиват-Рам); [[Берман медициналық кітапханасы|Мюриэль және Филипп И. Берман атындағы ұлттық медициналық кітапхана]] (Эйн-Керем); ауыл шаруашылығы ғылымдарының орталық кітапханасы (Реховот); Блумфилд атындағы гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдар кітапханасы (Скопус тауы); Бернард Г. Сигал атындағы заң кітапханасы орталығы (Скопус тауы); археология институтының Эмери және Клэр Ясс атындағы кітапханасы (Скопус тауы); Мозес Ливитт атындағы әлеуметтік жұмыс кітапханасы (Скопус тауы); [[Залман Аранне]] атындағы орталық білім беру кітапханасы (Скопус тауы); Ротберг халықаралық студенттер мектебінің кітапханасы (Скопус тауы); [[Гарри Трумэн|Гарри С. Трумэн]] атындағы бейбітшілікті нығайту ғылыми-зерттеу институтының Роберта және Стэнли Боген атындағы кітапханасы (Скопус тауы); сондай-ақ [[Стивен Спилберг атындағы еврей фильмдерінің мұрағаты]] бар.
== Рейтингтері ==
{| class="wikitable" style="float:right; clear:right; margin:0 0 1em 1em;"
|+ Университеттің әлемдік рейтингтері
! Рейтинг
! Жыл
! Орын
|-
| ARWU
| 2024
| 81<ref>{{cite web | title=ShanghaiRanking-Univiersities | url=https://www.shanghairanking.com/institution/the-hebrew-university-of-jerusalem }}</ref>
|-
| CWTS Leiden
| 2024
| 219<ref>{{cite web | title=CWTS Leiden Ranking | url=https://www.leidenranking.com/ranking/2024/list }}</ref>
|-
| QS
| 2025
| 240<ref>{{cite web | title=The Hebrew University of Jerusalem | url=https://www.topuniversities.com/universities/hebrew-university-jerusalem }}</ref>
|-
| Times Higher Education
| 2025
| 301–350<ref>{{cite web | title=Hebrew University of Jerusalem | date=7 March 2024 | url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/hebrew-university-jerusalem }}</ref>
|-
| U.S. News & World Report
| 2025
| 271<ref>{{Cite web | title=Hebrew University of Jerusalem in Israel {{!}} US News Best Global Universities | url=https://www.usnews.com/education/best-global-universities/hebrew-university-of-jerusalem-500554 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141029135240/http://www.usnews.com/education/best-global-universities/hebrew-university-of-jerusalem-500554 | access-date=2026-02-01 | archive-date=2014-10-29}}</ref>
|}
[[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі]]не сәйкес, Еврей университеті Израильдегі ең үздік университет болып саналады және әлем бойынша жалпы рейтингте 101–150-орындар, физика саласында 301–400-орындар, информатика саласында 201–300-орындар, ал бизнес және экономика саласында 51–75-орындар аралығында орналасқан.<ref>[http://www.shanghairanking.com/World-University-Rankings/The-Hebrew-University-of-Jerusalem.html Academic Ranking of World Universities 2020] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131023143548/http://www.shanghairanking.com/World-University-Rankings/The-Hebrew-University-of-Jerusalem.html |date=2013-10-23 }}, 2020 жылы [[Шанхай Цзяотун университеті]] жариялаған.</ref>
2021 жылы Shanghai Ranking және Әлем университеттерінің рейтинг орталығы өздерінің ''Әлем университеттері рейтингтерінде'' Еврей университетін Израильде бірінші орынға қойды. Shanghai Ranking бойынша университет әлемде 90-орынды,<ref>{{Cite web|url=https://www.shanghairanking.com/rankings/arwu/2021|title=ShanghaiRanking's Academic Ranking of World Universities|website=ShanghaiRanking}}</ref> ал Әлем университеттерінің рейтинг орталығы бойынша 64-орынды иеленді.<ref>{{cite web|url=https://cwur.org/2021-22/Hebrew-University-of-Jerusalem.php|title=Top 100 |publisher=Center for World University Rankings| year=2020 | access-date=October 7, 2020}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-08-16 |title=Hebrew University Ranks 90th Among World's Top 100 Universities, #1 in Israel |url=https://www.afhu.org/2021/08/16/hebrew-university-ranks-90th-among-worlds-top-100-universities-1-in-israel/ |access-date=2023-08-07 |website=American Friends of the Hebrew University |language=en-US}}</ref>
Еврей университеті [[математика]] саласында тұрақты түрде Израильдегі ең үздік университет болып танылып, әлемдегі жетекші оқу орындарының қатарына кіреді. 2017 жылы математика саласы бойынша әлемде 11-орынды, 2018 жылы 19-орынды, 2019 жылы 21-орынды, ал 2020 жылы 25-орынды иеленді.<ref>{{cite web |url=http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/mathematics.html |title=ShanghaiRanking's Global Ranking of Academic Subjects 2019 – Mathematics | Shanghai Ranking – 2019 |publisher=Shanghai Ranking |access-date=2020-02-18 |archive-date=1 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701105815/http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/mathematics.html |url-status=dead }}</ref><ref>2022 жылғы Әлем университеттерінің академиялық рейтингіне (ARWU) сәйкес, Иерусалимдегі Еврей университеті әлемдегі ең үздік университеттер арасында 13 сатыға көтеріліп, 77-орынды иеленді және Израильдегі ең жоғары рейтингке ие университет атанды. Рейтинг дүйсенбі күні таңертең жарияланды.</ref>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
3mv4hpdrfwkvc9z52r7qyr3t03vw1y9
3693340
3693337
2026-11-08T10:13:35Z
1nter pares
146705
/* Рейтингтері */
3693340
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Иерусалимдегі Еврей университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы = [[Сурет:Hebrew University Logo.svg]]
|Сурет =
|Шынайы аты = האוניברסיטה העברית בירושלים
|Халықаралық атауы = Hebrew University of Jerusalem
|Бұрынғы атауы =
|Ұраны =
|Құрылған жылы = [[24 шілде]] [[1918 жыл|1918]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[Зерттеу университеті|зерттеу университеті]]
|Бюджет = 802,4 млн [[АҚШ доллары]] (2018)<ref name="President's Report 2019">{{Cite web|url=https://campaign.huji.ac.il/sites/default/files/pdfs/President%E2%80%99s+Report+2019.pdf|title=Something went wrong...|website=campaign.huji.ac.il}}</ref>
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = Тамир Шефер<ref>{{cite web |title=Prof. Tamir Sheafer Elected President of the Hebrew University |url=https://international.huji.ac.il/news/prof-tamir-sheafer-elected-president-hebrew-university |website=HUJI International |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Орон Шагрир]]<ref>{{cite web |title=Prof. Oron Shagrir Elected Rector of the Hebrew University |url=https://en.huji.ac.il/news/prof-oron-shagrir-elected-rector-hebrew-university |website=The Hebrew University of Jerusalem |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Студенттер = 23 000
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат = 12 500
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура = 2200
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар = 1200 (тұрақты оқытушылар құрамы)<ref name="stanford">{{Cite web | title=Foreign Exchange Program for SLS Students | url=https://law.stanford.edu/education/international-and-global-opportunities/foreign-exchange-program-for-sls-students/hebrew-university-of-jerusalem-hu-jerusalem-israel/ }}</ref>
|Орналасқан жері = [[Иерусалим]] және [[Реховот]], [[Израиль]]
|Метро бекеті =
|Кампус = қалалық
|Мекенжайы =
|Сайты = https://en.huji.ac.il/en
|Марапаттары =
|lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec =
|lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec =
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Иерусалимдегі Еврей университеті''' ('''HUJI'''; {{lang-he|הַאוּנִיבֶרְסִיטָה הָעִבְרִית בִּירוּשָׁלַיִם|HaUniversita HaIvrit birushalayim}}) — Израильдің [[Иерусалим]] қаласында орналасқан [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]]. 1918 жылғы шілдеде [[Альберт Эйнштейн]] мен [[Хаим Вейцман]] бірлесіп негізін қалаған бұл оқу орны — [[Израиль]]дегі екінші көне жоғары оқу орны. Университет [[Израиль тәуелсіздігі туралы декларация|Израиль мемлекеті құрылғаннан]] 30 жыл бұрын, бірақ одан да көне [[Технион]] университетінен алты жыл кейін құрылған.
Университетке қарасты бес [[клиникалық аурухана]] (соның ішінде [[Хадасса медициналық орталығы]]), жеті факультет, 100-ден астам ғылыми-зерттеу орталығы және 315 академиялық кафедра бар. 2018 жылғы жағдай бойынша Израильдегі докторанттардың үштен бірі осы университетте оқыған. Университеттің [[Иерусалим]]де үш кампусы, ал Израильдің басқа қалаларында тағы үш кампусы бар (әрқайсысы [[Реховот]], [[Ришон-ле-Цион]] және [[Эйлат]] қалаларында орналасқан).<ref>{{cite web |title=The Hebrew University of Jerusalem – Our Story in Numbers |url=https://en.huji.ac.il/university-numbers |access-date=August 24, 2024 |publisher=Huji.ac.il}}</ref> 2023 жылға дейін әлемдегі [[иудаика]] саласына арналған ең ірі кітапхана — [[Израиль ұлттық кітапханасы]] Иерусалимнің [[Гиват-Рам]] ауданындағы [[Эдмонд Сафра|Эдмонд Дж. Сафра]] кампусында орналасқан.
Университеттің алғашқы [[басқарушылар кеңесі]] мүшелерінің арасында [[Зигмунд Фрейд]] пен [[Мартин Бубер]] болған. [[Израиль премьер-министрі|Израильдің төрт премьер-министрі]] осы университеттің түлектері болып саналады. 2018 жылғы жағдай бойынша университетпен 15 [[Нобель сыйлығы]]ның лауреаты (оның ішінде сегізі университет түлектері мен оқытушылары), екі [[Филдс медалі]]нің иегері (оның бірі университет түлегі) және үш [[Тьюринг сыйлығы]]ның лауреаты байланысты болған.<ref>{{Cite web |title=Something went wrong... |url=https://en.huji.ac.il/news/results-are-hebrew-university-ranks-77th-worldwide-and-1-israel-according-2022 |access-date=2024-05-03 |website=en.huji.ac.il}}</ref>
== Тарихы ==
[[Сурет:Mount Scopus (2009).jpg|thumb|Еврей университетінің құрылуы және іргетасының қалануы, 1918 жыл]]
[[Сурет:Opening ceremony of Hebrew University of Jerusalem 1925.jpg|thumb|Иерусалимдегі Еврей университетінің ашылу салтанаты, 1925 жыл. Хайфа университетінің Юнес пен Сорая Назарян кітапханасының цифрлық жинақтарындағы сурет]]
[[Сурет:Zoltan Kluger. Hebrew University, Jerusalem.jpg|thumb|Еврей университеті, 1937 жыл]]
[[Сурет:Keren Hayesod Album, Hebrew University01 (cropped).jpg|thumb|alt=Еврей университетінің кампусы, 1930 жылдар|Еврей университетінің кампусы, 1930 жылдар]]
[[Сурет:The National Library of Israel building - Amitay Katz.jpg|thumb|right|[[Израиль ұлттық кітапханасы]], Гиват-Рам, 1892 жылы құрылған]]
[[Сурет:Academy of the Hebrew Language.JPG|thumb|right|[[Иврит тілі академиясы]]ның ғимараты, Гиват-Рам. 1953 жылы академия 1890 жылы құрылған Иврит тілі комитетінің орнына келді.]]
[[Сионизм|Сионистік]] қозғалыстың мақсаттарының бірі [[Израиль жері]]нде [[Еврейлер|еврей]] университетін құру болды. Университет құру туралы ұсыныс алғаш рет 1884 жылы [[Ховевей Цион]] қоғамының [[Катовице|Каттовиц (Катовице)]] конференциясында, ал 1897 жылы [[Бірінші сионистік конгресс]]те [[Герман Шапира]] тарапынан айтылды.
Университеттің [[іргетасы]] 24 шілде 1918 жылы қаланды. Жеті жылдан кейін, 1 сәуір 1925 жылы [[Скопус тауы]]ндағы Еврей университетінің кампусы салтанатты түрде ашылды. Ашылу рәсіміне еврей әлемінің жетекшілері, көрнекті ғалымдар мен қоғам қайраткерлері, сондай-ақ британдық мәртебелі тұлғалар, соның ішінде [[Артур Джеймс Бальфур|Бальфур графы]], виконт [[Эдмунд Алленби|Алленби]], [[Уинстон Черчилль]] және сэр [[Герберт Сэмюэл, 1-виконт Сэмюэл|Герберт Сэмюэл]] қатысты.<ref name=Faught>{{Cite book |last=Faught |first=C. Brad |url=https://books.google.com/books?id=6kp-EAAAQBAJ |title=Cairo 1921: Ten Days That Made the Middle East |date=2022-07-08 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-25674-1 |pages=116 |language=en}}</ref> Университеттің алғашқы канцлері [[Иуда Магнес]] болды. Ол 1924–1935 жылдары университетті канцлер ретінде басқарды.<ref name="New.huji.ac.il">{{cite web|url=https://new.huji.ac.il/en/page/454 |title=Office of the President | האוניברסיטה העברית בירושלים | The Hebrew University of Jerusalem |publisher=New.huji.ac.il |date=2017-09-01 |access-date=2020-02-18}}</ref> 1935–1948 жылдары университеттің президенті қызметін атқарды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
Университеттің тұжырымдамасын әзірлеу кезіндегі ең даулы мәселелердің бірі оның болашақ ресми тіліне қатысты болды. «Германистер» деп аталған бір тарап еврейлерге қатысты емес барлық пәндерде неміс және араб тілдерін қатар қолдануды ұсынса, екінші тарап иврит тілін жалпы қолданысқа енгізуді жақтады. Бірінші тарап жақында ғана жаңғыртылған қазіргі иврит тілі жоғары деңгейдегі академиялық пікірталастар жүргізуге әлі жарамсыз болуы мүмкін деп қауіптенді, өйткені онда діни емес салаларға қатысты арнайы ғылыми-техникалық терминдер жеткіліксіз еді. Бұл алаңдаушылықты негізсіз деп біржақты жоққа шығаруға болмағанымен, осы ұстанымды жақтаушылар иврит тілінің көптеген еврейлер, әсіресе академиялық ортадан тыс қауым үшін символдық маңызын жете бағаламады. Сондықтан олар пікірталаста өз ұстанымдарын қорғай алмай, жаңа университеттің оқыту және ғылыми қызмет тілі иврит болатын оқу орны ретінде құрылуы туралы шешімге көнуге мәжбүр болды.<ref>{{Cite web|url=https://mimeo.dubnow.de/the-language-of-science/|title=The Language of Science | Mimeo|date=30 November 2020 }}</ref> Университеттің өзіндік еврейлік сипатын не айқындайтыны туралы мәселе тек ресми тілді таңдауға ғана емес, сонымен қатар кафедраларды құру, олардың тиісті зерттеу бағыттарын анықтау және университеттің жалпы академиялық бейінін қалыптастыру сияқты ұйымдастырушылық мәселелерге де қатысты болды. Сондықтан 1919 жылы [[Шмарьяху Левин]] Еуропаның бірқатар көрнекті еврей ғалымдарынан осы мәселе жөніндегі пікірлерін сұрады. Жауап бергендердің бірі [[Игнац Гольдциер]] болды. Оның ұсыныстары кем дегенде ішінара жүзеге асырылды: шығыс тілдері, еврей әдебиеті және археология университетте алғаш оқытыла бастаған пәндердің қатарынан орын алды.<ref>{{Cite web|url=https://mimeo.dubnow.de/envisioning-a-hebrew-university/|title = Envisioning a Hebrew University | Mimeo| date=13 July 2021 }}</ref>
1947 жылға қарай университет ірі ғылыми-зерттеу және білім беру мекемесіне айналды. 1948–1949 жылдары сэр [[Леон Саймон (сионист)|Леон Саймон]] университет президентінің міндетін атқарды. Одан кейін бұл қызметке профессор [[Селиг Бродецкий]] келіп, 1949–1952 жылдары университетті басқарды.<ref name="New.huji.ac.il"/> 1949 жылғы мамырда медицина мектебін құру жоспары мақұлданып, сол жылғы қарашада заң факультеті ашылды. 1952 жылы университет 1940 жылы негізін қалаған ауыл шаруашылығы институтының толыққанды факультетке айналатыны жарияланды.<ref>{{cite news |last=Weitz |first=Yechiam |url=https://www.haaretz.com/hasen/spages/841024.html |title=The subversives on the hill |work=Haaretz |date=March 15, 2011 |access-date=September 6, 2011 |archive-date=3 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080503233107/http://www.haaretz.com/hasen/spages/841024.html |url-status=dead }}</ref>
[[1948 жылғы Араб-Израиль соғысы]] кезінде Иерусалимнің Израиль бақылауындағы бөлігі мен университет арасында қатынаған автоколонналарға шабуылдар жасалды.<ref>''The Palestine Post'', April 14, 1948, p. 3</ref> Иерусалимдегі араб күштерінің қолбасшысы [[Әбділ Қадір әл-Хусейни]] егер еврейлер университет пен [[Хадасса ауруханасы]]н шабуыл жасау базасы ретінде пайдалануды жалғастырса, оларға қарсы әскери әрекет жүргізетінін ескертті.<ref>'Husseini Threatens Hadassah', ''The Palestine Post'', March 18, 1948, p. 1</ref> 1948 жылғы сәуірде дәрігерлер мен медбикелерді қоса алғанда, 79 еврей қаза тапқан [[Хадасса медициналық автоколоннасындағы қырғын]]нан кейін Скопус тауындағы кампус Иерусалимнен оқшауланды.<ref>''Victims of Hadassah massacre to be memorialized'', Judy Siegel-Itzkovich, ''The Jerusalem Post'', April 7, 2008.</ref> Британдық әскери қызметші [[Джек Черчилль]] ауруханадан 700 еврей дәрігерін, студентін және пациентін эвакуациялауды үйлестірді.<ref>{{cite web |url=http://www.wwiihistorymagazine.com/2005/july/col-profiles.html |title=Fighting Jack Churchill Survived A Wartime Odyssey Beyond Compare |publisher=Wwiihistorymagazine.com |date=1941-12-27 |access-date=2014-03-08 |archive-date=17 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130917135443/http://www.wwiihistorymagazine.com/2005/july/col-profiles.html |url-status=dead }}</ref>
[[Иордания]] үкіметі Израиль азаматтарының Скопус тауына баруына рұқсат бермегеннен кейін Иерусалимнің батыс бөлігіндегі Гиват-Рам ауданында жаңа кампус салынып, 1958 жылы аяқталды. Осы аралықта сабақтар қаладағы 40 түрлі ғимаратта өткізілді.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=6x3S8eM3spAC&q=attacks+on+medical+convoys+to+mount+scopus&pg=PA193 |title=International Dictionary of University Histories |isbn=9781884964237 |access-date=September 6, 2011|last1=Summerfield |first1=Carol J. |last2=Devine |first2=Mary Elizabeth |last3=Levi |first3=Anthony |year=1998 |publisher=Taylor & Francis }}</ref> 1953–1961 жылдары университет президенті [[Биньямин Мазар]], 1961–1962 жылдары президент міндетін атқарушы [[Джулио Рака]], ал 1962–1968 жылдары президент [[Элияху Эйлат]] болды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
Осы мақсатта [[Рехавия]] ауданындағы францискандық Қасиетті жерлердің қамқоршыларынан жалға алынған Терра-Санта ғимараты да пайдаланылды.<ref>{{cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Archaeology/jermandate.html |title=Jerusalem: Architecture in the British Mandate Period |publisher=Jewishvirtuallibrary.org |access-date=September 6, 2011}}</ref> Бірнеше жылдан кейін [[Хадасса медициналық орталығы|Хадасса]] медициналық ұйымымен бірлесіп, Иерусалимнің оңтүстік-батысындағы [[Эйн-Керем]] ауданында медициналық ғылымдарға арналған кампус салынды.
1967 жылдың басына қарай университетте 12 500 студент оқыды. Олар Иерусалимдегі екі кампус пен [[Реховот]]тағы ауыл шаруашылығы факультетінде білім алды. 1967 жылғы маусымдағы [[Алты күндік соғыс]]тан кейін Иерусалим біріктірілген соң, университет қайта салынған Скопус тауындағы кампусына оралу мүмкіндігіне ие болды. [[Иерусалим қолданбалы зерттеулер институты]]ның мәліметінше, 1968 жылы Израиль Еврей университеті үшін [[Палестина]]ның [[Исавия]] ауылынан 568 [[дунам]] жерді тәркіледі.<ref>[http://vprofile.arij.org/jerusalem/pdfs/vprofile/isawyieh.pdf 'Isawiya Town Profile], ARIJ, 2012, p. 14</ref> 1981 жылы құрылыс жұмыстары аяқталып, Скопус тауындағы кампус қайтадан университеттің негізгі кампусына айналды.{{citation needed|date=September 2019}} 1968–1983 жылдары университет президенті [[Авраам Харман]], 1983–1986 жылдары [[Дон Патинкин]], 1986–1990 жылдары [[Амнон Пази]], 1990–1992 жылдары [[Йорам Бен-Порат]], 1992–1997 жылдары [[Ханох Гутфройнд]], ал 1997–2009 жылдары [[Менахем Магидор]] болды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
31 шілде 2002 жылы лаңкестік топтың бір мүшесі Фрэнк Синатра атындағы халықаралық студенттер орталығының асханасында түскі үзіліс кезінде, онда қызметкерлер мен студенттер көп жиналған уақытта [[Еврей университетіндегі лаңкестік шабуыл|бомба жарды]]. Тоғыз адам — бес израильдік, үш америкалық және Франция мен АҚШ-тың қос азаматтығы бар бір адам қаза тауып, 70-тен астам адам жараланды. Әлемдік көшбасшылар, соның ішінде [[Кофи Аннан]], президент [[Джордж Уокер Буш|Джордж Буш]] және Еуропалық Одақтың жоғары өкілі [[Хавьер Солана]] бұл шабуылды айыптаған мәлімдемелер жасады.<ref>{{cite web |url= http://memorial.huji.ac.il/eng-open.html |title= HUJI Memorial Pages |publisher= Memorial.huji.ac.il |date= July 31, 2002 |access-date= September 6, 2011 |archive-date= 16 February 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170216103225/http://memorial.huji.ac.il/eng-open.html |url-status= dead }}</ref><ref>{{cite web |title= Terrorist bombing at Hebrew University cafeteria July 31, 2002 |publisher= Mfa.gov.il |url=https://mfa.gov.il/MFA/MFA-Archive/2002/Pages/Terrorist%20bombing%20at%20Hebrew%20University%20cafeteria%20-.aspx |access-date= 15 February 2021 }}</ref><ref>{{cite web |title= Israel plans to strike Hamas following Hebrew University bombing attack |publisher=[[Al Bawaba]] |date= 31 July 2002 |url=https://www.albawaba.com/news/israel-plans-strike-hamas-following-hebrew-university-bombing-attack |access-date= 15 February 2021}}</ref>
[[Менахем Бен-Сассон]] 2009–2017 жылдары университет президенті қызметін атқарды. 2017 жылы оның орнына [[Ашер Коэн]] келді.<ref name="New.huji.ac.il"/>
2017 жылы Иерусалимдегі Еврей университеті [[марихуана]]ны зерттеу орталығын ашты. Орталықтың мақсаты — «каннабис пен оның биологиялық әсерлеріне қатысты зерттеулерді жүргізу және үйлестіру, сондай-ақ оларды коммерциялық мақсатта қолдану мүмкіндіктерін қарастыру».<ref>{{Cite news|url=https://www.haaretz.com/israel-news/1.782086|archive-url=https://web.archive.org/web/20170407043939/http://www.haaretz.com/israel-news/1.782086|url-status=dead|archive-date=7 April 2017|title=Hebrew University Creates a Buzz With New Marijuana Research Center|agency=JTA|date=2017-04-07|work=Haaretz|access-date=2017-04-11|language=en}}</ref>
== Кампустары ==
=== Скопус тауы ===
[[Сурет:Hebrew University Jerusalem IL WV.JPG|thumb|Скопус тауындағы кампус]]
[[Сурет:Amfiteatron-al-shem-Rothberg.JPG|thumb|Скопус тауындағы кампус: Ротберг амфитеатры]]
[[Скопус тауы]] (ивритше: Хар ха-Цофим, הר הצופים) Иерусалимнің солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Мұнда университеттің негізгі кампусы орналасқан. Оның құрамына гуманитарлық ғылымдар, әлеуметтік ғылымдар және заң факультеттері, [[Иерусалим бизнес басқару мектебі]], Сеймур Фокс атындағы білім беру мектебі, Бервальд атындағы әлеуметтік жұмыс мектебі, Гарри С. Трумэн атындағы бейбітшілікті нығайту ғылыми-зерттеу институты, Ротберг халықаралық мектебі және Мандель атындағы [[еврейтану]] институты кіреді.
Ротберг халықаралық мектебінде зайырлы ғылымдар, сондай-ақ еврей және Израильтану пәндері оқытылады. Шетелдік студенттер үшін иврит тілін үйренуге арналған міндетті [[ульпан]] бағдарламасы қарастырылған. Оның құрамына Израиль мәдениеті мен әдет-ғұрыптары бойынша міндетті курс кіреді. Ротберг мектебіндегі барлық ульпан сабақтарын Израильде туған оқытушылар жүргізеді. Алайда мектептегі басқа көптеген сабақтарды Израильге қоныс аударған еврейлер жүргізеді.
Скопус тауындағы жер телімі [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]қа дейін [[сэр Джон Грей-Хилл]]ден оның Грей-Хилл зәулім үйімен бірге сатып алынды.<ref name="docs.google.com">{{cite journal |author= Diana Dolev |title= Architectural Orientalism In the Hebrew University – The Patrick Geddes and Frank Mears Master-Plan |journal= Assaph, Section B, Studies in Art History |issue=3 |pages=217–234 |location= Tel Aviv |url=https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:BzVt66WQaxYJ:arts.tau.ac.il/departments/images/stories/journals/arthistory/Assaph3/12dolev.pdf+architecture+hebrew+university&hl=en&pid=bl&srcid=ADGEESh7pTs4UOFXL1OlcdB2jCvesR8GqakjTVnBHW5kojibwNbWcF_7mwDX7oZrtsk9MquSvjS7A_n_4xznhmS_3ddSnIxlCVpyqK3UbFxwRrkCnYU9QZyizlepFKMdaHgvwKLYcUn7&sig=AHIEtbR-5rKVO7r_TXl7G1ORKHubfSNj6g |archive-url=https://web.archive.org/web/20121112060234/https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache%3ABzVt66WQaxYJ%3Aarts.tau.ac.il%2Fdepartments%2Fimages%2Fstories%2Fjournals%2Farthistory%2FAssaph3%2F12dolev.pdf+architecture+hebrew+university&hl=en&pid=bl&srcid=ADGEESh7pTs4UOFXL1OlcdB2jCvesR8GqakjTVnBHW5kojibwNbWcF_7mwDX7oZrtsk9MquSvjS7A_n_4xznhmS_3ddSnIxlCVpyqK3UbFxwRrkCnYU9QZyizlepFKMdaHgvwKLYcUn7&sig=AHIEtbR-5rKVO7r_TXl7G1ORKHubfSNj6g |url-status= dead |archive-date= 2012-11-12 |publisher= Tel-Aviv University, Faculty of Fine Arts |year= 1998 |access-date= September 6, 2011 }}</ref> Университеттің бас жоспарын 1919 жылғы желтоқсанда [[Патрик Геддес]] пен оның күйеубаласы [[Фрэнк Мирс]] әзірледі. Бастапқы жоба бойынша тек екі ғимарат салынды: [[Давид Вольфсон]] атындағы университет және ұлттық кітапхана, сондай-ақ математика институты. Ал физика институты олардың Иерусалимдегі серіктесі Бенджамин Чайкиннің жобасы бойынша салынған болуы мүмкін.<ref name="Dolev">{{cite book |author= Diana Dolev |title= The Planning and Building of the Hebrew University, 1919–1948: Facing the Temple Mount |year=2016 |publisher= Lexington Books |pages= 67–76 |isbn= 9780739191613 |url=https://books.google.com/books?id=IkaLCwAAQBAJ&pg=PA67 |access-date=26 July 2018 }}</ref>
[[Скопус тауы]]нда тұратын Еврей университетінің студенттері үшін университет маңында үш жатақхана орналасқан. Олар — Майерсдорф ({{Lang|he|מאירסדורף}}), Бронфман ({{Lang|he|ברונפמן}}) және Кфар ха-Студентим ({{Lang|he|כפר הסטודנטים}}, Студенттер ауылы) жатақханалары.
Жақын жерде ұлттық пантеонға айналдыру жоспарланған ежелгі [[Никанор үңгірі]] орналасқан.
==== Пауль Бервальд атындағы әлеуметтік жұмыс және әлеуметтік қамсыздандыру мектебі ====
1958 жылы құрылған бұл мектеп Израильде алғаш рет [[әлеуметтік жұмыс бакалавры]] дәрежесін ұсынды. Мектеп [[Америкалық еврейлердің біріккен тарату комитеті|Еврейлерге көмек көрсету комитетінің (JDC)]] жетекшісі [[Пауль Бервальд]]тың құрметіне аталды. JDC, Әлеуметтік қамсыздандыру министрлігі және [[Тель-Авив—Яффа муниципалитеті|Тель-Авив муниципалитеті]] мектептің алғашқы қаржыландырушылары болды.<ref name="History">{{cite book |url=https://en.sw.huji.ac.il/book/history-school |title=History of the School |access-date=22 January 2023}}</ref> 1967 жылғы сәуірде университеттің [[Гиват-Рам]] кампусында мектепке арналған жеке ғимарат салтанатты түрде ашылды.<ref>{{cite journal | url=https://www.jstor.org/stable/30021751 | jstor=30021751 | last1=Pins | first1=Arnulf M. | title=Reviewed work: The University and Social Welfare, Israel Katz, Harold Silver | journal=Social Service Review | date=1970 | volume=44 | issue=4 | pages=470–472 | doi=10.1086/642615 | issn=0037-7961 | url-access=subscription }}</ref> Мектеп «әлеуметтік жұмыс және әлеуметтік саясат салаларындағы мамандар даярлау мен ғылыми зерттеулердің көшбасшысы» деп сипатталған.<ref name="Bounce" /> Ол Израильдегі әлеуметтік жұмыс мектептерінің рейтингінде ең жоғары орынға ие болды.<ref>{{cite web |title=8 Best universities for Social Work in Israel |url=https://edurank.org/psychology/social-work/il/ |website=EduRank |date=11 August 2021 |access-date=5 February 2023}}</ref> 1970 жылы [[әлеуметтік жұмыс магистрі]] бағдарламасы енгізілді.<ref name="History" /> Мектеп құрамында Израиль геронтологиялық деректер орталығы, Невет — көмекке мұқтаж балаларды олардың жағдайын ескере отырып зерттеу және мамандар даярлау орталығы, Израильдегі қайырымдылықты зерттеу орталығы және Төзімділікті зерттеу тобы жұмыс істейді.<ref name="Bounce">{{cite web |title=Hebrew University school of Social Work and Social Welfare |url=https://www.bounce-project.eu/consortium/huj/ |website=Bounce Project |access-date=22 January 2023}}</ref>
=== Эдмонд Дж. Сафра, Гиват-Рам ===
[[Сурет:Hebrew University of Jerusalem.jpg|thumb|Гиват-Рам кампусы]]
[[Гиват-Рам]] кампусында (2005 жылы [[Эдмонд Сафра]]ның құрметіне қайта аталған) [[Эйнштейн атындағы математика институты]] кіретін жаратылыстану ғылымдары факультеті, Александр Зильберман атындағы тіршілік туралы ғылымдар институты, [[Эдмонд және Лили Сафра атындағы ми туралы ғылымдар орталығы]], [[Израиль жоғары зерттеулер институты]], Рационалдылықты зерттеу орталығы, сондай-ақ [[Израиль ұлттық кітапханасы]] (JNUL) орналасқан.
=== Эйн-Керем ===
Медицина және стоматология факультеттері, сондай-ақ [[Израиль-Канада медициналық зерттеулер институты]] (IMRIC)<ref>{{cite web |url=http://imric.org/about-us |title=About Us — Institute for Medical Research Israel-Canada (IMRIC) |publisher=imric.org |date=2014-05-15 |access-date=2014-05-19 |archive-date=27 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110527212604/http://www.imric.org/about-us |url-status=dead }}</ref> Иерусалимнің оңтүстік-батысындағы [[Эйн-Керем]] кампусында, [[Хадасса медициналық орталығы|Хадасса университеттік медициналық орталығымен]] қатар орналасқан.
=== Реховот ===
[[Сурет:RehovotCamps Ariovitch.jpg|thumb|Реховот кампусы, Ариович аудиториясы]]
Роберт Х. Смит атындағы ауыл шаруашылығы, азық-түлік және қоршаған орта факультеті<ref>{{cite web|url=http://www.agri.huji.ac.il/english/about.html |title=Faculty of Agricultural, Food and Environmental Quality Sciences |publisher=Agri.huji.ac.il |access-date=September 6, 2011}}</ref> мен Корет атындағы [[ветеринария]] мектебі<ref>{{cite web|url=http://departments.agri.huji.ac.il/vetschool/ |title=Koret School of Veterinary Medicine |publisher=Departments.agri.huji.ac.il |access-date=September 6, 2011}}</ref> жағалау жазығындағы [[Реховот]] қаласында орналасқан. Факультет 1942 жылы құрылды, ал ветеринария мектебі 1985 жылы ашылды. Бұлар Израильде өз салалары бойынша білім беру және ғылыми-зерттеу бағдарламаларын қатар ұсынатын жалғыз жоғары оқу орындары болып саналады. Факультет [[Өмір туралы ғылымдардың Еуропалық лигасы]]ның мүшесі.
[[Сурет:Hebrew University opening Ceremony.jpg|alt=Лорд Бальфурдың Скопус тауындағы Иерусалимдегі Еврей университетінің ашылу салтанатында сөз сөйлеуі|thumb|Лорд Бальфурдың Скопус тауындағы Иерусалимдегі Еврей университетінің ашылу салтанатында сөз сөйлеуі]]
== Кітапханалары ==
Еврей университетінің кітапханалары мен олардың электрондық каталогтарына HUJI кітапханалар басқармасының порталы арқылы қол жеткізуге болады.<ref>{{cite web |url=http://lib-authority.huji.ac.il/ |title=lib-authority.huji.ac.il |publisher=lib-authority.huji.ac.il |date=2013-07-26 |access-date=2014-05-19 |archive-date=29 January 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090129204545/http://lib-authority.huji.ac.il/ |url-status=dead }}</ref>
=== Еврей ұлттық және университет кітапханасы ===
[[Еврей ұлттық және университет кітапханасы]] — Еврей университетінің орталық әрі ең ірі кітапханасы, сондай-ақ әлемдегі ең бай кітап және қолжазба жинақтарының бірі. Ол университеттің ең көне бөлімшесі болып саналады. 1892 жылы еврей ой-санасы мен мәдениетіне қатысты кітаптарды сақтайтын дүниежүзілік орталық ретінде құрылған кітапхана 1920 жылы жалпы университеттік кітапхана міндеттерін де атқара бастады. Оның [[гебраика]] және [[иудаика]] жинақтары әлемдегі ең ірі жинақтар болып саналады. Кітапханада Израильде жарық көрген барлық материалдар сақталады, сондай-ақ әлемнің басқа елдерінде жарияланған, Израильге қатысты барлық материалдарды жинауға күш салынады. Кітапхана қорында бес миллионнан астам кітап және арнайы бөлімдерде сақталатын мыңдаған материал бар, олардың көпшілігі бірегей болып саналады. Олардың қатарында [[Альберт Эйнштейн мұрағаты]], [[иврит тілі]]ндегі [[қолжазба]]лар бөлімі, Эран Лаордың карталар жинағы, Эдельштейннің ғылыми жинағы, [[Гершом Шолем]] жинағы, сондай-ақ [[Маймонид]]тің қолжазбалары мен алғашқы еңбектерінің жинағы бар.
Альберт Эйнштейн өз өсиетінде жеке құжаттары мен оларға қатысты авторлық құқықтарын Еврей университетіне қалдырды. Альберт Эйнштейн мұрағатында шамамен 55 000 материал сақталған.<ref name=Einstein>{{cite news |last=Sela |first=Shimrit |url=http://news.haaretz.co.il/hasen/pages/ShArtStEngPE.jhtml?itemNo=1011875&contrassID=2&subContrassID=2&title=%27Phone%20company%27s%20%27Einstein%27%20ads%20shelved%20due%20to%20Hebrew%20U.%20copyright%20row%27&dyn_server=172.20.5.5 |title=Albert Einstein's bequest to the Hebrew University |work=Haaretz |date=March 15, 2011 |access-date=September 6, 2011 }}{{dead link|date=March 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2012 жылғы наурызда университет бүкіл мұрағаттың цифрландырылғанын және оны интернет арқылы көпшілікке қолжетімді ету жоспарланып отырғанын жариялады.<ref>{{cite news|last = Rabinovitch | first = Ari | work = [[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/article/us-einstein-archive-idUSBRE82I0WD20120320 | date = March 20, 2012 | access-date = March 20, 2012 | title=Einstein the scientist, dreamer, lover: online}}</ref><ref>{{cite web | title = Einstein papers to go digital on the Web | work = Space Daily |url=http://www.spacedaily.com/reports/Einstein_papers_to_go_digital_on_the_Web_999.html | date = March 19, 2012 | access-date = March 20, 2012}}</ref><ref>{{cite web | title = University digitises Einstein archives via new website | work = [[Silicon Republic]] | last = Doyle | first = Carmel |url=http://www.siliconrepublic.com/innovation/item/26304-university-digitises-albert/ | date = March 20, 2012 | access-date = March 20, 2012}}</ref> Жинаққа оның жеке жазбалары мен әртүрлі әйелдерге, соның ішінде кейін екінші әйелі атанған [[Эльза Эйнштейн|Эльзаға]] жазған махаббат хаттары кіреді.
=== Салалық кітапханалар ===
Ұлттық кітапханадан бөлек, Еврей университетінің кампустарында әртүрлі ғылым салаларына мамандандырылған кітапханалар жұмыс істейді. Олардың қатарында [[Авраам Харман]] атындағы ғылыми кітапхана (Сафра, Гиват-Рам); математика және информатика кітапханасы (Сафра, Гиват-Рам); Жер туралы ғылымдар кітапханасы (Сафра, Гиват-Рам); [[Берман медициналық кітапханасы|Мюриэль және Филипп И. Берман атындағы ұлттық медициналық кітапхана]] (Эйн-Керем); ауыл шаруашылығы ғылымдарының орталық кітапханасы (Реховот); Блумфилд атындағы гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдар кітапханасы (Скопус тауы); Бернард Г. Сигал атындағы заң кітапханасы орталығы (Скопус тауы); археология институтының Эмери және Клэр Ясс атындағы кітапханасы (Скопус тауы); Мозес Ливитт атындағы әлеуметтік жұмыс кітапханасы (Скопус тауы); [[Залман Аранне]] атындағы орталық білім беру кітапханасы (Скопус тауы); Ротберг халықаралық студенттер мектебінің кітапханасы (Скопус тауы); [[Гарри Трумэн|Гарри С. Трумэн]] атындағы бейбітшілікті нығайту ғылыми-зерттеу институтының Роберта және Стэнли Боген атындағы кітапханасы (Скопус тауы); сондай-ақ [[Стивен Спилберг атындағы еврей фильмдерінің мұрағаты]] бар.
== Рейтингтері ==
{| class="wikitable" style="float:right; clear:right; margin:0 0 1em 1em;"
|+ Университеттің әлемдік рейтингтері
! Рейтинг
! Жыл
! Орын
|-
| ARWU
| 2024
| 81<ref>{{cite web | title=ShanghaiRanking-Univiersities | url=https://www.shanghairanking.com/institution/the-hebrew-university-of-jerusalem }}</ref>
|-
| CWTS Leiden
| 2024
| 219<ref>{{cite web | title=CWTS Leiden Ranking | url=https://www.leidenranking.com/ranking/2024/list }}</ref>
|-
| QS
| 2025
| 240<ref>{{cite web | title=The Hebrew University of Jerusalem | url=https://www.topuniversities.com/universities/hebrew-university-jerusalem }}</ref>
|-
| Times Higher Education
| 2025
| 301–350<ref>{{cite web | title=Hebrew University of Jerusalem | date=7 March 2024 | url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/hebrew-university-jerusalem }}</ref>
|-
| U.S. News & World Report
| 2025
| 271<ref>{{Cite web | title=Hebrew University of Jerusalem in Israel {{!}} US News Best Global Universities | url=https://www.usnews.com/education/best-global-universities/hebrew-university-of-jerusalem-500554 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141029135240/http://www.usnews.com/education/best-global-universities/hebrew-university-of-jerusalem-500554 | access-date=2026-02-01 | archive-date=2014-10-29}}</ref>
|}
[[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі]]не сәйкес, Еврей университеті Израильдегі ең үздік университет болып саналады және әлем бойынша жалпы рейтингте 101–150-орындар, физика саласында 301–400-орындар, информатика саласында 201–300-орындар, ал бизнес және экономика саласында 51–75-орындар аралығында орналасқан.<ref>[http://www.shanghairanking.com/World-University-Rankings/The-Hebrew-University-of-Jerusalem.html Academic Ranking of World Universities 2020] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131023143548/http://www.shanghairanking.com/World-University-Rankings/The-Hebrew-University-of-Jerusalem.html |date=2013-10-23 }}, 2020 жылы [[Шанхай Цзяотун университеті]] жариялаған.</ref>
2021 жылы Shanghai Ranking және Әлем университеттерінің рейтинг орталығы өздерінің ''Әлем университеттері рейтингтерінде'' Еврей университетін Израильде бірінші орынға қойды. Shanghai Ranking бойынша университет әлемде 90-орынды,<ref>{{Cite web|url=https://www.shanghairanking.com/rankings/arwu/2021|title=ShanghaiRanking's Academic Ranking of World Universities|website=ShanghaiRanking}}</ref> ал Әлем университеттерінің рейтинг орталығы бойынша 64-орынды иеленді.<ref>{{cite web|url=https://cwur.org/2021-22/Hebrew-University-of-Jerusalem.php|title=Top 100 |publisher=Center for World University Rankings| year=2020 | access-date=October 7, 2020}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-08-16 |title=Hebrew University Ranks 90th Among World's Top 100 Universities, #1 in Israel |url=https://www.afhu.org/2021/08/16/hebrew-university-ranks-90th-among-worlds-top-100-universities-1-in-israel/ |access-date=2023-08-07 |website=American Friends of the Hebrew University |language=en-US}}</ref>
Еврей университеті [[математика]] саласында тұрақты түрде Израильдегі ең үздік университет болып танылып, әлемдегі жетекші оқу орындарының қатарына кіреді. 2017 жылы математика саласы бойынша әлемде 11-орынды, 2018 жылы 19-орынды, 2019 жылы 21-орынды, ал 2020 жылы 25-орынды иеленді.<ref>{{cite web |url=http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/mathematics.html |title=ShanghaiRanking's Global Ranking of Academic Subjects 2019 – Mathematics | Shanghai Ranking – 2019 |publisher=Shanghai Ranking |access-date=2020-02-18 |archive-date=1 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701105815/http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/mathematics.html |url-status=dead }}</ref><ref>2022 жылғы Әлем университеттерінің академиялық рейтингіне (ARWU) сәйкес, Иерусалимдегі Еврей университеті әлемдегі ең үздік университеттер арасында 13 сатыға көтеріліп, 77-орынды иеленді және Израильдегі ең жоғары рейтингке ие университет атанды. Рейтинг дүйсенбі күні таңертең жарияланды.</ref>
==Университеттің достар қоғамдары==
Университеттің 25-тен астам елді қамтитын халықаралық достар қоғамдары желісі бар. 1944 жылы канадалық қайырымдылық жасаушы Аллан Бронфман негізін қалаған Иерусалимдегі Еврей университетінің канадалық достары (CFHU) ұйымы университет туралы хабардарлықты арттыруға, көшбасшылықты дамытуға және қаржылық қолдау көрсетуге ықпал етеді. CFHU Канада мен Израиль арасындағы академиялық және ғылыми-зерттеу серіктестіктерін дамытуға, стипендиялар тағайындауға, ғылыми зерттеулерді қолдауға, студенттер мен оқытушылар алмасуын ынталандыруға, сондай-ақ канадалық студенттерді Ротберг халықаралық мектебіне оқуға тартуға жәрдемдеседі. CFHU ұйымының Монреаль, Оттава, Торонто, Виннипег, Эдмонтон, Калгари және Ванкувер қалаларында бөлімшелері бар.
[[Еврей университетінің америкалық достары]] (AFHU) — университетті қолдау мақсатында бағдарламалар, іс-шаралар және қаражат жинау науқандарын ұйымдастыратын, АҚШ Салық кодексінің 501(c)(3) бөліміне сәйкес тіркелген коммерциялық емес ұйым. Оның негізін 1925 жылы америкалық қайырымдылық жасаушы [[Феликс М. Варбург]] қалады. Негізін қалаушы [[Стивен Флорсхаймер]]дің қолдауымен және Эран Разиннің басшылығымен жүзеге асырылатын ''Floersheimer Studies'' — Израильдегі қоғам, басқару және кеңістік мәселелеріне арналған зерттеулерді жариялайтын арнайы бағдарлама. Ол 1991 жылы құрылған ''Флорсхаймер саяси зерттеулер институтының'' орнына 2007 жылы құрылды.<ref>{{cite web|url=http://en.fips.huji.ac.il/|title=Floersheimer Studies|website=en.fips.huji.ac.il|language=en|access-date=2017-08-16}}</ref>
<!-- ӘЛІПБИЛІК РЕТТІ САҚТАҢЫЗ -->
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
bz0sc4t1l93bgp8yr2w0poy79ecfkvx
3693341
3693340
2026-11-08T10:13:50Z
1nter pares
146705
/* Университеттің достар қоғамдары */
3693341
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Иерусалимдегі Еврей университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы = [[Сурет:Hebrew University Logo.svg]]
|Сурет =
|Шынайы аты = האוניברסיטה העברית בירושלים
|Халықаралық атауы = Hebrew University of Jerusalem
|Бұрынғы атауы =
|Ұраны =
|Құрылған жылы = [[24 шілде]] [[1918 жыл|1918]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[Зерттеу университеті|зерттеу университеті]]
|Бюджет = 802,4 млн [[АҚШ доллары]] (2018)<ref name="President's Report 2019">{{Cite web|url=https://campaign.huji.ac.il/sites/default/files/pdfs/President%E2%80%99s+Report+2019.pdf|title=Something went wrong...|website=campaign.huji.ac.il}}</ref>
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = Тамир Шефер<ref>{{cite web |title=Prof. Tamir Sheafer Elected President of the Hebrew University |url=https://international.huji.ac.il/news/prof-tamir-sheafer-elected-president-hebrew-university |website=HUJI International |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Орон Шагрир]]<ref>{{cite web |title=Prof. Oron Shagrir Elected Rector of the Hebrew University |url=https://en.huji.ac.il/news/prof-oron-shagrir-elected-rector-hebrew-university |website=The Hebrew University of Jerusalem |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Студенттер = 23 000
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат = 12 500
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура = 2200
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар = 1200 (тұрақты оқытушылар құрамы)<ref name="stanford">{{Cite web | title=Foreign Exchange Program for SLS Students | url=https://law.stanford.edu/education/international-and-global-opportunities/foreign-exchange-program-for-sls-students/hebrew-university-of-jerusalem-hu-jerusalem-israel/ }}</ref>
|Орналасқан жері = [[Иерусалим]] және [[Реховот]], [[Израиль]]
|Метро бекеті =
|Кампус = қалалық
|Мекенжайы =
|Сайты = https://en.huji.ac.il/en
|Марапаттары =
|lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec =
|lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec =
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Иерусалимдегі Еврей университеті''' ('''HUJI'''; {{lang-he|הַאוּנִיבֶרְסִיטָה הָעִבְרִית בִּירוּשָׁלַיִם|HaUniversita HaIvrit birushalayim}}) — Израильдің [[Иерусалим]] қаласында орналасқан [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]]. 1918 жылғы шілдеде [[Альберт Эйнштейн]] мен [[Хаим Вейцман]] бірлесіп негізін қалаған бұл оқу орны — [[Израиль]]дегі екінші көне жоғары оқу орны. Университет [[Израиль тәуелсіздігі туралы декларация|Израиль мемлекеті құрылғаннан]] 30 жыл бұрын, бірақ одан да көне [[Технион]] университетінен алты жыл кейін құрылған.
Университетке қарасты бес [[клиникалық аурухана]] (соның ішінде [[Хадасса медициналық орталығы]]), жеті факультет, 100-ден астам ғылыми-зерттеу орталығы және 315 академиялық кафедра бар. 2018 жылғы жағдай бойынша Израильдегі докторанттардың үштен бірі осы университетте оқыған. Университеттің [[Иерусалим]]де үш кампусы, ал Израильдің басқа қалаларында тағы үш кампусы бар (әрқайсысы [[Реховот]], [[Ришон-ле-Цион]] және [[Эйлат]] қалаларында орналасқан).<ref>{{cite web |title=The Hebrew University of Jerusalem – Our Story in Numbers |url=https://en.huji.ac.il/university-numbers |access-date=August 24, 2024 |publisher=Huji.ac.il}}</ref> 2023 жылға дейін әлемдегі [[иудаика]] саласына арналған ең ірі кітапхана — [[Израиль ұлттық кітапханасы]] Иерусалимнің [[Гиват-Рам]] ауданындағы [[Эдмонд Сафра|Эдмонд Дж. Сафра]] кампусында орналасқан.
Университеттің алғашқы [[басқарушылар кеңесі]] мүшелерінің арасында [[Зигмунд Фрейд]] пен [[Мартин Бубер]] болған. [[Израиль премьер-министрі|Израильдің төрт премьер-министрі]] осы университеттің түлектері болып саналады. 2018 жылғы жағдай бойынша университетпен 15 [[Нобель сыйлығы]]ның лауреаты (оның ішінде сегізі университет түлектері мен оқытушылары), екі [[Филдс медалі]]нің иегері (оның бірі университет түлегі) және үш [[Тьюринг сыйлығы]]ның лауреаты байланысты болған.<ref>{{Cite web |title=Something went wrong... |url=https://en.huji.ac.il/news/results-are-hebrew-university-ranks-77th-worldwide-and-1-israel-according-2022 |access-date=2024-05-03 |website=en.huji.ac.il}}</ref>
== Тарихы ==
[[Сурет:Mount Scopus (2009).jpg|thumb|Еврей университетінің құрылуы және іргетасының қалануы, 1918 жыл]]
[[Сурет:Opening ceremony of Hebrew University of Jerusalem 1925.jpg|thumb|Иерусалимдегі Еврей университетінің ашылу салтанаты, 1925 жыл. Хайфа университетінің Юнес пен Сорая Назарян кітапханасының цифрлық жинақтарындағы сурет]]
[[Сурет:Zoltan Kluger. Hebrew University, Jerusalem.jpg|thumb|Еврей университеті, 1937 жыл]]
[[Сурет:Keren Hayesod Album, Hebrew University01 (cropped).jpg|thumb|alt=Еврей университетінің кампусы, 1930 жылдар|Еврей университетінің кампусы, 1930 жылдар]]
[[Сурет:The National Library of Israel building - Amitay Katz.jpg|thumb|right|[[Израиль ұлттық кітапханасы]], Гиват-Рам, 1892 жылы құрылған]]
[[Сурет:Academy of the Hebrew Language.JPG|thumb|right|[[Иврит тілі академиясы]]ның ғимараты, Гиват-Рам. 1953 жылы академия 1890 жылы құрылған Иврит тілі комитетінің орнына келді.]]
[[Сионизм|Сионистік]] қозғалыстың мақсаттарының бірі [[Израиль жері]]нде [[Еврейлер|еврей]] университетін құру болды. Университет құру туралы ұсыныс алғаш рет 1884 жылы [[Ховевей Цион]] қоғамының [[Катовице|Каттовиц (Катовице)]] конференциясында, ал 1897 жылы [[Бірінші сионистік конгресс]]те [[Герман Шапира]] тарапынан айтылды.
Университеттің [[іргетасы]] 24 шілде 1918 жылы қаланды. Жеті жылдан кейін, 1 сәуір 1925 жылы [[Скопус тауы]]ндағы Еврей университетінің кампусы салтанатты түрде ашылды. Ашылу рәсіміне еврей әлемінің жетекшілері, көрнекті ғалымдар мен қоғам қайраткерлері, сондай-ақ британдық мәртебелі тұлғалар, соның ішінде [[Артур Джеймс Бальфур|Бальфур графы]], виконт [[Эдмунд Алленби|Алленби]], [[Уинстон Черчилль]] және сэр [[Герберт Сэмюэл, 1-виконт Сэмюэл|Герберт Сэмюэл]] қатысты.<ref name=Faught>{{Cite book |last=Faught |first=C. Brad |url=https://books.google.com/books?id=6kp-EAAAQBAJ |title=Cairo 1921: Ten Days That Made the Middle East |date=2022-07-08 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-25674-1 |pages=116 |language=en}}</ref> Университеттің алғашқы канцлері [[Иуда Магнес]] болды. Ол 1924–1935 жылдары университетті канцлер ретінде басқарды.<ref name="New.huji.ac.il">{{cite web|url=https://new.huji.ac.il/en/page/454 |title=Office of the President | האוניברסיטה העברית בירושלים | The Hebrew University of Jerusalem |publisher=New.huji.ac.il |date=2017-09-01 |access-date=2020-02-18}}</ref> 1935–1948 жылдары университеттің президенті қызметін атқарды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
Университеттің тұжырымдамасын әзірлеу кезіндегі ең даулы мәселелердің бірі оның болашақ ресми тіліне қатысты болды. «Германистер» деп аталған бір тарап еврейлерге қатысты емес барлық пәндерде неміс және араб тілдерін қатар қолдануды ұсынса, екінші тарап иврит тілін жалпы қолданысқа енгізуді жақтады. Бірінші тарап жақында ғана жаңғыртылған қазіргі иврит тілі жоғары деңгейдегі академиялық пікірталастар жүргізуге әлі жарамсыз болуы мүмкін деп қауіптенді, өйткені онда діни емес салаларға қатысты арнайы ғылыми-техникалық терминдер жеткіліксіз еді. Бұл алаңдаушылықты негізсіз деп біржақты жоққа шығаруға болмағанымен, осы ұстанымды жақтаушылар иврит тілінің көптеген еврейлер, әсіресе академиялық ортадан тыс қауым үшін символдық маңызын жете бағаламады. Сондықтан олар пікірталаста өз ұстанымдарын қорғай алмай, жаңа университеттің оқыту және ғылыми қызмет тілі иврит болатын оқу орны ретінде құрылуы туралы шешімге көнуге мәжбүр болды.<ref>{{Cite web|url=https://mimeo.dubnow.de/the-language-of-science/|title=The Language of Science | Mimeo|date=30 November 2020 }}</ref> Университеттің өзіндік еврейлік сипатын не айқындайтыны туралы мәселе тек ресми тілді таңдауға ғана емес, сонымен қатар кафедраларды құру, олардың тиісті зерттеу бағыттарын анықтау және университеттің жалпы академиялық бейінін қалыптастыру сияқты ұйымдастырушылық мәселелерге де қатысты болды. Сондықтан 1919 жылы [[Шмарьяху Левин]] Еуропаның бірқатар көрнекті еврей ғалымдарынан осы мәселе жөніндегі пікірлерін сұрады. Жауап бергендердің бірі [[Игнац Гольдциер]] болды. Оның ұсыныстары кем дегенде ішінара жүзеге асырылды: шығыс тілдері, еврей әдебиеті және археология университетте алғаш оқытыла бастаған пәндердің қатарынан орын алды.<ref>{{Cite web|url=https://mimeo.dubnow.de/envisioning-a-hebrew-university/|title = Envisioning a Hebrew University | Mimeo| date=13 July 2021 }}</ref>
1947 жылға қарай университет ірі ғылыми-зерттеу және білім беру мекемесіне айналды. 1948–1949 жылдары сэр [[Леон Саймон (сионист)|Леон Саймон]] университет президентінің міндетін атқарды. Одан кейін бұл қызметке профессор [[Селиг Бродецкий]] келіп, 1949–1952 жылдары университетті басқарды.<ref name="New.huji.ac.il"/> 1949 жылғы мамырда медицина мектебін құру жоспары мақұлданып, сол жылғы қарашада заң факультеті ашылды. 1952 жылы университет 1940 жылы негізін қалаған ауыл шаруашылығы институтының толыққанды факультетке айналатыны жарияланды.<ref>{{cite news |last=Weitz |first=Yechiam |url=https://www.haaretz.com/hasen/spages/841024.html |title=The subversives on the hill |work=Haaretz |date=March 15, 2011 |access-date=September 6, 2011 |archive-date=3 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080503233107/http://www.haaretz.com/hasen/spages/841024.html |url-status=dead }}</ref>
[[1948 жылғы Араб-Израиль соғысы]] кезінде Иерусалимнің Израиль бақылауындағы бөлігі мен университет арасында қатынаған автоколонналарға шабуылдар жасалды.<ref>''The Palestine Post'', April 14, 1948, p. 3</ref> Иерусалимдегі араб күштерінің қолбасшысы [[Әбділ Қадір әл-Хусейни]] егер еврейлер университет пен [[Хадасса ауруханасы]]н шабуыл жасау базасы ретінде пайдалануды жалғастырса, оларға қарсы әскери әрекет жүргізетінін ескертті.<ref>'Husseini Threatens Hadassah', ''The Palestine Post'', March 18, 1948, p. 1</ref> 1948 жылғы сәуірде дәрігерлер мен медбикелерді қоса алғанда, 79 еврей қаза тапқан [[Хадасса медициналық автоколоннасындағы қырғын]]нан кейін Скопус тауындағы кампус Иерусалимнен оқшауланды.<ref>''Victims of Hadassah massacre to be memorialized'', Judy Siegel-Itzkovich, ''The Jerusalem Post'', April 7, 2008.</ref> Британдық әскери қызметші [[Джек Черчилль]] ауруханадан 700 еврей дәрігерін, студентін және пациентін эвакуациялауды үйлестірді.<ref>{{cite web |url=http://www.wwiihistorymagazine.com/2005/july/col-profiles.html |title=Fighting Jack Churchill Survived A Wartime Odyssey Beyond Compare |publisher=Wwiihistorymagazine.com |date=1941-12-27 |access-date=2014-03-08 |archive-date=17 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130917135443/http://www.wwiihistorymagazine.com/2005/july/col-profiles.html |url-status=dead }}</ref>
[[Иордания]] үкіметі Израиль азаматтарының Скопус тауына баруына рұқсат бермегеннен кейін Иерусалимнің батыс бөлігіндегі Гиват-Рам ауданында жаңа кампус салынып, 1958 жылы аяқталды. Осы аралықта сабақтар қаладағы 40 түрлі ғимаратта өткізілді.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=6x3S8eM3spAC&q=attacks+on+medical+convoys+to+mount+scopus&pg=PA193 |title=International Dictionary of University Histories |isbn=9781884964237 |access-date=September 6, 2011|last1=Summerfield |first1=Carol J. |last2=Devine |first2=Mary Elizabeth |last3=Levi |first3=Anthony |year=1998 |publisher=Taylor & Francis }}</ref> 1953–1961 жылдары университет президенті [[Биньямин Мазар]], 1961–1962 жылдары президент міндетін атқарушы [[Джулио Рака]], ал 1962–1968 жылдары президент [[Элияху Эйлат]] болды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
Осы мақсатта [[Рехавия]] ауданындағы францискандық Қасиетті жерлердің қамқоршыларынан жалға алынған Терра-Санта ғимараты да пайдаланылды.<ref>{{cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Archaeology/jermandate.html |title=Jerusalem: Architecture in the British Mandate Period |publisher=Jewishvirtuallibrary.org |access-date=September 6, 2011}}</ref> Бірнеше жылдан кейін [[Хадасса медициналық орталығы|Хадасса]] медициналық ұйымымен бірлесіп, Иерусалимнің оңтүстік-батысындағы [[Эйн-Керем]] ауданында медициналық ғылымдарға арналған кампус салынды.
1967 жылдың басына қарай университетте 12 500 студент оқыды. Олар Иерусалимдегі екі кампус пен [[Реховот]]тағы ауыл шаруашылығы факультетінде білім алды. 1967 жылғы маусымдағы [[Алты күндік соғыс]]тан кейін Иерусалим біріктірілген соң, университет қайта салынған Скопус тауындағы кампусына оралу мүмкіндігіне ие болды. [[Иерусалим қолданбалы зерттеулер институты]]ның мәліметінше, 1968 жылы Израиль Еврей университеті үшін [[Палестина]]ның [[Исавия]] ауылынан 568 [[дунам]] жерді тәркіледі.<ref>[http://vprofile.arij.org/jerusalem/pdfs/vprofile/isawyieh.pdf 'Isawiya Town Profile], ARIJ, 2012, p. 14</ref> 1981 жылы құрылыс жұмыстары аяқталып, Скопус тауындағы кампус қайтадан университеттің негізгі кампусына айналды.{{citation needed|date=September 2019}} 1968–1983 жылдары университет президенті [[Авраам Харман]], 1983–1986 жылдары [[Дон Патинкин]], 1986–1990 жылдары [[Амнон Пази]], 1990–1992 жылдары [[Йорам Бен-Порат]], 1992–1997 жылдары [[Ханох Гутфройнд]], ал 1997–2009 жылдары [[Менахем Магидор]] болды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
31 шілде 2002 жылы лаңкестік топтың бір мүшесі Фрэнк Синатра атындағы халықаралық студенттер орталығының асханасында түскі үзіліс кезінде, онда қызметкерлер мен студенттер көп жиналған уақытта [[Еврей университетіндегі лаңкестік шабуыл|бомба жарды]]. Тоғыз адам — бес израильдік, үш америкалық және Франция мен АҚШ-тың қос азаматтығы бар бір адам қаза тауып, 70-тен астам адам жараланды. Әлемдік көшбасшылар, соның ішінде [[Кофи Аннан]], президент [[Джордж Уокер Буш|Джордж Буш]] және Еуропалық Одақтың жоғары өкілі [[Хавьер Солана]] бұл шабуылды айыптаған мәлімдемелер жасады.<ref>{{cite web |url= http://memorial.huji.ac.il/eng-open.html |title= HUJI Memorial Pages |publisher= Memorial.huji.ac.il |date= July 31, 2002 |access-date= September 6, 2011 |archive-date= 16 February 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170216103225/http://memorial.huji.ac.il/eng-open.html |url-status= dead }}</ref><ref>{{cite web |title= Terrorist bombing at Hebrew University cafeteria July 31, 2002 |publisher= Mfa.gov.il |url=https://mfa.gov.il/MFA/MFA-Archive/2002/Pages/Terrorist%20bombing%20at%20Hebrew%20University%20cafeteria%20-.aspx |access-date= 15 February 2021 }}</ref><ref>{{cite web |title= Israel plans to strike Hamas following Hebrew University bombing attack |publisher=[[Al Bawaba]] |date= 31 July 2002 |url=https://www.albawaba.com/news/israel-plans-strike-hamas-following-hebrew-university-bombing-attack |access-date= 15 February 2021}}</ref>
[[Менахем Бен-Сассон]] 2009–2017 жылдары университет президенті қызметін атқарды. 2017 жылы оның орнына [[Ашер Коэн]] келді.<ref name="New.huji.ac.il"/>
2017 жылы Иерусалимдегі Еврей университеті [[марихуана]]ны зерттеу орталығын ашты. Орталықтың мақсаты — «каннабис пен оның биологиялық әсерлеріне қатысты зерттеулерді жүргізу және үйлестіру, сондай-ақ оларды коммерциялық мақсатта қолдану мүмкіндіктерін қарастыру».<ref>{{Cite news|url=https://www.haaretz.com/israel-news/1.782086|archive-url=https://web.archive.org/web/20170407043939/http://www.haaretz.com/israel-news/1.782086|url-status=dead|archive-date=7 April 2017|title=Hebrew University Creates a Buzz With New Marijuana Research Center|agency=JTA|date=2017-04-07|work=Haaretz|access-date=2017-04-11|language=en}}</ref>
== Кампустары ==
=== Скопус тауы ===
[[Сурет:Hebrew University Jerusalem IL WV.JPG|thumb|Скопус тауындағы кампус]]
[[Сурет:Amfiteatron-al-shem-Rothberg.JPG|thumb|Скопус тауындағы кампус: Ротберг амфитеатры]]
[[Скопус тауы]] (ивритше: Хар ха-Цофим, הר הצופים) Иерусалимнің солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Мұнда университеттің негізгі кампусы орналасқан. Оның құрамына гуманитарлық ғылымдар, әлеуметтік ғылымдар және заң факультеттері, [[Иерусалим бизнес басқару мектебі]], Сеймур Фокс атындағы білім беру мектебі, Бервальд атындағы әлеуметтік жұмыс мектебі, Гарри С. Трумэн атындағы бейбітшілікті нығайту ғылыми-зерттеу институты, Ротберг халықаралық мектебі және Мандель атындағы [[еврейтану]] институты кіреді.
Ротберг халықаралық мектебінде зайырлы ғылымдар, сондай-ақ еврей және Израильтану пәндері оқытылады. Шетелдік студенттер үшін иврит тілін үйренуге арналған міндетті [[ульпан]] бағдарламасы қарастырылған. Оның құрамына Израиль мәдениеті мен әдет-ғұрыптары бойынша міндетті курс кіреді. Ротберг мектебіндегі барлық ульпан сабақтарын Израильде туған оқытушылар жүргізеді. Алайда мектептегі басқа көптеген сабақтарды Израильге қоныс аударған еврейлер жүргізеді.
Скопус тауындағы жер телімі [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]қа дейін [[сэр Джон Грей-Хилл]]ден оның Грей-Хилл зәулім үйімен бірге сатып алынды.<ref name="docs.google.com">{{cite journal |author= Diana Dolev |title= Architectural Orientalism In the Hebrew University – The Patrick Geddes and Frank Mears Master-Plan |journal= Assaph, Section B, Studies in Art History |issue=3 |pages=217–234 |location= Tel Aviv |url=https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:BzVt66WQaxYJ:arts.tau.ac.il/departments/images/stories/journals/arthistory/Assaph3/12dolev.pdf+architecture+hebrew+university&hl=en&pid=bl&srcid=ADGEESh7pTs4UOFXL1OlcdB2jCvesR8GqakjTVnBHW5kojibwNbWcF_7mwDX7oZrtsk9MquSvjS7A_n_4xznhmS_3ddSnIxlCVpyqK3UbFxwRrkCnYU9QZyizlepFKMdaHgvwKLYcUn7&sig=AHIEtbR-5rKVO7r_TXl7G1ORKHubfSNj6g |archive-url=https://web.archive.org/web/20121112060234/https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache%3ABzVt66WQaxYJ%3Aarts.tau.ac.il%2Fdepartments%2Fimages%2Fstories%2Fjournals%2Farthistory%2FAssaph3%2F12dolev.pdf+architecture+hebrew+university&hl=en&pid=bl&srcid=ADGEESh7pTs4UOFXL1OlcdB2jCvesR8GqakjTVnBHW5kojibwNbWcF_7mwDX7oZrtsk9MquSvjS7A_n_4xznhmS_3ddSnIxlCVpyqK3UbFxwRrkCnYU9QZyizlepFKMdaHgvwKLYcUn7&sig=AHIEtbR-5rKVO7r_TXl7G1ORKHubfSNj6g |url-status= dead |archive-date= 2012-11-12 |publisher= Tel-Aviv University, Faculty of Fine Arts |year= 1998 |access-date= September 6, 2011 }}</ref> Университеттің бас жоспарын 1919 жылғы желтоқсанда [[Патрик Геддес]] пен оның күйеубаласы [[Фрэнк Мирс]] әзірледі. Бастапқы жоба бойынша тек екі ғимарат салынды: [[Давид Вольфсон]] атындағы университет және ұлттық кітапхана, сондай-ақ математика институты. Ал физика институты олардың Иерусалимдегі серіктесі Бенджамин Чайкиннің жобасы бойынша салынған болуы мүмкін.<ref name="Dolev">{{cite book |author= Diana Dolev |title= The Planning and Building of the Hebrew University, 1919–1948: Facing the Temple Mount |year=2016 |publisher= Lexington Books |pages= 67–76 |isbn= 9780739191613 |url=https://books.google.com/books?id=IkaLCwAAQBAJ&pg=PA67 |access-date=26 July 2018 }}</ref>
[[Скопус тауы]]нда тұратын Еврей университетінің студенттері үшін университет маңында үш жатақхана орналасқан. Олар — Майерсдорф ({{Lang|he|מאירסדורף}}), Бронфман ({{Lang|he|ברונפמן}}) және Кфар ха-Студентим ({{Lang|he|כפר הסטודנטים}}, Студенттер ауылы) жатақханалары.
Жақын жерде ұлттық пантеонға айналдыру жоспарланған ежелгі [[Никанор үңгірі]] орналасқан.
==== Пауль Бервальд атындағы әлеуметтік жұмыс және әлеуметтік қамсыздандыру мектебі ====
1958 жылы құрылған бұл мектеп Израильде алғаш рет [[әлеуметтік жұмыс бакалавры]] дәрежесін ұсынды. Мектеп [[Америкалық еврейлердің біріккен тарату комитеті|Еврейлерге көмек көрсету комитетінің (JDC)]] жетекшісі [[Пауль Бервальд]]тың құрметіне аталды. JDC, Әлеуметтік қамсыздандыру министрлігі және [[Тель-Авив—Яффа муниципалитеті|Тель-Авив муниципалитеті]] мектептің алғашқы қаржыландырушылары болды.<ref name="History">{{cite book |url=https://en.sw.huji.ac.il/book/history-school |title=History of the School |access-date=22 January 2023}}</ref> 1967 жылғы сәуірде университеттің [[Гиват-Рам]] кампусында мектепке арналған жеке ғимарат салтанатты түрде ашылды.<ref>{{cite journal | url=https://www.jstor.org/stable/30021751 | jstor=30021751 | last1=Pins | first1=Arnulf M. | title=Reviewed work: The University and Social Welfare, Israel Katz, Harold Silver | journal=Social Service Review | date=1970 | volume=44 | issue=4 | pages=470–472 | doi=10.1086/642615 | issn=0037-7961 | url-access=subscription }}</ref> Мектеп «әлеуметтік жұмыс және әлеуметтік саясат салаларындағы мамандар даярлау мен ғылыми зерттеулердің көшбасшысы» деп сипатталған.<ref name="Bounce" /> Ол Израильдегі әлеуметтік жұмыс мектептерінің рейтингінде ең жоғары орынға ие болды.<ref>{{cite web |title=8 Best universities for Social Work in Israel |url=https://edurank.org/psychology/social-work/il/ |website=EduRank |date=11 August 2021 |access-date=5 February 2023}}</ref> 1970 жылы [[әлеуметтік жұмыс магистрі]] бағдарламасы енгізілді.<ref name="History" /> Мектеп құрамында Израиль геронтологиялық деректер орталығы, Невет — көмекке мұқтаж балаларды олардың жағдайын ескере отырып зерттеу және мамандар даярлау орталығы, Израильдегі қайырымдылықты зерттеу орталығы және Төзімділікті зерттеу тобы жұмыс істейді.<ref name="Bounce">{{cite web |title=Hebrew University school of Social Work and Social Welfare |url=https://www.bounce-project.eu/consortium/huj/ |website=Bounce Project |access-date=22 January 2023}}</ref>
=== Эдмонд Дж. Сафра, Гиват-Рам ===
[[Сурет:Hebrew University of Jerusalem.jpg|thumb|Гиват-Рам кампусы]]
[[Гиват-Рам]] кампусында (2005 жылы [[Эдмонд Сафра]]ның құрметіне қайта аталған) [[Эйнштейн атындағы математика институты]] кіретін жаратылыстану ғылымдары факультеті, Александр Зильберман атындағы тіршілік туралы ғылымдар институты, [[Эдмонд және Лили Сафра атындағы ми туралы ғылымдар орталығы]], [[Израиль жоғары зерттеулер институты]], Рационалдылықты зерттеу орталығы, сондай-ақ [[Израиль ұлттық кітапханасы]] (JNUL) орналасқан.
=== Эйн-Керем ===
Медицина және стоматология факультеттері, сондай-ақ [[Израиль-Канада медициналық зерттеулер институты]] (IMRIC)<ref>{{cite web |url=http://imric.org/about-us |title=About Us — Institute for Medical Research Israel-Canada (IMRIC) |publisher=imric.org |date=2014-05-15 |access-date=2014-05-19 |archive-date=27 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110527212604/http://www.imric.org/about-us |url-status=dead }}</ref> Иерусалимнің оңтүстік-батысындағы [[Эйн-Керем]] кампусында, [[Хадасса медициналық орталығы|Хадасса университеттік медициналық орталығымен]] қатар орналасқан.
=== Реховот ===
[[Сурет:RehovotCamps Ariovitch.jpg|thumb|Реховот кампусы, Ариович аудиториясы]]
Роберт Х. Смит атындағы ауыл шаруашылығы, азық-түлік және қоршаған орта факультеті<ref>{{cite web|url=http://www.agri.huji.ac.il/english/about.html |title=Faculty of Agricultural, Food and Environmental Quality Sciences |publisher=Agri.huji.ac.il |access-date=September 6, 2011}}</ref> мен Корет атындағы [[ветеринария]] мектебі<ref>{{cite web|url=http://departments.agri.huji.ac.il/vetschool/ |title=Koret School of Veterinary Medicine |publisher=Departments.agri.huji.ac.il |access-date=September 6, 2011}}</ref> жағалау жазығындағы [[Реховот]] қаласында орналасқан. Факультет 1942 жылы құрылды, ал ветеринария мектебі 1985 жылы ашылды. Бұлар Израильде өз салалары бойынша білім беру және ғылыми-зерттеу бағдарламаларын қатар ұсынатын жалғыз жоғары оқу орындары болып саналады. Факультет [[Өмір туралы ғылымдардың Еуропалық лигасы]]ның мүшесі.
[[Сурет:Hebrew University opening Ceremony.jpg|alt=Лорд Бальфурдың Скопус тауындағы Иерусалимдегі Еврей университетінің ашылу салтанатында сөз сөйлеуі|thumb|Лорд Бальфурдың Скопус тауындағы Иерусалимдегі Еврей университетінің ашылу салтанатында сөз сөйлеуі]]
== Кітапханалары ==
Еврей университетінің кітапханалары мен олардың электрондық каталогтарына HUJI кітапханалар басқармасының порталы арқылы қол жеткізуге болады.<ref>{{cite web |url=http://lib-authority.huji.ac.il/ |title=lib-authority.huji.ac.il |publisher=lib-authority.huji.ac.il |date=2013-07-26 |access-date=2014-05-19 |archive-date=29 January 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090129204545/http://lib-authority.huji.ac.il/ |url-status=dead }}</ref>
=== Еврей ұлттық және университет кітапханасы ===
[[Еврей ұлттық және университет кітапханасы]] — Еврей университетінің орталық әрі ең ірі кітапханасы, сондай-ақ әлемдегі ең бай кітап және қолжазба жинақтарының бірі. Ол университеттің ең көне бөлімшесі болып саналады. 1892 жылы еврей ой-санасы мен мәдениетіне қатысты кітаптарды сақтайтын дүниежүзілік орталық ретінде құрылған кітапхана 1920 жылы жалпы университеттік кітапхана міндеттерін де атқара бастады. Оның [[гебраика]] және [[иудаика]] жинақтары әлемдегі ең ірі жинақтар болып саналады. Кітапханада Израильде жарық көрген барлық материалдар сақталады, сондай-ақ әлемнің басқа елдерінде жарияланған, Израильге қатысты барлық материалдарды жинауға күш салынады. Кітапхана қорында бес миллионнан астам кітап және арнайы бөлімдерде сақталатын мыңдаған материал бар, олардың көпшілігі бірегей болып саналады. Олардың қатарында [[Альберт Эйнштейн мұрағаты]], [[иврит тілі]]ндегі [[қолжазба]]лар бөлімі, Эран Лаордың карталар жинағы, Эдельштейннің ғылыми жинағы, [[Гершом Шолем]] жинағы, сондай-ақ [[Маймонид]]тің қолжазбалары мен алғашқы еңбектерінің жинағы бар.
Альберт Эйнштейн өз өсиетінде жеке құжаттары мен оларға қатысты авторлық құқықтарын Еврей университетіне қалдырды. Альберт Эйнштейн мұрағатында шамамен 55 000 материал сақталған.<ref name=Einstein>{{cite news |last=Sela |first=Shimrit |url=http://news.haaretz.co.il/hasen/pages/ShArtStEngPE.jhtml?itemNo=1011875&contrassID=2&subContrassID=2&title=%27Phone%20company%27s%20%27Einstein%27%20ads%20shelved%20due%20to%20Hebrew%20U.%20copyright%20row%27&dyn_server=172.20.5.5 |title=Albert Einstein's bequest to the Hebrew University |work=Haaretz |date=March 15, 2011 |access-date=September 6, 2011 }}{{dead link|date=March 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2012 жылғы наурызда университет бүкіл мұрағаттың цифрландырылғанын және оны интернет арқылы көпшілікке қолжетімді ету жоспарланып отырғанын жариялады.<ref>{{cite news|last = Rabinovitch | first = Ari | work = [[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/article/us-einstein-archive-idUSBRE82I0WD20120320 | date = March 20, 2012 | access-date = March 20, 2012 | title=Einstein the scientist, dreamer, lover: online}}</ref><ref>{{cite web | title = Einstein papers to go digital on the Web | work = Space Daily |url=http://www.spacedaily.com/reports/Einstein_papers_to_go_digital_on_the_Web_999.html | date = March 19, 2012 | access-date = March 20, 2012}}</ref><ref>{{cite web | title = University digitises Einstein archives via new website | work = [[Silicon Republic]] | last = Doyle | first = Carmel |url=http://www.siliconrepublic.com/innovation/item/26304-university-digitises-albert/ | date = March 20, 2012 | access-date = March 20, 2012}}</ref> Жинаққа оның жеке жазбалары мен әртүрлі әйелдерге, соның ішінде кейін екінші әйелі атанған [[Эльза Эйнштейн|Эльзаға]] жазған махаббат хаттары кіреді.
=== Салалық кітапханалар ===
Ұлттық кітапханадан бөлек, Еврей университетінің кампустарында әртүрлі ғылым салаларына мамандандырылған кітапханалар жұмыс істейді. Олардың қатарында [[Авраам Харман]] атындағы ғылыми кітапхана (Сафра, Гиват-Рам); математика және информатика кітапханасы (Сафра, Гиват-Рам); Жер туралы ғылымдар кітапханасы (Сафра, Гиват-Рам); [[Берман медициналық кітапханасы|Мюриэль және Филипп И. Берман атындағы ұлттық медициналық кітапхана]] (Эйн-Керем); ауыл шаруашылығы ғылымдарының орталық кітапханасы (Реховот); Блумфилд атындағы гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдар кітапханасы (Скопус тауы); Бернард Г. Сигал атындағы заң кітапханасы орталығы (Скопус тауы); археология институтының Эмери және Клэр Ясс атындағы кітапханасы (Скопус тауы); Мозес Ливитт атындағы әлеуметтік жұмыс кітапханасы (Скопус тауы); [[Залман Аранне]] атындағы орталық білім беру кітапханасы (Скопус тауы); Ротберг халықаралық студенттер мектебінің кітапханасы (Скопус тауы); [[Гарри Трумэн|Гарри С. Трумэн]] атындағы бейбітшілікті нығайту ғылыми-зерттеу институтының Роберта және Стэнли Боген атындағы кітапханасы (Скопус тауы); сондай-ақ [[Стивен Спилберг атындағы еврей фильмдерінің мұрағаты]] бар.
== Рейтингтері ==
{| class="wikitable" style="float:right; clear:right; margin:0 0 1em 1em;"
|+ Университеттің әлемдік рейтингтері
! Рейтинг
! Жыл
! Орын
|-
| ARWU
| 2024
| 81<ref>{{cite web | title=ShanghaiRanking-Univiersities | url=https://www.shanghairanking.com/institution/the-hebrew-university-of-jerusalem }}</ref>
|-
| CWTS Leiden
| 2024
| 219<ref>{{cite web | title=CWTS Leiden Ranking | url=https://www.leidenranking.com/ranking/2024/list }}</ref>
|-
| QS
| 2025
| 240<ref>{{cite web | title=The Hebrew University of Jerusalem | url=https://www.topuniversities.com/universities/hebrew-university-jerusalem }}</ref>
|-
| Times Higher Education
| 2025
| 301–350<ref>{{cite web | title=Hebrew University of Jerusalem | date=7 March 2024 | url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/hebrew-university-jerusalem }}</ref>
|-
| U.S. News & World Report
| 2025
| 271<ref>{{Cite web | title=Hebrew University of Jerusalem in Israel {{!}} US News Best Global Universities | url=https://www.usnews.com/education/best-global-universities/hebrew-university-of-jerusalem-500554 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141029135240/http://www.usnews.com/education/best-global-universities/hebrew-university-of-jerusalem-500554 | access-date=2026-02-01 | archive-date=2014-10-29}}</ref>
|}
[[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі]]не сәйкес, Еврей университеті Израильдегі ең үздік университет болып саналады және әлем бойынша жалпы рейтингте 101–150-орындар, физика саласында 301–400-орындар, информатика саласында 201–300-орындар, ал бизнес және экономика саласында 51–75-орындар аралығында орналасқан.<ref>[http://www.shanghairanking.com/World-University-Rankings/The-Hebrew-University-of-Jerusalem.html Academic Ranking of World Universities 2020] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131023143548/http://www.shanghairanking.com/World-University-Rankings/The-Hebrew-University-of-Jerusalem.html |date=2013-10-23 }}, 2020 жылы [[Шанхай Цзяотун университеті]] жариялаған.</ref>
2021 жылы Shanghai Ranking және Әлем университеттерінің рейтинг орталығы өздерінің ''Әлем университеттері рейтингтерінде'' Еврей университетін Израильде бірінші орынға қойды. Shanghai Ranking бойынша университет әлемде 90-орынды,<ref>{{Cite web|url=https://www.shanghairanking.com/rankings/arwu/2021|title=ShanghaiRanking's Academic Ranking of World Universities|website=ShanghaiRanking}}</ref> ал Әлем университеттерінің рейтинг орталығы бойынша 64-орынды иеленді.<ref>{{cite web|url=https://cwur.org/2021-22/Hebrew-University-of-Jerusalem.php|title=Top 100 |publisher=Center for World University Rankings| year=2020 | access-date=October 7, 2020}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-08-16 |title=Hebrew University Ranks 90th Among World's Top 100 Universities, #1 in Israel |url=https://www.afhu.org/2021/08/16/hebrew-university-ranks-90th-among-worlds-top-100-universities-1-in-israel/ |access-date=2023-08-07 |website=American Friends of the Hebrew University |language=en-US}}</ref>
Еврей университеті [[математика]] саласында тұрақты түрде Израильдегі ең үздік университет болып танылып, әлемдегі жетекші оқу орындарының қатарына кіреді. 2017 жылы математика саласы бойынша әлемде 11-орынды, 2018 жылы 19-орынды, 2019 жылы 21-орынды, ал 2020 жылы 25-орынды иеленді.<ref>{{cite web |url=http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/mathematics.html |title=ShanghaiRanking's Global Ranking of Academic Subjects 2019 – Mathematics | Shanghai Ranking – 2019 |publisher=Shanghai Ranking |access-date=2020-02-18 |archive-date=1 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701105815/http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/mathematics.html |url-status=dead }}</ref><ref>2022 жылғы Әлем университеттерінің академиялық рейтингіне (ARWU) сәйкес, Иерусалимдегі Еврей университеті әлемдегі ең үздік университеттер арасында 13 сатыға көтеріліп, 77-орынды иеленді және Израильдегі ең жоғары рейтингке ие университет атанды. Рейтинг дүйсенбі күні таңертең жарияланды.</ref>
== Университеттің достар қоғамдары ==
Университеттің 25-тен астам елді қамтитын халықаралық достар қоғамдары желісі бар. 1944 жылы канадалық қайырымдылық жасаушы Аллан Бронфман негізін қалаған Иерусалимдегі Еврей университетінің канадалық достары (CFHU) ұйымы университет туралы хабардарлықты арттыруға, көшбасшылықты дамытуға және қаржылық қолдау көрсетуге ықпал етеді. CFHU Канада мен Израиль арасындағы академиялық және ғылыми-зерттеу серіктестіктерін дамытуға, стипендиялар тағайындауға, ғылыми зерттеулерді қолдауға, студенттер мен оқытушылар алмасуын ынталандыруға, сондай-ақ канадалық студенттерді Ротберг халықаралық мектебіне оқуға тартуға жәрдемдеседі. CFHU ұйымының Монреаль, Оттава, Торонто, Виннипег, Эдмонтон, Калгари және Ванкувер қалаларында бөлімшелері бар.
[[Еврей университетінің америкалық достары]] (AFHU) — университетті қолдау мақсатында бағдарламалар, іс-шаралар және қаражат жинау науқандарын ұйымдастыратын, АҚШ Салық кодексінің 501(c)(3) бөліміне сәйкес тіркелген коммерциялық емес ұйым. Оның негізін 1925 жылы америкалық қайырымдылық жасаушы [[Феликс М. Варбург]] қалады. Негізін қалаушы [[Стивен Флорсхаймер]]дің қолдауымен және Эран Разиннің басшылығымен жүзеге асырылатын ''Floersheimer Studies'' — Израильдегі қоғам, басқару және кеңістік мәселелеріне арналған зерттеулерді жариялайтын арнайы бағдарлама. Ол 1991 жылы құрылған ''Флорсхаймер саяси зерттеулер институтының'' орнына 2007 жылы құрылды.<ref>{{cite web|url=http://en.fips.huji.ac.il/|title=Floersheimer Studies|website=en.fips.huji.ac.il|language=en|access-date=2017-08-16}}</ref>
<!-- ӘЛІПБИЛІК РЕТТІ САҚТАҢЫЗ -->
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
ru1dgv5zrawmzfcdk0l715ve4nfyyd7
3693343
3693341
2026-11-08T10:17:35Z
1nter pares
146705
/* Университеттің достар қоғамдары */
3693343
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Иерусалимдегі Еврей университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы = [[Сурет:Hebrew University Logo.svg]]
|Сурет =
|Шынайы аты = האוניברסיטה העברית בירושלים
|Халықаралық атауы = Hebrew University of Jerusalem
|Бұрынғы атауы =
|Ұраны =
|Құрылған жылы = [[24 шілде]] [[1918 жыл|1918]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[Зерттеу университеті|зерттеу университеті]]
|Бюджет = 802,4 млн [[АҚШ доллары]] (2018)<ref name="President's Report 2019">{{Cite web|url=https://campaign.huji.ac.il/sites/default/files/pdfs/President%E2%80%99s+Report+2019.pdf|title=Something went wrong...|website=campaign.huji.ac.il}}</ref>
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = Тамир Шефер<ref>{{cite web |title=Prof. Tamir Sheafer Elected President of the Hebrew University |url=https://international.huji.ac.il/news/prof-tamir-sheafer-elected-president-hebrew-university |website=HUJI International |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Орон Шагрир]]<ref>{{cite web |title=Prof. Oron Shagrir Elected Rector of the Hebrew University |url=https://en.huji.ac.il/news/prof-oron-shagrir-elected-rector-hebrew-university |website=The Hebrew University of Jerusalem |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Студенттер = 23 000
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат = 12 500
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура = 2200
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар = 1200 (тұрақты оқытушылар құрамы)<ref name="stanford">{{Cite web | title=Foreign Exchange Program for SLS Students | url=https://law.stanford.edu/education/international-and-global-opportunities/foreign-exchange-program-for-sls-students/hebrew-university-of-jerusalem-hu-jerusalem-israel/ }}</ref>
|Орналасқан жері = [[Иерусалим]] және [[Реховот]], [[Израиль]]
|Метро бекеті =
|Кампус = қалалық
|Мекенжайы =
|Сайты = https://en.huji.ac.il/en
|Марапаттары =
|lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec =
|lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec =
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Иерусалимдегі Еврей университеті''' ('''HUJI'''; {{lang-he|הַאוּנִיבֶרְסִיטָה הָעִבְרִית בִּירוּשָׁלַיִם|HaUniversita HaIvrit birushalayim}}) — Израильдің [[Иерусалим]] қаласында орналасқан [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]]. 1918 жылғы шілдеде [[Альберт Эйнштейн]] мен [[Хаим Вейцман]] бірлесіп негізін қалаған бұл оқу орны — [[Израиль]]дегі екінші көне жоғары оқу орны. Университет [[Израиль тәуелсіздігі туралы декларация|Израиль мемлекеті құрылғаннан]] 30 жыл бұрын, бірақ одан да көне [[Технион]] университетінен алты жыл кейін құрылған.
Университетке қарасты бес [[клиникалық аурухана]] (соның ішінде [[Хадасса медициналық орталығы]]), жеті факультет, 100-ден астам ғылыми-зерттеу орталығы және 315 академиялық кафедра бар. 2018 жылғы жағдай бойынша Израильдегі докторанттардың үштен бірі осы университетте оқыған. Университеттің [[Иерусалим]]де үш кампусы, ал Израильдің басқа қалаларында тағы үш кампусы бар (әрқайсысы [[Реховот]], [[Ришон-ле-Цион]] және [[Эйлат]] қалаларында орналасқан).<ref>{{cite web |title=The Hebrew University of Jerusalem – Our Story in Numbers |url=https://en.huji.ac.il/university-numbers |access-date=August 24, 2024 |publisher=Huji.ac.il}}</ref> 2023 жылға дейін әлемдегі [[иудаика]] саласына арналған ең ірі кітапхана — [[Израиль ұлттық кітапханасы]] Иерусалимнің [[Гиват-Рам]] ауданындағы [[Эдмонд Сафра|Эдмонд Дж. Сафра]] кампусында орналасқан.
Университеттің алғашқы [[басқарушылар кеңесі]] мүшелерінің арасында [[Зигмунд Фрейд]] пен [[Мартин Бубер]] болған. [[Израиль премьер-министрі|Израильдің төрт премьер-министрі]] осы университеттің түлектері болып саналады. 2018 жылғы жағдай бойынша университетпен 15 [[Нобель сыйлығы]]ның лауреаты (оның ішінде сегізі университет түлектері мен оқытушылары), екі [[Филдс медалі]]нің иегері (оның бірі университет түлегі) және үш [[Тьюринг сыйлығы]]ның лауреаты байланысты болған.<ref>{{Cite web |title=Something went wrong... |url=https://en.huji.ac.il/news/results-are-hebrew-university-ranks-77th-worldwide-and-1-israel-according-2022 |access-date=2024-05-03 |website=en.huji.ac.il}}</ref>
== Тарихы ==
[[Сурет:Mount Scopus (2009).jpg|thumb|Еврей университетінің құрылуы және іргетасының қалануы, 1918 жыл]]
[[Сурет:Opening ceremony of Hebrew University of Jerusalem 1925.jpg|thumb|Иерусалимдегі Еврей университетінің ашылу салтанаты, 1925 жыл. Хайфа университетінің Юнес пен Сорая Назарян кітапханасының цифрлық жинақтарындағы сурет]]
[[Сурет:Zoltan Kluger. Hebrew University, Jerusalem.jpg|thumb|Еврей университеті, 1937 жыл]]
[[Сурет:Keren Hayesod Album, Hebrew University01 (cropped).jpg|thumb|alt=Еврей университетінің кампусы, 1930 жылдар|Еврей университетінің кампусы, 1930 жылдар]]
[[Сурет:The National Library of Israel building - Amitay Katz.jpg|thumb|right|[[Израиль ұлттық кітапханасы]], Гиват-Рам, 1892 жылы құрылған]]
[[Сурет:Academy of the Hebrew Language.JPG|thumb|right|[[Иврит тілі академиясы]]ның ғимараты, Гиват-Рам. 1953 жылы академия 1890 жылы құрылған Иврит тілі комитетінің орнына келді.]]
[[Сионизм|Сионистік]] қозғалыстың мақсаттарының бірі [[Израиль жері]]нде [[Еврейлер|еврей]] университетін құру болды. Университет құру туралы ұсыныс алғаш рет 1884 жылы [[Ховевей Цион]] қоғамының [[Катовице|Каттовиц (Катовице)]] конференциясында, ал 1897 жылы [[Бірінші сионистік конгресс]]те [[Герман Шапира]] тарапынан айтылды.
Университеттің [[іргетасы]] 24 шілде 1918 жылы қаланды. Жеті жылдан кейін, 1 сәуір 1925 жылы [[Скопус тауы]]ндағы Еврей университетінің кампусы салтанатты түрде ашылды. Ашылу рәсіміне еврей әлемінің жетекшілері, көрнекті ғалымдар мен қоғам қайраткерлері, сондай-ақ британдық мәртебелі тұлғалар, соның ішінде [[Артур Джеймс Бальфур|Бальфур графы]], виконт [[Эдмунд Алленби|Алленби]], [[Уинстон Черчилль]] және сэр [[Герберт Сэмюэл, 1-виконт Сэмюэл|Герберт Сэмюэл]] қатысты.<ref name=Faught>{{Cite book |last=Faught |first=C. Brad |url=https://books.google.com/books?id=6kp-EAAAQBAJ |title=Cairo 1921: Ten Days That Made the Middle East |date=2022-07-08 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-25674-1 |pages=116 |language=en}}</ref> Университеттің алғашқы канцлері [[Иуда Магнес]] болды. Ол 1924–1935 жылдары университетті канцлер ретінде басқарды.<ref name="New.huji.ac.il">{{cite web|url=https://new.huji.ac.il/en/page/454 |title=Office of the President | האוניברסיטה העברית בירושלים | The Hebrew University of Jerusalem |publisher=New.huji.ac.il |date=2017-09-01 |access-date=2020-02-18}}</ref> 1935–1948 жылдары университеттің президенті қызметін атқарды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
Университеттің тұжырымдамасын әзірлеу кезіндегі ең даулы мәселелердің бірі оның болашақ ресми тіліне қатысты болды. «Германистер» деп аталған бір тарап еврейлерге қатысты емес барлық пәндерде неміс және араб тілдерін қатар қолдануды ұсынса, екінші тарап иврит тілін жалпы қолданысқа енгізуді жақтады. Бірінші тарап жақында ғана жаңғыртылған қазіргі иврит тілі жоғары деңгейдегі академиялық пікірталастар жүргізуге әлі жарамсыз болуы мүмкін деп қауіптенді, өйткені онда діни емес салаларға қатысты арнайы ғылыми-техникалық терминдер жеткіліксіз еді. Бұл алаңдаушылықты негізсіз деп біржақты жоққа шығаруға болмағанымен, осы ұстанымды жақтаушылар иврит тілінің көптеген еврейлер, әсіресе академиялық ортадан тыс қауым үшін символдық маңызын жете бағаламады. Сондықтан олар пікірталаста өз ұстанымдарын қорғай алмай, жаңа университеттің оқыту және ғылыми қызмет тілі иврит болатын оқу орны ретінде құрылуы туралы шешімге көнуге мәжбүр болды.<ref>{{Cite web|url=https://mimeo.dubnow.de/the-language-of-science/|title=The Language of Science | Mimeo|date=30 November 2020 }}</ref> Университеттің өзіндік еврейлік сипатын не айқындайтыны туралы мәселе тек ресми тілді таңдауға ғана емес, сонымен қатар кафедраларды құру, олардың тиісті зерттеу бағыттарын анықтау және университеттің жалпы академиялық бейінін қалыптастыру сияқты ұйымдастырушылық мәселелерге де қатысты болды. Сондықтан 1919 жылы [[Шмарьяху Левин]] Еуропаның бірқатар көрнекті еврей ғалымдарынан осы мәселе жөніндегі пікірлерін сұрады. Жауап бергендердің бірі [[Игнац Гольдциер]] болды. Оның ұсыныстары кем дегенде ішінара жүзеге асырылды: шығыс тілдері, еврей әдебиеті және археология университетте алғаш оқытыла бастаған пәндердің қатарынан орын алды.<ref>{{Cite web|url=https://mimeo.dubnow.de/envisioning-a-hebrew-university/|title = Envisioning a Hebrew University | Mimeo| date=13 July 2021 }}</ref>
1947 жылға қарай университет ірі ғылыми-зерттеу және білім беру мекемесіне айналды. 1948–1949 жылдары сэр [[Леон Саймон (сионист)|Леон Саймон]] университет президентінің міндетін атқарды. Одан кейін бұл қызметке профессор [[Селиг Бродецкий]] келіп, 1949–1952 жылдары университетті басқарды.<ref name="New.huji.ac.il"/> 1949 жылғы мамырда медицина мектебін құру жоспары мақұлданып, сол жылғы қарашада заң факультеті ашылды. 1952 жылы университет 1940 жылы негізін қалаған ауыл шаруашылығы институтының толыққанды факультетке айналатыны жарияланды.<ref>{{cite news |last=Weitz |first=Yechiam |url=https://www.haaretz.com/hasen/spages/841024.html |title=The subversives on the hill |work=Haaretz |date=March 15, 2011 |access-date=September 6, 2011 |archive-date=3 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080503233107/http://www.haaretz.com/hasen/spages/841024.html |url-status=dead }}</ref>
[[1948 жылғы Араб-Израиль соғысы]] кезінде Иерусалимнің Израиль бақылауындағы бөлігі мен университет арасында қатынаған автоколонналарға шабуылдар жасалды.<ref>''The Palestine Post'', April 14, 1948, p. 3</ref> Иерусалимдегі араб күштерінің қолбасшысы [[Әбділ Қадір әл-Хусейни]] егер еврейлер университет пен [[Хадасса ауруханасы]]н шабуыл жасау базасы ретінде пайдалануды жалғастырса, оларға қарсы әскери әрекет жүргізетінін ескертті.<ref>'Husseini Threatens Hadassah', ''The Palestine Post'', March 18, 1948, p. 1</ref> 1948 жылғы сәуірде дәрігерлер мен медбикелерді қоса алғанда, 79 еврей қаза тапқан [[Хадасса медициналық автоколоннасындағы қырғын]]нан кейін Скопус тауындағы кампус Иерусалимнен оқшауланды.<ref>''Victims of Hadassah massacre to be memorialized'', Judy Siegel-Itzkovich, ''The Jerusalem Post'', April 7, 2008.</ref> Британдық әскери қызметші [[Джек Черчилль]] ауруханадан 700 еврей дәрігерін, студентін және пациентін эвакуациялауды үйлестірді.<ref>{{cite web |url=http://www.wwiihistorymagazine.com/2005/july/col-profiles.html |title=Fighting Jack Churchill Survived A Wartime Odyssey Beyond Compare |publisher=Wwiihistorymagazine.com |date=1941-12-27 |access-date=2014-03-08 |archive-date=17 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130917135443/http://www.wwiihistorymagazine.com/2005/july/col-profiles.html |url-status=dead }}</ref>
[[Иордания]] үкіметі Израиль азаматтарының Скопус тауына баруына рұқсат бермегеннен кейін Иерусалимнің батыс бөлігіндегі Гиват-Рам ауданында жаңа кампус салынып, 1958 жылы аяқталды. Осы аралықта сабақтар қаладағы 40 түрлі ғимаратта өткізілді.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=6x3S8eM3spAC&q=attacks+on+medical+convoys+to+mount+scopus&pg=PA193 |title=International Dictionary of University Histories |isbn=9781884964237 |access-date=September 6, 2011|last1=Summerfield |first1=Carol J. |last2=Devine |first2=Mary Elizabeth |last3=Levi |first3=Anthony |year=1998 |publisher=Taylor & Francis }}</ref> 1953–1961 жылдары университет президенті [[Биньямин Мазар]], 1961–1962 жылдары президент міндетін атқарушы [[Джулио Рака]], ал 1962–1968 жылдары президент [[Элияху Эйлат]] болды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
Осы мақсатта [[Рехавия]] ауданындағы францискандық Қасиетті жерлердің қамқоршыларынан жалға алынған Терра-Санта ғимараты да пайдаланылды.<ref>{{cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Archaeology/jermandate.html |title=Jerusalem: Architecture in the British Mandate Period |publisher=Jewishvirtuallibrary.org |access-date=September 6, 2011}}</ref> Бірнеше жылдан кейін [[Хадасса медициналық орталығы|Хадасса]] медициналық ұйымымен бірлесіп, Иерусалимнің оңтүстік-батысындағы [[Эйн-Керем]] ауданында медициналық ғылымдарға арналған кампус салынды.
1967 жылдың басына қарай университетте 12 500 студент оқыды. Олар Иерусалимдегі екі кампус пен [[Реховот]]тағы ауыл шаруашылығы факультетінде білім алды. 1967 жылғы маусымдағы [[Алты күндік соғыс]]тан кейін Иерусалим біріктірілген соң, университет қайта салынған Скопус тауындағы кампусына оралу мүмкіндігіне ие болды. [[Иерусалим қолданбалы зерттеулер институты]]ның мәліметінше, 1968 жылы Израиль Еврей университеті үшін [[Палестина]]ның [[Исавия]] ауылынан 568 [[дунам]] жерді тәркіледі.<ref>[http://vprofile.arij.org/jerusalem/pdfs/vprofile/isawyieh.pdf 'Isawiya Town Profile], ARIJ, 2012, p. 14</ref> 1981 жылы құрылыс жұмыстары аяқталып, Скопус тауындағы кампус қайтадан университеттің негізгі кампусына айналды.{{citation needed|date=September 2019}} 1968–1983 жылдары университет президенті [[Авраам Харман]], 1983–1986 жылдары [[Дон Патинкин]], 1986–1990 жылдары [[Амнон Пази]], 1990–1992 жылдары [[Йорам Бен-Порат]], 1992–1997 жылдары [[Ханох Гутфройнд]], ал 1997–2009 жылдары [[Менахем Магидор]] болды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
31 шілде 2002 жылы лаңкестік топтың бір мүшесі Фрэнк Синатра атындағы халықаралық студенттер орталығының асханасында түскі үзіліс кезінде, онда қызметкерлер мен студенттер көп жиналған уақытта [[Еврей университетіндегі лаңкестік шабуыл|бомба жарды]]. Тоғыз адам — бес израильдік, үш америкалық және Франция мен АҚШ-тың қос азаматтығы бар бір адам қаза тауып, 70-тен астам адам жараланды. Әлемдік көшбасшылар, соның ішінде [[Кофи Аннан]], президент [[Джордж Уокер Буш|Джордж Буш]] және Еуропалық Одақтың жоғары өкілі [[Хавьер Солана]] бұл шабуылды айыптаған мәлімдемелер жасады.<ref>{{cite web |url= http://memorial.huji.ac.il/eng-open.html |title= HUJI Memorial Pages |publisher= Memorial.huji.ac.il |date= July 31, 2002 |access-date= September 6, 2011 |archive-date= 16 February 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170216103225/http://memorial.huji.ac.il/eng-open.html |url-status= dead }}</ref><ref>{{cite web |title= Terrorist bombing at Hebrew University cafeteria July 31, 2002 |publisher= Mfa.gov.il |url=https://mfa.gov.il/MFA/MFA-Archive/2002/Pages/Terrorist%20bombing%20at%20Hebrew%20University%20cafeteria%20-.aspx |access-date= 15 February 2021 }}</ref><ref>{{cite web |title= Israel plans to strike Hamas following Hebrew University bombing attack |publisher=[[Al Bawaba]] |date= 31 July 2002 |url=https://www.albawaba.com/news/israel-plans-strike-hamas-following-hebrew-university-bombing-attack |access-date= 15 February 2021}}</ref>
[[Менахем Бен-Сассон]] 2009–2017 жылдары университет президенті қызметін атқарды. 2017 жылы оның орнына [[Ашер Коэн]] келді.<ref name="New.huji.ac.il"/>
2017 жылы Иерусалимдегі Еврей университеті [[марихуана]]ны зерттеу орталығын ашты. Орталықтың мақсаты — «каннабис пен оның биологиялық әсерлеріне қатысты зерттеулерді жүргізу және үйлестіру, сондай-ақ оларды коммерциялық мақсатта қолдану мүмкіндіктерін қарастыру».<ref>{{Cite news|url=https://www.haaretz.com/israel-news/1.782086|archive-url=https://web.archive.org/web/20170407043939/http://www.haaretz.com/israel-news/1.782086|url-status=dead|archive-date=7 April 2017|title=Hebrew University Creates a Buzz With New Marijuana Research Center|agency=JTA|date=2017-04-07|work=Haaretz|access-date=2017-04-11|language=en}}</ref>
== Кампустары ==
=== Скопус тауы ===
[[Сурет:Hebrew University Jerusalem IL WV.JPG|thumb|Скопус тауындағы кампус]]
[[Сурет:Amfiteatron-al-shem-Rothberg.JPG|thumb|Скопус тауындағы кампус: Ротберг амфитеатры]]
[[Скопус тауы]] (ивритше: Хар ха-Цофим, הר הצופים) Иерусалимнің солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Мұнда университеттің негізгі кампусы орналасқан. Оның құрамына гуманитарлық ғылымдар, әлеуметтік ғылымдар және заң факультеттері, [[Иерусалим бизнес басқару мектебі]], Сеймур Фокс атындағы білім беру мектебі, Бервальд атындағы әлеуметтік жұмыс мектебі, Гарри С. Трумэн атындағы бейбітшілікті нығайту ғылыми-зерттеу институты, Ротберг халықаралық мектебі және Мандель атындағы [[еврейтану]] институты кіреді.
Ротберг халықаралық мектебінде зайырлы ғылымдар, сондай-ақ еврей және Израильтану пәндері оқытылады. Шетелдік студенттер үшін иврит тілін үйренуге арналған міндетті [[ульпан]] бағдарламасы қарастырылған. Оның құрамына Израиль мәдениеті мен әдет-ғұрыптары бойынша міндетті курс кіреді. Ротберг мектебіндегі барлық ульпан сабақтарын Израильде туған оқытушылар жүргізеді. Алайда мектептегі басқа көптеген сабақтарды Израильге қоныс аударған еврейлер жүргізеді.
Скопус тауындағы жер телімі [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]қа дейін [[сэр Джон Грей-Хилл]]ден оның Грей-Хилл зәулім үйімен бірге сатып алынды.<ref name="docs.google.com">{{cite journal |author= Diana Dolev |title= Architectural Orientalism In the Hebrew University – The Patrick Geddes and Frank Mears Master-Plan |journal= Assaph, Section B, Studies in Art History |issue=3 |pages=217–234 |location= Tel Aviv |url=https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:BzVt66WQaxYJ:arts.tau.ac.il/departments/images/stories/journals/arthistory/Assaph3/12dolev.pdf+architecture+hebrew+university&hl=en&pid=bl&srcid=ADGEESh7pTs4UOFXL1OlcdB2jCvesR8GqakjTVnBHW5kojibwNbWcF_7mwDX7oZrtsk9MquSvjS7A_n_4xznhmS_3ddSnIxlCVpyqK3UbFxwRrkCnYU9QZyizlepFKMdaHgvwKLYcUn7&sig=AHIEtbR-5rKVO7r_TXl7G1ORKHubfSNj6g |archive-url=https://web.archive.org/web/20121112060234/https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache%3ABzVt66WQaxYJ%3Aarts.tau.ac.il%2Fdepartments%2Fimages%2Fstories%2Fjournals%2Farthistory%2FAssaph3%2F12dolev.pdf+architecture+hebrew+university&hl=en&pid=bl&srcid=ADGEESh7pTs4UOFXL1OlcdB2jCvesR8GqakjTVnBHW5kojibwNbWcF_7mwDX7oZrtsk9MquSvjS7A_n_4xznhmS_3ddSnIxlCVpyqK3UbFxwRrkCnYU9QZyizlepFKMdaHgvwKLYcUn7&sig=AHIEtbR-5rKVO7r_TXl7G1ORKHubfSNj6g |url-status= dead |archive-date= 2012-11-12 |publisher= Tel-Aviv University, Faculty of Fine Arts |year= 1998 |access-date= September 6, 2011 }}</ref> Университеттің бас жоспарын 1919 жылғы желтоқсанда [[Патрик Геддес]] пен оның күйеубаласы [[Фрэнк Мирс]] әзірледі. Бастапқы жоба бойынша тек екі ғимарат салынды: [[Давид Вольфсон]] атындағы университет және ұлттық кітапхана, сондай-ақ математика институты. Ал физика институты олардың Иерусалимдегі серіктесі Бенджамин Чайкиннің жобасы бойынша салынған болуы мүмкін.<ref name="Dolev">{{cite book |author= Diana Dolev |title= The Planning and Building of the Hebrew University, 1919–1948: Facing the Temple Mount |year=2016 |publisher= Lexington Books |pages= 67–76 |isbn= 9780739191613 |url=https://books.google.com/books?id=IkaLCwAAQBAJ&pg=PA67 |access-date=26 July 2018 }}</ref>
[[Скопус тауы]]нда тұратын Еврей университетінің студенттері үшін университет маңында үш жатақхана орналасқан. Олар — Майерсдорф ({{Lang|he|מאירסדורף}}), Бронфман ({{Lang|he|ברונפמן}}) және Кфар ха-Студентим ({{Lang|he|כפר הסטודנטים}}, Студенттер ауылы) жатақханалары.
Жақын жерде ұлттық пантеонға айналдыру жоспарланған ежелгі [[Никанор үңгірі]] орналасқан.
==== Пауль Бервальд атындағы әлеуметтік жұмыс және әлеуметтік қамсыздандыру мектебі ====
1958 жылы құрылған бұл мектеп Израильде алғаш рет [[әлеуметтік жұмыс бакалавры]] дәрежесін ұсынды. Мектеп [[Америкалық еврейлердің біріккен тарату комитеті|Еврейлерге көмек көрсету комитетінің (JDC)]] жетекшісі [[Пауль Бервальд]]тың құрметіне аталды. JDC, Әлеуметтік қамсыздандыру министрлігі және [[Тель-Авив—Яффа муниципалитеті|Тель-Авив муниципалитеті]] мектептің алғашқы қаржыландырушылары болды.<ref name="History">{{cite book |url=https://en.sw.huji.ac.il/book/history-school |title=History of the School |access-date=22 January 2023}}</ref> 1967 жылғы сәуірде университеттің [[Гиват-Рам]] кампусында мектепке арналған жеке ғимарат салтанатты түрде ашылды.<ref>{{cite journal | url=https://www.jstor.org/stable/30021751 | jstor=30021751 | last1=Pins | first1=Arnulf M. | title=Reviewed work: The University and Social Welfare, Israel Katz, Harold Silver | journal=Social Service Review | date=1970 | volume=44 | issue=4 | pages=470–472 | doi=10.1086/642615 | issn=0037-7961 | url-access=subscription }}</ref> Мектеп «әлеуметтік жұмыс және әлеуметтік саясат салаларындағы мамандар даярлау мен ғылыми зерттеулердің көшбасшысы» деп сипатталған.<ref name="Bounce" /> Ол Израильдегі әлеуметтік жұмыс мектептерінің рейтингінде ең жоғары орынға ие болды.<ref>{{cite web |title=8 Best universities for Social Work in Israel |url=https://edurank.org/psychology/social-work/il/ |website=EduRank |date=11 August 2021 |access-date=5 February 2023}}</ref> 1970 жылы [[әлеуметтік жұмыс магистрі]] бағдарламасы енгізілді.<ref name="History" /> Мектеп құрамында Израиль геронтологиялық деректер орталығы, Невет — көмекке мұқтаж балаларды олардың жағдайын ескере отырып зерттеу және мамандар даярлау орталығы, Израильдегі қайырымдылықты зерттеу орталығы және Төзімділікті зерттеу тобы жұмыс істейді.<ref name="Bounce">{{cite web |title=Hebrew University school of Social Work and Social Welfare |url=https://www.bounce-project.eu/consortium/huj/ |website=Bounce Project |access-date=22 January 2023}}</ref>
=== Эдмонд Дж. Сафра, Гиват-Рам ===
[[Сурет:Hebrew University of Jerusalem.jpg|thumb|Гиват-Рам кампусы]]
[[Гиват-Рам]] кампусында (2005 жылы [[Эдмонд Сафра]]ның құрметіне қайта аталған) [[Эйнштейн атындағы математика институты]] кіретін жаратылыстану ғылымдары факультеті, Александр Зильберман атындағы тіршілік туралы ғылымдар институты, [[Эдмонд және Лили Сафра атындағы ми туралы ғылымдар орталығы]], [[Израиль жоғары зерттеулер институты]], Рационалдылықты зерттеу орталығы, сондай-ақ [[Израиль ұлттық кітапханасы]] (JNUL) орналасқан.
=== Эйн-Керем ===
Медицина және стоматология факультеттері, сондай-ақ [[Израиль-Канада медициналық зерттеулер институты]] (IMRIC)<ref>{{cite web |url=http://imric.org/about-us |title=About Us — Institute for Medical Research Israel-Canada (IMRIC) |publisher=imric.org |date=2014-05-15 |access-date=2014-05-19 |archive-date=27 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110527212604/http://www.imric.org/about-us |url-status=dead }}</ref> Иерусалимнің оңтүстік-батысындағы [[Эйн-Керем]] кампусында, [[Хадасса медициналық орталығы|Хадасса университеттік медициналық орталығымен]] қатар орналасқан.
=== Реховот ===
[[Сурет:RehovotCamps Ariovitch.jpg|thumb|Реховот кампусы, Ариович аудиториясы]]
Роберт Х. Смит атындағы ауыл шаруашылығы, азық-түлік және қоршаған орта факультеті<ref>{{cite web|url=http://www.agri.huji.ac.il/english/about.html |title=Faculty of Agricultural, Food and Environmental Quality Sciences |publisher=Agri.huji.ac.il |access-date=September 6, 2011}}</ref> мен Корет атындағы [[ветеринария]] мектебі<ref>{{cite web|url=http://departments.agri.huji.ac.il/vetschool/ |title=Koret School of Veterinary Medicine |publisher=Departments.agri.huji.ac.il |access-date=September 6, 2011}}</ref> жағалау жазығындағы [[Реховот]] қаласында орналасқан. Факультет 1942 жылы құрылды, ал ветеринария мектебі 1985 жылы ашылды. Бұлар Израильде өз салалары бойынша білім беру және ғылыми-зерттеу бағдарламаларын қатар ұсынатын жалғыз жоғары оқу орындары болып саналады. Факультет [[Өмір туралы ғылымдардың Еуропалық лигасы]]ның мүшесі.
[[Сурет:Hebrew University opening Ceremony.jpg|alt=Лорд Бальфурдың Скопус тауындағы Иерусалимдегі Еврей университетінің ашылу салтанатында сөз сөйлеуі|thumb|Лорд Бальфурдың Скопус тауындағы Иерусалимдегі Еврей университетінің ашылу салтанатында сөз сөйлеуі]]
== Кітапханалары ==
Еврей университетінің кітапханалары мен олардың электрондық каталогтарына HUJI кітапханалар басқармасының порталы арқылы қол жеткізуге болады.<ref>{{cite web |url=http://lib-authority.huji.ac.il/ |title=lib-authority.huji.ac.il |publisher=lib-authority.huji.ac.il |date=2013-07-26 |access-date=2014-05-19 |archive-date=29 January 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090129204545/http://lib-authority.huji.ac.il/ |url-status=dead }}</ref>
=== Еврей ұлттық және университет кітапханасы ===
[[Еврей ұлттық және университет кітапханасы]] — Еврей университетінің орталық әрі ең ірі кітапханасы, сондай-ақ әлемдегі ең бай кітап және қолжазба жинақтарының бірі. Ол университеттің ең көне бөлімшесі болып саналады. 1892 жылы еврей ой-санасы мен мәдениетіне қатысты кітаптарды сақтайтын дүниежүзілік орталық ретінде құрылған кітапхана 1920 жылы жалпы университеттік кітапхана міндеттерін де атқара бастады. Оның [[гебраика]] және [[иудаика]] жинақтары әлемдегі ең ірі жинақтар болып саналады. Кітапханада Израильде жарық көрген барлық материалдар сақталады, сондай-ақ әлемнің басқа елдерінде жарияланған, Израильге қатысты барлық материалдарды жинауға күш салынады. Кітапхана қорында бес миллионнан астам кітап және арнайы бөлімдерде сақталатын мыңдаған материал бар, олардың көпшілігі бірегей болып саналады. Олардың қатарында [[Альберт Эйнштейн мұрағаты]], [[иврит тілі]]ндегі [[қолжазба]]лар бөлімі, Эран Лаордың карталар жинағы, Эдельштейннің ғылыми жинағы, [[Гершом Шолем]] жинағы, сондай-ақ [[Маймонид]]тің қолжазбалары мен алғашқы еңбектерінің жинағы бар.
Альберт Эйнштейн өз өсиетінде жеке құжаттары мен оларға қатысты авторлық құқықтарын Еврей университетіне қалдырды. Альберт Эйнштейн мұрағатында шамамен 55 000 материал сақталған.<ref name=Einstein>{{cite news |last=Sela |first=Shimrit |url=http://news.haaretz.co.il/hasen/pages/ShArtStEngPE.jhtml?itemNo=1011875&contrassID=2&subContrassID=2&title=%27Phone%20company%27s%20%27Einstein%27%20ads%20shelved%20due%20to%20Hebrew%20U.%20copyright%20row%27&dyn_server=172.20.5.5 |title=Albert Einstein's bequest to the Hebrew University |work=Haaretz |date=March 15, 2011 |access-date=September 6, 2011 }}{{dead link|date=March 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2012 жылғы наурызда университет бүкіл мұрағаттың цифрландырылғанын және оны интернет арқылы көпшілікке қолжетімді ету жоспарланып отырғанын жариялады.<ref>{{cite news|last = Rabinovitch | first = Ari | work = [[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/article/us-einstein-archive-idUSBRE82I0WD20120320 | date = March 20, 2012 | access-date = March 20, 2012 | title=Einstein the scientist, dreamer, lover: online}}</ref><ref>{{cite web | title = Einstein papers to go digital on the Web | work = Space Daily |url=http://www.spacedaily.com/reports/Einstein_papers_to_go_digital_on_the_Web_999.html | date = March 19, 2012 | access-date = March 20, 2012}}</ref><ref>{{cite web | title = University digitises Einstein archives via new website | work = [[Silicon Republic]] | last = Doyle | first = Carmel |url=http://www.siliconrepublic.com/innovation/item/26304-university-digitises-albert/ | date = March 20, 2012 | access-date = March 20, 2012}}</ref> Жинаққа оның жеке жазбалары мен әртүрлі әйелдерге, соның ішінде кейін екінші әйелі атанған [[Эльза Эйнштейн|Эльзаға]] жазған махаббат хаттары кіреді.
=== Салалық кітапханалар ===
Ұлттық кітапханадан бөлек, Еврей университетінің кампустарында әртүрлі ғылым салаларына мамандандырылған кітапханалар жұмыс істейді. Олардың қатарында [[Авраам Харман]] атындағы ғылыми кітапхана (Сафра, Гиват-Рам); математика және информатика кітапханасы (Сафра, Гиват-Рам); Жер туралы ғылымдар кітапханасы (Сафра, Гиват-Рам); [[Берман медициналық кітапханасы|Мюриэль және Филипп И. Берман атындағы ұлттық медициналық кітапхана]] (Эйн-Керем); ауыл шаруашылығы ғылымдарының орталық кітапханасы (Реховот); Блумфилд атындағы гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдар кітапханасы (Скопус тауы); Бернард Г. Сигал атындағы заң кітапханасы орталығы (Скопус тауы); археология институтының Эмери және Клэр Ясс атындағы кітапханасы (Скопус тауы); Мозес Ливитт атындағы әлеуметтік жұмыс кітапханасы (Скопус тауы); [[Залман Аранне]] атындағы орталық білім беру кітапханасы (Скопус тауы); Ротберг халықаралық студенттер мектебінің кітапханасы (Скопус тауы); [[Гарри Трумэн|Гарри С. Трумэн]] атындағы бейбітшілікті нығайту ғылыми-зерттеу институтының Роберта және Стэнли Боген атындағы кітапханасы (Скопус тауы); сондай-ақ [[Стивен Спилберг атындағы еврей фильмдерінің мұрағаты]] бар.
== Рейтингтері ==
{| class="wikitable" style="float:right; clear:right; margin:0 0 1em 1em;"
|+ Университеттің әлемдік рейтингтері
! Рейтинг
! Жыл
! Орын
|-
| ARWU
| 2024
| 81<ref>{{cite web | title=ShanghaiRanking-Univiersities | url=https://www.shanghairanking.com/institution/the-hebrew-university-of-jerusalem }}</ref>
|-
| CWTS Leiden
| 2024
| 219<ref>{{cite web | title=CWTS Leiden Ranking | url=https://www.leidenranking.com/ranking/2024/list }}</ref>
|-
| QS
| 2025
| 240<ref>{{cite web | title=The Hebrew University of Jerusalem | url=https://www.topuniversities.com/universities/hebrew-university-jerusalem }}</ref>
|-
| Times Higher Education
| 2025
| 301–350<ref>{{cite web | title=Hebrew University of Jerusalem | date=7 March 2024 | url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/hebrew-university-jerusalem }}</ref>
|-
| U.S. News & World Report
| 2025
| 271<ref>{{Cite web | title=Hebrew University of Jerusalem in Israel {{!}} US News Best Global Universities | url=https://www.usnews.com/education/best-global-universities/hebrew-university-of-jerusalem-500554 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141029135240/http://www.usnews.com/education/best-global-universities/hebrew-university-of-jerusalem-500554 | access-date=2026-02-01 | archive-date=2014-10-29}}</ref>
|}
[[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі]]не сәйкес, Еврей университеті Израильдегі ең үздік университет болып саналады және әлем бойынша жалпы рейтингте 101–150-орындар, физика саласында 301–400-орындар, информатика саласында 201–300-орындар, ал бизнес және экономика саласында 51–75-орындар аралығында орналасқан.<ref>[http://www.shanghairanking.com/World-University-Rankings/The-Hebrew-University-of-Jerusalem.html Academic Ranking of World Universities 2020] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131023143548/http://www.shanghairanking.com/World-University-Rankings/The-Hebrew-University-of-Jerusalem.html |date=2013-10-23 }}, 2020 жылы [[Шанхай Цзяотун университеті]] жариялаған.</ref>
2021 жылы Shanghai Ranking және Әлем университеттерінің рейтинг орталығы өздерінің ''Әлем университеттері рейтингтерінде'' Еврей университетін Израильде бірінші орынға қойды. Shanghai Ranking бойынша университет әлемде 90-орынды,<ref>{{Cite web|url=https://www.shanghairanking.com/rankings/arwu/2021|title=ShanghaiRanking's Academic Ranking of World Universities|website=ShanghaiRanking}}</ref> ал Әлем университеттерінің рейтинг орталығы бойынша 64-орынды иеленді.<ref>{{cite web|url=https://cwur.org/2021-22/Hebrew-University-of-Jerusalem.php|title=Top 100 |publisher=Center for World University Rankings| year=2020 | access-date=October 7, 2020}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-08-16 |title=Hebrew University Ranks 90th Among World's Top 100 Universities, #1 in Israel |url=https://www.afhu.org/2021/08/16/hebrew-university-ranks-90th-among-worlds-top-100-universities-1-in-israel/ |access-date=2023-08-07 |website=American Friends of the Hebrew University |language=en-US}}</ref>
Еврей университеті [[математика]] саласында тұрақты түрде Израильдегі ең үздік университет болып танылып, әлемдегі жетекші оқу орындарының қатарына кіреді. 2017 жылы математика саласы бойынша әлемде 11-орынды, 2018 жылы 19-орынды, 2019 жылы 21-орынды, ал 2020 жылы 25-орынды иеленді.<ref>{{cite web |url=http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/mathematics.html |title=ShanghaiRanking's Global Ranking of Academic Subjects 2019 – Mathematics | Shanghai Ranking – 2019 |publisher=Shanghai Ranking |access-date=2020-02-18 |archive-date=1 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701105815/http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/mathematics.html |url-status=dead }}</ref><ref>2022 жылғы Әлем университеттерінің академиялық рейтингіне (ARWU) сәйкес, Иерусалимдегі Еврей университеті әлемдегі ең үздік университеттер арасында 13 сатыға көтеріліп, 77-орынды иеленді және Израильдегі ең жоғары рейтингке ие университет атанды. Рейтинг дүйсенбі күні таңертең жарияланды.</ref>
== Университеттің достар қоғамдары ==
Университеттің 25-тен астам елді қамтитын халықаралық достар қоғамдары желісі бар. 1944 жылы канадалық қайырымдылық жасаушы Аллан Бронфман негізін қалаған Иерусалимдегі Еврей университетінің канадалық достары (CFHU) ұйымы университет туралы хабардарлықты арттыруға, көшбасшылықты дамытуға және қаржылық қолдау көрсетуге ықпал етеді. CFHU Канада мен Израиль арасындағы академиялық және ғылыми-зерттеу серіктестіктерін дамытуға, стипендиялар тағайындауға, ғылыми зерттеулерді қолдауға, студенттер мен оқытушылар алмасуын ынталандыруға, сондай-ақ канадалық студенттерді Ротберг халықаралық мектебіне оқуға тартуға жәрдемдеседі. CFHU ұйымының Монреаль, Оттава, Торонто, Виннипег, Эдмонтон, Калгари және Ванкувер қалаларында бөлімшелері бар.
[[Еврей университетінің америкалық достары]] (AFHU) — университетті қолдау мақсатында бағдарламалар, іс-шаралар және қаражат жинау науқандарын ұйымдастыратын, АҚШ Салық кодексінің 501(c)(3) бөліміне сәйкес тіркелген коммерциялық емес ұйым. Оның негізін 1925 жылы америкалық қайырымдылық жасаушы [[Феликс М. Варбург]] қалады. Негізін қалаушы [[Стивен Флорсхаймер]]дің қолдауымен және Эран Разиннің басшылығымен жүзеге асырылатын ''Floersheimer Studies'' — Израильдегі қоғам, басқару және кеңістік мәселелеріне арналған зерттеулерді жариялайтын арнайы бағдарлама. Ол 1991 жылы құрылған ''Флорсхаймер саяси зерттеулер институтының'' орнына 2007 жылы құрылды.<ref>{{cite web|url=http://en.fips.huji.ac.il/|title=Floersheimer Studies|website=en.fips.huji.ac.il|language=en|access-date=2017-08-16}}</ref>
<!-- ӘЛІПБИЛІК РЕТТІ САҚТАҢЫЗ -->
== Басылымдары ==
=== <span class="anchor" id="Institute of Archaeology, Mt. Scopus"></span>Скопус тауындағы археология институты ===
* ''Qedem: Археология институтының монографиялары''
* ''Qedem Reports''
* ''Jerusalem Journal of Archaeology'' (JJAR) — ашық қолжетімді, рецензияланатын, пәнаралық ғылыми журнал.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
829yc926ujk0ajgl5qk20u9ebc9zwg6
3693346
3693343
2026-11-08T10:19:46Z
1nter pares
146705
/* Басылымдары */
3693346
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Иерусалимдегі Еврей университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы = [[Сурет:Hebrew University Logo.svg]]
|Сурет =
|Шынайы аты = האוניברסיטה העברית בירושלים
|Халықаралық атауы = Hebrew University of Jerusalem
|Бұрынғы атауы =
|Ұраны =
|Құрылған жылы = [[24 шілде]] [[1918 жыл|1918]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[Зерттеу университеті|зерттеу университеті]]
|Бюджет = 802,4 млн [[АҚШ доллары]] (2018)<ref name="President's Report 2019">{{Cite web|url=https://campaign.huji.ac.il/sites/default/files/pdfs/President%E2%80%99s+Report+2019.pdf|title=Something went wrong...|website=campaign.huji.ac.il}}</ref>
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = Тамир Шефер<ref>{{cite web |title=Prof. Tamir Sheafer Elected President of the Hebrew University |url=https://international.huji.ac.il/news/prof-tamir-sheafer-elected-president-hebrew-university |website=HUJI International |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Орон Шагрир]]<ref>{{cite web |title=Prof. Oron Shagrir Elected Rector of the Hebrew University |url=https://en.huji.ac.il/news/prof-oron-shagrir-elected-rector-hebrew-university |website=The Hebrew University of Jerusalem |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Студенттер = 23 000
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат = 12 500
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура = 2200
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар = 1200 (тұрақты оқытушылар құрамы)<ref name="stanford">{{Cite web | title=Foreign Exchange Program for SLS Students | url=https://law.stanford.edu/education/international-and-global-opportunities/foreign-exchange-program-for-sls-students/hebrew-university-of-jerusalem-hu-jerusalem-israel/ }}</ref>
|Орналасқан жері = [[Иерусалим]] және [[Реховот]], [[Израиль]]
|Метро бекеті =
|Кампус = қалалық
|Мекенжайы =
|Сайты = https://en.huji.ac.il/en
|Марапаттары =
|lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec =
|lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec =
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Иерусалимдегі Еврей университеті''' ('''HUJI'''; {{lang-he|הַאוּנִיבֶרְסִיטָה הָעִבְרִית בִּירוּשָׁלַיִם|HaUniversita HaIvrit birushalayim}}) — Израильдің [[Иерусалим]] қаласында орналасқан [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]]. 1918 жылғы шілдеде [[Альберт Эйнштейн]] мен [[Хаим Вейцман]] бірлесіп негізін қалаған бұл оқу орны — [[Израиль]]дегі екінші көне жоғары оқу орны. Университет [[Израиль тәуелсіздігі туралы декларация|Израиль мемлекеті құрылғаннан]] 30 жыл бұрын, бірақ одан да көне [[Технион]] университетінен алты жыл кейін құрылған.
Университетке қарасты бес [[клиникалық аурухана]] (соның ішінде [[Хадасса медициналық орталығы]]), жеті факультет, 100-ден астам ғылыми-зерттеу орталығы және 315 академиялық кафедра бар. 2018 жылғы жағдай бойынша Израильдегі докторанттардың үштен бірі осы университетте оқыған. Университеттің [[Иерусалим]]де үш кампусы, ал Израильдің басқа қалаларында тағы үш кампусы бар (әрқайсысы [[Реховот]], [[Ришон-ле-Цион]] және [[Эйлат]] қалаларында орналасқан).<ref>{{cite web |title=The Hebrew University of Jerusalem – Our Story in Numbers |url=https://en.huji.ac.il/university-numbers |access-date=August 24, 2024 |publisher=Huji.ac.il}}</ref> 2023 жылға дейін әлемдегі [[иудаика]] саласына арналған ең ірі кітапхана — [[Израиль ұлттық кітапханасы]] Иерусалимнің [[Гиват-Рам]] ауданындағы [[Эдмонд Сафра|Эдмонд Дж. Сафра]] кампусында орналасқан.
Университеттің алғашқы [[басқарушылар кеңесі]] мүшелерінің арасында [[Зигмунд Фрейд]] пен [[Мартин Бубер]] болған. [[Израиль премьер-министрі|Израильдің төрт премьер-министрі]] осы университеттің түлектері болып саналады. 2018 жылғы жағдай бойынша университетпен 15 [[Нобель сыйлығы]]ның лауреаты (оның ішінде сегізі университет түлектері мен оқытушылары), екі [[Филдс медалі]]нің иегері (оның бірі университет түлегі) және үш [[Тьюринг сыйлығы]]ның лауреаты байланысты болған.<ref>{{Cite web |title=Something went wrong... |url=https://en.huji.ac.il/news/results-are-hebrew-university-ranks-77th-worldwide-and-1-israel-according-2022 |access-date=2024-05-03 |website=en.huji.ac.il}}</ref>
== Тарихы ==
[[Сурет:Mount Scopus (2009).jpg|thumb|Еврей университетінің құрылуы және іргетасының қалануы, 1918 жыл]]
[[Сурет:Opening ceremony of Hebrew University of Jerusalem 1925.jpg|thumb|Иерусалимдегі Еврей университетінің ашылу салтанаты, 1925 жыл. Хайфа университетінің Юнес пен Сорая Назарян кітапханасының цифрлық жинақтарындағы сурет]]
[[Сурет:Zoltan Kluger. Hebrew University, Jerusalem.jpg|thumb|Еврей университеті, 1937 жыл]]
[[Сурет:Keren Hayesod Album, Hebrew University01 (cropped).jpg|thumb|alt=Еврей университетінің кампусы, 1930 жылдар|Еврей университетінің кампусы, 1930 жылдар]]
[[Сурет:The National Library of Israel building - Amitay Katz.jpg|thumb|right|[[Израиль ұлттық кітапханасы]], Гиват-Рам, 1892 жылы құрылған]]
[[Сурет:Academy of the Hebrew Language.JPG|thumb|right|[[Иврит тілі академиясы]]ның ғимараты, Гиват-Рам. 1953 жылы академия 1890 жылы құрылған Иврит тілі комитетінің орнына келді.]]
[[Сионизм|Сионистік]] қозғалыстың мақсаттарының бірі [[Израиль жері]]нде [[Еврейлер|еврей]] университетін құру болды. Университет құру туралы ұсыныс алғаш рет 1884 жылы [[Ховевей Цион]] қоғамының [[Катовице|Каттовиц (Катовице)]] конференциясында, ал 1897 жылы [[Бірінші сионистік конгресс]]те [[Герман Шапира]] тарапынан айтылды.
Университеттің [[іргетасы]] 24 шілде 1918 жылы қаланды. Жеті жылдан кейін, 1 сәуір 1925 жылы [[Скопус тауы]]ндағы Еврей университетінің кампусы салтанатты түрде ашылды. Ашылу рәсіміне еврей әлемінің жетекшілері, көрнекті ғалымдар мен қоғам қайраткерлері, сондай-ақ британдық мәртебелі тұлғалар, соның ішінде [[Артур Джеймс Бальфур|Бальфур графы]], виконт [[Эдмунд Алленби|Алленби]], [[Уинстон Черчилль]] және сэр [[Герберт Сэмюэл, 1-виконт Сэмюэл|Герберт Сэмюэл]] қатысты.<ref name=Faught>{{Cite book |last=Faught |first=C. Brad |url=https://books.google.com/books?id=6kp-EAAAQBAJ |title=Cairo 1921: Ten Days That Made the Middle East |date=2022-07-08 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-25674-1 |pages=116 |language=en}}</ref> Университеттің алғашқы канцлері [[Иуда Магнес]] болды. Ол 1924–1935 жылдары университетті канцлер ретінде басқарды.<ref name="New.huji.ac.il">{{cite web|url=https://new.huji.ac.il/en/page/454 |title=Office of the President | האוניברסיטה העברית בירושלים | The Hebrew University of Jerusalem |publisher=New.huji.ac.il |date=2017-09-01 |access-date=2020-02-18}}</ref> 1935–1948 жылдары университеттің президенті қызметін атқарды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
Университеттің тұжырымдамасын әзірлеу кезіндегі ең даулы мәселелердің бірі оның болашақ ресми тіліне қатысты болды. «Германистер» деп аталған бір тарап еврейлерге қатысты емес барлық пәндерде неміс және араб тілдерін қатар қолдануды ұсынса, екінші тарап иврит тілін жалпы қолданысқа енгізуді жақтады. Бірінші тарап жақында ғана жаңғыртылған қазіргі иврит тілі жоғары деңгейдегі академиялық пікірталастар жүргізуге әлі жарамсыз болуы мүмкін деп қауіптенді, өйткені онда діни емес салаларға қатысты арнайы ғылыми-техникалық терминдер жеткіліксіз еді. Бұл алаңдаушылықты негізсіз деп біржақты жоққа шығаруға болмағанымен, осы ұстанымды жақтаушылар иврит тілінің көптеген еврейлер, әсіресе академиялық ортадан тыс қауым үшін символдық маңызын жете бағаламады. Сондықтан олар пікірталаста өз ұстанымдарын қорғай алмай, жаңа университеттің оқыту және ғылыми қызмет тілі иврит болатын оқу орны ретінде құрылуы туралы шешімге көнуге мәжбүр болды.<ref>{{Cite web|url=https://mimeo.dubnow.de/the-language-of-science/|title=The Language of Science | Mimeo|date=30 November 2020 }}</ref> Университеттің өзіндік еврейлік сипатын не айқындайтыны туралы мәселе тек ресми тілді таңдауға ғана емес, сонымен қатар кафедраларды құру, олардың тиісті зерттеу бағыттарын анықтау және университеттің жалпы академиялық бейінін қалыптастыру сияқты ұйымдастырушылық мәселелерге де қатысты болды. Сондықтан 1919 жылы [[Шмарьяху Левин]] Еуропаның бірқатар көрнекті еврей ғалымдарынан осы мәселе жөніндегі пікірлерін сұрады. Жауап бергендердің бірі [[Игнац Гольдциер]] болды. Оның ұсыныстары кем дегенде ішінара жүзеге асырылды: шығыс тілдері, еврей әдебиеті және археология университетте алғаш оқытыла бастаған пәндердің қатарынан орын алды.<ref>{{Cite web|url=https://mimeo.dubnow.de/envisioning-a-hebrew-university/|title = Envisioning a Hebrew University | Mimeo| date=13 July 2021 }}</ref>
1947 жылға қарай университет ірі ғылыми-зерттеу және білім беру мекемесіне айналды. 1948–1949 жылдары сэр [[Леон Саймон (сионист)|Леон Саймон]] университет президентінің міндетін атқарды. Одан кейін бұл қызметке профессор [[Селиг Бродецкий]] келіп, 1949–1952 жылдары университетті басқарды.<ref name="New.huji.ac.il"/> 1949 жылғы мамырда медицина мектебін құру жоспары мақұлданып, сол жылғы қарашада заң факультеті ашылды. 1952 жылы университет 1940 жылы негізін қалаған ауыл шаруашылығы институтының толыққанды факультетке айналатыны жарияланды.<ref>{{cite news |last=Weitz |first=Yechiam |url=https://www.haaretz.com/hasen/spages/841024.html |title=The subversives on the hill |work=Haaretz |date=March 15, 2011 |access-date=September 6, 2011 |archive-date=3 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080503233107/http://www.haaretz.com/hasen/spages/841024.html |url-status=dead }}</ref>
[[1948 жылғы Араб-Израиль соғысы]] кезінде Иерусалимнің Израиль бақылауындағы бөлігі мен университет арасында қатынаған автоколонналарға шабуылдар жасалды.<ref>''The Palestine Post'', April 14, 1948, p. 3</ref> Иерусалимдегі араб күштерінің қолбасшысы [[Әбділ Қадір әл-Хусейни]] егер еврейлер университет пен [[Хадасса ауруханасы]]н шабуыл жасау базасы ретінде пайдалануды жалғастырса, оларға қарсы әскери әрекет жүргізетінін ескертті.<ref>'Husseini Threatens Hadassah', ''The Palestine Post'', March 18, 1948, p. 1</ref> 1948 жылғы сәуірде дәрігерлер мен медбикелерді қоса алғанда, 79 еврей қаза тапқан [[Хадасса медициналық автоколоннасындағы қырғын]]нан кейін Скопус тауындағы кампус Иерусалимнен оқшауланды.<ref>''Victims of Hadassah massacre to be memorialized'', Judy Siegel-Itzkovich, ''The Jerusalem Post'', April 7, 2008.</ref> Британдық әскери қызметші [[Джек Черчилль]] ауруханадан 700 еврей дәрігерін, студентін және пациентін эвакуациялауды үйлестірді.<ref>{{cite web |url=http://www.wwiihistorymagazine.com/2005/july/col-profiles.html |title=Fighting Jack Churchill Survived A Wartime Odyssey Beyond Compare |publisher=Wwiihistorymagazine.com |date=1941-12-27 |access-date=2014-03-08 |archive-date=17 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130917135443/http://www.wwiihistorymagazine.com/2005/july/col-profiles.html |url-status=dead }}</ref>
[[Иордания]] үкіметі Израиль азаматтарының Скопус тауына баруына рұқсат бермегеннен кейін Иерусалимнің батыс бөлігіндегі Гиват-Рам ауданында жаңа кампус салынып, 1958 жылы аяқталды. Осы аралықта сабақтар қаладағы 40 түрлі ғимаратта өткізілді.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=6x3S8eM3spAC&q=attacks+on+medical+convoys+to+mount+scopus&pg=PA193 |title=International Dictionary of University Histories |isbn=9781884964237 |access-date=September 6, 2011|last1=Summerfield |first1=Carol J. |last2=Devine |first2=Mary Elizabeth |last3=Levi |first3=Anthony |year=1998 |publisher=Taylor & Francis }}</ref> 1953–1961 жылдары университет президенті [[Биньямин Мазар]], 1961–1962 жылдары президент міндетін атқарушы [[Джулио Рака]], ал 1962–1968 жылдары президент [[Элияху Эйлат]] болды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
Осы мақсатта [[Рехавия]] ауданындағы францискандық Қасиетті жерлердің қамқоршыларынан жалға алынған Терра-Санта ғимараты да пайдаланылды.<ref>{{cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Archaeology/jermandate.html |title=Jerusalem: Architecture in the British Mandate Period |publisher=Jewishvirtuallibrary.org |access-date=September 6, 2011}}</ref> Бірнеше жылдан кейін [[Хадасса медициналық орталығы|Хадасса]] медициналық ұйымымен бірлесіп, Иерусалимнің оңтүстік-батысындағы [[Эйн-Керем]] ауданында медициналық ғылымдарға арналған кампус салынды.
1967 жылдың басына қарай университетте 12 500 студент оқыды. Олар Иерусалимдегі екі кампус пен [[Реховот]]тағы ауыл шаруашылығы факультетінде білім алды. 1967 жылғы маусымдағы [[Алты күндік соғыс]]тан кейін Иерусалим біріктірілген соң, университет қайта салынған Скопус тауындағы кампусына оралу мүмкіндігіне ие болды. [[Иерусалим қолданбалы зерттеулер институты]]ның мәліметінше, 1968 жылы Израиль Еврей университеті үшін [[Палестина]]ның [[Исавия]] ауылынан 568 [[дунам]] жерді тәркіледі.<ref>[http://vprofile.arij.org/jerusalem/pdfs/vprofile/isawyieh.pdf 'Isawiya Town Profile], ARIJ, 2012, p. 14</ref> 1981 жылы құрылыс жұмыстары аяқталып, Скопус тауындағы кампус қайтадан университеттің негізгі кампусына айналды.{{citation needed|date=September 2019}} 1968–1983 жылдары университет президенті [[Авраам Харман]], 1983–1986 жылдары [[Дон Патинкин]], 1986–1990 жылдары [[Амнон Пази]], 1990–1992 жылдары [[Йорам Бен-Порат]], 1992–1997 жылдары [[Ханох Гутфройнд]], ал 1997–2009 жылдары [[Менахем Магидор]] болды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
31 шілде 2002 жылы лаңкестік топтың бір мүшесі Фрэнк Синатра атындағы халықаралық студенттер орталығының асханасында түскі үзіліс кезінде, онда қызметкерлер мен студенттер көп жиналған уақытта [[Еврей университетіндегі лаңкестік шабуыл|бомба жарды]]. Тоғыз адам — бес израильдік, үш америкалық және Франция мен АҚШ-тың қос азаматтығы бар бір адам қаза тауып, 70-тен астам адам жараланды. Әлемдік көшбасшылар, соның ішінде [[Кофи Аннан]], президент [[Джордж Уокер Буш|Джордж Буш]] және Еуропалық Одақтың жоғары өкілі [[Хавьер Солана]] бұл шабуылды айыптаған мәлімдемелер жасады.<ref>{{cite web |url= http://memorial.huji.ac.il/eng-open.html |title= HUJI Memorial Pages |publisher= Memorial.huji.ac.il |date= July 31, 2002 |access-date= September 6, 2011 |archive-date= 16 February 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170216103225/http://memorial.huji.ac.il/eng-open.html |url-status= dead }}</ref><ref>{{cite web |title= Terrorist bombing at Hebrew University cafeteria July 31, 2002 |publisher= Mfa.gov.il |url=https://mfa.gov.il/MFA/MFA-Archive/2002/Pages/Terrorist%20bombing%20at%20Hebrew%20University%20cafeteria%20-.aspx |access-date= 15 February 2021 }}</ref><ref>{{cite web |title= Israel plans to strike Hamas following Hebrew University bombing attack |publisher=[[Al Bawaba]] |date= 31 July 2002 |url=https://www.albawaba.com/news/israel-plans-strike-hamas-following-hebrew-university-bombing-attack |access-date= 15 February 2021}}</ref>
[[Менахем Бен-Сассон]] 2009–2017 жылдары университет президенті қызметін атқарды. 2017 жылы оның орнына [[Ашер Коэн]] келді.<ref name="New.huji.ac.il"/>
2017 жылы Иерусалимдегі Еврей университеті [[марихуана]]ны зерттеу орталығын ашты. Орталықтың мақсаты — «каннабис пен оның биологиялық әсерлеріне қатысты зерттеулерді жүргізу және үйлестіру, сондай-ақ оларды коммерциялық мақсатта қолдану мүмкіндіктерін қарастыру».<ref>{{Cite news|url=https://www.haaretz.com/israel-news/1.782086|archive-url=https://web.archive.org/web/20170407043939/http://www.haaretz.com/israel-news/1.782086|url-status=dead|archive-date=7 April 2017|title=Hebrew University Creates a Buzz With New Marijuana Research Center|agency=JTA|date=2017-04-07|work=Haaretz|access-date=2017-04-11|language=en}}</ref>
== Кампустары ==
=== Скопус тауы ===
[[Сурет:Hebrew University Jerusalem IL WV.JPG|thumb|Скопус тауындағы кампус]]
[[Сурет:Amfiteatron-al-shem-Rothberg.JPG|thumb|Скопус тауындағы кампус: Ротберг амфитеатры]]
[[Скопус тауы]] (ивритше: Хар ха-Цофим, הר הצופים) Иерусалимнің солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Мұнда университеттің негізгі кампусы орналасқан. Оның құрамына гуманитарлық ғылымдар, әлеуметтік ғылымдар және заң факультеттері, [[Иерусалим бизнес басқару мектебі]], Сеймур Фокс атындағы білім беру мектебі, Бервальд атындағы әлеуметтік жұмыс мектебі, Гарри С. Трумэн атындағы бейбітшілікті нығайту ғылыми-зерттеу институты, Ротберг халықаралық мектебі және Мандель атындағы [[еврейтану]] институты кіреді.
Ротберг халықаралық мектебінде зайырлы ғылымдар, сондай-ақ еврей және Израильтану пәндері оқытылады. Шетелдік студенттер үшін иврит тілін үйренуге арналған міндетті [[ульпан]] бағдарламасы қарастырылған. Оның құрамына Израиль мәдениеті мен әдет-ғұрыптары бойынша міндетті курс кіреді. Ротберг мектебіндегі барлық ульпан сабақтарын Израильде туған оқытушылар жүргізеді. Алайда мектептегі басқа көптеген сабақтарды Израильге қоныс аударған еврейлер жүргізеді.
Скопус тауындағы жер телімі [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]қа дейін [[сэр Джон Грей-Хилл]]ден оның Грей-Хилл зәулім үйімен бірге сатып алынды.<ref name="docs.google.com">{{cite journal |author= Diana Dolev |title= Architectural Orientalism In the Hebrew University – The Patrick Geddes and Frank Mears Master-Plan |journal= Assaph, Section B, Studies in Art History |issue=3 |pages=217–234 |location= Tel Aviv |url=https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:BzVt66WQaxYJ:arts.tau.ac.il/departments/images/stories/journals/arthistory/Assaph3/12dolev.pdf+architecture+hebrew+university&hl=en&pid=bl&srcid=ADGEESh7pTs4UOFXL1OlcdB2jCvesR8GqakjTVnBHW5kojibwNbWcF_7mwDX7oZrtsk9MquSvjS7A_n_4xznhmS_3ddSnIxlCVpyqK3UbFxwRrkCnYU9QZyizlepFKMdaHgvwKLYcUn7&sig=AHIEtbR-5rKVO7r_TXl7G1ORKHubfSNj6g |archive-url=https://web.archive.org/web/20121112060234/https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache%3ABzVt66WQaxYJ%3Aarts.tau.ac.il%2Fdepartments%2Fimages%2Fstories%2Fjournals%2Farthistory%2FAssaph3%2F12dolev.pdf+architecture+hebrew+university&hl=en&pid=bl&srcid=ADGEESh7pTs4UOFXL1OlcdB2jCvesR8GqakjTVnBHW5kojibwNbWcF_7mwDX7oZrtsk9MquSvjS7A_n_4xznhmS_3ddSnIxlCVpyqK3UbFxwRrkCnYU9QZyizlepFKMdaHgvwKLYcUn7&sig=AHIEtbR-5rKVO7r_TXl7G1ORKHubfSNj6g |url-status= dead |archive-date= 2012-11-12 |publisher= Tel-Aviv University, Faculty of Fine Arts |year= 1998 |access-date= September 6, 2011 }}</ref> Университеттің бас жоспарын 1919 жылғы желтоқсанда [[Патрик Геддес]] пен оның күйеубаласы [[Фрэнк Мирс]] әзірледі. Бастапқы жоба бойынша тек екі ғимарат салынды: [[Давид Вольфсон]] атындағы университет және ұлттық кітапхана, сондай-ақ математика институты. Ал физика институты олардың Иерусалимдегі серіктесі Бенджамин Чайкиннің жобасы бойынша салынған болуы мүмкін.<ref name="Dolev">{{cite book |author= Diana Dolev |title= The Planning and Building of the Hebrew University, 1919–1948: Facing the Temple Mount |year=2016 |publisher= Lexington Books |pages= 67–76 |isbn= 9780739191613 |url=https://books.google.com/books?id=IkaLCwAAQBAJ&pg=PA67 |access-date=26 July 2018 }}</ref>
[[Скопус тауы]]нда тұратын Еврей университетінің студенттері үшін университет маңында үш жатақхана орналасқан. Олар — Майерсдорф ({{Lang|he|מאירסדורף}}), Бронфман ({{Lang|he|ברונפמן}}) және Кфар ха-Студентим ({{Lang|he|כפר הסטודנטים}}, Студенттер ауылы) жатақханалары.
Жақын жерде ұлттық пантеонға айналдыру жоспарланған ежелгі [[Никанор үңгірі]] орналасқан.
==== Пауль Бервальд атындағы әлеуметтік жұмыс және әлеуметтік қамсыздандыру мектебі ====
1958 жылы құрылған бұл мектеп Израильде алғаш рет [[әлеуметтік жұмыс бакалавры]] дәрежесін ұсынды. Мектеп [[Америкалық еврейлердің біріккен тарату комитеті|Еврейлерге көмек көрсету комитетінің (JDC)]] жетекшісі [[Пауль Бервальд]]тың құрметіне аталды. JDC, Әлеуметтік қамсыздандыру министрлігі және [[Тель-Авив—Яффа муниципалитеті|Тель-Авив муниципалитеті]] мектептің алғашқы қаржыландырушылары болды.<ref name="History">{{cite book |url=https://en.sw.huji.ac.il/book/history-school |title=History of the School |access-date=22 January 2023}}</ref> 1967 жылғы сәуірде университеттің [[Гиват-Рам]] кампусында мектепке арналған жеке ғимарат салтанатты түрде ашылды.<ref>{{cite journal | url=https://www.jstor.org/stable/30021751 | jstor=30021751 | last1=Pins | first1=Arnulf M. | title=Reviewed work: The University and Social Welfare, Israel Katz, Harold Silver | journal=Social Service Review | date=1970 | volume=44 | issue=4 | pages=470–472 | doi=10.1086/642615 | issn=0037-7961 | url-access=subscription }}</ref> Мектеп «әлеуметтік жұмыс және әлеуметтік саясат салаларындағы мамандар даярлау мен ғылыми зерттеулердің көшбасшысы» деп сипатталған.<ref name="Bounce" /> Ол Израильдегі әлеуметтік жұмыс мектептерінің рейтингінде ең жоғары орынға ие болды.<ref>{{cite web |title=8 Best universities for Social Work in Israel |url=https://edurank.org/psychology/social-work/il/ |website=EduRank |date=11 August 2021 |access-date=5 February 2023}}</ref> 1970 жылы [[әлеуметтік жұмыс магистрі]] бағдарламасы енгізілді.<ref name="History" /> Мектеп құрамында Израиль геронтологиялық деректер орталығы, Невет — көмекке мұқтаж балаларды олардың жағдайын ескере отырып зерттеу және мамандар даярлау орталығы, Израильдегі қайырымдылықты зерттеу орталығы және Төзімділікті зерттеу тобы жұмыс істейді.<ref name="Bounce">{{cite web |title=Hebrew University school of Social Work and Social Welfare |url=https://www.bounce-project.eu/consortium/huj/ |website=Bounce Project |access-date=22 January 2023}}</ref>
=== Эдмонд Дж. Сафра, Гиват-Рам ===
[[Сурет:Hebrew University of Jerusalem.jpg|thumb|Гиват-Рам кампусы]]
[[Гиват-Рам]] кампусында (2005 жылы [[Эдмонд Сафра]]ның құрметіне қайта аталған) [[Эйнштейн атындағы математика институты]] кіретін жаратылыстану ғылымдары факультеті, Александр Зильберман атындағы тіршілік туралы ғылымдар институты, [[Эдмонд және Лили Сафра атындағы ми туралы ғылымдар орталығы]], [[Израиль жоғары зерттеулер институты]], Рационалдылықты зерттеу орталығы, сондай-ақ [[Израиль ұлттық кітапханасы]] (JNUL) орналасқан.
=== Эйн-Керем ===
Медицина және стоматология факультеттері, сондай-ақ [[Израиль-Канада медициналық зерттеулер институты]] (IMRIC)<ref>{{cite web |url=http://imric.org/about-us |title=About Us — Institute for Medical Research Israel-Canada (IMRIC) |publisher=imric.org |date=2014-05-15 |access-date=2014-05-19 |archive-date=27 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110527212604/http://www.imric.org/about-us |url-status=dead }}</ref> Иерусалимнің оңтүстік-батысындағы [[Эйн-Керем]] кампусында, [[Хадасса медициналық орталығы|Хадасса университеттік медициналық орталығымен]] қатар орналасқан.
=== Реховот ===
[[Сурет:RehovotCamps Ariovitch.jpg|thumb|Реховот кампусы, Ариович аудиториясы]]
Роберт Х. Смит атындағы ауыл шаруашылығы, азық-түлік және қоршаған орта факультеті<ref>{{cite web|url=http://www.agri.huji.ac.il/english/about.html |title=Faculty of Agricultural, Food and Environmental Quality Sciences |publisher=Agri.huji.ac.il |access-date=September 6, 2011}}</ref> мен Корет атындағы [[ветеринария]] мектебі<ref>{{cite web|url=http://departments.agri.huji.ac.il/vetschool/ |title=Koret School of Veterinary Medicine |publisher=Departments.agri.huji.ac.il |access-date=September 6, 2011}}</ref> жағалау жазығындағы [[Реховот]] қаласында орналасқан. Факультет 1942 жылы құрылды, ал ветеринария мектебі 1985 жылы ашылды. Бұлар Израильде өз салалары бойынша білім беру және ғылыми-зерттеу бағдарламаларын қатар ұсынатын жалғыз жоғары оқу орындары болып саналады. Факультет [[Өмір туралы ғылымдардың Еуропалық лигасы]]ның мүшесі.
[[Сурет:Hebrew University opening Ceremony.jpg|alt=Лорд Бальфурдың Скопус тауындағы Иерусалимдегі Еврей университетінің ашылу салтанатында сөз сөйлеуі|thumb|Лорд Бальфурдың Скопус тауындағы Иерусалимдегі Еврей университетінің ашылу салтанатында сөз сөйлеуі]]
== Кітапханалары ==
Еврей университетінің кітапханалары мен олардың электрондық каталогтарына HUJI кітапханалар басқармасының порталы арқылы қол жеткізуге болады.<ref>{{cite web |url=http://lib-authority.huji.ac.il/ |title=lib-authority.huji.ac.il |publisher=lib-authority.huji.ac.il |date=2013-07-26 |access-date=2014-05-19 |archive-date=29 January 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090129204545/http://lib-authority.huji.ac.il/ |url-status=dead }}</ref>
=== Еврей ұлттық және университет кітапханасы ===
[[Еврей ұлттық және университет кітапханасы]] — Еврей университетінің орталық әрі ең ірі кітапханасы, сондай-ақ әлемдегі ең бай кітап және қолжазба жинақтарының бірі. Ол университеттің ең көне бөлімшесі болып саналады. 1892 жылы еврей ой-санасы мен мәдениетіне қатысты кітаптарды сақтайтын дүниежүзілік орталық ретінде құрылған кітапхана 1920 жылы жалпы университеттік кітапхана міндеттерін де атқара бастады. Оның [[гебраика]] және [[иудаика]] жинақтары әлемдегі ең ірі жинақтар болып саналады. Кітапханада Израильде жарық көрген барлық материалдар сақталады, сондай-ақ әлемнің басқа елдерінде жарияланған, Израильге қатысты барлық материалдарды жинауға күш салынады. Кітапхана қорында бес миллионнан астам кітап және арнайы бөлімдерде сақталатын мыңдаған материал бар, олардың көпшілігі бірегей болып саналады. Олардың қатарында [[Альберт Эйнштейн мұрағаты]], [[иврит тілі]]ндегі [[қолжазба]]лар бөлімі, Эран Лаордың карталар жинағы, Эдельштейннің ғылыми жинағы, [[Гершом Шолем]] жинағы, сондай-ақ [[Маймонид]]тің қолжазбалары мен алғашқы еңбектерінің жинағы бар.
Альберт Эйнштейн өз өсиетінде жеке құжаттары мен оларға қатысты авторлық құқықтарын Еврей университетіне қалдырды. Альберт Эйнштейн мұрағатында шамамен 55 000 материал сақталған.<ref name=Einstein>{{cite news |last=Sela |first=Shimrit |url=http://news.haaretz.co.il/hasen/pages/ShArtStEngPE.jhtml?itemNo=1011875&contrassID=2&subContrassID=2&title=%27Phone%20company%27s%20%27Einstein%27%20ads%20shelved%20due%20to%20Hebrew%20U.%20copyright%20row%27&dyn_server=172.20.5.5 |title=Albert Einstein's bequest to the Hebrew University |work=Haaretz |date=March 15, 2011 |access-date=September 6, 2011 }}{{dead link|date=March 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2012 жылғы наурызда университет бүкіл мұрағаттың цифрландырылғанын және оны интернет арқылы көпшілікке қолжетімді ету жоспарланып отырғанын жариялады.<ref>{{cite news|last = Rabinovitch | first = Ari | work = [[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/article/us-einstein-archive-idUSBRE82I0WD20120320 | date = March 20, 2012 | access-date = March 20, 2012 | title=Einstein the scientist, dreamer, lover: online}}</ref><ref>{{cite web | title = Einstein papers to go digital on the Web | work = Space Daily |url=http://www.spacedaily.com/reports/Einstein_papers_to_go_digital_on_the_Web_999.html | date = March 19, 2012 | access-date = March 20, 2012}}</ref><ref>{{cite web | title = University digitises Einstein archives via new website | work = [[Silicon Republic]] | last = Doyle | first = Carmel |url=http://www.siliconrepublic.com/innovation/item/26304-university-digitises-albert/ | date = March 20, 2012 | access-date = March 20, 2012}}</ref> Жинаққа оның жеке жазбалары мен әртүрлі әйелдерге, соның ішінде кейін екінші әйелі атанған [[Эльза Эйнштейн|Эльзаға]] жазған махаббат хаттары кіреді.
=== Салалық кітапханалар ===
Ұлттық кітапханадан бөлек, Еврей университетінің кампустарында әртүрлі ғылым салаларына мамандандырылған кітапханалар жұмыс істейді. Олардың қатарында [[Авраам Харман]] атындағы ғылыми кітапхана (Сафра, Гиват-Рам); математика және информатика кітапханасы (Сафра, Гиват-Рам); Жер туралы ғылымдар кітапханасы (Сафра, Гиват-Рам); [[Берман медициналық кітапханасы|Мюриэль және Филипп И. Берман атындағы ұлттық медициналық кітапхана]] (Эйн-Керем); ауыл шаруашылығы ғылымдарының орталық кітапханасы (Реховот); Блумфилд атындағы гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдар кітапханасы (Скопус тауы); Бернард Г. Сигал атындағы заң кітапханасы орталығы (Скопус тауы); археология институтының Эмери және Клэр Ясс атындағы кітапханасы (Скопус тауы); Мозес Ливитт атындағы әлеуметтік жұмыс кітапханасы (Скопус тауы); [[Залман Аранне]] атындағы орталық білім беру кітапханасы (Скопус тауы); Ротберг халықаралық студенттер мектебінің кітапханасы (Скопус тауы); [[Гарри Трумэн|Гарри С. Трумэн]] атындағы бейбітшілікті нығайту ғылыми-зерттеу институтының Роберта және Стэнли Боген атындағы кітапханасы (Скопус тауы); сондай-ақ [[Стивен Спилберг атындағы еврей фильмдерінің мұрағаты]] бар.
== Рейтингтері ==
{| class="wikitable" style="float:right; clear:right; margin:0 0 1em 1em;"
|+ Университеттің әлемдік рейтингтері
! Рейтинг
! Жыл
! Орын
|-
| ARWU
| 2024
| 81<ref>{{cite web | title=ShanghaiRanking-Univiersities | url=https://www.shanghairanking.com/institution/the-hebrew-university-of-jerusalem }}</ref>
|-
| CWTS Leiden
| 2024
| 219<ref>{{cite web | title=CWTS Leiden Ranking | url=https://www.leidenranking.com/ranking/2024/list }}</ref>
|-
| QS
| 2025
| 240<ref>{{cite web | title=The Hebrew University of Jerusalem | url=https://www.topuniversities.com/universities/hebrew-university-jerusalem }}</ref>
|-
| Times Higher Education
| 2025
| 301–350<ref>{{cite web | title=Hebrew University of Jerusalem | date=7 March 2024 | url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/hebrew-university-jerusalem }}</ref>
|-
| U.S. News & World Report
| 2025
| 271<ref>{{Cite web | title=Hebrew University of Jerusalem in Israel {{!}} US News Best Global Universities | url=https://www.usnews.com/education/best-global-universities/hebrew-university-of-jerusalem-500554 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141029135240/http://www.usnews.com/education/best-global-universities/hebrew-university-of-jerusalem-500554 | access-date=2026-02-01 | archive-date=2014-10-29}}</ref>
|}
[[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі]]не сәйкес, Еврей университеті Израильдегі ең үздік университет болып саналады және әлем бойынша жалпы рейтингте 101–150-орындар, физика саласында 301–400-орындар, информатика саласында 201–300-орындар, ал бизнес және экономика саласында 51–75-орындар аралығында орналасқан.<ref>[http://www.shanghairanking.com/World-University-Rankings/The-Hebrew-University-of-Jerusalem.html Academic Ranking of World Universities 2020] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131023143548/http://www.shanghairanking.com/World-University-Rankings/The-Hebrew-University-of-Jerusalem.html |date=2013-10-23 }}, 2020 жылы [[Шанхай Цзяотун университеті]] жариялаған.</ref>
2021 жылы Shanghai Ranking және Әлем университеттерінің рейтинг орталығы өздерінің ''Әлем университеттері рейтингтерінде'' Еврей университетін Израильде бірінші орынға қойды. Shanghai Ranking бойынша университет әлемде 90-орынды,<ref>{{Cite web|url=https://www.shanghairanking.com/rankings/arwu/2021|title=ShanghaiRanking's Academic Ranking of World Universities|website=ShanghaiRanking}}</ref> ал Әлем университеттерінің рейтинг орталығы бойынша 64-орынды иеленді.<ref>{{cite web|url=https://cwur.org/2021-22/Hebrew-University-of-Jerusalem.php|title=Top 100 |publisher=Center for World University Rankings| year=2020 | access-date=October 7, 2020}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-08-16 |title=Hebrew University Ranks 90th Among World's Top 100 Universities, #1 in Israel |url=https://www.afhu.org/2021/08/16/hebrew-university-ranks-90th-among-worlds-top-100-universities-1-in-israel/ |access-date=2023-08-07 |website=American Friends of the Hebrew University |language=en-US}}</ref>
Еврей университеті [[математика]] саласында тұрақты түрде Израильдегі ең үздік университет болып танылып, әлемдегі жетекші оқу орындарының қатарына кіреді. 2017 жылы математика саласы бойынша әлемде 11-орынды, 2018 жылы 19-орынды, 2019 жылы 21-орынды, ал 2020 жылы 25-орынды иеленді.<ref>{{cite web |url=http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/mathematics.html |title=ShanghaiRanking's Global Ranking of Academic Subjects 2019 – Mathematics | Shanghai Ranking – 2019 |publisher=Shanghai Ranking |access-date=2020-02-18 |archive-date=1 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701105815/http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/mathematics.html |url-status=dead }}</ref><ref>2022 жылғы Әлем университеттерінің академиялық рейтингіне (ARWU) сәйкес, Иерусалимдегі Еврей университеті әлемдегі ең үздік университеттер арасында 13 сатыға көтеріліп, 77-орынды иеленді және Израильдегі ең жоғары рейтингке ие университет атанды. Рейтинг дүйсенбі күні таңертең жарияланды.</ref>
== Университеттің достар қоғамдары ==
Университеттің 25-тен астам елді қамтитын халықаралық достар қоғамдары желісі бар. 1944 жылы канадалық қайырымдылық жасаушы Аллан Бронфман негізін қалаған Иерусалимдегі Еврей университетінің канадалық достары (CFHU) ұйымы университет туралы хабардарлықты арттыруға, көшбасшылықты дамытуға және қаржылық қолдау көрсетуге ықпал етеді. CFHU Канада мен Израиль арасындағы академиялық және ғылыми-зерттеу серіктестіктерін дамытуға, стипендиялар тағайындауға, ғылыми зерттеулерді қолдауға, студенттер мен оқытушылар алмасуын ынталандыруға, сондай-ақ канадалық студенттерді Ротберг халықаралық мектебіне оқуға тартуға жәрдемдеседі. CFHU ұйымының Монреаль, Оттава, Торонто, Виннипег, Эдмонтон, Калгари және Ванкувер қалаларында бөлімшелері бар.
[[Еврей университетінің америкалық достары]] (AFHU) — университетті қолдау мақсатында бағдарламалар, іс-шаралар және қаражат жинау науқандарын ұйымдастыратын, АҚШ Салық кодексінің 501(c)(3) бөліміне сәйкес тіркелген коммерциялық емес ұйым. Оның негізін 1925 жылы америкалық қайырымдылық жасаушы [[Феликс М. Варбург]] қалады. Негізін қалаушы [[Стивен Флорсхаймер]]дің қолдауымен және Эран Разиннің басшылығымен жүзеге асырылатын ''Floersheimer Studies'' — Израильдегі қоғам, басқару және кеңістік мәселелеріне арналған зерттеулерді жариялайтын арнайы бағдарлама. Ол 1991 жылы құрылған ''Флорсхаймер саяси зерттеулер институтының'' орнына 2007 жылы құрылды.<ref>{{cite web|url=http://en.fips.huji.ac.il/|title=Floersheimer Studies|website=en.fips.huji.ac.il|language=en|access-date=2017-08-16}}</ref>
<!-- ӘЛІПБИЛІК РЕТТІ САҚТАҢЫЗ -->
== Басылымдары ==
=== <span class="anchor" id="Institute of Archaeology, Mt. Scopus"></span>Скопус тауындағы археология институты ===
* ''Qedem: Археология институтының монографиялары''
* ''Qedem Reports''
* ''Jerusalem Journal of Archaeology'' (JJAR) — ашық қолжетімді, рецензияланатын, пәнаралық ғылыми журнал.
== Көрнекті тұлғалары ==
1918 жылы құрылғаннан бері Иерусалимдегі Еврей университеті Израиль мен әлемнің дамуына ықпал еткен көшбасшылардың, жаңашылдар мен ғалымдардың бірнеше буынын тәрбиелеп шығарды. Израиль университеттері арасында оның түлектерінің қатарынан ең көп премьер-министр (4) шыққан. Сонымен қатар университет түлектерінің арасында бірнеше президент, Жоғарғы сот судьялары, Моссад басшылары және Израиль сыйлығының лауреаттары бар.
<gallery class="center" classes="center" mode="packed" widths="140" heights="140" perrow="5" caption="Еврей университетінің көрнекті түлектері мен оқытушылары:">
File:Ehud Barak official portrait 1999.jpg|Израильдің 10-премьер-министрі [[Эхуд Барак]] (жаратылыстану ғылымдарының бакалавры, физика және математика, 1968)
File:Ariel Sharon 2001.jpg|Израильдің 11-премьер-министрі [[Ариэль Шарон]] (гуманитарлық ғылымдар бакалавры, тарих және Таяу Шығыс зерттеулері)
File:Naftali Bennett official portrait.jpg|Израильдің 13-премьер-министрі [[Нафтали Беннет]] (құқық бакалавры)
File:Daniel Kahneman (3283955327) (cropped).jpg|[[Экономика бойынша Нобель сыйлығы|Экономика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]] [[Даниэль Канеман]] (оқытушы және түлек)
File:Aaron Ciechanover 01.JPG|[[Химия бойынша Нобель сыйлығы|Химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]] [[Аарон Чехановер]] (ғылым магистрі, медицина докторы)
File:AHARON BARAK.jpg|[[Израиль Жоғарғы соты]]ның бұрынғы төрағасы [[Аарон Барак]] (құқық бакалавры, құқық магистрі, 1958; құқық докторы, 1963)
File:MKr364751 Yuval Noah Harari (Frankfurter Buchmesse 2024).jpg|Тарихшы және бестселлер кітаптардың авторы [[Юваль Ной Харари]] (гуманитарлық ғылымдар бакалавры, тарих)
File:Efraim Halevy.jpg|[[Моссад]]тың бұрынғы директоры [[Эфраим Халеви]] (құқық бакалавры)
</gallery>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
3taqxcxru3f9oy9dsqzslf540aik9ia
3693348
3693346
2026-11-08T10:20:35Z
1nter pares
146705
/* Көрнекті тұлғалары */
3693348
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Иерусалимдегі Еврей университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы = [[Сурет:Hebrew University Logo.svg]]
|Сурет =
|Шынайы аты = האוניברסיטה העברית בירושלים
|Халықаралық атауы = Hebrew University of Jerusalem
|Бұрынғы атауы =
|Ұраны =
|Құрылған жылы = [[24 шілде]] [[1918 жыл|1918]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[Зерттеу университеті|зерттеу университеті]]
|Бюджет = 802,4 млн [[АҚШ доллары]] (2018)<ref name="President's Report 2019">{{Cite web|url=https://campaign.huji.ac.il/sites/default/files/pdfs/President%E2%80%99s+Report+2019.pdf|title=Something went wrong...|website=campaign.huji.ac.il}}</ref>
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = Тамир Шефер<ref>{{cite web |title=Prof. Tamir Sheafer Elected President of the Hebrew University |url=https://international.huji.ac.il/news/prof-tamir-sheafer-elected-president-hebrew-university |website=HUJI International |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Орон Шагрир]]<ref>{{cite web |title=Prof. Oron Shagrir Elected Rector of the Hebrew University |url=https://en.huji.ac.il/news/prof-oron-shagrir-elected-rector-hebrew-university |website=The Hebrew University of Jerusalem |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Студенттер = 23 000
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат = 12 500
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура = 2200
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар = 1200 (тұрақты оқытушылар құрамы)<ref name="stanford">{{Cite web | title=Foreign Exchange Program for SLS Students | url=https://law.stanford.edu/education/international-and-global-opportunities/foreign-exchange-program-for-sls-students/hebrew-university-of-jerusalem-hu-jerusalem-israel/ }}</ref>
|Орналасқан жері = [[Иерусалим]] және [[Реховот]], [[Израиль]]
|Метро бекеті =
|Кампус = қалалық
|Мекенжайы =
|Сайты = https://en.huji.ac.il/en
|Марапаттары =
|lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec =
|lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec =
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Иерусалимдегі Еврей университеті''' ('''HUJI'''; {{lang-he|הַאוּנִיבֶרְסִיטָה הָעִבְרִית בִּירוּשָׁלַיִם|HaUniversita HaIvrit birushalayim}}) — Израильдің [[Иерусалим]] қаласында орналасқан [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]]. 1918 жылғы шілдеде [[Альберт Эйнштейн]] мен [[Хаим Вейцман]] бірлесіп негізін қалаған бұл оқу орны — [[Израиль]]дегі екінші көне жоғары оқу орны. Университет [[Израиль тәуелсіздігі туралы декларация|Израиль мемлекеті құрылғаннан]] 30 жыл бұрын, бірақ одан да көне [[Технион]] университетінен алты жыл кейін құрылған.
Университетке қарасты бес [[клиникалық аурухана]] (соның ішінде [[Хадасса медициналық орталығы]]), жеті факультет, 100-ден астам ғылыми-зерттеу орталығы және 315 академиялық кафедра бар. 2018 жылғы жағдай бойынша Израильдегі докторанттардың үштен бірі осы университетте оқыған. Университеттің [[Иерусалим]]де үш кампусы, ал Израильдің басқа қалаларында тағы үш кампусы бар (әрқайсысы [[Реховот]], [[Ришон-ле-Цион]] және [[Эйлат]] қалаларында орналасқан).<ref>{{cite web |title=The Hebrew University of Jerusalem – Our Story in Numbers |url=https://en.huji.ac.il/university-numbers |access-date=August 24, 2024 |publisher=Huji.ac.il}}</ref> 2023 жылға дейін әлемдегі [[иудаика]] саласына арналған ең ірі кітапхана — [[Израиль ұлттық кітапханасы]] Иерусалимнің [[Гиват-Рам]] ауданындағы [[Эдмонд Сафра|Эдмонд Дж. Сафра]] кампусында орналасқан.
Университеттің алғашқы [[басқарушылар кеңесі]] мүшелерінің арасында [[Зигмунд Фрейд]] пен [[Мартин Бубер]] болған. [[Израиль премьер-министрі|Израильдің төрт премьер-министрі]] осы университеттің түлектері болып саналады. 2018 жылғы жағдай бойынша университетпен 15 [[Нобель сыйлығы]]ның лауреаты (оның ішінде сегізі университет түлектері мен оқытушылары), екі [[Филдс медалі]]нің иегері (оның бірі университет түлегі) және үш [[Тьюринг сыйлығы]]ның лауреаты байланысты болған.<ref>{{Cite web |title=Something went wrong... |url=https://en.huji.ac.il/news/results-are-hebrew-university-ranks-77th-worldwide-and-1-israel-according-2022 |access-date=2024-05-03 |website=en.huji.ac.il}}</ref>
== Тарихы ==
[[Сурет:Mount Scopus (2009).jpg|thumb|Еврей университетінің құрылуы және іргетасының қалануы, 1918 жыл]]
[[Сурет:Opening ceremony of Hebrew University of Jerusalem 1925.jpg|thumb|Иерусалимдегі Еврей университетінің ашылу салтанаты, 1925 жыл. Хайфа университетінің Юнес пен Сорая Назарян кітапханасының цифрлық жинақтарындағы сурет]]
[[Сурет:Zoltan Kluger. Hebrew University, Jerusalem.jpg|thumb|Еврей университеті, 1937 жыл]]
[[Сурет:Keren Hayesod Album, Hebrew University01 (cropped).jpg|thumb|alt=Еврей университетінің кампусы, 1930 жылдар|Еврей университетінің кампусы, 1930 жылдар]]
[[Сурет:The National Library of Israel building - Amitay Katz.jpg|thumb|right|[[Израиль ұлттық кітапханасы]], Гиват-Рам, 1892 жылы құрылған]]
[[Сурет:Academy of the Hebrew Language.JPG|thumb|right|[[Иврит тілі академиясы]]ның ғимараты, Гиват-Рам. 1953 жылы академия 1890 жылы құрылған Иврит тілі комитетінің орнына келді.]]
[[Сионизм|Сионистік]] қозғалыстың мақсаттарының бірі [[Израиль жері]]нде [[Еврейлер|еврей]] университетін құру болды. Университет құру туралы ұсыныс алғаш рет 1884 жылы [[Ховевей Цион]] қоғамының [[Катовице|Каттовиц (Катовице)]] конференциясында, ал 1897 жылы [[Бірінші сионистік конгресс]]те [[Герман Шапира]] тарапынан айтылды.
Университеттің [[іргетасы]] 24 шілде 1918 жылы қаланды. Жеті жылдан кейін, 1 сәуір 1925 жылы [[Скопус тауы]]ндағы Еврей университетінің кампусы салтанатты түрде ашылды. Ашылу рәсіміне еврей әлемінің жетекшілері, көрнекті ғалымдар мен қоғам қайраткерлері, сондай-ақ британдық мәртебелі тұлғалар, соның ішінде [[Артур Джеймс Бальфур|Бальфур графы]], виконт [[Эдмунд Алленби|Алленби]], [[Уинстон Черчилль]] және сэр [[Герберт Сэмюэл, 1-виконт Сэмюэл|Герберт Сэмюэл]] қатысты.<ref name=Faught>{{Cite book |last=Faught |first=C. Brad |url=https://books.google.com/books?id=6kp-EAAAQBAJ |title=Cairo 1921: Ten Days That Made the Middle East |date=2022-07-08 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-25674-1 |pages=116 |language=en}}</ref> Университеттің алғашқы канцлері [[Иуда Магнес]] болды. Ол 1924–1935 жылдары университетті канцлер ретінде басқарды.<ref name="New.huji.ac.il">{{cite web|url=https://new.huji.ac.il/en/page/454 |title=Office of the President | האוניברסיטה העברית בירושלים | The Hebrew University of Jerusalem |publisher=New.huji.ac.il |date=2017-09-01 |access-date=2020-02-18}}</ref> 1935–1948 жылдары университеттің президенті қызметін атқарды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
Университеттің тұжырымдамасын әзірлеу кезіндегі ең даулы мәселелердің бірі оның болашақ ресми тіліне қатысты болды. «Германистер» деп аталған бір тарап еврейлерге қатысты емес барлық пәндерде неміс және араб тілдерін қатар қолдануды ұсынса, екінші тарап иврит тілін жалпы қолданысқа енгізуді жақтады. Бірінші тарап жақында ғана жаңғыртылған қазіргі иврит тілі жоғары деңгейдегі академиялық пікірталастар жүргізуге әлі жарамсыз болуы мүмкін деп қауіптенді, өйткені онда діни емес салаларға қатысты арнайы ғылыми-техникалық терминдер жеткіліксіз еді. Бұл алаңдаушылықты негізсіз деп біржақты жоққа шығаруға болмағанымен, осы ұстанымды жақтаушылар иврит тілінің көптеген еврейлер, әсіресе академиялық ортадан тыс қауым үшін символдық маңызын жете бағаламады. Сондықтан олар пікірталаста өз ұстанымдарын қорғай алмай, жаңа университеттің оқыту және ғылыми қызмет тілі иврит болатын оқу орны ретінде құрылуы туралы шешімге көнуге мәжбүр болды.<ref>{{Cite web|url=https://mimeo.dubnow.de/the-language-of-science/|title=The Language of Science | Mimeo|date=30 November 2020 }}</ref> Университеттің өзіндік еврейлік сипатын не айқындайтыны туралы мәселе тек ресми тілді таңдауға ғана емес, сонымен қатар кафедраларды құру, олардың тиісті зерттеу бағыттарын анықтау және университеттің жалпы академиялық бейінін қалыптастыру сияқты ұйымдастырушылық мәселелерге де қатысты болды. Сондықтан 1919 жылы [[Шмарьяху Левин]] Еуропаның бірқатар көрнекті еврей ғалымдарынан осы мәселе жөніндегі пікірлерін сұрады. Жауап бергендердің бірі [[Игнац Гольдциер]] болды. Оның ұсыныстары кем дегенде ішінара жүзеге асырылды: шығыс тілдері, еврей әдебиеті және археология университетте алғаш оқытыла бастаған пәндердің қатарынан орын алды.<ref>{{Cite web|url=https://mimeo.dubnow.de/envisioning-a-hebrew-university/|title = Envisioning a Hebrew University | Mimeo| date=13 July 2021 }}</ref>
1947 жылға қарай университет ірі ғылыми-зерттеу және білім беру мекемесіне айналды. 1948–1949 жылдары сэр [[Леон Саймон (сионист)|Леон Саймон]] университет президентінің міндетін атқарды. Одан кейін бұл қызметке профессор [[Селиг Бродецкий]] келіп, 1949–1952 жылдары университетті басқарды.<ref name="New.huji.ac.il"/> 1949 жылғы мамырда медицина мектебін құру жоспары мақұлданып, сол жылғы қарашада заң факультеті ашылды. 1952 жылы университет 1940 жылы негізін қалаған ауыл шаруашылығы институтының толыққанды факультетке айналатыны жарияланды.<ref>{{cite news |last=Weitz |first=Yechiam |url=https://www.haaretz.com/hasen/spages/841024.html |title=The subversives on the hill |work=Haaretz |date=March 15, 2011 |access-date=September 6, 2011 |archive-date=3 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080503233107/http://www.haaretz.com/hasen/spages/841024.html |url-status=dead }}</ref>
[[1948 жылғы Араб-Израиль соғысы]] кезінде Иерусалимнің Израиль бақылауындағы бөлігі мен университет арасында қатынаған автоколонналарға шабуылдар жасалды.<ref>''The Palestine Post'', April 14, 1948, p. 3</ref> Иерусалимдегі араб күштерінің қолбасшысы [[Әбділ Қадір әл-Хусейни]] егер еврейлер университет пен [[Хадасса ауруханасы]]н шабуыл жасау базасы ретінде пайдалануды жалғастырса, оларға қарсы әскери әрекет жүргізетінін ескертті.<ref>'Husseini Threatens Hadassah', ''The Palestine Post'', March 18, 1948, p. 1</ref> 1948 жылғы сәуірде дәрігерлер мен медбикелерді қоса алғанда, 79 еврей қаза тапқан [[Хадасса медициналық автоколоннасындағы қырғын]]нан кейін Скопус тауындағы кампус Иерусалимнен оқшауланды.<ref>''Victims of Hadassah massacre to be memorialized'', Judy Siegel-Itzkovich, ''The Jerusalem Post'', April 7, 2008.</ref> Британдық әскери қызметші [[Джек Черчилль]] ауруханадан 700 еврей дәрігерін, студентін және пациентін эвакуациялауды үйлестірді.<ref>{{cite web |url=http://www.wwiihistorymagazine.com/2005/july/col-profiles.html |title=Fighting Jack Churchill Survived A Wartime Odyssey Beyond Compare |publisher=Wwiihistorymagazine.com |date=1941-12-27 |access-date=2014-03-08 |archive-date=17 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130917135443/http://www.wwiihistorymagazine.com/2005/july/col-profiles.html |url-status=dead }}</ref>
[[Иордания]] үкіметі Израиль азаматтарының Скопус тауына баруына рұқсат бермегеннен кейін Иерусалимнің батыс бөлігіндегі Гиват-Рам ауданында жаңа кампус салынып, 1958 жылы аяқталды. Осы аралықта сабақтар қаладағы 40 түрлі ғимаратта өткізілді.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=6x3S8eM3spAC&q=attacks+on+medical+convoys+to+mount+scopus&pg=PA193 |title=International Dictionary of University Histories |isbn=9781884964237 |access-date=September 6, 2011|last1=Summerfield |first1=Carol J. |last2=Devine |first2=Mary Elizabeth |last3=Levi |first3=Anthony |year=1998 |publisher=Taylor & Francis }}</ref> 1953–1961 жылдары университет президенті [[Биньямин Мазар]], 1961–1962 жылдары президент міндетін атқарушы [[Джулио Рака]], ал 1962–1968 жылдары президент [[Элияху Эйлат]] болды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
Осы мақсатта [[Рехавия]] ауданындағы францискандық Қасиетті жерлердің қамқоршыларынан жалға алынған Терра-Санта ғимараты да пайдаланылды.<ref>{{cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Archaeology/jermandate.html |title=Jerusalem: Architecture in the British Mandate Period |publisher=Jewishvirtuallibrary.org |access-date=September 6, 2011}}</ref> Бірнеше жылдан кейін [[Хадасса медициналық орталығы|Хадасса]] медициналық ұйымымен бірлесіп, Иерусалимнің оңтүстік-батысындағы [[Эйн-Керем]] ауданында медициналық ғылымдарға арналған кампус салынды.
1967 жылдың басына қарай университетте 12 500 студент оқыды. Олар Иерусалимдегі екі кампус пен [[Реховот]]тағы ауыл шаруашылығы факультетінде білім алды. 1967 жылғы маусымдағы [[Алты күндік соғыс]]тан кейін Иерусалим біріктірілген соң, университет қайта салынған Скопус тауындағы кампусына оралу мүмкіндігіне ие болды. [[Иерусалим қолданбалы зерттеулер институты]]ның мәліметінше, 1968 жылы Израиль Еврей университеті үшін [[Палестина]]ның [[Исавия]] ауылынан 568 [[дунам]] жерді тәркіледі.<ref>[http://vprofile.arij.org/jerusalem/pdfs/vprofile/isawyieh.pdf 'Isawiya Town Profile], ARIJ, 2012, p. 14</ref> 1981 жылы құрылыс жұмыстары аяқталып, Скопус тауындағы кампус қайтадан университеттің негізгі кампусына айналды.{{citation needed|date=September 2019}} 1968–1983 жылдары университет президенті [[Авраам Харман]], 1983–1986 жылдары [[Дон Патинкин]], 1986–1990 жылдары [[Амнон Пази]], 1990–1992 жылдары [[Йорам Бен-Порат]], 1992–1997 жылдары [[Ханох Гутфройнд]], ал 1997–2009 жылдары [[Менахем Магидор]] болды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
31 шілде 2002 жылы лаңкестік топтың бір мүшесі Фрэнк Синатра атындағы халықаралық студенттер орталығының асханасында түскі үзіліс кезінде, онда қызметкерлер мен студенттер көп жиналған уақытта [[Еврей университетіндегі лаңкестік шабуыл|бомба жарды]]. Тоғыз адам — бес израильдік, үш америкалық және Франция мен АҚШ-тың қос азаматтығы бар бір адам қаза тауып, 70-тен астам адам жараланды. Әлемдік көшбасшылар, соның ішінде [[Кофи Аннан]], президент [[Джордж Уокер Буш|Джордж Буш]] және Еуропалық Одақтың жоғары өкілі [[Хавьер Солана]] бұл шабуылды айыптаған мәлімдемелер жасады.<ref>{{cite web |url= http://memorial.huji.ac.il/eng-open.html |title= HUJI Memorial Pages |publisher= Memorial.huji.ac.il |date= July 31, 2002 |access-date= September 6, 2011 |archive-date= 16 February 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170216103225/http://memorial.huji.ac.il/eng-open.html |url-status= dead }}</ref><ref>{{cite web |title= Terrorist bombing at Hebrew University cafeteria July 31, 2002 |publisher= Mfa.gov.il |url=https://mfa.gov.il/MFA/MFA-Archive/2002/Pages/Terrorist%20bombing%20at%20Hebrew%20University%20cafeteria%20-.aspx |access-date= 15 February 2021 }}</ref><ref>{{cite web |title= Israel plans to strike Hamas following Hebrew University bombing attack |publisher=[[Al Bawaba]] |date= 31 July 2002 |url=https://www.albawaba.com/news/israel-plans-strike-hamas-following-hebrew-university-bombing-attack |access-date= 15 February 2021}}</ref>
[[Менахем Бен-Сассон]] 2009–2017 жылдары университет президенті қызметін атқарды. 2017 жылы оның орнына [[Ашер Коэн]] келді.<ref name="New.huji.ac.il"/>
2017 жылы Иерусалимдегі Еврей университеті [[марихуана]]ны зерттеу орталығын ашты. Орталықтың мақсаты — «каннабис пен оның биологиялық әсерлеріне қатысты зерттеулерді жүргізу және үйлестіру, сондай-ақ оларды коммерциялық мақсатта қолдану мүмкіндіктерін қарастыру».<ref>{{Cite news|url=https://www.haaretz.com/israel-news/1.782086|archive-url=https://web.archive.org/web/20170407043939/http://www.haaretz.com/israel-news/1.782086|url-status=dead|archive-date=7 April 2017|title=Hebrew University Creates a Buzz With New Marijuana Research Center|agency=JTA|date=2017-04-07|work=Haaretz|access-date=2017-04-11|language=en}}</ref>
== Кампустары ==
=== Скопус тауы ===
[[Сурет:Hebrew University Jerusalem IL WV.JPG|thumb|Скопус тауындағы кампус]]
[[Сурет:Amfiteatron-al-shem-Rothberg.JPG|thumb|Скопус тауындағы кампус: Ротберг амфитеатры]]
[[Скопус тауы]] (ивритше: Хар ха-Цофим, הר הצופים) Иерусалимнің солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Мұнда университеттің негізгі кампусы орналасқан. Оның құрамына гуманитарлық ғылымдар, әлеуметтік ғылымдар және заң факультеттері, [[Иерусалим бизнес басқару мектебі]], Сеймур Фокс атындағы білім беру мектебі, Бервальд атындағы әлеуметтік жұмыс мектебі, Гарри С. Трумэн атындағы бейбітшілікті нығайту ғылыми-зерттеу институты, Ротберг халықаралық мектебі және Мандель атындағы [[еврейтану]] институты кіреді.
Ротберг халықаралық мектебінде зайырлы ғылымдар, сондай-ақ еврей және Израильтану пәндері оқытылады. Шетелдік студенттер үшін иврит тілін үйренуге арналған міндетті [[ульпан]] бағдарламасы қарастырылған. Оның құрамына Израиль мәдениеті мен әдет-ғұрыптары бойынша міндетті курс кіреді. Ротберг мектебіндегі барлық ульпан сабақтарын Израильде туған оқытушылар жүргізеді. Алайда мектептегі басқа көптеген сабақтарды Израильге қоныс аударған еврейлер жүргізеді.
Скопус тауындағы жер телімі [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]қа дейін [[сэр Джон Грей-Хилл]]ден оның Грей-Хилл зәулім үйімен бірге сатып алынды.<ref name="docs.google.com">{{cite journal |author= Diana Dolev |title= Architectural Orientalism In the Hebrew University – The Patrick Geddes and Frank Mears Master-Plan |journal= Assaph, Section B, Studies in Art History |issue=3 |pages=217–234 |location= Tel Aviv |url=https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:BzVt66WQaxYJ:arts.tau.ac.il/departments/images/stories/journals/arthistory/Assaph3/12dolev.pdf+architecture+hebrew+university&hl=en&pid=bl&srcid=ADGEESh7pTs4UOFXL1OlcdB2jCvesR8GqakjTVnBHW5kojibwNbWcF_7mwDX7oZrtsk9MquSvjS7A_n_4xznhmS_3ddSnIxlCVpyqK3UbFxwRrkCnYU9QZyizlepFKMdaHgvwKLYcUn7&sig=AHIEtbR-5rKVO7r_TXl7G1ORKHubfSNj6g |archive-url=https://web.archive.org/web/20121112060234/https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache%3ABzVt66WQaxYJ%3Aarts.tau.ac.il%2Fdepartments%2Fimages%2Fstories%2Fjournals%2Farthistory%2FAssaph3%2F12dolev.pdf+architecture+hebrew+university&hl=en&pid=bl&srcid=ADGEESh7pTs4UOFXL1OlcdB2jCvesR8GqakjTVnBHW5kojibwNbWcF_7mwDX7oZrtsk9MquSvjS7A_n_4xznhmS_3ddSnIxlCVpyqK3UbFxwRrkCnYU9QZyizlepFKMdaHgvwKLYcUn7&sig=AHIEtbR-5rKVO7r_TXl7G1ORKHubfSNj6g |url-status= dead |archive-date= 2012-11-12 |publisher= Tel-Aviv University, Faculty of Fine Arts |year= 1998 |access-date= September 6, 2011 }}</ref> Университеттің бас жоспарын 1919 жылғы желтоқсанда [[Патрик Геддес]] пен оның күйеубаласы [[Фрэнк Мирс]] әзірледі. Бастапқы жоба бойынша тек екі ғимарат салынды: [[Давид Вольфсон]] атындағы университет және ұлттық кітапхана, сондай-ақ математика институты. Ал физика институты олардың Иерусалимдегі серіктесі Бенджамин Чайкиннің жобасы бойынша салынған болуы мүмкін.<ref name="Dolev">{{cite book |author= Diana Dolev |title= The Planning and Building of the Hebrew University, 1919–1948: Facing the Temple Mount |year=2016 |publisher= Lexington Books |pages= 67–76 |isbn= 9780739191613 |url=https://books.google.com/books?id=IkaLCwAAQBAJ&pg=PA67 |access-date=26 July 2018 }}</ref>
[[Скопус тауы]]нда тұратын Еврей университетінің студенттері үшін университет маңында үш жатақхана орналасқан. Олар — Майерсдорф ({{Lang|he|מאירסדורף}}), Бронфман ({{Lang|he|ברונפמן}}) және Кфар ха-Студентим ({{Lang|he|כפר הסטודנטים}}, Студенттер ауылы) жатақханалары.
Жақын жерде ұлттық пантеонға айналдыру жоспарланған ежелгі [[Никанор үңгірі]] орналасқан.
==== Пауль Бервальд атындағы әлеуметтік жұмыс және әлеуметтік қамсыздандыру мектебі ====
1958 жылы құрылған бұл мектеп Израильде алғаш рет [[әлеуметтік жұмыс бакалавры]] дәрежесін ұсынды. Мектеп [[Америкалық еврейлердің біріккен тарату комитеті|Еврейлерге көмек көрсету комитетінің (JDC)]] жетекшісі [[Пауль Бервальд]]тың құрметіне аталды. JDC, Әлеуметтік қамсыздандыру министрлігі және [[Тель-Авив—Яффа муниципалитеті|Тель-Авив муниципалитеті]] мектептің алғашқы қаржыландырушылары болды.<ref name="History">{{cite book |url=https://en.sw.huji.ac.il/book/history-school |title=History of the School |access-date=22 January 2023}}</ref> 1967 жылғы сәуірде университеттің [[Гиват-Рам]] кампусында мектепке арналған жеке ғимарат салтанатты түрде ашылды.<ref>{{cite journal | url=https://www.jstor.org/stable/30021751 | jstor=30021751 | last1=Pins | first1=Arnulf M. | title=Reviewed work: The University and Social Welfare, Israel Katz, Harold Silver | journal=Social Service Review | date=1970 | volume=44 | issue=4 | pages=470–472 | doi=10.1086/642615 | issn=0037-7961 | url-access=subscription }}</ref> Мектеп «әлеуметтік жұмыс және әлеуметтік саясат салаларындағы мамандар даярлау мен ғылыми зерттеулердің көшбасшысы» деп сипатталған.<ref name="Bounce" /> Ол Израильдегі әлеуметтік жұмыс мектептерінің рейтингінде ең жоғары орынға ие болды.<ref>{{cite web |title=8 Best universities for Social Work in Israel |url=https://edurank.org/psychology/social-work/il/ |website=EduRank |date=11 August 2021 |access-date=5 February 2023}}</ref> 1970 жылы [[әлеуметтік жұмыс магистрі]] бағдарламасы енгізілді.<ref name="History" /> Мектеп құрамында Израиль геронтологиялық деректер орталығы, Невет — көмекке мұқтаж балаларды олардың жағдайын ескере отырып зерттеу және мамандар даярлау орталығы, Израильдегі қайырымдылықты зерттеу орталығы және Төзімділікті зерттеу тобы жұмыс істейді.<ref name="Bounce">{{cite web |title=Hebrew University school of Social Work and Social Welfare |url=https://www.bounce-project.eu/consortium/huj/ |website=Bounce Project |access-date=22 January 2023}}</ref>
=== Эдмонд Дж. Сафра, Гиват-Рам ===
[[Сурет:Hebrew University of Jerusalem.jpg|thumb|Гиват-Рам кампусы]]
[[Гиват-Рам]] кампусында (2005 жылы [[Эдмонд Сафра]]ның құрметіне қайта аталған) [[Эйнштейн атындағы математика институты]] кіретін жаратылыстану ғылымдары факультеті, Александр Зильберман атындағы тіршілік туралы ғылымдар институты, [[Эдмонд және Лили Сафра атындағы ми туралы ғылымдар орталығы]], [[Израиль жоғары зерттеулер институты]], Рационалдылықты зерттеу орталығы, сондай-ақ [[Израиль ұлттық кітапханасы]] (JNUL) орналасқан.
=== Эйн-Керем ===
Медицина және стоматология факультеттері, сондай-ақ [[Израиль-Канада медициналық зерттеулер институты]] (IMRIC)<ref>{{cite web |url=http://imric.org/about-us |title=About Us — Institute for Medical Research Israel-Canada (IMRIC) |publisher=imric.org |date=2014-05-15 |access-date=2014-05-19 |archive-date=27 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110527212604/http://www.imric.org/about-us |url-status=dead }}</ref> Иерусалимнің оңтүстік-батысындағы [[Эйн-Керем]] кампусында, [[Хадасса медициналық орталығы|Хадасса университеттік медициналық орталығымен]] қатар орналасқан.
=== Реховот ===
[[Сурет:RehovotCamps Ariovitch.jpg|thumb|Реховот кампусы, Ариович аудиториясы]]
Роберт Х. Смит атындағы ауыл шаруашылығы, азық-түлік және қоршаған орта факультеті<ref>{{cite web|url=http://www.agri.huji.ac.il/english/about.html |title=Faculty of Agricultural, Food and Environmental Quality Sciences |publisher=Agri.huji.ac.il |access-date=September 6, 2011}}</ref> мен Корет атындағы [[ветеринария]] мектебі<ref>{{cite web|url=http://departments.agri.huji.ac.il/vetschool/ |title=Koret School of Veterinary Medicine |publisher=Departments.agri.huji.ac.il |access-date=September 6, 2011}}</ref> жағалау жазығындағы [[Реховот]] қаласында орналасқан. Факультет 1942 жылы құрылды, ал ветеринария мектебі 1985 жылы ашылды. Бұлар Израильде өз салалары бойынша білім беру және ғылыми-зерттеу бағдарламаларын қатар ұсынатын жалғыз жоғары оқу орындары болып саналады. Факультет [[Өмір туралы ғылымдардың Еуропалық лигасы]]ның мүшесі.
[[Сурет:Hebrew University opening Ceremony.jpg|alt=Лорд Бальфурдың Скопус тауындағы Иерусалимдегі Еврей университетінің ашылу салтанатында сөз сөйлеуі|thumb|Лорд Бальфурдың Скопус тауындағы Иерусалимдегі Еврей университетінің ашылу салтанатында сөз сөйлеуі]]
== Кітапханалары ==
Еврей университетінің кітапханалары мен олардың электрондық каталогтарына HUJI кітапханалар басқармасының порталы арқылы қол жеткізуге болады.<ref>{{cite web |url=http://lib-authority.huji.ac.il/ |title=lib-authority.huji.ac.il |publisher=lib-authority.huji.ac.il |date=2013-07-26 |access-date=2014-05-19 |archive-date=29 January 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090129204545/http://lib-authority.huji.ac.il/ |url-status=dead }}</ref>
=== Еврей ұлттық және университет кітапханасы ===
[[Еврей ұлттық және университет кітапханасы]] — Еврей университетінің орталық әрі ең ірі кітапханасы, сондай-ақ әлемдегі ең бай кітап және қолжазба жинақтарының бірі. Ол университеттің ең көне бөлімшесі болып саналады. 1892 жылы еврей ой-санасы мен мәдениетіне қатысты кітаптарды сақтайтын дүниежүзілік орталық ретінде құрылған кітапхана 1920 жылы жалпы университеттік кітапхана міндеттерін де атқара бастады. Оның [[гебраика]] және [[иудаика]] жинақтары әлемдегі ең ірі жинақтар болып саналады. Кітапханада Израильде жарық көрген барлық материалдар сақталады, сондай-ақ әлемнің басқа елдерінде жарияланған, Израильге қатысты барлық материалдарды жинауға күш салынады. Кітапхана қорында бес миллионнан астам кітап және арнайы бөлімдерде сақталатын мыңдаған материал бар, олардың көпшілігі бірегей болып саналады. Олардың қатарында [[Альберт Эйнштейн мұрағаты]], [[иврит тілі]]ндегі [[қолжазба]]лар бөлімі, Эран Лаордың карталар жинағы, Эдельштейннің ғылыми жинағы, [[Гершом Шолем]] жинағы, сондай-ақ [[Маймонид]]тің қолжазбалары мен алғашқы еңбектерінің жинағы бар.
Альберт Эйнштейн өз өсиетінде жеке құжаттары мен оларға қатысты авторлық құқықтарын Еврей университетіне қалдырды. Альберт Эйнштейн мұрағатында шамамен 55 000 материал сақталған.<ref name=Einstein>{{cite news |last=Sela |first=Shimrit |url=http://news.haaretz.co.il/hasen/pages/ShArtStEngPE.jhtml?itemNo=1011875&contrassID=2&subContrassID=2&title=%27Phone%20company%27s%20%27Einstein%27%20ads%20shelved%20due%20to%20Hebrew%20U.%20copyright%20row%27&dyn_server=172.20.5.5 |title=Albert Einstein's bequest to the Hebrew University |work=Haaretz |date=March 15, 2011 |access-date=September 6, 2011 }}{{dead link|date=March 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2012 жылғы наурызда университет бүкіл мұрағаттың цифрландырылғанын және оны интернет арқылы көпшілікке қолжетімді ету жоспарланып отырғанын жариялады.<ref>{{cite news|last = Rabinovitch | first = Ari | work = [[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/article/us-einstein-archive-idUSBRE82I0WD20120320 | date = March 20, 2012 | access-date = March 20, 2012 | title=Einstein the scientist, dreamer, lover: online}}</ref><ref>{{cite web | title = Einstein papers to go digital on the Web | work = Space Daily |url=http://www.spacedaily.com/reports/Einstein_papers_to_go_digital_on_the_Web_999.html | date = March 19, 2012 | access-date = March 20, 2012}}</ref><ref>{{cite web | title = University digitises Einstein archives via new website | work = [[Silicon Republic]] | last = Doyle | first = Carmel |url=http://www.siliconrepublic.com/innovation/item/26304-university-digitises-albert/ | date = March 20, 2012 | access-date = March 20, 2012}}</ref> Жинаққа оның жеке жазбалары мен әртүрлі әйелдерге, соның ішінде кейін екінші әйелі атанған [[Эльза Эйнштейн|Эльзаға]] жазған махаббат хаттары кіреді.
=== Салалық кітапханалар ===
Ұлттық кітапханадан бөлек, Еврей университетінің кампустарында әртүрлі ғылым салаларына мамандандырылған кітапханалар жұмыс істейді. Олардың қатарында [[Авраам Харман]] атындағы ғылыми кітапхана (Сафра, Гиват-Рам); математика және информатика кітапханасы (Сафра, Гиват-Рам); Жер туралы ғылымдар кітапханасы (Сафра, Гиват-Рам); [[Берман медициналық кітапханасы|Мюриэль және Филипп И. Берман атындағы ұлттық медициналық кітапхана]] (Эйн-Керем); ауыл шаруашылығы ғылымдарының орталық кітапханасы (Реховот); Блумфилд атындағы гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдар кітапханасы (Скопус тауы); Бернард Г. Сигал атындағы заң кітапханасы орталығы (Скопус тауы); археология институтының Эмери және Клэр Ясс атындағы кітапханасы (Скопус тауы); Мозес Ливитт атындағы әлеуметтік жұмыс кітапханасы (Скопус тауы); [[Залман Аранне]] атындағы орталық білім беру кітапханасы (Скопус тауы); Ротберг халықаралық студенттер мектебінің кітапханасы (Скопус тауы); [[Гарри Трумэн|Гарри С. Трумэн]] атындағы бейбітшілікті нығайту ғылыми-зерттеу институтының Роберта және Стэнли Боген атындағы кітапханасы (Скопус тауы); сондай-ақ [[Стивен Спилберг атындағы еврей фильмдерінің мұрағаты]] бар.
== Рейтингтері ==
{| class="wikitable" style="float:right; clear:right; margin:0 0 1em 1em;"
|+ Университеттің әлемдік рейтингтері
! Рейтинг
! Жыл
! Орын
|-
| ARWU
| 2024
| 81<ref>{{cite web | title=ShanghaiRanking-Univiersities | url=https://www.shanghairanking.com/institution/the-hebrew-university-of-jerusalem }}</ref>
|-
| CWTS Leiden
| 2024
| 219<ref>{{cite web | title=CWTS Leiden Ranking | url=https://www.leidenranking.com/ranking/2024/list }}</ref>
|-
| QS
| 2025
| 240<ref>{{cite web | title=The Hebrew University of Jerusalem | url=https://www.topuniversities.com/universities/hebrew-university-jerusalem }}</ref>
|-
| Times Higher Education
| 2025
| 301–350<ref>{{cite web | title=Hebrew University of Jerusalem | date=7 March 2024 | url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/hebrew-university-jerusalem }}</ref>
|-
| U.S. News & World Report
| 2025
| 271<ref>{{Cite web | title=Hebrew University of Jerusalem in Israel {{!}} US News Best Global Universities | url=https://www.usnews.com/education/best-global-universities/hebrew-university-of-jerusalem-500554 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141029135240/http://www.usnews.com/education/best-global-universities/hebrew-university-of-jerusalem-500554 | access-date=2026-02-01 | archive-date=2014-10-29}}</ref>
|}
[[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі]]не сәйкес, Еврей университеті Израильдегі ең үздік университет болып саналады және әлем бойынша жалпы рейтингте 101–150-орындар, физика саласында 301–400-орындар, информатика саласында 201–300-орындар, ал бизнес және экономика саласында 51–75-орындар аралығында орналасқан.<ref>[http://www.shanghairanking.com/World-University-Rankings/The-Hebrew-University-of-Jerusalem.html Academic Ranking of World Universities 2020] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131023143548/http://www.shanghairanking.com/World-University-Rankings/The-Hebrew-University-of-Jerusalem.html |date=2013-10-23 }}, 2020 жылы [[Шанхай Цзяотун университеті]] жариялаған.</ref>
2021 жылы Shanghai Ranking және Әлем университеттерінің рейтинг орталығы өздерінің ''Әлем университеттері рейтингтерінде'' Еврей университетін Израильде бірінші орынға қойды. Shanghai Ranking бойынша университет әлемде 90-орынды,<ref>{{Cite web|url=https://www.shanghairanking.com/rankings/arwu/2021|title=ShanghaiRanking's Academic Ranking of World Universities|website=ShanghaiRanking}}</ref> ал Әлем университеттерінің рейтинг орталығы бойынша 64-орынды иеленді.<ref>{{cite web|url=https://cwur.org/2021-22/Hebrew-University-of-Jerusalem.php|title=Top 100 |publisher=Center for World University Rankings| year=2020 | access-date=October 7, 2020}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-08-16 |title=Hebrew University Ranks 90th Among World's Top 100 Universities, #1 in Israel |url=https://www.afhu.org/2021/08/16/hebrew-university-ranks-90th-among-worlds-top-100-universities-1-in-israel/ |access-date=2023-08-07 |website=American Friends of the Hebrew University |language=en-US}}</ref>
Еврей университеті [[математика]] саласында тұрақты түрде Израильдегі ең үздік университет болып танылып, әлемдегі жетекші оқу орындарының қатарына кіреді. 2017 жылы математика саласы бойынша әлемде 11-орынды, 2018 жылы 19-орынды, 2019 жылы 21-орынды, ал 2020 жылы 25-орынды иеленді.<ref>{{cite web |url=http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/mathematics.html |title=ShanghaiRanking's Global Ranking of Academic Subjects 2019 – Mathematics | Shanghai Ranking – 2019 |publisher=Shanghai Ranking |access-date=2020-02-18 |archive-date=1 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701105815/http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/mathematics.html |url-status=dead }}</ref><ref>2022 жылғы Әлем университеттерінің академиялық рейтингіне (ARWU) сәйкес, Иерусалимдегі Еврей университеті әлемдегі ең үздік университеттер арасында 13 сатыға көтеріліп, 77-орынды иеленді және Израильдегі ең жоғары рейтингке ие университет атанды. Рейтинг дүйсенбі күні таңертең жарияланды.</ref>
== Университеттің достар қоғамдары ==
Университеттің 25-тен астам елді қамтитын халықаралық достар қоғамдары желісі бар. 1944 жылы канадалық қайырымдылық жасаушы Аллан Бронфман негізін қалаған Иерусалимдегі Еврей университетінің канадалық достары (CFHU) ұйымы университет туралы хабардарлықты арттыруға, көшбасшылықты дамытуға және қаржылық қолдау көрсетуге ықпал етеді. CFHU Канада мен Израиль арасындағы академиялық және ғылыми-зерттеу серіктестіктерін дамытуға, стипендиялар тағайындауға, ғылыми зерттеулерді қолдауға, студенттер мен оқытушылар алмасуын ынталандыруға, сондай-ақ канадалық студенттерді Ротберг халықаралық мектебіне оқуға тартуға жәрдемдеседі. CFHU ұйымының Монреаль, Оттава, Торонто, Виннипег, Эдмонтон, Калгари және Ванкувер қалаларында бөлімшелері бар.
[[Еврей университетінің америкалық достары]] (AFHU) — университетті қолдау мақсатында бағдарламалар, іс-шаралар және қаражат жинау науқандарын ұйымдастыратын, АҚШ Салық кодексінің 501(c)(3) бөліміне сәйкес тіркелген коммерциялық емес ұйым. Оның негізін 1925 жылы америкалық қайырымдылық жасаушы [[Феликс М. Варбург]] қалады. Негізін қалаушы [[Стивен Флорсхаймер]]дің қолдауымен және Эран Разиннің басшылығымен жүзеге асырылатын ''Floersheimer Studies'' — Израильдегі қоғам, басқару және кеңістік мәселелеріне арналған зерттеулерді жариялайтын арнайы бағдарлама. Ол 1991 жылы құрылған ''Флорсхаймер саяси зерттеулер институтының'' орнына 2007 жылы құрылды.<ref>{{cite web|url=http://en.fips.huji.ac.il/|title=Floersheimer Studies|website=en.fips.huji.ac.il|language=en|access-date=2017-08-16}}</ref>
<!-- ӘЛІПБИЛІК РЕТТІ САҚТАҢЫЗ -->
== Басылымдары ==
=== <span class="anchor" id="Institute of Archaeology, Mt. Scopus"></span>Скопус тауындағы археология институты ===
* ''Qedem: Археология институтының монографиялары''
* ''Qedem Reports''
* ''Jerusalem Journal of Archaeology'' (JJAR) — ашық қолжетімді, рецензияланатын, пәнаралық ғылыми журнал.
== Көрнекті тұлғалары ==
1918 жылы құрылғаннан бері Иерусалимдегі Еврей университеті Израиль мен әлемнің дамуына ықпал еткен көшбасшылардың, жаңашылдар мен ғалымдардың бірнеше буынын тәрбиелеп шығарды. Израиль университеттері арасында оның түлектерінің қатарынан ең көп премьер-министр (4) шыққан. Сонымен қатар университет түлектерінің арасында бірнеше президент, Жоғарғы сот судьялары, Моссад басшылары және Израиль сыйлығының лауреаттары бар.
<gallery class="center" classes="center" mode="packed" widths="140" heights="140" perrow="5" caption="Еврей университетінің көрнекті түлектері мен оқытушылары:">
Сурет:Ehud Barak official portrait 1999.jpg|Израильдің 10-премьер-министрі [[Эхуд Барак]] (жаратылыстану ғылымдарының бакалавры, физика және математика, 1968)
Сурет:Ariel Sharon 2001.jpg|Израильдің 11-премьер-министрі [[Ариэль Шарон]] (гуманитарлық ғылымдар бакалавры, тарих және Таяу Шығыс зерттеулері)
Сурет:Naftali Bennett official portrait.jpg|Израильдің 13-премьер-министрі [[Нафтали Беннет]] (құқық бакалавры)
Сурет:Daniel Kahneman (3283955327) (cropped).jpg|[[Экономика бойынша Нобель сыйлығы|Экономика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]] [[Даниэль Канеман]] (оқытушы және түлек)
Сурет:Aaron Ciechanover 01.JPG|[[Химия бойынша Нобель сыйлығы|Химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]] [[Аарон Чехановер]] (ғылым магистрі, медицина докторы)
Сурет:AHARON BARAK.jpg|[[Израиль Жоғарғы соты]]ның бұрынғы төрағасы [[Аарон Барак]] (құқық бакалавры, құқық магистрі, 1958; құқық докторы, 1963)
Сурет:MKr364751 Yuval Noah Harari (Frankfurter Buchmesse 2024).jpg|Тарихшы және бестселлер кітаптардың авторы [[Юваль Ной Харари]] (гуманитарлық ғылымдар бакалавры, тарих)
Сурет:Efraim Halevy.jpg|[[Моссад]]тың бұрынғы директоры [[Эфраим Халеви]] (құқық бакалавры)
</gallery>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
2fu8vevww2tn700yqkaq6gkvz5smt13
3693353
3693348
2026-11-08T10:27:58Z
1nter pares
146705
/* Көрнекті тұлғалары */
3693353
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Иерусалимдегі Еврей университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы = [[Сурет:Hebrew University Logo.svg]]
|Сурет =
|Шынайы аты = האוניברסיטה העברית בירושלים
|Халықаралық атауы = Hebrew University of Jerusalem
|Бұрынғы атауы =
|Ұраны =
|Құрылған жылы = [[24 шілде]] [[1918 жыл|1918]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[Зерттеу университеті|зерттеу университеті]]
|Бюджет = 802,4 млн [[АҚШ доллары]] (2018)<ref name="President's Report 2019">{{Cite web|url=https://campaign.huji.ac.il/sites/default/files/pdfs/President%E2%80%99s+Report+2019.pdf|title=Something went wrong...|website=campaign.huji.ac.il}}</ref>
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = Тамир Шефер<ref>{{cite web |title=Prof. Tamir Sheafer Elected President of the Hebrew University |url=https://international.huji.ac.il/news/prof-tamir-sheafer-elected-president-hebrew-university |website=HUJI International |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Орон Шагрир]]<ref>{{cite web |title=Prof. Oron Shagrir Elected Rector of the Hebrew University |url=https://en.huji.ac.il/news/prof-oron-shagrir-elected-rector-hebrew-university |website=The Hebrew University of Jerusalem |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Студенттер = 23 000
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат = 12 500
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура = 2200
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар = 1200 (тұрақты оқытушылар құрамы)<ref name="stanford">{{Cite web | title=Foreign Exchange Program for SLS Students | url=https://law.stanford.edu/education/international-and-global-opportunities/foreign-exchange-program-for-sls-students/hebrew-university-of-jerusalem-hu-jerusalem-israel/ }}</ref>
|Орналасқан жері = [[Иерусалим]] және [[Реховот]], [[Израиль]]
|Метро бекеті =
|Кампус = қалалық
|Мекенжайы =
|Сайты = https://en.huji.ac.il/en
|Марапаттары =
|lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec =
|lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec =
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Иерусалимдегі Еврей университеті''' ('''HUJI'''; {{lang-he|הַאוּנִיבֶרְסִיטָה הָעִבְרִית בִּירוּשָׁלַיִם|HaUniversita HaIvrit birushalayim}}) — Израильдің [[Иерусалим]] қаласында орналасқан [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]]. 1918 жылғы шілдеде [[Альберт Эйнштейн]] мен [[Хаим Вейцман]] бірлесіп негізін қалаған бұл оқу орны — [[Израиль]]дегі екінші көне жоғары оқу орны. Университет [[Израиль тәуелсіздігі туралы декларация|Израиль мемлекеті құрылғаннан]] 30 жыл бұрын, бірақ одан да көне [[Технион]] университетінен алты жыл кейін құрылған.
Университетке қарасты бес [[клиникалық аурухана]] (соның ішінде [[Хадасса медициналық орталығы]]), жеті факультет, 100-ден астам ғылыми-зерттеу орталығы және 315 академиялық кафедра бар. 2018 жылғы жағдай бойынша Израильдегі докторанттардың үштен бірі осы университетте оқыған. Университеттің [[Иерусалим]]де үш кампусы, ал Израильдің басқа қалаларында тағы үш кампусы бар (әрқайсысы [[Реховот]], [[Ришон-ле-Цион]] және [[Эйлат]] қалаларында орналасқан).<ref>{{cite web |title=The Hebrew University of Jerusalem – Our Story in Numbers |url=https://en.huji.ac.il/university-numbers |access-date=August 24, 2024 |publisher=Huji.ac.il}}</ref> 2023 жылға дейін әлемдегі [[иудаика]] саласына арналған ең ірі кітапхана — [[Израиль ұлттық кітапханасы]] Иерусалимнің [[Гиват-Рам]] ауданындағы [[Эдмонд Сафра|Эдмонд Дж. Сафра]] кампусында орналасқан.
Университеттің алғашқы [[басқарушылар кеңесі]] мүшелерінің арасында [[Зигмунд Фрейд]] пен [[Мартин Бубер]] болған. [[Израиль премьер-министрі|Израильдің төрт премьер-министрі]] осы университеттің түлектері болып саналады. 2018 жылғы жағдай бойынша университетпен 15 [[Нобель сыйлығы]]ның лауреаты (оның ішінде сегізі университет түлектері мен оқытушылары), екі [[Филдс медалі]]нің иегері (оның бірі университет түлегі) және үш [[Тьюринг сыйлығы]]ның лауреаты байланысты болған.<ref>{{Cite web |title=Something went wrong... |url=https://en.huji.ac.il/news/results-are-hebrew-university-ranks-77th-worldwide-and-1-israel-according-2022 |access-date=2024-05-03 |website=en.huji.ac.il}}</ref>
== Тарихы ==
[[Сурет:Mount Scopus (2009).jpg|thumb|Еврей университетінің құрылуы және іргетасының қалануы, 1918 жыл]]
[[Сурет:Opening ceremony of Hebrew University of Jerusalem 1925.jpg|thumb|Иерусалимдегі Еврей университетінің ашылу салтанаты, 1925 жыл. Хайфа университетінің Юнес пен Сорая Назарян кітапханасының цифрлық жинақтарындағы сурет]]
[[Сурет:Zoltan Kluger. Hebrew University, Jerusalem.jpg|thumb|Еврей университеті, 1937 жыл]]
[[Сурет:Keren Hayesod Album, Hebrew University01 (cropped).jpg|thumb|alt=Еврей университетінің кампусы, 1930 жылдар|Еврей университетінің кампусы, 1930 жылдар]]
[[Сурет:The National Library of Israel building - Amitay Katz.jpg|thumb|right|[[Израиль ұлттық кітапханасы]], Гиват-Рам, 1892 жылы құрылған]]
[[Сурет:Academy of the Hebrew Language.JPG|thumb|right|[[Иврит тілі академиясы]]ның ғимараты, Гиват-Рам. 1953 жылы академия 1890 жылы құрылған Иврит тілі комитетінің орнына келді.]]
[[Сионизм|Сионистік]] қозғалыстың мақсаттарының бірі [[Израиль жері]]нде [[Еврейлер|еврей]] университетін құру болды. Университет құру туралы ұсыныс алғаш рет 1884 жылы [[Ховевей Цион]] қоғамының [[Катовице|Каттовиц (Катовице)]] конференциясында, ал 1897 жылы [[Бірінші сионистік конгресс]]те [[Герман Шапира]] тарапынан айтылды.
Университеттің [[іргетасы]] 24 шілде 1918 жылы қаланды. Жеті жылдан кейін, 1 сәуір 1925 жылы [[Скопус тауы]]ндағы Еврей университетінің кампусы салтанатты түрде ашылды. Ашылу рәсіміне еврей әлемінің жетекшілері, көрнекті ғалымдар мен қоғам қайраткерлері, сондай-ақ британдық мәртебелі тұлғалар, соның ішінде [[Артур Джеймс Бальфур|Бальфур графы]], виконт [[Эдмунд Алленби|Алленби]], [[Уинстон Черчилль]] және сэр [[Герберт Сэмюэл, 1-виконт Сэмюэл|Герберт Сэмюэл]] қатысты.<ref name=Faught>{{Cite book |last=Faught |first=C. Brad |url=https://books.google.com/books?id=6kp-EAAAQBAJ |title=Cairo 1921: Ten Days That Made the Middle East |date=2022-07-08 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-25674-1 |pages=116 |language=en}}</ref> Университеттің алғашқы канцлері [[Иуда Магнес]] болды. Ол 1924–1935 жылдары университетті канцлер ретінде басқарды.<ref name="New.huji.ac.il">{{cite web|url=https://new.huji.ac.il/en/page/454 |title=Office of the President | האוניברסיטה העברית בירושלים | The Hebrew University of Jerusalem |publisher=New.huji.ac.il |date=2017-09-01 |access-date=2020-02-18}}</ref> 1935–1948 жылдары университеттің президенті қызметін атқарды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
Университеттің тұжырымдамасын әзірлеу кезіндегі ең даулы мәселелердің бірі оның болашақ ресми тіліне қатысты болды. «Германистер» деп аталған бір тарап еврейлерге қатысты емес барлық пәндерде неміс және араб тілдерін қатар қолдануды ұсынса, екінші тарап иврит тілін жалпы қолданысқа енгізуді жақтады. Бірінші тарап жақында ғана жаңғыртылған қазіргі иврит тілі жоғары деңгейдегі академиялық пікірталастар жүргізуге әлі жарамсыз болуы мүмкін деп қауіптенді, өйткені онда діни емес салаларға қатысты арнайы ғылыми-техникалық терминдер жеткіліксіз еді. Бұл алаңдаушылықты негізсіз деп біржақты жоққа шығаруға болмағанымен, осы ұстанымды жақтаушылар иврит тілінің көптеген еврейлер, әсіресе академиялық ортадан тыс қауым үшін символдық маңызын жете бағаламады. Сондықтан олар пікірталаста өз ұстанымдарын қорғай алмай, жаңа университеттің оқыту және ғылыми қызмет тілі иврит болатын оқу орны ретінде құрылуы туралы шешімге көнуге мәжбүр болды.<ref>{{Cite web|url=https://mimeo.dubnow.de/the-language-of-science/|title=The Language of Science | Mimeo|date=30 November 2020 }}</ref> Университеттің өзіндік еврейлік сипатын не айқындайтыны туралы мәселе тек ресми тілді таңдауға ғана емес, сонымен қатар кафедраларды құру, олардың тиісті зерттеу бағыттарын анықтау және университеттің жалпы академиялық бейінін қалыптастыру сияқты ұйымдастырушылық мәселелерге де қатысты болды. Сондықтан 1919 жылы [[Шмарьяху Левин]] Еуропаның бірқатар көрнекті еврей ғалымдарынан осы мәселе жөніндегі пікірлерін сұрады. Жауап бергендердің бірі [[Игнац Гольдциер]] болды. Оның ұсыныстары кем дегенде ішінара жүзеге асырылды: шығыс тілдері, еврей әдебиеті және археология университетте алғаш оқытыла бастаған пәндердің қатарынан орын алды.<ref>{{Cite web|url=https://mimeo.dubnow.de/envisioning-a-hebrew-university/|title = Envisioning a Hebrew University | Mimeo| date=13 July 2021 }}</ref>
1947 жылға қарай университет ірі ғылыми-зерттеу және білім беру мекемесіне айналды. 1948–1949 жылдары сэр [[Леон Саймон (сионист)|Леон Саймон]] университет президентінің міндетін атқарды. Одан кейін бұл қызметке профессор [[Селиг Бродецкий]] келіп, 1949–1952 жылдары университетті басқарды.<ref name="New.huji.ac.il"/> 1949 жылғы мамырда медицина мектебін құру жоспары мақұлданып, сол жылғы қарашада заң факультеті ашылды. 1952 жылы университет 1940 жылы негізін қалаған ауыл шаруашылығы институтының толыққанды факультетке айналатыны жарияланды.<ref>{{cite news |last=Weitz |first=Yechiam |url=https://www.haaretz.com/hasen/spages/841024.html |title=The subversives on the hill |work=Haaretz |date=March 15, 2011 |access-date=September 6, 2011 |archive-date=3 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080503233107/http://www.haaretz.com/hasen/spages/841024.html |url-status=dead }}</ref>
[[1948 жылғы Араб-Израиль соғысы]] кезінде Иерусалимнің Израиль бақылауындағы бөлігі мен университет арасында қатынаған автоколонналарға шабуылдар жасалды.<ref>''The Palestine Post'', April 14, 1948, p. 3</ref> Иерусалимдегі араб күштерінің қолбасшысы [[Әбділ Қадір әл-Хусейни]] егер еврейлер университет пен [[Хадасса ауруханасы]]н шабуыл жасау базасы ретінде пайдалануды жалғастырса, оларға қарсы әскери әрекет жүргізетінін ескертті.<ref>'Husseini Threatens Hadassah', ''The Palestine Post'', March 18, 1948, p. 1</ref> 1948 жылғы сәуірде дәрігерлер мен медбикелерді қоса алғанда, 79 еврей қаза тапқан [[Хадасса медициналық автоколоннасындағы қырғын]]нан кейін Скопус тауындағы кампус Иерусалимнен оқшауланды.<ref>''Victims of Hadassah massacre to be memorialized'', Judy Siegel-Itzkovich, ''The Jerusalem Post'', April 7, 2008.</ref> Британдық әскери қызметші [[Джек Черчилль]] ауруханадан 700 еврей дәрігерін, студентін және пациентін эвакуациялауды үйлестірді.<ref>{{cite web |url=http://www.wwiihistorymagazine.com/2005/july/col-profiles.html |title=Fighting Jack Churchill Survived A Wartime Odyssey Beyond Compare |publisher=Wwiihistorymagazine.com |date=1941-12-27 |access-date=2014-03-08 |archive-date=17 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130917135443/http://www.wwiihistorymagazine.com/2005/july/col-profiles.html |url-status=dead }}</ref>
[[Иордания]] үкіметі Израиль азаматтарының Скопус тауына баруына рұқсат бермегеннен кейін Иерусалимнің батыс бөлігіндегі Гиват-Рам ауданында жаңа кампус салынып, 1958 жылы аяқталды. Осы аралықта сабақтар қаладағы 40 түрлі ғимаратта өткізілді.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=6x3S8eM3spAC&q=attacks+on+medical+convoys+to+mount+scopus&pg=PA193 |title=International Dictionary of University Histories |isbn=9781884964237 |access-date=September 6, 2011|last1=Summerfield |first1=Carol J. |last2=Devine |first2=Mary Elizabeth |last3=Levi |first3=Anthony |year=1998 |publisher=Taylor & Francis }}</ref> 1953–1961 жылдары университет президенті [[Биньямин Мазар]], 1961–1962 жылдары президент міндетін атқарушы [[Джулио Рака]], ал 1962–1968 жылдары президент [[Элияху Эйлат]] болды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
Осы мақсатта [[Рехавия]] ауданындағы францискандық Қасиетті жерлердің қамқоршыларынан жалға алынған Терра-Санта ғимараты да пайдаланылды.<ref>{{cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Archaeology/jermandate.html |title=Jerusalem: Architecture in the British Mandate Period |publisher=Jewishvirtuallibrary.org |access-date=September 6, 2011}}</ref> Бірнеше жылдан кейін [[Хадасса медициналық орталығы|Хадасса]] медициналық ұйымымен бірлесіп, Иерусалимнің оңтүстік-батысындағы [[Эйн-Керем]] ауданында медициналық ғылымдарға арналған кампус салынды.
1967 жылдың басына қарай университетте 12 500 студент оқыды. Олар Иерусалимдегі екі кампус пен [[Реховот]]тағы ауыл шаруашылығы факультетінде білім алды. 1967 жылғы маусымдағы [[Алты күндік соғыс]]тан кейін Иерусалим біріктірілген соң, университет қайта салынған Скопус тауындағы кампусына оралу мүмкіндігіне ие болды. [[Иерусалим қолданбалы зерттеулер институты]]ның мәліметінше, 1968 жылы Израиль Еврей университеті үшін [[Палестина]]ның [[Исавия]] ауылынан 568 [[дунам]] жерді тәркіледі.<ref>[http://vprofile.arij.org/jerusalem/pdfs/vprofile/isawyieh.pdf 'Isawiya Town Profile], ARIJ, 2012, p. 14</ref> 1981 жылы құрылыс жұмыстары аяқталып, Скопус тауындағы кампус қайтадан университеттің негізгі кампусына айналды.{{citation needed|date=September 2019}} 1968–1983 жылдары университет президенті [[Авраам Харман]], 1983–1986 жылдары [[Дон Патинкин]], 1986–1990 жылдары [[Амнон Пази]], 1990–1992 жылдары [[Йорам Бен-Порат]], 1992–1997 жылдары [[Ханох Гутфройнд]], ал 1997–2009 жылдары [[Менахем Магидор]] болды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
31 шілде 2002 жылы лаңкестік топтың бір мүшесі Фрэнк Синатра атындағы халықаралық студенттер орталығының асханасында түскі үзіліс кезінде, онда қызметкерлер мен студенттер көп жиналған уақытта [[Еврей университетіндегі лаңкестік шабуыл|бомба жарды]]. Тоғыз адам — бес израильдік, үш америкалық және Франция мен АҚШ-тың қос азаматтығы бар бір адам қаза тауып, 70-тен астам адам жараланды. Әлемдік көшбасшылар, соның ішінде [[Кофи Аннан]], президент [[Джордж Уокер Буш|Джордж Буш]] және Еуропалық Одақтың жоғары өкілі [[Хавьер Солана]] бұл шабуылды айыптаған мәлімдемелер жасады.<ref>{{cite web |url= http://memorial.huji.ac.il/eng-open.html |title= HUJI Memorial Pages |publisher= Memorial.huji.ac.il |date= July 31, 2002 |access-date= September 6, 2011 |archive-date= 16 February 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170216103225/http://memorial.huji.ac.il/eng-open.html |url-status= dead }}</ref><ref>{{cite web |title= Terrorist bombing at Hebrew University cafeteria July 31, 2002 |publisher= Mfa.gov.il |url=https://mfa.gov.il/MFA/MFA-Archive/2002/Pages/Terrorist%20bombing%20at%20Hebrew%20University%20cafeteria%20-.aspx |access-date= 15 February 2021 }}</ref><ref>{{cite web |title= Israel plans to strike Hamas following Hebrew University bombing attack |publisher=[[Al Bawaba]] |date= 31 July 2002 |url=https://www.albawaba.com/news/israel-plans-strike-hamas-following-hebrew-university-bombing-attack |access-date= 15 February 2021}}</ref>
[[Менахем Бен-Сассон]] 2009–2017 жылдары университет президенті қызметін атқарды. 2017 жылы оның орнына [[Ашер Коэн]] келді.<ref name="New.huji.ac.il"/>
2017 жылы Иерусалимдегі Еврей университеті [[марихуана]]ны зерттеу орталығын ашты. Орталықтың мақсаты — «каннабис пен оның биологиялық әсерлеріне қатысты зерттеулерді жүргізу және үйлестіру, сондай-ақ оларды коммерциялық мақсатта қолдану мүмкіндіктерін қарастыру».<ref>{{Cite news|url=https://www.haaretz.com/israel-news/1.782086|archive-url=https://web.archive.org/web/20170407043939/http://www.haaretz.com/israel-news/1.782086|url-status=dead|archive-date=7 April 2017|title=Hebrew University Creates a Buzz With New Marijuana Research Center|agency=JTA|date=2017-04-07|work=Haaretz|access-date=2017-04-11|language=en}}</ref>
== Кампустары ==
=== Скопус тауы ===
[[Сурет:Hebrew University Jerusalem IL WV.JPG|thumb|Скопус тауындағы кампус]]
[[Сурет:Amfiteatron-al-shem-Rothberg.JPG|thumb|Скопус тауындағы кампус: Ротберг амфитеатры]]
[[Скопус тауы]] (ивритше: Хар ха-Цофим, הר הצופים) Иерусалимнің солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Мұнда университеттің негізгі кампусы орналасқан. Оның құрамына гуманитарлық ғылымдар, әлеуметтік ғылымдар және заң факультеттері, [[Иерусалим бизнес басқару мектебі]], Сеймур Фокс атындағы білім беру мектебі, Бервальд атындағы әлеуметтік жұмыс мектебі, Гарри С. Трумэн атындағы бейбітшілікті нығайту ғылыми-зерттеу институты, Ротберг халықаралық мектебі және Мандель атындағы [[еврейтану]] институты кіреді.
Ротберг халықаралық мектебінде зайырлы ғылымдар, сондай-ақ еврей және Израильтану пәндері оқытылады. Шетелдік студенттер үшін иврит тілін үйренуге арналған міндетті [[ульпан]] бағдарламасы қарастырылған. Оның құрамына Израиль мәдениеті мен әдет-ғұрыптары бойынша міндетті курс кіреді. Ротберг мектебіндегі барлық ульпан сабақтарын Израильде туған оқытушылар жүргізеді. Алайда мектептегі басқа көптеген сабақтарды Израильге қоныс аударған еврейлер жүргізеді.
Скопус тауындағы жер телімі [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]қа дейін [[сэр Джон Грей-Хилл]]ден оның Грей-Хилл зәулім үйімен бірге сатып алынды.<ref name="docs.google.com">{{cite journal |author= Diana Dolev |title= Architectural Orientalism In the Hebrew University – The Patrick Geddes and Frank Mears Master-Plan |journal= Assaph, Section B, Studies in Art History |issue=3 |pages=217–234 |location= Tel Aviv |url=https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:BzVt66WQaxYJ:arts.tau.ac.il/departments/images/stories/journals/arthistory/Assaph3/12dolev.pdf+architecture+hebrew+university&hl=en&pid=bl&srcid=ADGEESh7pTs4UOFXL1OlcdB2jCvesR8GqakjTVnBHW5kojibwNbWcF_7mwDX7oZrtsk9MquSvjS7A_n_4xznhmS_3ddSnIxlCVpyqK3UbFxwRrkCnYU9QZyizlepFKMdaHgvwKLYcUn7&sig=AHIEtbR-5rKVO7r_TXl7G1ORKHubfSNj6g |archive-url=https://web.archive.org/web/20121112060234/https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache%3ABzVt66WQaxYJ%3Aarts.tau.ac.il%2Fdepartments%2Fimages%2Fstories%2Fjournals%2Farthistory%2FAssaph3%2F12dolev.pdf+architecture+hebrew+university&hl=en&pid=bl&srcid=ADGEESh7pTs4UOFXL1OlcdB2jCvesR8GqakjTVnBHW5kojibwNbWcF_7mwDX7oZrtsk9MquSvjS7A_n_4xznhmS_3ddSnIxlCVpyqK3UbFxwRrkCnYU9QZyizlepFKMdaHgvwKLYcUn7&sig=AHIEtbR-5rKVO7r_TXl7G1ORKHubfSNj6g |url-status= dead |archive-date= 2012-11-12 |publisher= Tel-Aviv University, Faculty of Fine Arts |year= 1998 |access-date= September 6, 2011 }}</ref> Университеттің бас жоспарын 1919 жылғы желтоқсанда [[Патрик Геддес]] пен оның күйеубаласы [[Фрэнк Мирс]] әзірледі. Бастапқы жоба бойынша тек екі ғимарат салынды: [[Давид Вольфсон]] атындағы университет және ұлттық кітапхана, сондай-ақ математика институты. Ал физика институты олардың Иерусалимдегі серіктесі Бенджамин Чайкиннің жобасы бойынша салынған болуы мүмкін.<ref name="Dolev">{{cite book |author= Diana Dolev |title= The Planning and Building of the Hebrew University, 1919–1948: Facing the Temple Mount |year=2016 |publisher= Lexington Books |pages= 67–76 |isbn= 9780739191613 |url=https://books.google.com/books?id=IkaLCwAAQBAJ&pg=PA67 |access-date=26 July 2018 }}</ref>
[[Скопус тауы]]нда тұратын Еврей университетінің студенттері үшін университет маңында үш жатақхана орналасқан. Олар — Майерсдорф ({{Lang|he|מאירסדורף}}), Бронфман ({{Lang|he|ברונפמן}}) және Кфар ха-Студентим ({{Lang|he|כפר הסטודנטים}}, Студенттер ауылы) жатақханалары.
Жақын жерде ұлттық пантеонға айналдыру жоспарланған ежелгі [[Никанор үңгірі]] орналасқан.
==== Пауль Бервальд атындағы әлеуметтік жұмыс және әлеуметтік қамсыздандыру мектебі ====
1958 жылы құрылған бұл мектеп Израильде алғаш рет [[әлеуметтік жұмыс бакалавры]] дәрежесін ұсынды. Мектеп [[Америкалық еврейлердің біріккен тарату комитеті|Еврейлерге көмек көрсету комитетінің (JDC)]] жетекшісі [[Пауль Бервальд]]тың құрметіне аталды. JDC, Әлеуметтік қамсыздандыру министрлігі және [[Тель-Авив—Яффа муниципалитеті|Тель-Авив муниципалитеті]] мектептің алғашқы қаржыландырушылары болды.<ref name="History">{{cite book |url=https://en.sw.huji.ac.il/book/history-school |title=History of the School |access-date=22 January 2023}}</ref> 1967 жылғы сәуірде университеттің [[Гиват-Рам]] кампусында мектепке арналған жеке ғимарат салтанатты түрде ашылды.<ref>{{cite journal | url=https://www.jstor.org/stable/30021751 | jstor=30021751 | last1=Pins | first1=Arnulf M. | title=Reviewed work: The University and Social Welfare, Israel Katz, Harold Silver | journal=Social Service Review | date=1970 | volume=44 | issue=4 | pages=470–472 | doi=10.1086/642615 | issn=0037-7961 | url-access=subscription }}</ref> Мектеп «әлеуметтік жұмыс және әлеуметтік саясат салаларындағы мамандар даярлау мен ғылыми зерттеулердің көшбасшысы» деп сипатталған.<ref name="Bounce" /> Ол Израильдегі әлеуметтік жұмыс мектептерінің рейтингінде ең жоғары орынға ие болды.<ref>{{cite web |title=8 Best universities for Social Work in Israel |url=https://edurank.org/psychology/social-work/il/ |website=EduRank |date=11 August 2021 |access-date=5 February 2023}}</ref> 1970 жылы [[әлеуметтік жұмыс магистрі]] бағдарламасы енгізілді.<ref name="History" /> Мектеп құрамында Израиль геронтологиялық деректер орталығы, Невет — көмекке мұқтаж балаларды олардың жағдайын ескере отырып зерттеу және мамандар даярлау орталығы, Израильдегі қайырымдылықты зерттеу орталығы және Төзімділікті зерттеу тобы жұмыс істейді.<ref name="Bounce">{{cite web |title=Hebrew University school of Social Work and Social Welfare |url=https://www.bounce-project.eu/consortium/huj/ |website=Bounce Project |access-date=22 January 2023}}</ref>
=== Эдмонд Дж. Сафра, Гиват-Рам ===
[[Сурет:Hebrew University of Jerusalem.jpg|thumb|Гиват-Рам кампусы]]
[[Гиват-Рам]] кампусында (2005 жылы [[Эдмонд Сафра]]ның құрметіне қайта аталған) [[Эйнштейн атындағы математика институты]] кіретін жаратылыстану ғылымдары факультеті, Александр Зильберман атындағы тіршілік туралы ғылымдар институты, [[Эдмонд және Лили Сафра атындағы ми туралы ғылымдар орталығы]], [[Израиль жоғары зерттеулер институты]], Рационалдылықты зерттеу орталығы, сондай-ақ [[Израиль ұлттық кітапханасы]] (JNUL) орналасқан.
=== Эйн-Керем ===
Медицина және стоматология факультеттері, сондай-ақ [[Израиль-Канада медициналық зерттеулер институты]] (IMRIC)<ref>{{cite web |url=http://imric.org/about-us |title=About Us — Institute for Medical Research Israel-Canada (IMRIC) |publisher=imric.org |date=2014-05-15 |access-date=2014-05-19 |archive-date=27 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110527212604/http://www.imric.org/about-us |url-status=dead }}</ref> Иерусалимнің оңтүстік-батысындағы [[Эйн-Керем]] кампусында, [[Хадасса медициналық орталығы|Хадасса университеттік медициналық орталығымен]] қатар орналасқан.
=== Реховот ===
[[Сурет:RehovotCamps Ariovitch.jpg|thumb|Реховот кампусы, Ариович аудиториясы]]
Роберт Х. Смит атындағы ауыл шаруашылығы, азық-түлік және қоршаған орта факультеті<ref>{{cite web|url=http://www.agri.huji.ac.il/english/about.html |title=Faculty of Agricultural, Food and Environmental Quality Sciences |publisher=Agri.huji.ac.il |access-date=September 6, 2011}}</ref> мен Корет атындағы [[ветеринария]] мектебі<ref>{{cite web|url=http://departments.agri.huji.ac.il/vetschool/ |title=Koret School of Veterinary Medicine |publisher=Departments.agri.huji.ac.il |access-date=September 6, 2011}}</ref> жағалау жазығындағы [[Реховот]] қаласында орналасқан. Факультет 1942 жылы құрылды, ал ветеринария мектебі 1985 жылы ашылды. Бұлар Израильде өз салалары бойынша білім беру және ғылыми-зерттеу бағдарламаларын қатар ұсынатын жалғыз жоғары оқу орындары болып саналады. Факультет [[Өмір туралы ғылымдардың Еуропалық лигасы]]ның мүшесі.
[[Сурет:Hebrew University opening Ceremony.jpg|alt=Лорд Бальфурдың Скопус тауындағы Иерусалимдегі Еврей университетінің ашылу салтанатында сөз сөйлеуі|thumb|Лорд Бальфурдың Скопус тауындағы Иерусалимдегі Еврей университетінің ашылу салтанатында сөз сөйлеуі]]
== Кітапханалары ==
Еврей университетінің кітапханалары мен олардың электрондық каталогтарына HUJI кітапханалар басқармасының порталы арқылы қол жеткізуге болады.<ref>{{cite web |url=http://lib-authority.huji.ac.il/ |title=lib-authority.huji.ac.il |publisher=lib-authority.huji.ac.il |date=2013-07-26 |access-date=2014-05-19 |archive-date=29 January 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090129204545/http://lib-authority.huji.ac.il/ |url-status=dead }}</ref>
=== Еврей ұлттық және университет кітапханасы ===
[[Еврей ұлттық және университет кітапханасы]] — Еврей университетінің орталық әрі ең ірі кітапханасы, сондай-ақ әлемдегі ең бай кітап және қолжазба жинақтарының бірі. Ол университеттің ең көне бөлімшесі болып саналады. 1892 жылы еврей ой-санасы мен мәдениетіне қатысты кітаптарды сақтайтын дүниежүзілік орталық ретінде құрылған кітапхана 1920 жылы жалпы университеттік кітапхана міндеттерін де атқара бастады. Оның [[гебраика]] және [[иудаика]] жинақтары әлемдегі ең ірі жинақтар болып саналады. Кітапханада Израильде жарық көрген барлық материалдар сақталады, сондай-ақ әлемнің басқа елдерінде жарияланған, Израильге қатысты барлық материалдарды жинауға күш салынады. Кітапхана қорында бес миллионнан астам кітап және арнайы бөлімдерде сақталатын мыңдаған материал бар, олардың көпшілігі бірегей болып саналады. Олардың қатарында [[Альберт Эйнштейн мұрағаты]], [[иврит тілі]]ндегі [[қолжазба]]лар бөлімі, Эран Лаордың карталар жинағы, Эдельштейннің ғылыми жинағы, [[Гершом Шолем]] жинағы, сондай-ақ [[Маймонид]]тің қолжазбалары мен алғашқы еңбектерінің жинағы бар.
Альберт Эйнштейн өз өсиетінде жеке құжаттары мен оларға қатысты авторлық құқықтарын Еврей университетіне қалдырды. Альберт Эйнштейн мұрағатында шамамен 55 000 материал сақталған.<ref name=Einstein>{{cite news |last=Sela |first=Shimrit |url=http://news.haaretz.co.il/hasen/pages/ShArtStEngPE.jhtml?itemNo=1011875&contrassID=2&subContrassID=2&title=%27Phone%20company%27s%20%27Einstein%27%20ads%20shelved%20due%20to%20Hebrew%20U.%20copyright%20row%27&dyn_server=172.20.5.5 |title=Albert Einstein's bequest to the Hebrew University |work=Haaretz |date=March 15, 2011 |access-date=September 6, 2011 }}{{dead link|date=March 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2012 жылғы наурызда университет бүкіл мұрағаттың цифрландырылғанын және оны интернет арқылы көпшілікке қолжетімді ету жоспарланып отырғанын жариялады.<ref>{{cite news|last = Rabinovitch | first = Ari | work = [[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/article/us-einstein-archive-idUSBRE82I0WD20120320 | date = March 20, 2012 | access-date = March 20, 2012 | title=Einstein the scientist, dreamer, lover: online}}</ref><ref>{{cite web | title = Einstein papers to go digital on the Web | work = Space Daily |url=http://www.spacedaily.com/reports/Einstein_papers_to_go_digital_on_the_Web_999.html | date = March 19, 2012 | access-date = March 20, 2012}}</ref><ref>{{cite web | title = University digitises Einstein archives via new website | work = [[Silicon Republic]] | last = Doyle | first = Carmel |url=http://www.siliconrepublic.com/innovation/item/26304-university-digitises-albert/ | date = March 20, 2012 | access-date = March 20, 2012}}</ref> Жинаққа оның жеке жазбалары мен әртүрлі әйелдерге, соның ішінде кейін екінші әйелі атанған [[Эльза Эйнштейн|Эльзаға]] жазған махаббат хаттары кіреді.
=== Салалық кітапханалар ===
Ұлттық кітапханадан бөлек, Еврей университетінің кампустарында әртүрлі ғылым салаларына мамандандырылған кітапханалар жұмыс істейді. Олардың қатарында [[Авраам Харман]] атындағы ғылыми кітапхана (Сафра, Гиват-Рам); математика және информатика кітапханасы (Сафра, Гиват-Рам); Жер туралы ғылымдар кітапханасы (Сафра, Гиват-Рам); [[Берман медициналық кітапханасы|Мюриэль және Филипп И. Берман атындағы ұлттық медициналық кітапхана]] (Эйн-Керем); ауыл шаруашылығы ғылымдарының орталық кітапханасы (Реховот); Блумфилд атындағы гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдар кітапханасы (Скопус тауы); Бернард Г. Сигал атындағы заң кітапханасы орталығы (Скопус тауы); археология институтының Эмери және Клэр Ясс атындағы кітапханасы (Скопус тауы); Мозес Ливитт атындағы әлеуметтік жұмыс кітапханасы (Скопус тауы); [[Залман Аранне]] атындағы орталық білім беру кітапханасы (Скопус тауы); Ротберг халықаралық студенттер мектебінің кітапханасы (Скопус тауы); [[Гарри Трумэн|Гарри С. Трумэн]] атындағы бейбітшілікті нығайту ғылыми-зерттеу институтының Роберта және Стэнли Боген атындағы кітапханасы (Скопус тауы); сондай-ақ [[Стивен Спилберг атындағы еврей фильмдерінің мұрағаты]] бар.
== Рейтингтері ==
{| class="wikitable" style="float:right; clear:right; margin:0 0 1em 1em;"
|+ Университеттің әлемдік рейтингтері
! Рейтинг
! Жыл
! Орын
|-
| ARWU
| 2024
| 81<ref>{{cite web | title=ShanghaiRanking-Univiersities | url=https://www.shanghairanking.com/institution/the-hebrew-university-of-jerusalem }}</ref>
|-
| CWTS Leiden
| 2024
| 219<ref>{{cite web | title=CWTS Leiden Ranking | url=https://www.leidenranking.com/ranking/2024/list }}</ref>
|-
| QS
| 2025
| 240<ref>{{cite web | title=The Hebrew University of Jerusalem | url=https://www.topuniversities.com/universities/hebrew-university-jerusalem }}</ref>
|-
| Times Higher Education
| 2025
| 301–350<ref>{{cite web | title=Hebrew University of Jerusalem | date=7 March 2024 | url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/hebrew-university-jerusalem }}</ref>
|-
| U.S. News & World Report
| 2025
| 271<ref>{{Cite web | title=Hebrew University of Jerusalem in Israel {{!}} US News Best Global Universities | url=https://www.usnews.com/education/best-global-universities/hebrew-university-of-jerusalem-500554 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141029135240/http://www.usnews.com/education/best-global-universities/hebrew-university-of-jerusalem-500554 | access-date=2026-02-01 | archive-date=2014-10-29}}</ref>
|}
[[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі]]не сәйкес, Еврей университеті Израильдегі ең үздік университет болып саналады және әлем бойынша жалпы рейтингте 101–150-орындар, физика саласында 301–400-орындар, информатика саласында 201–300-орындар, ал бизнес және экономика саласында 51–75-орындар аралығында орналасқан.<ref>[http://www.shanghairanking.com/World-University-Rankings/The-Hebrew-University-of-Jerusalem.html Academic Ranking of World Universities 2020] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131023143548/http://www.shanghairanking.com/World-University-Rankings/The-Hebrew-University-of-Jerusalem.html |date=2013-10-23 }}, 2020 жылы [[Шанхай Цзяотун университеті]] жариялаған.</ref>
2021 жылы Shanghai Ranking және Әлем университеттерінің рейтинг орталығы өздерінің ''Әлем университеттері рейтингтерінде'' Еврей университетін Израильде бірінші орынға қойды. Shanghai Ranking бойынша университет әлемде 90-орынды,<ref>{{Cite web|url=https://www.shanghairanking.com/rankings/arwu/2021|title=ShanghaiRanking's Academic Ranking of World Universities|website=ShanghaiRanking}}</ref> ал Әлем университеттерінің рейтинг орталығы бойынша 64-орынды иеленді.<ref>{{cite web|url=https://cwur.org/2021-22/Hebrew-University-of-Jerusalem.php|title=Top 100 |publisher=Center for World University Rankings| year=2020 | access-date=October 7, 2020}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-08-16 |title=Hebrew University Ranks 90th Among World's Top 100 Universities, #1 in Israel |url=https://www.afhu.org/2021/08/16/hebrew-university-ranks-90th-among-worlds-top-100-universities-1-in-israel/ |access-date=2023-08-07 |website=American Friends of the Hebrew University |language=en-US}}</ref>
Еврей университеті [[математика]] саласында тұрақты түрде Израильдегі ең үздік университет болып танылып, әлемдегі жетекші оқу орындарының қатарына кіреді. 2017 жылы математика саласы бойынша әлемде 11-орынды, 2018 жылы 19-орынды, 2019 жылы 21-орынды, ал 2020 жылы 25-орынды иеленді.<ref>{{cite web |url=http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/mathematics.html |title=ShanghaiRanking's Global Ranking of Academic Subjects 2019 – Mathematics | Shanghai Ranking – 2019 |publisher=Shanghai Ranking |access-date=2020-02-18 |archive-date=1 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701105815/http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/mathematics.html |url-status=dead }}</ref><ref>2022 жылғы Әлем университеттерінің академиялық рейтингіне (ARWU) сәйкес, Иерусалимдегі Еврей университеті әлемдегі ең үздік университеттер арасында 13 сатыға көтеріліп, 77-орынды иеленді және Израильдегі ең жоғары рейтингке ие университет атанды. Рейтинг дүйсенбі күні таңертең жарияланды.</ref>
== Университеттің достар қоғамдары ==
Университеттің 25-тен астам елді қамтитын халықаралық достар қоғамдары желісі бар. 1944 жылы канадалық қайырымдылық жасаушы Аллан Бронфман негізін қалаған Иерусалимдегі Еврей университетінің канадалық достары (CFHU) ұйымы университет туралы хабардарлықты арттыруға, көшбасшылықты дамытуға және қаржылық қолдау көрсетуге ықпал етеді. CFHU Канада мен Израиль арасындағы академиялық және ғылыми-зерттеу серіктестіктерін дамытуға, стипендиялар тағайындауға, ғылыми зерттеулерді қолдауға, студенттер мен оқытушылар алмасуын ынталандыруға, сондай-ақ канадалық студенттерді Ротберг халықаралық мектебіне оқуға тартуға жәрдемдеседі. CFHU ұйымының Монреаль, Оттава, Торонто, Виннипег, Эдмонтон, Калгари және Ванкувер қалаларында бөлімшелері бар.
[[Еврей университетінің америкалық достары]] (AFHU) — университетті қолдау мақсатында бағдарламалар, іс-шаралар және қаражат жинау науқандарын ұйымдастыратын, АҚШ Салық кодексінің 501(c)(3) бөліміне сәйкес тіркелген коммерциялық емес ұйым. Оның негізін 1925 жылы америкалық қайырымдылық жасаушы [[Феликс М. Варбург]] қалады. Негізін қалаушы [[Стивен Флорсхаймер]]дің қолдауымен және Эран Разиннің басшылығымен жүзеге асырылатын ''Floersheimer Studies'' — Израильдегі қоғам, басқару және кеңістік мәселелеріне арналған зерттеулерді жариялайтын арнайы бағдарлама. Ол 1991 жылы құрылған ''Флорсхаймер саяси зерттеулер институтының'' орнына 2007 жылы құрылды.<ref>{{cite web|url=http://en.fips.huji.ac.il/|title=Floersheimer Studies|website=en.fips.huji.ac.il|language=en|access-date=2017-08-16}}</ref>
<!-- ӘЛІПБИЛІК РЕТТІ САҚТАҢЫЗ -->
== Басылымдары ==
=== <span class="anchor" id="Institute of Archaeology, Mt. Scopus"></span>Скопус тауындағы археология институты ===
* ''Qedem: Археология институтының монографиялары''
* ''Qedem Reports''
* ''Jerusalem Journal of Archaeology'' (JJAR) — ашық қолжетімді, рецензияланатын, пәнаралық ғылыми журнал.
== Көрнекті тұлғалары ==
1918 жылы құрылғаннан бері Иерусалимдегі Еврей университеті Израиль мен әлемнің дамуына ықпал еткен көшбасшылардың, жаңашылдар мен ғалымдардың бірнеше буынын тәрбиелеп шығарды. Израиль университеттері арасында оның түлектерінің қатарынан ең көп премьер-министр (4) шыққан. Сонымен қатар университет түлектерінің арасында бірнеше президент, Жоғарғы сот судьялары, Моссад басшылары және Израиль сыйлығының лауреаттары бар.
<gallery class="center" classes="center" mode="packed" widths="140" heights="140" perrow="5" caption="Еврей университетінің көрнекті түлектері мен оқытушылары:">
Сурет:Ehud Barak official portrait 1999.jpg|Израильдің 10-премьер-министрі [[Эхуд Барак]] (жаратылыстану ғылымдарының бакалавры, физика және математика, 1968)
Сурет:Ariel Sharon 2001.jpg|Израильдің 11-премьер-министрі [[Ариэль Шарон]] (гуманитарлық ғылымдар бакалавры, тарих және Таяу Шығыс зерттеулері)
Сурет:Naftali Bennett official portrait.jpg|Израильдің 13-премьер-министрі [[Нафтали Беннет]] (құқық бакалавры)
Сурет:Daniel Kahneman (3283955327) (cropped).jpg|[[Экономика бойынша Нобель сыйлығы|Экономика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]] [[Даниэль Канеман]] (оқытушы және түлек)
Сурет:Aaron Ciechanover 01.JPG|[[Химия бойынша Нобель сыйлығы|Химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]] [[Аарон Чехановер]] (ғылым магистрі, медицина докторы)
Сурет:AHARON BARAK.jpg|[[Израиль Жоғарғы соты]]ның бұрынғы төрағасы [[Аарон Барак]] (құқық бакалавры, құқық магистрі, 1958; құқық докторы, 1963)
Сурет:MKr364751 Yuval Noah Harari (Frankfurter Buchmesse 2024).jpg|Тарихшы және бестселлер кітаптардың авторы [[Юваль Ной Харари]] (гуманитарлық ғылымдар бакалавры, тарих)
Сурет:Efraim Halevy.jpg|[[Моссад]]тың бұрынғы директоры [[Эфраим Халеви]] (құқық бакалавры)
</gallery>
== Yissum ==
Yissum Research Development Company — 1964 жылы құрылған университеттің технологиялар трансферімен айналысатын компаниясы. Yissum Еврей университетінің зерттеушілері мен қызметкерлеріне тиесілі барлық лицензиялар мен патенттерді басқарады. Құрылғаннан бері Yissum 80-нен астам дербес компанияның негізін қалады. Олардың қатарында [[Mobileye]], BriefCam, HumanEyes, [[OrCam құрылғысы|OrCam]], ExLibris, BioCancell, NewStem<ref>{{Cite news |date=14 December 2022 |title=NewStem, MSK Innovation Hub Team to Validate Cancer Diagnostics Software Platform |work=[[GenomeWeb]] |url=https://www.genomeweb.com/business-news/newstem-msk-innovation-hub-team-validate-cancer-diagnostics-software-platform |access-date=14 December 2022}}</ref> және басқа да көптеген компаниялар бар. Yissum компаниясын Яаков Михлин және бизнес саласының басқа да жетекшілері, соның ішінде Тамир Хуберман,<ref>{{cite web |url=http://il.linkedin.com/in/tamirhuberman/ |title=Tamir Huberman – Israel | LinkedIn |publisher=Il.linkedin.com |access-date=2014-05-19 |url-status=dead }}</ref> Дов Райхман, Шоши Кейнан, Ариэла Маркель және Михаль Леви басқарады. Yissum сонымен қатар ITTN (Израиль технологиялар трансфері ұйымы) мүшесі болып саналады.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
7zo432zd8cyet4uml7oqehiyq3klo8z
3693356
3693353
2026-11-08T10:29:14Z
1nter pares
146705
/* Дереккөздер */
3693356
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Иерусалимдегі Еврей университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы = [[Сурет:Hebrew University Logo.svg]]
|Сурет =
|Шынайы аты = האוניברסיטה העברית בירושלים
|Халықаралық атауы = Hebrew University of Jerusalem
|Бұрынғы атауы =
|Ұраны =
|Құрылған жылы = [[24 шілде]] [[1918 жыл|1918]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[Зерттеу университеті|зерттеу университеті]]
|Бюджет = 802,4 млн [[АҚШ доллары]] (2018)<ref name="President's Report 2019">{{Cite web|url=https://campaign.huji.ac.il/sites/default/files/pdfs/President%E2%80%99s+Report+2019.pdf|title=Something went wrong...|website=campaign.huji.ac.il}}</ref>
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = Тамир Шефер<ref>{{cite web |title=Prof. Tamir Sheafer Elected President of the Hebrew University |url=https://international.huji.ac.il/news/prof-tamir-sheafer-elected-president-hebrew-university |website=HUJI International |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Орон Шагрир]]<ref>{{cite web |title=Prof. Oron Shagrir Elected Rector of the Hebrew University |url=https://en.huji.ac.il/news/prof-oron-shagrir-elected-rector-hebrew-university |website=The Hebrew University of Jerusalem |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Студенттер = 23 000
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат = 12 500
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура = 2200
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар = 1200 (тұрақты оқытушылар құрамы)<ref name="stanford">{{Cite web | title=Foreign Exchange Program for SLS Students | url=https://law.stanford.edu/education/international-and-global-opportunities/foreign-exchange-program-for-sls-students/hebrew-university-of-jerusalem-hu-jerusalem-israel/ }}</ref>
|Орналасқан жері = [[Иерусалим]] және [[Реховот]], [[Израиль]]
|Метро бекеті =
|Кампус = қалалық
|Мекенжайы =
|Сайты = https://en.huji.ac.il/en
|Марапаттары =
|lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec =
|lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec =
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Иерусалимдегі Еврей университеті''' ('''HUJI'''; {{lang-he|הַאוּנִיבֶרְסִיטָה הָעִבְרִית בִּירוּשָׁלַיִם|HaUniversita HaIvrit birushalayim}}) — Израильдің [[Иерусалим]] қаласында орналасқан [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]]. 1918 жылғы шілдеде [[Альберт Эйнштейн]] мен [[Хаим Вейцман]] бірлесіп негізін қалаған бұл оқу орны — [[Израиль]]дегі екінші көне жоғары оқу орны. Университет [[Израиль тәуелсіздігі туралы декларация|Израиль мемлекеті құрылғаннан]] 30 жыл бұрын, бірақ одан да көне [[Технион]] университетінен алты жыл кейін құрылған.
Университетке қарасты бес [[клиникалық аурухана]] (соның ішінде [[Хадасса медициналық орталығы]]), жеті факультет, 100-ден астам ғылыми-зерттеу орталығы және 315 академиялық кафедра бар. 2018 жылғы жағдай бойынша Израильдегі докторанттардың үштен бірі осы университетте оқыған. Университеттің [[Иерусалим]]де үш кампусы, ал Израильдің басқа қалаларында тағы үш кампусы бар (әрқайсысы [[Реховот]], [[Ришон-ле-Цион]] және [[Эйлат]] қалаларында орналасқан).<ref>{{cite web |title=The Hebrew University of Jerusalem – Our Story in Numbers |url=https://en.huji.ac.il/university-numbers |access-date=August 24, 2024 |publisher=Huji.ac.il}}</ref> 2023 жылға дейін әлемдегі [[иудаика]] саласына арналған ең ірі кітапхана — [[Израиль ұлттық кітапханасы]] Иерусалимнің [[Гиват-Рам]] ауданындағы [[Эдмонд Сафра|Эдмонд Дж. Сафра]] кампусында орналасқан.
Университеттің алғашқы [[басқарушылар кеңесі]] мүшелерінің арасында [[Зигмунд Фрейд]] пен [[Мартин Бубер]] болған. [[Израиль премьер-министрі|Израильдің төрт премьер-министрі]] осы университеттің түлектері болып саналады. 2018 жылғы жағдай бойынша университетпен 15 [[Нобель сыйлығы]]ның лауреаты (оның ішінде сегізі университет түлектері мен оқытушылары), екі [[Филдс медалі]]нің иегері (оның бірі университет түлегі) және үш [[Тьюринг сыйлығы]]ның лауреаты байланысты болған.<ref>{{Cite web |title=Something went wrong... |url=https://en.huji.ac.il/news/results-are-hebrew-university-ranks-77th-worldwide-and-1-israel-according-2022 |access-date=2024-05-03 |website=en.huji.ac.il}}</ref>
== Тарихы ==
[[Сурет:Mount Scopus (2009).jpg|thumb|Еврей университетінің құрылуы және іргетасының қалануы, 1918 жыл]]
[[Сурет:Opening ceremony of Hebrew University of Jerusalem 1925.jpg|thumb|Иерусалимдегі Еврей университетінің ашылу салтанаты, 1925 жыл. Хайфа университетінің Юнес пен Сорая Назарян кітапханасының цифрлық жинақтарындағы сурет]]
[[Сурет:Zoltan Kluger. Hebrew University, Jerusalem.jpg|thumb|Еврей университеті, 1937 жыл]]
[[Сурет:Keren Hayesod Album, Hebrew University01 (cropped).jpg|thumb|alt=Еврей университетінің кампусы, 1930 жылдар|Еврей университетінің кампусы, 1930 жылдар]]
[[Сурет:The National Library of Israel building - Amitay Katz.jpg|thumb|right|[[Израиль ұлттық кітапханасы]], Гиват-Рам, 1892 жылы құрылған]]
[[Сурет:Academy of the Hebrew Language.JPG|thumb|right|[[Иврит тілі академиясы]]ның ғимараты, Гиват-Рам. 1953 жылы академия 1890 жылы құрылған Иврит тілі комитетінің орнына келді.]]
[[Сионизм|Сионистік]] қозғалыстың мақсаттарының бірі [[Израиль жері]]нде [[Еврейлер|еврей]] университетін құру болды. Университет құру туралы ұсыныс алғаш рет 1884 жылы [[Ховевей Цион]] қоғамының [[Катовице|Каттовиц (Катовице)]] конференциясында, ал 1897 жылы [[Бірінші сионистік конгресс]]те [[Герман Шапира]] тарапынан айтылды.
Университеттің [[іргетасы]] 24 шілде 1918 жылы қаланды. Жеті жылдан кейін, 1 сәуір 1925 жылы [[Скопус тауы]]ндағы Еврей университетінің кампусы салтанатты түрде ашылды. Ашылу рәсіміне еврей әлемінің жетекшілері, көрнекті ғалымдар мен қоғам қайраткерлері, сондай-ақ британдық мәртебелі тұлғалар, соның ішінде [[Артур Джеймс Бальфур|Бальфур графы]], виконт [[Эдмунд Алленби|Алленби]], [[Уинстон Черчилль]] және сэр [[Герберт Сэмюэл, 1-виконт Сэмюэл|Герберт Сэмюэл]] қатысты.<ref name=Faught>{{Cite book |last=Faught |first=C. Brad |url=https://books.google.com/books?id=6kp-EAAAQBAJ |title=Cairo 1921: Ten Days That Made the Middle East |date=2022-07-08 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-25674-1 |pages=116 |language=en}}</ref> Университеттің алғашқы канцлері [[Иуда Магнес]] болды. Ол 1924–1935 жылдары университетті канцлер ретінде басқарды.<ref name="New.huji.ac.il">{{cite web|url=https://new.huji.ac.il/en/page/454 |title=Office of the President | האוניברסיטה העברית בירושלים | The Hebrew University of Jerusalem |publisher=New.huji.ac.il |date=2017-09-01 |access-date=2020-02-18}}</ref> 1935–1948 жылдары университеттің президенті қызметін атқарды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
Университеттің тұжырымдамасын әзірлеу кезіндегі ең даулы мәселелердің бірі оның болашақ ресми тіліне қатысты болды. «Германистер» деп аталған бір тарап еврейлерге қатысты емес барлық пәндерде неміс және араб тілдерін қатар қолдануды ұсынса, екінші тарап иврит тілін жалпы қолданысқа енгізуді жақтады. Бірінші тарап жақында ғана жаңғыртылған қазіргі иврит тілі жоғары деңгейдегі академиялық пікірталастар жүргізуге әлі жарамсыз болуы мүмкін деп қауіптенді, өйткені онда діни емес салаларға қатысты арнайы ғылыми-техникалық терминдер жеткіліксіз еді. Бұл алаңдаушылықты негізсіз деп біржақты жоққа шығаруға болмағанымен, осы ұстанымды жақтаушылар иврит тілінің көптеген еврейлер, әсіресе академиялық ортадан тыс қауым үшін символдық маңызын жете бағаламады. Сондықтан олар пікірталаста өз ұстанымдарын қорғай алмай, жаңа университеттің оқыту және ғылыми қызмет тілі иврит болатын оқу орны ретінде құрылуы туралы шешімге көнуге мәжбүр болды.<ref>{{Cite web|url=https://mimeo.dubnow.de/the-language-of-science/|title=The Language of Science | Mimeo|date=30 November 2020 }}</ref> Университеттің өзіндік еврейлік сипатын не айқындайтыны туралы мәселе тек ресми тілді таңдауға ғана емес, сонымен қатар кафедраларды құру, олардың тиісті зерттеу бағыттарын анықтау және университеттің жалпы академиялық бейінін қалыптастыру сияқты ұйымдастырушылық мәселелерге де қатысты болды. Сондықтан 1919 жылы [[Шмарьяху Левин]] Еуропаның бірқатар көрнекті еврей ғалымдарынан осы мәселе жөніндегі пікірлерін сұрады. Жауап бергендердің бірі [[Игнац Гольдциер]] болды. Оның ұсыныстары кем дегенде ішінара жүзеге асырылды: шығыс тілдері, еврей әдебиеті және археология университетте алғаш оқытыла бастаған пәндердің қатарынан орын алды.<ref>{{Cite web|url=https://mimeo.dubnow.de/envisioning-a-hebrew-university/|title = Envisioning a Hebrew University | Mimeo| date=13 July 2021 }}</ref>
1947 жылға қарай университет ірі ғылыми-зерттеу және білім беру мекемесіне айналды. 1948–1949 жылдары сэр [[Леон Саймон (сионист)|Леон Саймон]] университет президентінің міндетін атқарды. Одан кейін бұл қызметке профессор [[Селиг Бродецкий]] келіп, 1949–1952 жылдары университетті басқарды.<ref name="New.huji.ac.il"/> 1949 жылғы мамырда медицина мектебін құру жоспары мақұлданып, сол жылғы қарашада заң факультеті ашылды. 1952 жылы университет 1940 жылы негізін қалаған ауыл шаруашылығы институтының толыққанды факультетке айналатыны жарияланды.<ref>{{cite news |last=Weitz |first=Yechiam |url=https://www.haaretz.com/hasen/spages/841024.html |title=The subversives on the hill |work=Haaretz |date=March 15, 2011 |access-date=September 6, 2011 |archive-date=3 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080503233107/http://www.haaretz.com/hasen/spages/841024.html |url-status=dead }}</ref>
[[1948 жылғы Араб-Израиль соғысы]] кезінде Иерусалимнің Израиль бақылауындағы бөлігі мен университет арасында қатынаған автоколонналарға шабуылдар жасалды.<ref>''The Palestine Post'', April 14, 1948, p. 3</ref> Иерусалимдегі араб күштерінің қолбасшысы [[Әбділ Қадір әл-Хусейни]] егер еврейлер университет пен [[Хадасса ауруханасы]]н шабуыл жасау базасы ретінде пайдалануды жалғастырса, оларға қарсы әскери әрекет жүргізетінін ескертті.<ref>'Husseini Threatens Hadassah', ''The Palestine Post'', March 18, 1948, p. 1</ref> 1948 жылғы сәуірде дәрігерлер мен медбикелерді қоса алғанда, 79 еврей қаза тапқан [[Хадасса медициналық автоколоннасындағы қырғын]]нан кейін Скопус тауындағы кампус Иерусалимнен оқшауланды.<ref>''Victims of Hadassah massacre to be memorialized'', Judy Siegel-Itzkovich, ''The Jerusalem Post'', April 7, 2008.</ref> Британдық әскери қызметші [[Джек Черчилль]] ауруханадан 700 еврей дәрігерін, студентін және пациентін эвакуациялауды үйлестірді.<ref>{{cite web |url=http://www.wwiihistorymagazine.com/2005/july/col-profiles.html |title=Fighting Jack Churchill Survived A Wartime Odyssey Beyond Compare |publisher=Wwiihistorymagazine.com |date=1941-12-27 |access-date=2014-03-08 |archive-date=17 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130917135443/http://www.wwiihistorymagazine.com/2005/july/col-profiles.html |url-status=dead }}</ref>
[[Иордания]] үкіметі Израиль азаматтарының Скопус тауына баруына рұқсат бермегеннен кейін Иерусалимнің батыс бөлігіндегі Гиват-Рам ауданында жаңа кампус салынып, 1958 жылы аяқталды. Осы аралықта сабақтар қаладағы 40 түрлі ғимаратта өткізілді.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=6x3S8eM3spAC&q=attacks+on+medical+convoys+to+mount+scopus&pg=PA193 |title=International Dictionary of University Histories |isbn=9781884964237 |access-date=September 6, 2011|last1=Summerfield |first1=Carol J. |last2=Devine |first2=Mary Elizabeth |last3=Levi |first3=Anthony |year=1998 |publisher=Taylor & Francis }}</ref> 1953–1961 жылдары университет президенті [[Биньямин Мазар]], 1961–1962 жылдары президент міндетін атқарушы [[Джулио Рака]], ал 1962–1968 жылдары президент [[Элияху Эйлат]] болды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
Осы мақсатта [[Рехавия]] ауданындағы францискандық Қасиетті жерлердің қамқоршыларынан жалға алынған Терра-Санта ғимараты да пайдаланылды.<ref>{{cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Archaeology/jermandate.html |title=Jerusalem: Architecture in the British Mandate Period |publisher=Jewishvirtuallibrary.org |access-date=September 6, 2011}}</ref> Бірнеше жылдан кейін [[Хадасса медициналық орталығы|Хадасса]] медициналық ұйымымен бірлесіп, Иерусалимнің оңтүстік-батысындағы [[Эйн-Керем]] ауданында медициналық ғылымдарға арналған кампус салынды.
1967 жылдың басына қарай университетте 12 500 студент оқыды. Олар Иерусалимдегі екі кампус пен [[Реховот]]тағы ауыл шаруашылығы факультетінде білім алды. 1967 жылғы маусымдағы [[Алты күндік соғыс]]тан кейін Иерусалим біріктірілген соң, университет қайта салынған Скопус тауындағы кампусына оралу мүмкіндігіне ие болды. [[Иерусалим қолданбалы зерттеулер институты]]ның мәліметінше, 1968 жылы Израиль Еврей университеті үшін [[Палестина]]ның [[Исавия]] ауылынан 568 [[дунам]] жерді тәркіледі.<ref>[http://vprofile.arij.org/jerusalem/pdfs/vprofile/isawyieh.pdf 'Isawiya Town Profile], ARIJ, 2012, p. 14</ref> 1981 жылы құрылыс жұмыстары аяқталып, Скопус тауындағы кампус қайтадан университеттің негізгі кампусына айналды.{{citation needed|date=September 2019}} 1968–1983 жылдары университет президенті [[Авраам Харман]], 1983–1986 жылдары [[Дон Патинкин]], 1986–1990 жылдары [[Амнон Пази]], 1990–1992 жылдары [[Йорам Бен-Порат]], 1992–1997 жылдары [[Ханох Гутфройнд]], ал 1997–2009 жылдары [[Менахем Магидор]] болды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
31 шілде 2002 жылы лаңкестік топтың бір мүшесі Фрэнк Синатра атындағы халықаралық студенттер орталығының асханасында түскі үзіліс кезінде, онда қызметкерлер мен студенттер көп жиналған уақытта [[Еврей университетіндегі лаңкестік шабуыл|бомба жарды]]. Тоғыз адам — бес израильдік, үш америкалық және Франция мен АҚШ-тың қос азаматтығы бар бір адам қаза тауып, 70-тен астам адам жараланды. Әлемдік көшбасшылар, соның ішінде [[Кофи Аннан]], президент [[Джордж Уокер Буш|Джордж Буш]] және Еуропалық Одақтың жоғары өкілі [[Хавьер Солана]] бұл шабуылды айыптаған мәлімдемелер жасады.<ref>{{cite web |url= http://memorial.huji.ac.il/eng-open.html |title= HUJI Memorial Pages |publisher= Memorial.huji.ac.il |date= July 31, 2002 |access-date= September 6, 2011 |archive-date= 16 February 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170216103225/http://memorial.huji.ac.il/eng-open.html |url-status= dead }}</ref><ref>{{cite web |title= Terrorist bombing at Hebrew University cafeteria July 31, 2002 |publisher= Mfa.gov.il |url=https://mfa.gov.il/MFA/MFA-Archive/2002/Pages/Terrorist%20bombing%20at%20Hebrew%20University%20cafeteria%20-.aspx |access-date= 15 February 2021 }}</ref><ref>{{cite web |title= Israel plans to strike Hamas following Hebrew University bombing attack |publisher=[[Al Bawaba]] |date= 31 July 2002 |url=https://www.albawaba.com/news/israel-plans-strike-hamas-following-hebrew-university-bombing-attack |access-date= 15 February 2021}}</ref>
[[Менахем Бен-Сассон]] 2009–2017 жылдары университет президенті қызметін атқарды. 2017 жылы оның орнына [[Ашер Коэн]] келді.<ref name="New.huji.ac.il"/>
2017 жылы Иерусалимдегі Еврей университеті [[марихуана]]ны зерттеу орталығын ашты. Орталықтың мақсаты — «каннабис пен оның биологиялық әсерлеріне қатысты зерттеулерді жүргізу және үйлестіру, сондай-ақ оларды коммерциялық мақсатта қолдану мүмкіндіктерін қарастыру».<ref>{{Cite news|url=https://www.haaretz.com/israel-news/1.782086|archive-url=https://web.archive.org/web/20170407043939/http://www.haaretz.com/israel-news/1.782086|url-status=dead|archive-date=7 April 2017|title=Hebrew University Creates a Buzz With New Marijuana Research Center|agency=JTA|date=2017-04-07|work=Haaretz|access-date=2017-04-11|language=en}}</ref>
== Кампустары ==
=== Скопус тауы ===
[[Сурет:Hebrew University Jerusalem IL WV.JPG|thumb|Скопус тауындағы кампус]]
[[Сурет:Amfiteatron-al-shem-Rothberg.JPG|thumb|Скопус тауындағы кампус: Ротберг амфитеатры]]
[[Скопус тауы]] (ивритше: Хар ха-Цофим, הר הצופים) Иерусалимнің солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Мұнда университеттің негізгі кампусы орналасқан. Оның құрамына гуманитарлық ғылымдар, әлеуметтік ғылымдар және заң факультеттері, [[Иерусалим бизнес басқару мектебі]], Сеймур Фокс атындағы білім беру мектебі, Бервальд атындағы әлеуметтік жұмыс мектебі, Гарри С. Трумэн атындағы бейбітшілікті нығайту ғылыми-зерттеу институты, Ротберг халықаралық мектебі және Мандель атындағы [[еврейтану]] институты кіреді.
Ротберг халықаралық мектебінде зайырлы ғылымдар, сондай-ақ еврей және Израильтану пәндері оқытылады. Шетелдік студенттер үшін иврит тілін үйренуге арналған міндетті [[ульпан]] бағдарламасы қарастырылған. Оның құрамына Израиль мәдениеті мен әдет-ғұрыптары бойынша міндетті курс кіреді. Ротберг мектебіндегі барлық ульпан сабақтарын Израильде туған оқытушылар жүргізеді. Алайда мектептегі басқа көптеген сабақтарды Израильге қоныс аударған еврейлер жүргізеді.
Скопус тауындағы жер телімі [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]қа дейін [[сэр Джон Грей-Хилл]]ден оның Грей-Хилл зәулім үйімен бірге сатып алынды.<ref name="docs.google.com">{{cite journal |author= Diana Dolev |title= Architectural Orientalism In the Hebrew University – The Patrick Geddes and Frank Mears Master-Plan |journal= Assaph, Section B, Studies in Art History |issue=3 |pages=217–234 |location= Tel Aviv |url=https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:BzVt66WQaxYJ:arts.tau.ac.il/departments/images/stories/journals/arthistory/Assaph3/12dolev.pdf+architecture+hebrew+university&hl=en&pid=bl&srcid=ADGEESh7pTs4UOFXL1OlcdB2jCvesR8GqakjTVnBHW5kojibwNbWcF_7mwDX7oZrtsk9MquSvjS7A_n_4xznhmS_3ddSnIxlCVpyqK3UbFxwRrkCnYU9QZyizlepFKMdaHgvwKLYcUn7&sig=AHIEtbR-5rKVO7r_TXl7G1ORKHubfSNj6g |archive-url=https://web.archive.org/web/20121112060234/https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache%3ABzVt66WQaxYJ%3Aarts.tau.ac.il%2Fdepartments%2Fimages%2Fstories%2Fjournals%2Farthistory%2FAssaph3%2F12dolev.pdf+architecture+hebrew+university&hl=en&pid=bl&srcid=ADGEESh7pTs4UOFXL1OlcdB2jCvesR8GqakjTVnBHW5kojibwNbWcF_7mwDX7oZrtsk9MquSvjS7A_n_4xznhmS_3ddSnIxlCVpyqK3UbFxwRrkCnYU9QZyizlepFKMdaHgvwKLYcUn7&sig=AHIEtbR-5rKVO7r_TXl7G1ORKHubfSNj6g |url-status= dead |archive-date= 2012-11-12 |publisher= Tel-Aviv University, Faculty of Fine Arts |year= 1998 |access-date= September 6, 2011 }}</ref> Университеттің бас жоспарын 1919 жылғы желтоқсанда [[Патрик Геддес]] пен оның күйеубаласы [[Фрэнк Мирс]] әзірледі. Бастапқы жоба бойынша тек екі ғимарат салынды: [[Давид Вольфсон]] атындағы университет және ұлттық кітапхана, сондай-ақ математика институты. Ал физика институты олардың Иерусалимдегі серіктесі Бенджамин Чайкиннің жобасы бойынша салынған болуы мүмкін.<ref name="Dolev">{{cite book |author= Diana Dolev |title= The Planning and Building of the Hebrew University, 1919–1948: Facing the Temple Mount |year=2016 |publisher= Lexington Books |pages= 67–76 |isbn= 9780739191613 |url=https://books.google.com/books?id=IkaLCwAAQBAJ&pg=PA67 |access-date=26 July 2018 }}</ref>
[[Скопус тауы]]нда тұратын Еврей университетінің студенттері үшін университет маңында үш жатақхана орналасқан. Олар — Майерсдорф ({{Lang|he|מאירסדורף}}), Бронфман ({{Lang|he|ברונפמן}}) және Кфар ха-Студентим ({{Lang|he|כפר הסטודנטים}}, Студенттер ауылы) жатақханалары.
Жақын жерде ұлттық пантеонға айналдыру жоспарланған ежелгі [[Никанор үңгірі]] орналасқан.
==== Пауль Бервальд атындағы әлеуметтік жұмыс және әлеуметтік қамсыздандыру мектебі ====
1958 жылы құрылған бұл мектеп Израильде алғаш рет [[әлеуметтік жұмыс бакалавры]] дәрежесін ұсынды. Мектеп [[Америкалық еврейлердің біріккен тарату комитеті|Еврейлерге көмек көрсету комитетінің (JDC)]] жетекшісі [[Пауль Бервальд]]тың құрметіне аталды. JDC, Әлеуметтік қамсыздандыру министрлігі және [[Тель-Авив—Яффа муниципалитеті|Тель-Авив муниципалитеті]] мектептің алғашқы қаржыландырушылары болды.<ref name="History">{{cite book |url=https://en.sw.huji.ac.il/book/history-school |title=History of the School |access-date=22 January 2023}}</ref> 1967 жылғы сәуірде университеттің [[Гиват-Рам]] кампусында мектепке арналған жеке ғимарат салтанатты түрде ашылды.<ref>{{cite journal | url=https://www.jstor.org/stable/30021751 | jstor=30021751 | last1=Pins | first1=Arnulf M. | title=Reviewed work: The University and Social Welfare, Israel Katz, Harold Silver | journal=Social Service Review | date=1970 | volume=44 | issue=4 | pages=470–472 | doi=10.1086/642615 | issn=0037-7961 | url-access=subscription }}</ref> Мектеп «әлеуметтік жұмыс және әлеуметтік саясат салаларындағы мамандар даярлау мен ғылыми зерттеулердің көшбасшысы» деп сипатталған.<ref name="Bounce" /> Ол Израильдегі әлеуметтік жұмыс мектептерінің рейтингінде ең жоғары орынға ие болды.<ref>{{cite web |title=8 Best universities for Social Work in Israel |url=https://edurank.org/psychology/social-work/il/ |website=EduRank |date=11 August 2021 |access-date=5 February 2023}}</ref> 1970 жылы [[әлеуметтік жұмыс магистрі]] бағдарламасы енгізілді.<ref name="History" /> Мектеп құрамында Израиль геронтологиялық деректер орталығы, Невет — көмекке мұқтаж балаларды олардың жағдайын ескере отырып зерттеу және мамандар даярлау орталығы, Израильдегі қайырымдылықты зерттеу орталығы және Төзімділікті зерттеу тобы жұмыс істейді.<ref name="Bounce">{{cite web |title=Hebrew University school of Social Work and Social Welfare |url=https://www.bounce-project.eu/consortium/huj/ |website=Bounce Project |access-date=22 January 2023}}</ref>
=== Эдмонд Дж. Сафра, Гиват-Рам ===
[[Сурет:Hebrew University of Jerusalem.jpg|thumb|Гиват-Рам кампусы]]
[[Гиват-Рам]] кампусында (2005 жылы [[Эдмонд Сафра]]ның құрметіне қайта аталған) [[Эйнштейн атындағы математика институты]] кіретін жаратылыстану ғылымдары факультеті, Александр Зильберман атындағы тіршілік туралы ғылымдар институты, [[Эдмонд және Лили Сафра атындағы ми туралы ғылымдар орталығы]], [[Израиль жоғары зерттеулер институты]], Рационалдылықты зерттеу орталығы, сондай-ақ [[Израиль ұлттық кітапханасы]] (JNUL) орналасқан.
=== Эйн-Керем ===
Медицина және стоматология факультеттері, сондай-ақ [[Израиль-Канада медициналық зерттеулер институты]] (IMRIC)<ref>{{cite web |url=http://imric.org/about-us |title=About Us — Institute for Medical Research Israel-Canada (IMRIC) |publisher=imric.org |date=2014-05-15 |access-date=2014-05-19 |archive-date=27 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110527212604/http://www.imric.org/about-us |url-status=dead }}</ref> Иерусалимнің оңтүстік-батысындағы [[Эйн-Керем]] кампусында, [[Хадасса медициналық орталығы|Хадасса университеттік медициналық орталығымен]] қатар орналасқан.
=== Реховот ===
[[Сурет:RehovotCamps Ariovitch.jpg|thumb|Реховот кампусы, Ариович аудиториясы]]
Роберт Х. Смит атындағы ауыл шаруашылығы, азық-түлік және қоршаған орта факультеті<ref>{{cite web|url=http://www.agri.huji.ac.il/english/about.html |title=Faculty of Agricultural, Food and Environmental Quality Sciences |publisher=Agri.huji.ac.il |access-date=September 6, 2011}}</ref> мен Корет атындағы [[ветеринария]] мектебі<ref>{{cite web|url=http://departments.agri.huji.ac.il/vetschool/ |title=Koret School of Veterinary Medicine |publisher=Departments.agri.huji.ac.il |access-date=September 6, 2011}}</ref> жағалау жазығындағы [[Реховот]] қаласында орналасқан. Факультет 1942 жылы құрылды, ал ветеринария мектебі 1985 жылы ашылды. Бұлар Израильде өз салалары бойынша білім беру және ғылыми-зерттеу бағдарламаларын қатар ұсынатын жалғыз жоғары оқу орындары болып саналады. Факультет [[Өмір туралы ғылымдардың Еуропалық лигасы]]ның мүшесі.
[[Сурет:Hebrew University opening Ceremony.jpg|alt=Лорд Бальфурдың Скопус тауындағы Иерусалимдегі Еврей университетінің ашылу салтанатында сөз сөйлеуі|thumb|Лорд Бальфурдың Скопус тауындағы Иерусалимдегі Еврей университетінің ашылу салтанатында сөз сөйлеуі]]
== Кітапханалары ==
Еврей университетінің кітапханалары мен олардың электрондық каталогтарына HUJI кітапханалар басқармасының порталы арқылы қол жеткізуге болады.<ref>{{cite web |url=http://lib-authority.huji.ac.il/ |title=lib-authority.huji.ac.il |publisher=lib-authority.huji.ac.il |date=2013-07-26 |access-date=2014-05-19 |archive-date=29 January 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090129204545/http://lib-authority.huji.ac.il/ |url-status=dead }}</ref>
=== Еврей ұлттық және университет кітапханасы ===
[[Еврей ұлттық және университет кітапханасы]] — Еврей университетінің орталық әрі ең ірі кітапханасы, сондай-ақ әлемдегі ең бай кітап және қолжазба жинақтарының бірі. Ол университеттің ең көне бөлімшесі болып саналады. 1892 жылы еврей ой-санасы мен мәдениетіне қатысты кітаптарды сақтайтын дүниежүзілік орталық ретінде құрылған кітапхана 1920 жылы жалпы университеттік кітапхана міндеттерін де атқара бастады. Оның [[гебраика]] және [[иудаика]] жинақтары әлемдегі ең ірі жинақтар болып саналады. Кітапханада Израильде жарық көрген барлық материалдар сақталады, сондай-ақ әлемнің басқа елдерінде жарияланған, Израильге қатысты барлық материалдарды жинауға күш салынады. Кітапхана қорында бес миллионнан астам кітап және арнайы бөлімдерде сақталатын мыңдаған материал бар, олардың көпшілігі бірегей болып саналады. Олардың қатарында [[Альберт Эйнштейн мұрағаты]], [[иврит тілі]]ндегі [[қолжазба]]лар бөлімі, Эран Лаордың карталар жинағы, Эдельштейннің ғылыми жинағы, [[Гершом Шолем]] жинағы, сондай-ақ [[Маймонид]]тің қолжазбалары мен алғашқы еңбектерінің жинағы бар.
Альберт Эйнштейн өз өсиетінде жеке құжаттары мен оларға қатысты авторлық құқықтарын Еврей университетіне қалдырды. Альберт Эйнштейн мұрағатында шамамен 55 000 материал сақталған.<ref name=Einstein>{{cite news |last=Sela |first=Shimrit |url=http://news.haaretz.co.il/hasen/pages/ShArtStEngPE.jhtml?itemNo=1011875&contrassID=2&subContrassID=2&title=%27Phone%20company%27s%20%27Einstein%27%20ads%20shelved%20due%20to%20Hebrew%20U.%20copyright%20row%27&dyn_server=172.20.5.5 |title=Albert Einstein's bequest to the Hebrew University |work=Haaretz |date=March 15, 2011 |access-date=September 6, 2011 }}{{dead link|date=March 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2012 жылғы наурызда университет бүкіл мұрағаттың цифрландырылғанын және оны интернет арқылы көпшілікке қолжетімді ету жоспарланып отырғанын жариялады.<ref>{{cite news|last = Rabinovitch | first = Ari | work = [[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/article/us-einstein-archive-idUSBRE82I0WD20120320 | date = March 20, 2012 | access-date = March 20, 2012 | title=Einstein the scientist, dreamer, lover: online}}</ref><ref>{{cite web | title = Einstein papers to go digital on the Web | work = Space Daily |url=http://www.spacedaily.com/reports/Einstein_papers_to_go_digital_on_the_Web_999.html | date = March 19, 2012 | access-date = March 20, 2012}}</ref><ref>{{cite web | title = University digitises Einstein archives via new website | work = [[Silicon Republic]] | last = Doyle | first = Carmel |url=http://www.siliconrepublic.com/innovation/item/26304-university-digitises-albert/ | date = March 20, 2012 | access-date = March 20, 2012}}</ref> Жинаққа оның жеке жазбалары мен әртүрлі әйелдерге, соның ішінде кейін екінші әйелі атанған [[Эльза Эйнштейн|Эльзаға]] жазған махаббат хаттары кіреді.
=== Салалық кітапханалар ===
Ұлттық кітапханадан бөлек, Еврей университетінің кампустарында әртүрлі ғылым салаларына мамандандырылған кітапханалар жұмыс істейді. Олардың қатарында [[Авраам Харман]] атындағы ғылыми кітапхана (Сафра, Гиват-Рам); математика және информатика кітапханасы (Сафра, Гиват-Рам); Жер туралы ғылымдар кітапханасы (Сафра, Гиват-Рам); [[Берман медициналық кітапханасы|Мюриэль және Филипп И. Берман атындағы ұлттық медициналық кітапхана]] (Эйн-Керем); ауыл шаруашылығы ғылымдарының орталық кітапханасы (Реховот); Блумфилд атындағы гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдар кітапханасы (Скопус тауы); Бернард Г. Сигал атындағы заң кітапханасы орталығы (Скопус тауы); археология институтының Эмери және Клэр Ясс атындағы кітапханасы (Скопус тауы); Мозес Ливитт атындағы әлеуметтік жұмыс кітапханасы (Скопус тауы); [[Залман Аранне]] атындағы орталық білім беру кітапханасы (Скопус тауы); Ротберг халықаралық студенттер мектебінің кітапханасы (Скопус тауы); [[Гарри Трумэн|Гарри С. Трумэн]] атындағы бейбітшілікті нығайту ғылыми-зерттеу институтының Роберта және Стэнли Боген атындағы кітапханасы (Скопус тауы); сондай-ақ [[Стивен Спилберг атындағы еврей фильмдерінің мұрағаты]] бар.
== Рейтингтері ==
{| class="wikitable" style="float:right; clear:right; margin:0 0 1em 1em;"
|+ Университеттің әлемдік рейтингтері
! Рейтинг
! Жыл
! Орын
|-
| ARWU
| 2024
| 81<ref>{{cite web | title=ShanghaiRanking-Univiersities | url=https://www.shanghairanking.com/institution/the-hebrew-university-of-jerusalem }}</ref>
|-
| CWTS Leiden
| 2024
| 219<ref>{{cite web | title=CWTS Leiden Ranking | url=https://www.leidenranking.com/ranking/2024/list }}</ref>
|-
| QS
| 2025
| 240<ref>{{cite web | title=The Hebrew University of Jerusalem | url=https://www.topuniversities.com/universities/hebrew-university-jerusalem }}</ref>
|-
| Times Higher Education
| 2025
| 301–350<ref>{{cite web | title=Hebrew University of Jerusalem | date=7 March 2024 | url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/hebrew-university-jerusalem }}</ref>
|-
| U.S. News & World Report
| 2025
| 271<ref>{{Cite web | title=Hebrew University of Jerusalem in Israel {{!}} US News Best Global Universities | url=https://www.usnews.com/education/best-global-universities/hebrew-university-of-jerusalem-500554 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141029135240/http://www.usnews.com/education/best-global-universities/hebrew-university-of-jerusalem-500554 | access-date=2026-02-01 | archive-date=2014-10-29}}</ref>
|}
[[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі]]не сәйкес, Еврей университеті Израильдегі ең үздік университет болып саналады және әлем бойынша жалпы рейтингте 101–150-орындар, физика саласында 301–400-орындар, информатика саласында 201–300-орындар, ал бизнес және экономика саласында 51–75-орындар аралығында орналасқан.<ref>[http://www.shanghairanking.com/World-University-Rankings/The-Hebrew-University-of-Jerusalem.html Academic Ranking of World Universities 2020] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131023143548/http://www.shanghairanking.com/World-University-Rankings/The-Hebrew-University-of-Jerusalem.html |date=2013-10-23 }}, 2020 жылы [[Шанхай Цзяотун университеті]] жариялаған.</ref>
2021 жылы Shanghai Ranking және Әлем университеттерінің рейтинг орталығы өздерінің ''Әлем университеттері рейтингтерінде'' Еврей университетін Израильде бірінші орынға қойды. Shanghai Ranking бойынша университет әлемде 90-орынды,<ref>{{Cite web|url=https://www.shanghairanking.com/rankings/arwu/2021|title=ShanghaiRanking's Academic Ranking of World Universities|website=ShanghaiRanking}}</ref> ал Әлем университеттерінің рейтинг орталығы бойынша 64-орынды иеленді.<ref>{{cite web|url=https://cwur.org/2021-22/Hebrew-University-of-Jerusalem.php|title=Top 100 |publisher=Center for World University Rankings| year=2020 | access-date=October 7, 2020}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-08-16 |title=Hebrew University Ranks 90th Among World's Top 100 Universities, #1 in Israel |url=https://www.afhu.org/2021/08/16/hebrew-university-ranks-90th-among-worlds-top-100-universities-1-in-israel/ |access-date=2023-08-07 |website=American Friends of the Hebrew University |language=en-US}}</ref>
Еврей университеті [[математика]] саласында тұрақты түрде Израильдегі ең үздік университет болып танылып, әлемдегі жетекші оқу орындарының қатарына кіреді. 2017 жылы математика саласы бойынша әлемде 11-орынды, 2018 жылы 19-орынды, 2019 жылы 21-орынды, ал 2020 жылы 25-орынды иеленді.<ref>{{cite web |url=http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/mathematics.html |title=ShanghaiRanking's Global Ranking of Academic Subjects 2019 – Mathematics | Shanghai Ranking – 2019 |publisher=Shanghai Ranking |access-date=2020-02-18 |archive-date=1 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701105815/http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/mathematics.html |url-status=dead }}</ref><ref>2022 жылғы Әлем университеттерінің академиялық рейтингіне (ARWU) сәйкес, Иерусалимдегі Еврей университеті әлемдегі ең үздік университеттер арасында 13 сатыға көтеріліп, 77-орынды иеленді және Израильдегі ең жоғары рейтингке ие университет атанды. Рейтинг дүйсенбі күні таңертең жарияланды.</ref>
== Университеттің достар қоғамдары ==
Университеттің 25-тен астам елді қамтитын халықаралық достар қоғамдары желісі бар. 1944 жылы канадалық қайырымдылық жасаушы Аллан Бронфман негізін қалаған Иерусалимдегі Еврей университетінің канадалық достары (CFHU) ұйымы университет туралы хабардарлықты арттыруға, көшбасшылықты дамытуға және қаржылық қолдау көрсетуге ықпал етеді. CFHU Канада мен Израиль арасындағы академиялық және ғылыми-зерттеу серіктестіктерін дамытуға, стипендиялар тағайындауға, ғылыми зерттеулерді қолдауға, студенттер мен оқытушылар алмасуын ынталандыруға, сондай-ақ канадалық студенттерді Ротберг халықаралық мектебіне оқуға тартуға жәрдемдеседі. CFHU ұйымының Монреаль, Оттава, Торонто, Виннипег, Эдмонтон, Калгари және Ванкувер қалаларында бөлімшелері бар.
[[Еврей университетінің америкалық достары]] (AFHU) — университетті қолдау мақсатында бағдарламалар, іс-шаралар және қаражат жинау науқандарын ұйымдастыратын, АҚШ Салық кодексінің 501(c)(3) бөліміне сәйкес тіркелген коммерциялық емес ұйым. Оның негізін 1925 жылы америкалық қайырымдылық жасаушы [[Феликс М. Варбург]] қалады. Негізін қалаушы [[Стивен Флорсхаймер]]дің қолдауымен және Эран Разиннің басшылығымен жүзеге асырылатын ''Floersheimer Studies'' — Израильдегі қоғам, басқару және кеңістік мәселелеріне арналған зерттеулерді жариялайтын арнайы бағдарлама. Ол 1991 жылы құрылған ''Флорсхаймер саяси зерттеулер институтының'' орнына 2007 жылы құрылды.<ref>{{cite web|url=http://en.fips.huji.ac.il/|title=Floersheimer Studies|website=en.fips.huji.ac.il|language=en|access-date=2017-08-16}}</ref>
<!-- ӘЛІПБИЛІК РЕТТІ САҚТАҢЫЗ -->
== Басылымдары ==
=== <span class="anchor" id="Institute of Archaeology, Mt. Scopus"></span>Скопус тауындағы археология институты ===
* ''Qedem: Археология институтының монографиялары''
* ''Qedem Reports''
* ''Jerusalem Journal of Archaeology'' (JJAR) — ашық қолжетімді, рецензияланатын, пәнаралық ғылыми журнал.
== Көрнекті тұлғалары ==
1918 жылы құрылғаннан бері Иерусалимдегі Еврей университеті Израиль мен әлемнің дамуына ықпал еткен көшбасшылардың, жаңашылдар мен ғалымдардың бірнеше буынын тәрбиелеп шығарды. Израиль университеттері арасында оның түлектерінің қатарынан ең көп премьер-министр (4) шыққан. Сонымен қатар университет түлектерінің арасында бірнеше президент, Жоғарғы сот судьялары, Моссад басшылары және Израиль сыйлығының лауреаттары бар.
<gallery class="center" classes="center" mode="packed" widths="140" heights="140" perrow="5" caption="Еврей университетінің көрнекті түлектері мен оқытушылары:">
Сурет:Ehud Barak official portrait 1999.jpg|Израильдің 10-премьер-министрі [[Эхуд Барак]] (жаратылыстану ғылымдарының бакалавры, физика және математика, 1968)
Сурет:Ariel Sharon 2001.jpg|Израильдің 11-премьер-министрі [[Ариэль Шарон]] (гуманитарлық ғылымдар бакалавры, тарих және Таяу Шығыс зерттеулері)
Сурет:Naftali Bennett official portrait.jpg|Израильдің 13-премьер-министрі [[Нафтали Беннет]] (құқық бакалавры)
Сурет:Daniel Kahneman (3283955327) (cropped).jpg|[[Экономика бойынша Нобель сыйлығы|Экономика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]] [[Даниэль Канеман]] (оқытушы және түлек)
Сурет:Aaron Ciechanover 01.JPG|[[Химия бойынша Нобель сыйлығы|Химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]] [[Аарон Чехановер]] (ғылым магистрі, медицина докторы)
Сурет:AHARON BARAK.jpg|[[Израиль Жоғарғы соты]]ның бұрынғы төрағасы [[Аарон Барак]] (құқық бакалавры, құқық магистрі, 1958; құқық докторы, 1963)
Сурет:MKr364751 Yuval Noah Harari (Frankfurter Buchmesse 2024).jpg|Тарихшы және бестселлер кітаптардың авторы [[Юваль Ной Харари]] (гуманитарлық ғылымдар бакалавры, тарих)
Сурет:Efraim Halevy.jpg|[[Моссад]]тың бұрынғы директоры [[Эфраим Халеви]] (құқық бакалавры)
</gallery>
== Yissum ==
Yissum Research Development Company — 1964 жылы құрылған университеттің технологиялар трансферімен айналысатын компаниясы. Yissum Еврей университетінің зерттеушілері мен қызметкерлеріне тиесілі барлық лицензиялар мен патенттерді басқарады. Құрылғаннан бері Yissum 80-нен астам дербес компанияның негізін қалады. Олардың қатарында [[Mobileye]], BriefCam, HumanEyes, [[OrCam құрылғысы|OrCam]], ExLibris, BioCancell, NewStem<ref>{{Cite news |date=14 December 2022 |title=NewStem, MSK Innovation Hub Team to Validate Cancer Diagnostics Software Platform |work=[[GenomeWeb]] |url=https://www.genomeweb.com/business-news/newstem-msk-innovation-hub-team-validate-cancer-diagnostics-software-platform |access-date=14 December 2022}}</ref> және басқа да көптеген компаниялар бар. Yissum компаниясын Яаков Михлин және бизнес саласының басқа да жетекшілері, соның ішінде Тамир Хуберман,<ref>{{cite web |url=http://il.linkedin.com/in/tamirhuberman/ |title=Tamir Huberman – Israel | LinkedIn |publisher=Il.linkedin.com |access-date=2014-05-19 |url-status=dead }}</ref> Дов Райхман, Шоши Кейнан, Ариэла Маркель және Михаль Леви басқарады. Yissum сонымен қатар ITTN (Израиль технологиялар трансфері ұйымы) мүшесі болып саналады.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сыртқы сілтемелер ==
{{Commons}}
* [https://en.huji.ac.il/ Ресми сайты]
azlqx3g1afi6nxzj90cohp8gej61qyt
3693357
3693356
2026-11-08T10:30:11Z
1nter pares
146705
/* Сыртқы сілтемелер */
3693357
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Иерусалимдегі Еврей университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы = [[Сурет:Hebrew University Logo.svg]]
|Сурет =
|Шынайы аты = האוניברסיטה העברית בירושלים
|Халықаралық атауы = Hebrew University of Jerusalem
|Бұрынғы атауы =
|Ұраны =
|Құрылған жылы = [[24 шілде]] [[1918 жыл|1918]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[Зерттеу университеті|зерттеу университеті]]
|Бюджет = 802,4 млн [[АҚШ доллары]] (2018)<ref name="President's Report 2019">{{Cite web|url=https://campaign.huji.ac.il/sites/default/files/pdfs/President%E2%80%99s+Report+2019.pdf|title=Something went wrong...|website=campaign.huji.ac.il}}</ref>
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = Тамир Шефер<ref>{{cite web |title=Prof. Tamir Sheafer Elected President of the Hebrew University |url=https://international.huji.ac.il/news/prof-tamir-sheafer-elected-president-hebrew-university |website=HUJI International |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Орон Шагрир]]<ref>{{cite web |title=Prof. Oron Shagrir Elected Rector of the Hebrew University |url=https://en.huji.ac.il/news/prof-oron-shagrir-elected-rector-hebrew-university |website=The Hebrew University of Jerusalem |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Студенттер = 23 000
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат = 12 500
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура = 2200
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар = 1200 (тұрақты оқытушылар құрамы)<ref name="stanford">{{Cite web | title=Foreign Exchange Program for SLS Students | url=https://law.stanford.edu/education/international-and-global-opportunities/foreign-exchange-program-for-sls-students/hebrew-university-of-jerusalem-hu-jerusalem-israel/ }}</ref>
|Орналасқан жері = [[Иерусалим]] және [[Реховот]], [[Израиль]]
|Метро бекеті =
|Кампус = қалалық
|Мекенжайы =
|Сайты = https://en.huji.ac.il/en
|Марапаттары =
|lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec =
|lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec =
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Иерусалимдегі Еврей университеті''' ('''HUJI'''; {{lang-he|הַאוּנִיבֶרְסִיטָה הָעִבְרִית בִּירוּשָׁלַיִם|HaUniversita HaIvrit birushalayim}}) — Израильдің [[Иерусалим]] қаласында орналасқан [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]]. 1918 жылғы шілдеде [[Альберт Эйнштейн]] мен [[Хаим Вейцман]] бірлесіп негізін қалаған бұл оқу орны — [[Израиль]]дегі екінші көне жоғары оқу орны. Университет [[Израиль тәуелсіздігі туралы декларация|Израиль мемлекеті құрылғаннан]] 30 жыл бұрын, бірақ одан да көне [[Технион]] университетінен алты жыл кейін құрылған.
Университетке қарасты бес [[клиникалық аурухана]] (соның ішінде [[Хадасса медициналық орталығы]]), жеті факультет, 100-ден астам ғылыми-зерттеу орталығы және 315 академиялық кафедра бар. 2018 жылғы жағдай бойынша Израильдегі докторанттардың үштен бірі осы университетте оқыған. Университеттің [[Иерусалим]]де үш кампусы, ал Израильдің басқа қалаларында тағы үш кампусы бар (әрқайсысы [[Реховот]], [[Ришон-ле-Цион]] және [[Эйлат]] қалаларында орналасқан).<ref>{{cite web |title=The Hebrew University of Jerusalem – Our Story in Numbers |url=https://en.huji.ac.il/university-numbers |access-date=August 24, 2024 |publisher=Huji.ac.il}}</ref> 2023 жылға дейін әлемдегі [[иудаика]] саласына арналған ең ірі кітапхана — [[Израиль ұлттық кітапханасы]] Иерусалимнің [[Гиват-Рам]] ауданындағы [[Эдмонд Сафра|Эдмонд Дж. Сафра]] кампусында орналасқан.
Университеттің алғашқы [[басқарушылар кеңесі]] мүшелерінің арасында [[Зигмунд Фрейд]] пен [[Мартин Бубер]] болған. [[Израиль премьер-министрі|Израильдің төрт премьер-министрі]] осы университеттің түлектері болып саналады. 2018 жылғы жағдай бойынша университетпен 15 [[Нобель сыйлығы]]ның лауреаты (оның ішінде сегізі университет түлектері мен оқытушылары), екі [[Филдс медалі]]нің иегері (оның бірі университет түлегі) және үш [[Тьюринг сыйлығы]]ның лауреаты байланысты болған.<ref>{{Cite web |title=Something went wrong... |url=https://en.huji.ac.il/news/results-are-hebrew-university-ranks-77th-worldwide-and-1-israel-according-2022 |access-date=2024-05-03 |website=en.huji.ac.il}}</ref>
== Тарихы ==
[[Сурет:Mount Scopus (2009).jpg|thumb|Еврей университетінің құрылуы және іргетасының қалануы, 1918 жыл]]
[[Сурет:Opening ceremony of Hebrew University of Jerusalem 1925.jpg|thumb|Иерусалимдегі Еврей университетінің ашылу салтанаты, 1925 жыл. Хайфа университетінің Юнес пен Сорая Назарян кітапханасының цифрлық жинақтарындағы сурет]]
[[Сурет:Zoltan Kluger. Hebrew University, Jerusalem.jpg|thumb|Еврей университеті, 1937 жыл]]
[[Сурет:Keren Hayesod Album, Hebrew University01 (cropped).jpg|thumb|alt=Еврей университетінің кампусы, 1930 жылдар|Еврей университетінің кампусы, 1930 жылдар]]
[[Сурет:The National Library of Israel building - Amitay Katz.jpg|thumb|right|[[Израиль ұлттық кітапханасы]], Гиват-Рам, 1892 жылы құрылған]]
[[Сурет:Academy of the Hebrew Language.JPG|thumb|right|[[Иврит тілі академиясы]]ның ғимараты, Гиват-Рам. 1953 жылы академия 1890 жылы құрылған Иврит тілі комитетінің орнына келді.]]
[[Сионизм|Сионистік]] қозғалыстың мақсаттарының бірі [[Израиль жері]]нде [[Еврейлер|еврей]] университетін құру болды. Университет құру туралы ұсыныс алғаш рет 1884 жылы [[Ховевей Цион]] қоғамының [[Катовице|Каттовиц (Катовице)]] конференциясында, ал 1897 жылы [[Бірінші сионистік конгресс]]те [[Герман Шапира]] тарапынан айтылды.
Университеттің [[іргетасы]] 24 шілде 1918 жылы қаланды. Жеті жылдан кейін, 1 сәуір 1925 жылы [[Скопус тауы]]ндағы Еврей университетінің кампусы салтанатты түрде ашылды. Ашылу рәсіміне еврей әлемінің жетекшілері, көрнекті ғалымдар мен қоғам қайраткерлері, сондай-ақ британдық мәртебелі тұлғалар, соның ішінде [[Артур Джеймс Бальфур|Бальфур графы]], виконт [[Эдмунд Алленби|Алленби]], [[Уинстон Черчилль]] және сэр [[Герберт Сэмюэл, 1-виконт Сэмюэл|Герберт Сэмюэл]] қатысты.<ref name=Faught>{{Cite book |last=Faught |first=C. Brad |url=https://books.google.com/books?id=6kp-EAAAQBAJ |title=Cairo 1921: Ten Days That Made the Middle East |date=2022-07-08 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-25674-1 |pages=116 |language=en}}</ref> Университеттің алғашқы канцлері [[Иуда Магнес]] болды. Ол 1924–1935 жылдары университетті канцлер ретінде басқарды.<ref name="New.huji.ac.il">{{cite web|url=https://new.huji.ac.il/en/page/454 |title=Office of the President | האוניברסיטה העברית בירושלים | The Hebrew University of Jerusalem |publisher=New.huji.ac.il |date=2017-09-01 |access-date=2020-02-18}}</ref> 1935–1948 жылдары университеттің президенті қызметін атқарды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
Университеттің тұжырымдамасын әзірлеу кезіндегі ең даулы мәселелердің бірі оның болашақ ресми тіліне қатысты болды. «Германистер» деп аталған бір тарап еврейлерге қатысты емес барлық пәндерде неміс және араб тілдерін қатар қолдануды ұсынса, екінші тарап иврит тілін жалпы қолданысқа енгізуді жақтады. Бірінші тарап жақында ғана жаңғыртылған қазіргі иврит тілі жоғары деңгейдегі академиялық пікірталастар жүргізуге әлі жарамсыз болуы мүмкін деп қауіптенді, өйткені онда діни емес салаларға қатысты арнайы ғылыми-техникалық терминдер жеткіліксіз еді. Бұл алаңдаушылықты негізсіз деп біржақты жоққа шығаруға болмағанымен, осы ұстанымды жақтаушылар иврит тілінің көптеген еврейлер, әсіресе академиялық ортадан тыс қауым үшін символдық маңызын жете бағаламады. Сондықтан олар пікірталаста өз ұстанымдарын қорғай алмай, жаңа университеттің оқыту және ғылыми қызмет тілі иврит болатын оқу орны ретінде құрылуы туралы шешімге көнуге мәжбүр болды.<ref>{{Cite web|url=https://mimeo.dubnow.de/the-language-of-science/|title=The Language of Science | Mimeo|date=30 November 2020 }}</ref> Университеттің өзіндік еврейлік сипатын не айқындайтыны туралы мәселе тек ресми тілді таңдауға ғана емес, сонымен қатар кафедраларды құру, олардың тиісті зерттеу бағыттарын анықтау және университеттің жалпы академиялық бейінін қалыптастыру сияқты ұйымдастырушылық мәселелерге де қатысты болды. Сондықтан 1919 жылы [[Шмарьяху Левин]] Еуропаның бірқатар көрнекті еврей ғалымдарынан осы мәселе жөніндегі пікірлерін сұрады. Жауап бергендердің бірі [[Игнац Гольдциер]] болды. Оның ұсыныстары кем дегенде ішінара жүзеге асырылды: шығыс тілдері, еврей әдебиеті және археология университетте алғаш оқытыла бастаған пәндердің қатарынан орын алды.<ref>{{Cite web|url=https://mimeo.dubnow.de/envisioning-a-hebrew-university/|title = Envisioning a Hebrew University | Mimeo| date=13 July 2021 }}</ref>
1947 жылға қарай университет ірі ғылыми-зерттеу және білім беру мекемесіне айналды. 1948–1949 жылдары сэр [[Леон Саймон (сионист)|Леон Саймон]] университет президентінің міндетін атқарды. Одан кейін бұл қызметке профессор [[Селиг Бродецкий]] келіп, 1949–1952 жылдары университетті басқарды.<ref name="New.huji.ac.il"/> 1949 жылғы мамырда медицина мектебін құру жоспары мақұлданып, сол жылғы қарашада заң факультеті ашылды. 1952 жылы университет 1940 жылы негізін қалаған ауыл шаруашылығы институтының толыққанды факультетке айналатыны жарияланды.<ref>{{cite news |last=Weitz |first=Yechiam |url=https://www.haaretz.com/hasen/spages/841024.html |title=The subversives on the hill |work=Haaretz |date=March 15, 2011 |access-date=September 6, 2011 |archive-date=3 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080503233107/http://www.haaretz.com/hasen/spages/841024.html |url-status=dead }}</ref>
[[1948 жылғы Араб-Израиль соғысы]] кезінде Иерусалимнің Израиль бақылауындағы бөлігі мен университет арасында қатынаған автоколонналарға шабуылдар жасалды.<ref>''The Palestine Post'', April 14, 1948, p. 3</ref> Иерусалимдегі араб күштерінің қолбасшысы [[Әбділ Қадір әл-Хусейни]] егер еврейлер университет пен [[Хадасса ауруханасы]]н шабуыл жасау базасы ретінде пайдалануды жалғастырса, оларға қарсы әскери әрекет жүргізетінін ескертті.<ref>'Husseini Threatens Hadassah', ''The Palestine Post'', March 18, 1948, p. 1</ref> 1948 жылғы сәуірде дәрігерлер мен медбикелерді қоса алғанда, 79 еврей қаза тапқан [[Хадасса медициналық автоколоннасындағы қырғын]]нан кейін Скопус тауындағы кампус Иерусалимнен оқшауланды.<ref>''Victims of Hadassah massacre to be memorialized'', Judy Siegel-Itzkovich, ''The Jerusalem Post'', April 7, 2008.</ref> Британдық әскери қызметші [[Джек Черчилль]] ауруханадан 700 еврей дәрігерін, студентін және пациентін эвакуациялауды үйлестірді.<ref>{{cite web |url=http://www.wwiihistorymagazine.com/2005/july/col-profiles.html |title=Fighting Jack Churchill Survived A Wartime Odyssey Beyond Compare |publisher=Wwiihistorymagazine.com |date=1941-12-27 |access-date=2014-03-08 |archive-date=17 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130917135443/http://www.wwiihistorymagazine.com/2005/july/col-profiles.html |url-status=dead }}</ref>
[[Иордания]] үкіметі Израиль азаматтарының Скопус тауына баруына рұқсат бермегеннен кейін Иерусалимнің батыс бөлігіндегі Гиват-Рам ауданында жаңа кампус салынып, 1958 жылы аяқталды. Осы аралықта сабақтар қаладағы 40 түрлі ғимаратта өткізілді.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=6x3S8eM3spAC&q=attacks+on+medical+convoys+to+mount+scopus&pg=PA193 |title=International Dictionary of University Histories |isbn=9781884964237 |access-date=September 6, 2011|last1=Summerfield |first1=Carol J. |last2=Devine |first2=Mary Elizabeth |last3=Levi |first3=Anthony |year=1998 |publisher=Taylor & Francis }}</ref> 1953–1961 жылдары университет президенті [[Биньямин Мазар]], 1961–1962 жылдары президент міндетін атқарушы [[Джулио Рака]], ал 1962–1968 жылдары президент [[Элияху Эйлат]] болды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
Осы мақсатта [[Рехавия]] ауданындағы францискандық Қасиетті жерлердің қамқоршыларынан жалға алынған Терра-Санта ғимараты да пайдаланылды.<ref>{{cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Archaeology/jermandate.html |title=Jerusalem: Architecture in the British Mandate Period |publisher=Jewishvirtuallibrary.org |access-date=September 6, 2011}}</ref> Бірнеше жылдан кейін [[Хадасса медициналық орталығы|Хадасса]] медициналық ұйымымен бірлесіп, Иерусалимнің оңтүстік-батысындағы [[Эйн-Керем]] ауданында медициналық ғылымдарға арналған кампус салынды.
1967 жылдың басына қарай университетте 12 500 студент оқыды. Олар Иерусалимдегі екі кампус пен [[Реховот]]тағы ауыл шаруашылығы факультетінде білім алды. 1967 жылғы маусымдағы [[Алты күндік соғыс]]тан кейін Иерусалим біріктірілген соң, университет қайта салынған Скопус тауындағы кампусына оралу мүмкіндігіне ие болды. [[Иерусалим қолданбалы зерттеулер институты]]ның мәліметінше, 1968 жылы Израиль Еврей университеті үшін [[Палестина]]ның [[Исавия]] ауылынан 568 [[дунам]] жерді тәркіледі.<ref>[http://vprofile.arij.org/jerusalem/pdfs/vprofile/isawyieh.pdf 'Isawiya Town Profile], ARIJ, 2012, p. 14</ref> 1981 жылы құрылыс жұмыстары аяқталып, Скопус тауындағы кампус қайтадан университеттің негізгі кампусына айналды.{{citation needed|date=September 2019}} 1968–1983 жылдары университет президенті [[Авраам Харман]], 1983–1986 жылдары [[Дон Патинкин]], 1986–1990 жылдары [[Амнон Пази]], 1990–1992 жылдары [[Йорам Бен-Порат]], 1992–1997 жылдары [[Ханох Гутфройнд]], ал 1997–2009 жылдары [[Менахем Магидор]] болды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
31 шілде 2002 жылы лаңкестік топтың бір мүшесі Фрэнк Синатра атындағы халықаралық студенттер орталығының асханасында түскі үзіліс кезінде, онда қызметкерлер мен студенттер көп жиналған уақытта [[Еврей университетіндегі лаңкестік шабуыл|бомба жарды]]. Тоғыз адам — бес израильдік, үш америкалық және Франция мен АҚШ-тың қос азаматтығы бар бір адам қаза тауып, 70-тен астам адам жараланды. Әлемдік көшбасшылар, соның ішінде [[Кофи Аннан]], президент [[Джордж Уокер Буш|Джордж Буш]] және Еуропалық Одақтың жоғары өкілі [[Хавьер Солана]] бұл шабуылды айыптаған мәлімдемелер жасады.<ref>{{cite web |url= http://memorial.huji.ac.il/eng-open.html |title= HUJI Memorial Pages |publisher= Memorial.huji.ac.il |date= July 31, 2002 |access-date= September 6, 2011 |archive-date= 16 February 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170216103225/http://memorial.huji.ac.il/eng-open.html |url-status= dead }}</ref><ref>{{cite web |title= Terrorist bombing at Hebrew University cafeteria July 31, 2002 |publisher= Mfa.gov.il |url=https://mfa.gov.il/MFA/MFA-Archive/2002/Pages/Terrorist%20bombing%20at%20Hebrew%20University%20cafeteria%20-.aspx |access-date= 15 February 2021 }}</ref><ref>{{cite web |title= Israel plans to strike Hamas following Hebrew University bombing attack |publisher=[[Al Bawaba]] |date= 31 July 2002 |url=https://www.albawaba.com/news/israel-plans-strike-hamas-following-hebrew-university-bombing-attack |access-date= 15 February 2021}}</ref>
[[Менахем Бен-Сассон]] 2009–2017 жылдары университет президенті қызметін атқарды. 2017 жылы оның орнына [[Ашер Коэн]] келді.<ref name="New.huji.ac.il"/>
2017 жылы Иерусалимдегі Еврей университеті [[марихуана]]ны зерттеу орталығын ашты. Орталықтың мақсаты — «каннабис пен оның биологиялық әсерлеріне қатысты зерттеулерді жүргізу және үйлестіру, сондай-ақ оларды коммерциялық мақсатта қолдану мүмкіндіктерін қарастыру».<ref>{{Cite news|url=https://www.haaretz.com/israel-news/1.782086|archive-url=https://web.archive.org/web/20170407043939/http://www.haaretz.com/israel-news/1.782086|url-status=dead|archive-date=7 April 2017|title=Hebrew University Creates a Buzz With New Marijuana Research Center|agency=JTA|date=2017-04-07|work=Haaretz|access-date=2017-04-11|language=en}}</ref>
== Кампустары ==
=== Скопус тауы ===
[[Сурет:Hebrew University Jerusalem IL WV.JPG|thumb|Скопус тауындағы кампус]]
[[Сурет:Amfiteatron-al-shem-Rothberg.JPG|thumb|Скопус тауындағы кампус: Ротберг амфитеатры]]
[[Скопус тауы]] (ивритше: Хар ха-Цофим, הר הצופים) Иерусалимнің солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Мұнда университеттің негізгі кампусы орналасқан. Оның құрамына гуманитарлық ғылымдар, әлеуметтік ғылымдар және заң факультеттері, [[Иерусалим бизнес басқару мектебі]], Сеймур Фокс атындағы білім беру мектебі, Бервальд атындағы әлеуметтік жұмыс мектебі, Гарри С. Трумэн атындағы бейбітшілікті нығайту ғылыми-зерттеу институты, Ротберг халықаралық мектебі және Мандель атындағы [[еврейтану]] институты кіреді.
Ротберг халықаралық мектебінде зайырлы ғылымдар, сондай-ақ еврей және Израильтану пәндері оқытылады. Шетелдік студенттер үшін иврит тілін үйренуге арналған міндетті [[ульпан]] бағдарламасы қарастырылған. Оның құрамына Израиль мәдениеті мен әдет-ғұрыптары бойынша міндетті курс кіреді. Ротберг мектебіндегі барлық ульпан сабақтарын Израильде туған оқытушылар жүргізеді. Алайда мектептегі басқа көптеген сабақтарды Израильге қоныс аударған еврейлер жүргізеді.
Скопус тауындағы жер телімі [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]қа дейін [[сэр Джон Грей-Хилл]]ден оның Грей-Хилл зәулім үйімен бірге сатып алынды.<ref name="docs.google.com">{{cite journal |author= Diana Dolev |title= Architectural Orientalism In the Hebrew University – The Patrick Geddes and Frank Mears Master-Plan |journal= Assaph, Section B, Studies in Art History |issue=3 |pages=217–234 |location= Tel Aviv |url=https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:BzVt66WQaxYJ:arts.tau.ac.il/departments/images/stories/journals/arthistory/Assaph3/12dolev.pdf+architecture+hebrew+university&hl=en&pid=bl&srcid=ADGEESh7pTs4UOFXL1OlcdB2jCvesR8GqakjTVnBHW5kojibwNbWcF_7mwDX7oZrtsk9MquSvjS7A_n_4xznhmS_3ddSnIxlCVpyqK3UbFxwRrkCnYU9QZyizlepFKMdaHgvwKLYcUn7&sig=AHIEtbR-5rKVO7r_TXl7G1ORKHubfSNj6g |archive-url=https://web.archive.org/web/20121112060234/https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache%3ABzVt66WQaxYJ%3Aarts.tau.ac.il%2Fdepartments%2Fimages%2Fstories%2Fjournals%2Farthistory%2FAssaph3%2F12dolev.pdf+architecture+hebrew+university&hl=en&pid=bl&srcid=ADGEESh7pTs4UOFXL1OlcdB2jCvesR8GqakjTVnBHW5kojibwNbWcF_7mwDX7oZrtsk9MquSvjS7A_n_4xznhmS_3ddSnIxlCVpyqK3UbFxwRrkCnYU9QZyizlepFKMdaHgvwKLYcUn7&sig=AHIEtbR-5rKVO7r_TXl7G1ORKHubfSNj6g |url-status= dead |archive-date= 2012-11-12 |publisher= Tel-Aviv University, Faculty of Fine Arts |year= 1998 |access-date= September 6, 2011 }}</ref> Университеттің бас жоспарын 1919 жылғы желтоқсанда [[Патрик Геддес]] пен оның күйеубаласы [[Фрэнк Мирс]] әзірледі. Бастапқы жоба бойынша тек екі ғимарат салынды: [[Давид Вольфсон]] атындағы университет және ұлттық кітапхана, сондай-ақ математика институты. Ал физика институты олардың Иерусалимдегі серіктесі Бенджамин Чайкиннің жобасы бойынша салынған болуы мүмкін.<ref name="Dolev">{{cite book |author= Diana Dolev |title= The Planning and Building of the Hebrew University, 1919–1948: Facing the Temple Mount |year=2016 |publisher= Lexington Books |pages= 67–76 |isbn= 9780739191613 |url=https://books.google.com/books?id=IkaLCwAAQBAJ&pg=PA67 |access-date=26 July 2018 }}</ref>
[[Скопус тауы]]нда тұратын Еврей университетінің студенттері үшін университет маңында үш жатақхана орналасқан. Олар — Майерсдорф ({{Lang|he|מאירסדורף}}), Бронфман ({{Lang|he|ברונפמן}}) және Кфар ха-Студентим ({{Lang|he|כפר הסטודנטים}}, Студенттер ауылы) жатақханалары.
Жақын жерде ұлттық пантеонға айналдыру жоспарланған ежелгі [[Никанор үңгірі]] орналасқан.
==== Пауль Бервальд атындағы әлеуметтік жұмыс және әлеуметтік қамсыздандыру мектебі ====
1958 жылы құрылған бұл мектеп Израильде алғаш рет [[әлеуметтік жұмыс бакалавры]] дәрежесін ұсынды. Мектеп [[Америкалық еврейлердің біріккен тарату комитеті|Еврейлерге көмек көрсету комитетінің (JDC)]] жетекшісі [[Пауль Бервальд]]тың құрметіне аталды. JDC, Әлеуметтік қамсыздандыру министрлігі және [[Тель-Авив—Яффа муниципалитеті|Тель-Авив муниципалитеті]] мектептің алғашқы қаржыландырушылары болды.<ref name="History">{{cite book |url=https://en.sw.huji.ac.il/book/history-school |title=History of the School |access-date=22 January 2023}}</ref> 1967 жылғы сәуірде университеттің [[Гиват-Рам]] кампусында мектепке арналған жеке ғимарат салтанатты түрде ашылды.<ref>{{cite journal | url=https://www.jstor.org/stable/30021751 | jstor=30021751 | last1=Pins | first1=Arnulf M. | title=Reviewed work: The University and Social Welfare, Israel Katz, Harold Silver | journal=Social Service Review | date=1970 | volume=44 | issue=4 | pages=470–472 | doi=10.1086/642615 | issn=0037-7961 | url-access=subscription }}</ref> Мектеп «әлеуметтік жұмыс және әлеуметтік саясат салаларындағы мамандар даярлау мен ғылыми зерттеулердің көшбасшысы» деп сипатталған.<ref name="Bounce" /> Ол Израильдегі әлеуметтік жұмыс мектептерінің рейтингінде ең жоғары орынға ие болды.<ref>{{cite web |title=8 Best universities for Social Work in Israel |url=https://edurank.org/psychology/social-work/il/ |website=EduRank |date=11 August 2021 |access-date=5 February 2023}}</ref> 1970 жылы [[әлеуметтік жұмыс магистрі]] бағдарламасы енгізілді.<ref name="History" /> Мектеп құрамында Израиль геронтологиялық деректер орталығы, Невет — көмекке мұқтаж балаларды олардың жағдайын ескере отырып зерттеу және мамандар даярлау орталығы, Израильдегі қайырымдылықты зерттеу орталығы және Төзімділікті зерттеу тобы жұмыс істейді.<ref name="Bounce">{{cite web |title=Hebrew University school of Social Work and Social Welfare |url=https://www.bounce-project.eu/consortium/huj/ |website=Bounce Project |access-date=22 January 2023}}</ref>
=== Эдмонд Дж. Сафра, Гиват-Рам ===
[[Сурет:Hebrew University of Jerusalem.jpg|thumb|Гиват-Рам кампусы]]
[[Гиват-Рам]] кампусында (2005 жылы [[Эдмонд Сафра]]ның құрметіне қайта аталған) [[Эйнштейн атындағы математика институты]] кіретін жаратылыстану ғылымдары факультеті, Александр Зильберман атындағы тіршілік туралы ғылымдар институты, [[Эдмонд және Лили Сафра атындағы ми туралы ғылымдар орталығы]], [[Израиль жоғары зерттеулер институты]], Рационалдылықты зерттеу орталығы, сондай-ақ [[Израиль ұлттық кітапханасы]] (JNUL) орналасқан.
=== Эйн-Керем ===
Медицина және стоматология факультеттері, сондай-ақ [[Израиль-Канада медициналық зерттеулер институты]] (IMRIC)<ref>{{cite web |url=http://imric.org/about-us |title=About Us — Institute for Medical Research Israel-Canada (IMRIC) |publisher=imric.org |date=2014-05-15 |access-date=2014-05-19 |archive-date=27 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110527212604/http://www.imric.org/about-us |url-status=dead }}</ref> Иерусалимнің оңтүстік-батысындағы [[Эйн-Керем]] кампусында, [[Хадасса медициналық орталығы|Хадасса университеттік медициналық орталығымен]] қатар орналасқан.
=== Реховот ===
[[Сурет:RehovotCamps Ariovitch.jpg|thumb|Реховот кампусы, Ариович аудиториясы]]
Роберт Х. Смит атындағы ауыл шаруашылығы, азық-түлік және қоршаған орта факультеті<ref>{{cite web|url=http://www.agri.huji.ac.il/english/about.html |title=Faculty of Agricultural, Food and Environmental Quality Sciences |publisher=Agri.huji.ac.il |access-date=September 6, 2011}}</ref> мен Корет атындағы [[ветеринария]] мектебі<ref>{{cite web|url=http://departments.agri.huji.ac.il/vetschool/ |title=Koret School of Veterinary Medicine |publisher=Departments.agri.huji.ac.il |access-date=September 6, 2011}}</ref> жағалау жазығындағы [[Реховот]] қаласында орналасқан. Факультет 1942 жылы құрылды, ал ветеринария мектебі 1985 жылы ашылды. Бұлар Израильде өз салалары бойынша білім беру және ғылыми-зерттеу бағдарламаларын қатар ұсынатын жалғыз жоғары оқу орындары болып саналады. Факультет [[Өмір туралы ғылымдардың Еуропалық лигасы]]ның мүшесі.
[[Сурет:Hebrew University opening Ceremony.jpg|alt=Лорд Бальфурдың Скопус тауындағы Иерусалимдегі Еврей университетінің ашылу салтанатында сөз сөйлеуі|thumb|Лорд Бальфурдың Скопус тауындағы Иерусалимдегі Еврей университетінің ашылу салтанатында сөз сөйлеуі]]
== Кітапханалары ==
Еврей университетінің кітапханалары мен олардың электрондық каталогтарына HUJI кітапханалар басқармасының порталы арқылы қол жеткізуге болады.<ref>{{cite web |url=http://lib-authority.huji.ac.il/ |title=lib-authority.huji.ac.il |publisher=lib-authority.huji.ac.il |date=2013-07-26 |access-date=2014-05-19 |archive-date=29 January 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090129204545/http://lib-authority.huji.ac.il/ |url-status=dead }}</ref>
=== Еврей ұлттық және университет кітапханасы ===
[[Еврей ұлттық және университет кітапханасы]] — Еврей университетінің орталық әрі ең ірі кітапханасы, сондай-ақ әлемдегі ең бай кітап және қолжазба жинақтарының бірі. Ол университеттің ең көне бөлімшесі болып саналады. 1892 жылы еврей ой-санасы мен мәдениетіне қатысты кітаптарды сақтайтын дүниежүзілік орталық ретінде құрылған кітапхана 1920 жылы жалпы университеттік кітапхана міндеттерін де атқара бастады. Оның [[гебраика]] және [[иудаика]] жинақтары әлемдегі ең ірі жинақтар болып саналады. Кітапханада Израильде жарық көрген барлық материалдар сақталады, сондай-ақ әлемнің басқа елдерінде жарияланған, Израильге қатысты барлық материалдарды жинауға күш салынады. Кітапхана қорында бес миллионнан астам кітап және арнайы бөлімдерде сақталатын мыңдаған материал бар, олардың көпшілігі бірегей болып саналады. Олардың қатарында [[Альберт Эйнштейн мұрағаты]], [[иврит тілі]]ндегі [[қолжазба]]лар бөлімі, Эран Лаордың карталар жинағы, Эдельштейннің ғылыми жинағы, [[Гершом Шолем]] жинағы, сондай-ақ [[Маймонид]]тің қолжазбалары мен алғашқы еңбектерінің жинағы бар.
Альберт Эйнштейн өз өсиетінде жеке құжаттары мен оларға қатысты авторлық құқықтарын Еврей университетіне қалдырды. Альберт Эйнштейн мұрағатында шамамен 55 000 материал сақталған.<ref name=Einstein>{{cite news |last=Sela |first=Shimrit |url=http://news.haaretz.co.il/hasen/pages/ShArtStEngPE.jhtml?itemNo=1011875&contrassID=2&subContrassID=2&title=%27Phone%20company%27s%20%27Einstein%27%20ads%20shelved%20due%20to%20Hebrew%20U.%20copyright%20row%27&dyn_server=172.20.5.5 |title=Albert Einstein's bequest to the Hebrew University |work=Haaretz |date=March 15, 2011 |access-date=September 6, 2011 }}{{dead link|date=March 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2012 жылғы наурызда университет бүкіл мұрағаттың цифрландырылғанын және оны интернет арқылы көпшілікке қолжетімді ету жоспарланып отырғанын жариялады.<ref>{{cite news|last = Rabinovitch | first = Ari | work = [[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/article/us-einstein-archive-idUSBRE82I0WD20120320 | date = March 20, 2012 | access-date = March 20, 2012 | title=Einstein the scientist, dreamer, lover: online}}</ref><ref>{{cite web | title = Einstein papers to go digital on the Web | work = Space Daily |url=http://www.spacedaily.com/reports/Einstein_papers_to_go_digital_on_the_Web_999.html | date = March 19, 2012 | access-date = March 20, 2012}}</ref><ref>{{cite web | title = University digitises Einstein archives via new website | work = [[Silicon Republic]] | last = Doyle | first = Carmel |url=http://www.siliconrepublic.com/innovation/item/26304-university-digitises-albert/ | date = March 20, 2012 | access-date = March 20, 2012}}</ref> Жинаққа оның жеке жазбалары мен әртүрлі әйелдерге, соның ішінде кейін екінші әйелі атанған [[Эльза Эйнштейн|Эльзаға]] жазған махаббат хаттары кіреді.
=== Салалық кітапханалар ===
Ұлттық кітапханадан бөлек, Еврей университетінің кампустарында әртүрлі ғылым салаларына мамандандырылған кітапханалар жұмыс істейді. Олардың қатарында [[Авраам Харман]] атындағы ғылыми кітапхана (Сафра, Гиват-Рам); математика және информатика кітапханасы (Сафра, Гиват-Рам); Жер туралы ғылымдар кітапханасы (Сафра, Гиват-Рам); [[Берман медициналық кітапханасы|Мюриэль және Филипп И. Берман атындағы ұлттық медициналық кітапхана]] (Эйн-Керем); ауыл шаруашылығы ғылымдарының орталық кітапханасы (Реховот); Блумфилд атындағы гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдар кітапханасы (Скопус тауы); Бернард Г. Сигал атындағы заң кітапханасы орталығы (Скопус тауы); археология институтының Эмери және Клэр Ясс атындағы кітапханасы (Скопус тауы); Мозес Ливитт атындағы әлеуметтік жұмыс кітапханасы (Скопус тауы); [[Залман Аранне]] атындағы орталық білім беру кітапханасы (Скопус тауы); Ротберг халықаралық студенттер мектебінің кітапханасы (Скопус тауы); [[Гарри Трумэн|Гарри С. Трумэн]] атындағы бейбітшілікті нығайту ғылыми-зерттеу институтының Роберта және Стэнли Боген атындағы кітапханасы (Скопус тауы); сондай-ақ [[Стивен Спилберг атындағы еврей фильмдерінің мұрағаты]] бар.
== Рейтингтері ==
{| class="wikitable" style="float:right; clear:right; margin:0 0 1em 1em;"
|+ Университеттің әлемдік рейтингтері
! Рейтинг
! Жыл
! Орын
|-
| ARWU
| 2024
| 81<ref>{{cite web | title=ShanghaiRanking-Univiersities | url=https://www.shanghairanking.com/institution/the-hebrew-university-of-jerusalem }}</ref>
|-
| CWTS Leiden
| 2024
| 219<ref>{{cite web | title=CWTS Leiden Ranking | url=https://www.leidenranking.com/ranking/2024/list }}</ref>
|-
| QS
| 2025
| 240<ref>{{cite web | title=The Hebrew University of Jerusalem | url=https://www.topuniversities.com/universities/hebrew-university-jerusalem }}</ref>
|-
| Times Higher Education
| 2025
| 301–350<ref>{{cite web | title=Hebrew University of Jerusalem | date=7 March 2024 | url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/hebrew-university-jerusalem }}</ref>
|-
| U.S. News & World Report
| 2025
| 271<ref>{{Cite web | title=Hebrew University of Jerusalem in Israel {{!}} US News Best Global Universities | url=https://www.usnews.com/education/best-global-universities/hebrew-university-of-jerusalem-500554 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141029135240/http://www.usnews.com/education/best-global-universities/hebrew-university-of-jerusalem-500554 | access-date=2026-02-01 | archive-date=2014-10-29}}</ref>
|}
[[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі]]не сәйкес, Еврей университеті Израильдегі ең үздік университет болып саналады және әлем бойынша жалпы рейтингте 101–150-орындар, физика саласында 301–400-орындар, информатика саласында 201–300-орындар, ал бизнес және экономика саласында 51–75-орындар аралығында орналасқан.<ref>[http://www.shanghairanking.com/World-University-Rankings/The-Hebrew-University-of-Jerusalem.html Academic Ranking of World Universities 2020] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131023143548/http://www.shanghairanking.com/World-University-Rankings/The-Hebrew-University-of-Jerusalem.html |date=2013-10-23 }}, 2020 жылы [[Шанхай Цзяотун университеті]] жариялаған.</ref>
2021 жылы Shanghai Ranking және Әлем университеттерінің рейтинг орталығы өздерінің ''Әлем университеттері рейтингтерінде'' Еврей университетін Израильде бірінші орынға қойды. Shanghai Ranking бойынша университет әлемде 90-орынды,<ref>{{Cite web|url=https://www.shanghairanking.com/rankings/arwu/2021|title=ShanghaiRanking's Academic Ranking of World Universities|website=ShanghaiRanking}}</ref> ал Әлем университеттерінің рейтинг орталығы бойынша 64-орынды иеленді.<ref>{{cite web|url=https://cwur.org/2021-22/Hebrew-University-of-Jerusalem.php|title=Top 100 |publisher=Center for World University Rankings| year=2020 | access-date=October 7, 2020}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-08-16 |title=Hebrew University Ranks 90th Among World's Top 100 Universities, #1 in Israel |url=https://www.afhu.org/2021/08/16/hebrew-university-ranks-90th-among-worlds-top-100-universities-1-in-israel/ |access-date=2023-08-07 |website=American Friends of the Hebrew University |language=en-US}}</ref>
Еврей университеті [[математика]] саласында тұрақты түрде Израильдегі ең үздік университет болып танылып, әлемдегі жетекші оқу орындарының қатарына кіреді. 2017 жылы математика саласы бойынша әлемде 11-орынды, 2018 жылы 19-орынды, 2019 жылы 21-орынды, ал 2020 жылы 25-орынды иеленді.<ref>{{cite web |url=http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/mathematics.html |title=ShanghaiRanking's Global Ranking of Academic Subjects 2019 – Mathematics | Shanghai Ranking – 2019 |publisher=Shanghai Ranking |access-date=2020-02-18 |archive-date=1 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701105815/http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/mathematics.html |url-status=dead }}</ref><ref>2022 жылғы Әлем университеттерінің академиялық рейтингіне (ARWU) сәйкес, Иерусалимдегі Еврей университеті әлемдегі ең үздік университеттер арасында 13 сатыға көтеріліп, 77-орынды иеленді және Израильдегі ең жоғары рейтингке ие университет атанды. Рейтинг дүйсенбі күні таңертең жарияланды.</ref>
== Университеттің достар қоғамдары ==
Университеттің 25-тен астам елді қамтитын халықаралық достар қоғамдары желісі бар. 1944 жылы канадалық қайырымдылық жасаушы Аллан Бронфман негізін қалаған Иерусалимдегі Еврей университетінің канадалық достары (CFHU) ұйымы университет туралы хабардарлықты арттыруға, көшбасшылықты дамытуға және қаржылық қолдау көрсетуге ықпал етеді. CFHU Канада мен Израиль арасындағы академиялық және ғылыми-зерттеу серіктестіктерін дамытуға, стипендиялар тағайындауға, ғылыми зерттеулерді қолдауға, студенттер мен оқытушылар алмасуын ынталандыруға, сондай-ақ канадалық студенттерді Ротберг халықаралық мектебіне оқуға тартуға жәрдемдеседі. CFHU ұйымының Монреаль, Оттава, Торонто, Виннипег, Эдмонтон, Калгари және Ванкувер қалаларында бөлімшелері бар.
[[Еврей университетінің америкалық достары]] (AFHU) — университетті қолдау мақсатында бағдарламалар, іс-шаралар және қаражат жинау науқандарын ұйымдастыратын, АҚШ Салық кодексінің 501(c)(3) бөліміне сәйкес тіркелген коммерциялық емес ұйым. Оның негізін 1925 жылы америкалық қайырымдылық жасаушы [[Феликс М. Варбург]] қалады. Негізін қалаушы [[Стивен Флорсхаймер]]дің қолдауымен және Эран Разиннің басшылығымен жүзеге асырылатын ''Floersheimer Studies'' — Израильдегі қоғам, басқару және кеңістік мәселелеріне арналған зерттеулерді жариялайтын арнайы бағдарлама. Ол 1991 жылы құрылған ''Флорсхаймер саяси зерттеулер институтының'' орнына 2007 жылы құрылды.<ref>{{cite web|url=http://en.fips.huji.ac.il/|title=Floersheimer Studies|website=en.fips.huji.ac.il|language=en|access-date=2017-08-16}}</ref>
<!-- ӘЛІПБИЛІК РЕТТІ САҚТАҢЫЗ -->
== Басылымдары ==
=== <span class="anchor" id="Institute of Archaeology, Mt. Scopus"></span>Скопус тауындағы археология институты ===
* ''Qedem: Археология институтының монографиялары''
* ''Qedem Reports''
* ''Jerusalem Journal of Archaeology'' (JJAR) — ашық қолжетімді, рецензияланатын, пәнаралық ғылыми журнал.
== Көрнекті тұлғалары ==
1918 жылы құрылғаннан бері Иерусалимдегі Еврей университеті Израиль мен әлемнің дамуына ықпал еткен көшбасшылардың, жаңашылдар мен ғалымдардың бірнеше буынын тәрбиелеп шығарды. Израиль университеттері арасында оның түлектерінің қатарынан ең көп премьер-министр (4) шыққан. Сонымен қатар университет түлектерінің арасында бірнеше президент, Жоғарғы сот судьялары, Моссад басшылары және Израиль сыйлығының лауреаттары бар.
<gallery class="center" classes="center" mode="packed" widths="140" heights="140" perrow="5" caption="Еврей университетінің көрнекті түлектері мен оқытушылары:">
Сурет:Ehud Barak official portrait 1999.jpg|Израильдің 10-премьер-министрі [[Эхуд Барак]] (жаратылыстану ғылымдарының бакалавры, физика және математика, 1968)
Сурет:Ariel Sharon 2001.jpg|Израильдің 11-премьер-министрі [[Ариэль Шарон]] (гуманитарлық ғылымдар бакалавры, тарих және Таяу Шығыс зерттеулері)
Сурет:Naftali Bennett official portrait.jpg|Израильдің 13-премьер-министрі [[Нафтали Беннет]] (құқық бакалавры)
Сурет:Daniel Kahneman (3283955327) (cropped).jpg|[[Экономика бойынша Нобель сыйлығы|Экономика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]] [[Даниэль Канеман]] (оқытушы және түлек)
Сурет:Aaron Ciechanover 01.JPG|[[Химия бойынша Нобель сыйлығы|Химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]] [[Аарон Чехановер]] (ғылым магистрі, медицина докторы)
Сурет:AHARON BARAK.jpg|[[Израиль Жоғарғы соты]]ның бұрынғы төрағасы [[Аарон Барак]] (құқық бакалавры, құқық магистрі, 1958; құқық докторы, 1963)
Сурет:MKr364751 Yuval Noah Harari (Frankfurter Buchmesse 2024).jpg|Тарихшы және бестселлер кітаптардың авторы [[Юваль Ной Харари]] (гуманитарлық ғылымдар бакалавры, тарих)
Сурет:Efraim Halevy.jpg|[[Моссад]]тың бұрынғы директоры [[Эфраим Халеви]] (құқық бакалавры)
</gallery>
== Yissum ==
Yissum Research Development Company — 1964 жылы құрылған университеттің технологиялар трансферімен айналысатын компаниясы. Yissum Еврей университетінің зерттеушілері мен қызметкерлеріне тиесілі барлық лицензиялар мен патенттерді басқарады. Құрылғаннан бері Yissum 80-нен астам дербес компанияның негізін қалады. Олардың қатарында [[Mobileye]], BriefCam, HumanEyes, [[OrCam құрылғысы|OrCam]], ExLibris, BioCancell, NewStem<ref>{{Cite news |date=14 December 2022 |title=NewStem, MSK Innovation Hub Team to Validate Cancer Diagnostics Software Platform |work=[[GenomeWeb]] |url=https://www.genomeweb.com/business-news/newstem-msk-innovation-hub-team-validate-cancer-diagnostics-software-platform |access-date=14 December 2022}}</ref> және басқа да көптеген компаниялар бар. Yissum компаниясын Яаков Михлин және бизнес саласының басқа да жетекшілері, соның ішінде Тамир Хуберман,<ref>{{cite web |url=http://il.linkedin.com/in/tamirhuberman/ |title=Tamir Huberman – Israel | LinkedIn |publisher=Il.linkedin.com |access-date=2014-05-19 |url-status=dead }}</ref> Дов Райхман, Шоши Кейнан, Ариэла Маркель және Михаль Леви басқарады. Yissum сонымен қатар ITTN (Израиль технологиялар трансфері ұйымы) мүшесі болып саналады.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сыртқы сілтемелер ==
{{Commons}}
* [https://en.huji.ac.il/ Ресми сайты]
[[Санат:Иерусалимдегі Еврей университеті| ]]
[[Санат:1925 жылы Мандаттық Палестинада құрылған ұйымдар]]
[[Санат:1925 жылы құрылған университеттер мен колледждер]]
[[Санат:Израиль заң мектептері]]
[[Санат:Израиль ғылыми-зерттеу институттары]]
[[Санат:Израиль университеттері]]
[[Санат:Иерусалим университеттері мен колледждері]]
[[Санат:Эрих Мендельсон жобалаған ғимараттар]]
[[Санат:Реховот ғимараттары мен құрылыстары]]
[[Санат:Скопус тауы]]
06bfbdnj7w9po9oaw8ksvpjz7jaa9hv
3693358
3693357
2026-11-08T10:31:11Z
1nter pares
146705
/* Сыртқы сілтемелер */
3693358
wikitext
text/x-wiki
{{Университет
|Аты = Иерусалимдегі Еврей университеті
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы = [[Сурет:Hebrew University Logo.svg]]
|Сурет =
|Шынайы аты = האוניברסיטה העברית בירושלים
|Халықаралық атауы = Hebrew University of Jerusalem
|Бұрынғы атауы =
|Ұраны =
|Құрылған жылы = [[24 шілде]] [[1918 жыл|1918]]
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[Зерттеу университеті|зерттеу университеті]]
|Бюджет = 802,4 млн [[АҚШ доллары]] (2018)<ref name="President's Report 2019">{{Cite web|url=https://campaign.huji.ac.il/sites/default/files/pdfs/President%E2%80%99s+Report+2019.pdf|title=Something went wrong...|website=campaign.huji.ac.il}}</ref>
|Басшы лауазымы =
|Басшысы =
|Президенті = Тамир Шефер<ref>{{cite web |title=Prof. Tamir Sheafer Elected President of the Hebrew University |url=https://international.huji.ac.il/news/prof-tamir-sheafer-elected-president-hebrew-university |website=HUJI International |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры = [[Орон Шагрир]]<ref>{{cite web |title=Prof. Oron Shagrir Elected Rector of the Hebrew University |url=https://en.huji.ac.il/news/prof-oron-shagrir-elected-rector-hebrew-university |website=The Hebrew University of Jerusalem |access-date=13 November 2025}}</ref>
|Студенттер = 23 000
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат = 12 500
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура = 2200
|Ғылым докторы =
|Профессоры =
|Оқытушылар = 1200 (тұрақты оқытушылар құрамы)<ref name="stanford">{{Cite web | title=Foreign Exchange Program for SLS Students | url=https://law.stanford.edu/education/international-and-global-opportunities/foreign-exchange-program-for-sls-students/hebrew-university-of-jerusalem-hu-jerusalem-israel/ }}</ref>
|Орналасқан жері = [[Иерусалим]] және [[Реховот]], [[Израиль]]
|Метро бекеті =
|Кампус = қалалық
|Мекенжайы =
|Сайты = https://en.huji.ac.il/en
|Марапаттары =
|lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec =
|lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec =
|CoordScale =
|edu_region =
}}
'''Иерусалимдегі Еврей университеті''' ('''HUJI'''; {{lang-he|הַאוּנִיבֶרְסִיטָה הָעִבְרִית בִּירוּשָׁלַיִם|HaUniversita HaIvrit birushalayim}}) — Израильдің [[Иерусалим]] қаласында орналасқан [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]]. 1918 жылғы шілдеде [[Альберт Эйнштейн]] мен [[Хаим Вейцман]] бірлесіп негізін қалаған бұл оқу орны — [[Израиль]]дегі екінші көне жоғары оқу орны. Университет [[Израиль тәуелсіздігі туралы декларация|Израиль мемлекеті құрылғаннан]] 30 жыл бұрын, бірақ одан да көне [[Технион]] университетінен алты жыл кейін құрылған.
Университетке қарасты бес [[клиникалық аурухана]] (соның ішінде [[Хадасса медициналық орталығы]]), жеті факультет, 100-ден астам ғылыми-зерттеу орталығы және 315 академиялық кафедра бар. 2018 жылғы жағдай бойынша Израильдегі докторанттардың үштен бірі осы университетте оқыған. Университеттің [[Иерусалим]]де үш кампусы, ал Израильдің басқа қалаларында тағы үш кампусы бар (әрқайсысы [[Реховот]], [[Ришон-ле-Цион]] және [[Эйлат]] қалаларында орналасқан).<ref>{{cite web |title=The Hebrew University of Jerusalem – Our Story in Numbers |url=https://en.huji.ac.il/university-numbers |access-date=August 24, 2024 |publisher=Huji.ac.il}}</ref> 2023 жылға дейін әлемдегі [[иудаика]] саласына арналған ең ірі кітапхана — [[Израиль ұлттық кітапханасы]] Иерусалимнің [[Гиват-Рам]] ауданындағы [[Эдмонд Сафра|Эдмонд Дж. Сафра]] кампусында орналасқан.
Университеттің алғашқы [[басқарушылар кеңесі]] мүшелерінің арасында [[Зигмунд Фрейд]] пен [[Мартин Бубер]] болған. [[Израиль премьер-министрі|Израильдің төрт премьер-министрі]] осы университеттің түлектері болып саналады. 2018 жылғы жағдай бойынша университетпен 15 [[Нобель сыйлығы]]ның лауреаты (оның ішінде сегізі университет түлектері мен оқытушылары), екі [[Филдс медалі]]нің иегері (оның бірі университет түлегі) және үш [[Тьюринг сыйлығы]]ның лауреаты байланысты болған.<ref>{{Cite web |title=Something went wrong... |url=https://en.huji.ac.il/news/results-are-hebrew-university-ranks-77th-worldwide-and-1-israel-according-2022 |access-date=2024-05-03 |website=en.huji.ac.il}}</ref>
== Тарихы ==
[[Сурет:Mount Scopus (2009).jpg|thumb|Еврей университетінің құрылуы және іргетасының қалануы, 1918 жыл]]
[[Сурет:Opening ceremony of Hebrew University of Jerusalem 1925.jpg|thumb|Иерусалимдегі Еврей университетінің ашылу салтанаты, 1925 жыл. Хайфа университетінің Юнес пен Сорая Назарян кітапханасының цифрлық жинақтарындағы сурет]]
[[Сурет:Zoltan Kluger. Hebrew University, Jerusalem.jpg|thumb|Еврей университеті, 1937 жыл]]
[[Сурет:Keren Hayesod Album, Hebrew University01 (cropped).jpg|thumb|alt=Еврей университетінің кампусы, 1930 жылдар|Еврей университетінің кампусы, 1930 жылдар]]
[[Сурет:The National Library of Israel building - Amitay Katz.jpg|thumb|right|[[Израиль ұлттық кітапханасы]], Гиват-Рам, 1892 жылы құрылған]]
[[Сурет:Academy of the Hebrew Language.JPG|thumb|right|[[Иврит тілі академиясы]]ның ғимараты, Гиват-Рам. 1953 жылы академия 1890 жылы құрылған Иврит тілі комитетінің орнына келді.]]
[[Сионизм|Сионистік]] қозғалыстың мақсаттарының бірі [[Израиль жері]]нде [[Еврейлер|еврей]] университетін құру болды. Университет құру туралы ұсыныс алғаш рет 1884 жылы [[Ховевей Цион]] қоғамының [[Катовице|Каттовиц (Катовице)]] конференциясында, ал 1897 жылы [[Бірінші сионистік конгресс]]те [[Герман Шапира]] тарапынан айтылды.
Университеттің [[іргетасы]] 24 шілде 1918 жылы қаланды. Жеті жылдан кейін, 1 сәуір 1925 жылы [[Скопус тауы]]ндағы Еврей университетінің кампусы салтанатты түрде ашылды. Ашылу рәсіміне еврей әлемінің жетекшілері, көрнекті ғалымдар мен қоғам қайраткерлері, сондай-ақ британдық мәртебелі тұлғалар, соның ішінде [[Артур Джеймс Бальфур|Бальфур графы]], виконт [[Эдмунд Алленби|Алленби]], [[Уинстон Черчилль]] және сэр [[Герберт Сэмюэл, 1-виконт Сэмюэл|Герберт Сэмюэл]] қатысты.<ref name=Faught>{{Cite book |last=Faught |first=C. Brad |url=https://books.google.com/books?id=6kp-EAAAQBAJ |title=Cairo 1921: Ten Days That Made the Middle East |date=2022-07-08 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-25674-1 |pages=116 |language=en}}</ref> Университеттің алғашқы канцлері [[Иуда Магнес]] болды. Ол 1924–1935 жылдары университетті канцлер ретінде басқарды.<ref name="New.huji.ac.il">{{cite web|url=https://new.huji.ac.il/en/page/454 |title=Office of the President | האוניברסיטה העברית בירושלים | The Hebrew University of Jerusalem |publisher=New.huji.ac.il |date=2017-09-01 |access-date=2020-02-18}}</ref> 1935–1948 жылдары университеттің президенті қызметін атқарды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
Университеттің тұжырымдамасын әзірлеу кезіндегі ең даулы мәселелердің бірі оның болашақ ресми тіліне қатысты болды. «Германистер» деп аталған бір тарап еврейлерге қатысты емес барлық пәндерде неміс және араб тілдерін қатар қолдануды ұсынса, екінші тарап иврит тілін жалпы қолданысқа енгізуді жақтады. Бірінші тарап жақында ғана жаңғыртылған қазіргі иврит тілі жоғары деңгейдегі академиялық пікірталастар жүргізуге әлі жарамсыз болуы мүмкін деп қауіптенді, өйткені онда діни емес салаларға қатысты арнайы ғылыми-техникалық терминдер жеткіліксіз еді. Бұл алаңдаушылықты негізсіз деп біржақты жоққа шығаруға болмағанымен, осы ұстанымды жақтаушылар иврит тілінің көптеген еврейлер, әсіресе академиялық ортадан тыс қауым үшін символдық маңызын жете бағаламады. Сондықтан олар пікірталаста өз ұстанымдарын қорғай алмай, жаңа университеттің оқыту және ғылыми қызмет тілі иврит болатын оқу орны ретінде құрылуы туралы шешімге көнуге мәжбүр болды.<ref>{{Cite web|url=https://mimeo.dubnow.de/the-language-of-science/|title=The Language of Science | Mimeo|date=30 November 2020 }}</ref> Университеттің өзіндік еврейлік сипатын не айқындайтыны туралы мәселе тек ресми тілді таңдауға ғана емес, сонымен қатар кафедраларды құру, олардың тиісті зерттеу бағыттарын анықтау және университеттің жалпы академиялық бейінін қалыптастыру сияқты ұйымдастырушылық мәселелерге де қатысты болды. Сондықтан 1919 жылы [[Шмарьяху Левин]] Еуропаның бірқатар көрнекті еврей ғалымдарынан осы мәселе жөніндегі пікірлерін сұрады. Жауап бергендердің бірі [[Игнац Гольдциер]] болды. Оның ұсыныстары кем дегенде ішінара жүзеге асырылды: шығыс тілдері, еврей әдебиеті және археология университетте алғаш оқытыла бастаған пәндердің қатарынан орын алды.<ref>{{Cite web|url=https://mimeo.dubnow.de/envisioning-a-hebrew-university/|title = Envisioning a Hebrew University | Mimeo| date=13 July 2021 }}</ref>
1947 жылға қарай университет ірі ғылыми-зерттеу және білім беру мекемесіне айналды. 1948–1949 жылдары сэр [[Леон Саймон (сионист)|Леон Саймон]] университет президентінің міндетін атқарды. Одан кейін бұл қызметке профессор [[Селиг Бродецкий]] келіп, 1949–1952 жылдары университетті басқарды.<ref name="New.huji.ac.il"/> 1949 жылғы мамырда медицина мектебін құру жоспары мақұлданып, сол жылғы қарашада заң факультеті ашылды. 1952 жылы университет 1940 жылы негізін қалаған ауыл шаруашылығы институтының толыққанды факультетке айналатыны жарияланды.<ref>{{cite news |last=Weitz |first=Yechiam |url=https://www.haaretz.com/hasen/spages/841024.html |title=The subversives on the hill |work=Haaretz |date=March 15, 2011 |access-date=September 6, 2011 |archive-date=3 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080503233107/http://www.haaretz.com/hasen/spages/841024.html |url-status=dead }}</ref>
[[1948 жылғы Араб-Израиль соғысы]] кезінде Иерусалимнің Израиль бақылауындағы бөлігі мен университет арасында қатынаған автоколонналарға шабуылдар жасалды.<ref>''The Palestine Post'', April 14, 1948, p. 3</ref> Иерусалимдегі араб күштерінің қолбасшысы [[Әбділ Қадір әл-Хусейни]] егер еврейлер университет пен [[Хадасса ауруханасы]]н шабуыл жасау базасы ретінде пайдалануды жалғастырса, оларға қарсы әскери әрекет жүргізетінін ескертті.<ref>'Husseini Threatens Hadassah', ''The Palestine Post'', March 18, 1948, p. 1</ref> 1948 жылғы сәуірде дәрігерлер мен медбикелерді қоса алғанда, 79 еврей қаза тапқан [[Хадасса медициналық автоколоннасындағы қырғын]]нан кейін Скопус тауындағы кампус Иерусалимнен оқшауланды.<ref>''Victims of Hadassah massacre to be memorialized'', Judy Siegel-Itzkovich, ''The Jerusalem Post'', April 7, 2008.</ref> Британдық әскери қызметші [[Джек Черчилль]] ауруханадан 700 еврей дәрігерін, студентін және пациентін эвакуациялауды үйлестірді.<ref>{{cite web |url=http://www.wwiihistorymagazine.com/2005/july/col-profiles.html |title=Fighting Jack Churchill Survived A Wartime Odyssey Beyond Compare |publisher=Wwiihistorymagazine.com |date=1941-12-27 |access-date=2014-03-08 |archive-date=17 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130917135443/http://www.wwiihistorymagazine.com/2005/july/col-profiles.html |url-status=dead }}</ref>
[[Иордания]] үкіметі Израиль азаматтарының Скопус тауына баруына рұқсат бермегеннен кейін Иерусалимнің батыс бөлігіндегі Гиват-Рам ауданында жаңа кампус салынып, 1958 жылы аяқталды. Осы аралықта сабақтар қаладағы 40 түрлі ғимаратта өткізілді.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=6x3S8eM3spAC&q=attacks+on+medical+convoys+to+mount+scopus&pg=PA193 |title=International Dictionary of University Histories |isbn=9781884964237 |access-date=September 6, 2011|last1=Summerfield |first1=Carol J. |last2=Devine |first2=Mary Elizabeth |last3=Levi |first3=Anthony |year=1998 |publisher=Taylor & Francis }}</ref> 1953–1961 жылдары университет президенті [[Биньямин Мазар]], 1961–1962 жылдары президент міндетін атқарушы [[Джулио Рака]], ал 1962–1968 жылдары президент [[Элияху Эйлат]] болды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
Осы мақсатта [[Рехавия]] ауданындағы францискандық Қасиетті жерлердің қамқоршыларынан жалға алынған Терра-Санта ғимараты да пайдаланылды.<ref>{{cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Archaeology/jermandate.html |title=Jerusalem: Architecture in the British Mandate Period |publisher=Jewishvirtuallibrary.org |access-date=September 6, 2011}}</ref> Бірнеше жылдан кейін [[Хадасса медициналық орталығы|Хадасса]] медициналық ұйымымен бірлесіп, Иерусалимнің оңтүстік-батысындағы [[Эйн-Керем]] ауданында медициналық ғылымдарға арналған кампус салынды.
1967 жылдың басына қарай университетте 12 500 студент оқыды. Олар Иерусалимдегі екі кампус пен [[Реховот]]тағы ауыл шаруашылығы факультетінде білім алды. 1967 жылғы маусымдағы [[Алты күндік соғыс]]тан кейін Иерусалим біріктірілген соң, университет қайта салынған Скопус тауындағы кампусына оралу мүмкіндігіне ие болды. [[Иерусалим қолданбалы зерттеулер институты]]ның мәліметінше, 1968 жылы Израиль Еврей университеті үшін [[Палестина]]ның [[Исавия]] ауылынан 568 [[дунам]] жерді тәркіледі.<ref>[http://vprofile.arij.org/jerusalem/pdfs/vprofile/isawyieh.pdf 'Isawiya Town Profile], ARIJ, 2012, p. 14</ref> 1981 жылы құрылыс жұмыстары аяқталып, Скопус тауындағы кампус қайтадан университеттің негізгі кампусына айналды.{{citation needed|date=September 2019}} 1968–1983 жылдары университет президенті [[Авраам Харман]], 1983–1986 жылдары [[Дон Патинкин]], 1986–1990 жылдары [[Амнон Пази]], 1990–1992 жылдары [[Йорам Бен-Порат]], 1992–1997 жылдары [[Ханох Гутфройнд]], ал 1997–2009 жылдары [[Менахем Магидор]] болды.<ref name="New.huji.ac.il"/>
31 шілде 2002 жылы лаңкестік топтың бір мүшесі Фрэнк Синатра атындағы халықаралық студенттер орталығының асханасында түскі үзіліс кезінде, онда қызметкерлер мен студенттер көп жиналған уақытта [[Еврей университетіндегі лаңкестік шабуыл|бомба жарды]]. Тоғыз адам — бес израильдік, үш америкалық және Франция мен АҚШ-тың қос азаматтығы бар бір адам қаза тауып, 70-тен астам адам жараланды. Әлемдік көшбасшылар, соның ішінде [[Кофи Аннан]], президент [[Джордж Уокер Буш|Джордж Буш]] және Еуропалық Одақтың жоғары өкілі [[Хавьер Солана]] бұл шабуылды айыптаған мәлімдемелер жасады.<ref>{{cite web |url= http://memorial.huji.ac.il/eng-open.html |title= HUJI Memorial Pages |publisher= Memorial.huji.ac.il |date= July 31, 2002 |access-date= September 6, 2011 |archive-date= 16 February 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170216103225/http://memorial.huji.ac.il/eng-open.html |url-status= dead }}</ref><ref>{{cite web |title= Terrorist bombing at Hebrew University cafeteria July 31, 2002 |publisher= Mfa.gov.il |url=https://mfa.gov.il/MFA/MFA-Archive/2002/Pages/Terrorist%20bombing%20at%20Hebrew%20University%20cafeteria%20-.aspx |access-date= 15 February 2021 }}</ref><ref>{{cite web |title= Israel plans to strike Hamas following Hebrew University bombing attack |publisher=[[Al Bawaba]] |date= 31 July 2002 |url=https://www.albawaba.com/news/israel-plans-strike-hamas-following-hebrew-university-bombing-attack |access-date= 15 February 2021}}</ref>
[[Менахем Бен-Сассон]] 2009–2017 жылдары университет президенті қызметін атқарды. 2017 жылы оның орнына [[Ашер Коэн]] келді.<ref name="New.huji.ac.il"/>
2017 жылы Иерусалимдегі Еврей университеті [[марихуана]]ны зерттеу орталығын ашты. Орталықтың мақсаты — «каннабис пен оның биологиялық әсерлеріне қатысты зерттеулерді жүргізу және үйлестіру, сондай-ақ оларды коммерциялық мақсатта қолдану мүмкіндіктерін қарастыру».<ref>{{Cite news|url=https://www.haaretz.com/israel-news/1.782086|archive-url=https://web.archive.org/web/20170407043939/http://www.haaretz.com/israel-news/1.782086|url-status=dead|archive-date=7 April 2017|title=Hebrew University Creates a Buzz With New Marijuana Research Center|agency=JTA|date=2017-04-07|work=Haaretz|access-date=2017-04-11|language=en}}</ref>
== Кампустары ==
=== Скопус тауы ===
[[Сурет:Hebrew University Jerusalem IL WV.JPG|thumb|Скопус тауындағы кампус]]
[[Сурет:Amfiteatron-al-shem-Rothberg.JPG|thumb|Скопус тауындағы кампус: Ротберг амфитеатры]]
[[Скопус тауы]] (ивритше: Хар ха-Цофим, הר הצופים) Иерусалимнің солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Мұнда университеттің негізгі кампусы орналасқан. Оның құрамына гуманитарлық ғылымдар, әлеуметтік ғылымдар және заң факультеттері, [[Иерусалим бизнес басқару мектебі]], Сеймур Фокс атындағы білім беру мектебі, Бервальд атындағы әлеуметтік жұмыс мектебі, Гарри С. Трумэн атындағы бейбітшілікті нығайту ғылыми-зерттеу институты, Ротберг халықаралық мектебі және Мандель атындағы [[еврейтану]] институты кіреді.
Ротберг халықаралық мектебінде зайырлы ғылымдар, сондай-ақ еврей және Израильтану пәндері оқытылады. Шетелдік студенттер үшін иврит тілін үйренуге арналған міндетті [[ульпан]] бағдарламасы қарастырылған. Оның құрамына Израиль мәдениеті мен әдет-ғұрыптары бойынша міндетті курс кіреді. Ротберг мектебіндегі барлық ульпан сабақтарын Израильде туған оқытушылар жүргізеді. Алайда мектептегі басқа көптеген сабақтарды Израильге қоныс аударған еврейлер жүргізеді.
Скопус тауындағы жер телімі [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]қа дейін [[сэр Джон Грей-Хилл]]ден оның Грей-Хилл зәулім үйімен бірге сатып алынды.<ref name="docs.google.com">{{cite journal |author= Diana Dolev |title= Architectural Orientalism In the Hebrew University – The Patrick Geddes and Frank Mears Master-Plan |journal= Assaph, Section B, Studies in Art History |issue=3 |pages=217–234 |location= Tel Aviv |url=https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:BzVt66WQaxYJ:arts.tau.ac.il/departments/images/stories/journals/arthistory/Assaph3/12dolev.pdf+architecture+hebrew+university&hl=en&pid=bl&srcid=ADGEESh7pTs4UOFXL1OlcdB2jCvesR8GqakjTVnBHW5kojibwNbWcF_7mwDX7oZrtsk9MquSvjS7A_n_4xznhmS_3ddSnIxlCVpyqK3UbFxwRrkCnYU9QZyizlepFKMdaHgvwKLYcUn7&sig=AHIEtbR-5rKVO7r_TXl7G1ORKHubfSNj6g |archive-url=https://web.archive.org/web/20121112060234/https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache%3ABzVt66WQaxYJ%3Aarts.tau.ac.il%2Fdepartments%2Fimages%2Fstories%2Fjournals%2Farthistory%2FAssaph3%2F12dolev.pdf+architecture+hebrew+university&hl=en&pid=bl&srcid=ADGEESh7pTs4UOFXL1OlcdB2jCvesR8GqakjTVnBHW5kojibwNbWcF_7mwDX7oZrtsk9MquSvjS7A_n_4xznhmS_3ddSnIxlCVpyqK3UbFxwRrkCnYU9QZyizlepFKMdaHgvwKLYcUn7&sig=AHIEtbR-5rKVO7r_TXl7G1ORKHubfSNj6g |url-status= dead |archive-date= 2012-11-12 |publisher= Tel-Aviv University, Faculty of Fine Arts |year= 1998 |access-date= September 6, 2011 }}</ref> Университеттің бас жоспарын 1919 жылғы желтоқсанда [[Патрик Геддес]] пен оның күйеубаласы [[Фрэнк Мирс]] әзірледі. Бастапқы жоба бойынша тек екі ғимарат салынды: [[Давид Вольфсон]] атындағы университет және ұлттық кітапхана, сондай-ақ математика институты. Ал физика институты олардың Иерусалимдегі серіктесі Бенджамин Чайкиннің жобасы бойынша салынған болуы мүмкін.<ref name="Dolev">{{cite book |author= Diana Dolev |title= The Planning and Building of the Hebrew University, 1919–1948: Facing the Temple Mount |year=2016 |publisher= Lexington Books |pages= 67–76 |isbn= 9780739191613 |url=https://books.google.com/books?id=IkaLCwAAQBAJ&pg=PA67 |access-date=26 July 2018 }}</ref>
[[Скопус тауы]]нда тұратын Еврей университетінің студенттері үшін университет маңында үш жатақхана орналасқан. Олар — Майерсдорф ({{Lang|he|מאירסדורף}}), Бронфман ({{Lang|he|ברונפמן}}) және Кфар ха-Студентим ({{Lang|he|כפר הסטודנטים}}, Студенттер ауылы) жатақханалары.
Жақын жерде ұлттық пантеонға айналдыру жоспарланған ежелгі [[Никанор үңгірі]] орналасқан.
==== Пауль Бервальд атындағы әлеуметтік жұмыс және әлеуметтік қамсыздандыру мектебі ====
1958 жылы құрылған бұл мектеп Израильде алғаш рет [[әлеуметтік жұмыс бакалавры]] дәрежесін ұсынды. Мектеп [[Америкалық еврейлердің біріккен тарату комитеті|Еврейлерге көмек көрсету комитетінің (JDC)]] жетекшісі [[Пауль Бервальд]]тың құрметіне аталды. JDC, Әлеуметтік қамсыздандыру министрлігі және [[Тель-Авив—Яффа муниципалитеті|Тель-Авив муниципалитеті]] мектептің алғашқы қаржыландырушылары болды.<ref name="History">{{cite book |url=https://en.sw.huji.ac.il/book/history-school |title=History of the School |access-date=22 January 2023}}</ref> 1967 жылғы сәуірде университеттің [[Гиват-Рам]] кампусында мектепке арналған жеке ғимарат салтанатты түрде ашылды.<ref>{{cite journal | url=https://www.jstor.org/stable/30021751 | jstor=30021751 | last1=Pins | first1=Arnulf M. | title=Reviewed work: The University and Social Welfare, Israel Katz, Harold Silver | journal=Social Service Review | date=1970 | volume=44 | issue=4 | pages=470–472 | doi=10.1086/642615 | issn=0037-7961 | url-access=subscription }}</ref> Мектеп «әлеуметтік жұмыс және әлеуметтік саясат салаларындағы мамандар даярлау мен ғылыми зерттеулердің көшбасшысы» деп сипатталған.<ref name="Bounce" /> Ол Израильдегі әлеуметтік жұмыс мектептерінің рейтингінде ең жоғары орынға ие болды.<ref>{{cite web |title=8 Best universities for Social Work in Israel |url=https://edurank.org/psychology/social-work/il/ |website=EduRank |date=11 August 2021 |access-date=5 February 2023}}</ref> 1970 жылы [[әлеуметтік жұмыс магистрі]] бағдарламасы енгізілді.<ref name="History" /> Мектеп құрамында Израиль геронтологиялық деректер орталығы, Невет — көмекке мұқтаж балаларды олардың жағдайын ескере отырып зерттеу және мамандар даярлау орталығы, Израильдегі қайырымдылықты зерттеу орталығы және Төзімділікті зерттеу тобы жұмыс істейді.<ref name="Bounce">{{cite web |title=Hebrew University school of Social Work and Social Welfare |url=https://www.bounce-project.eu/consortium/huj/ |website=Bounce Project |access-date=22 January 2023}}</ref>
=== Эдмонд Дж. Сафра, Гиват-Рам ===
[[Сурет:Hebrew University of Jerusalem.jpg|thumb|Гиват-Рам кампусы]]
[[Гиват-Рам]] кампусында (2005 жылы [[Эдмонд Сафра]]ның құрметіне қайта аталған) [[Эйнштейн атындағы математика институты]] кіретін жаратылыстану ғылымдары факультеті, Александр Зильберман атындағы тіршілік туралы ғылымдар институты, [[Эдмонд және Лили Сафра атындағы ми туралы ғылымдар орталығы]], [[Израиль жоғары зерттеулер институты]], Рационалдылықты зерттеу орталығы, сондай-ақ [[Израиль ұлттық кітапханасы]] (JNUL) орналасқан.
=== Эйн-Керем ===
Медицина және стоматология факультеттері, сондай-ақ [[Израиль-Канада медициналық зерттеулер институты]] (IMRIC)<ref>{{cite web |url=http://imric.org/about-us |title=About Us — Institute for Medical Research Israel-Canada (IMRIC) |publisher=imric.org |date=2014-05-15 |access-date=2014-05-19 |archive-date=27 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110527212604/http://www.imric.org/about-us |url-status=dead }}</ref> Иерусалимнің оңтүстік-батысындағы [[Эйн-Керем]] кампусында, [[Хадасса медициналық орталығы|Хадасса университеттік медициналық орталығымен]] қатар орналасқан.
=== Реховот ===
[[Сурет:RehovotCamps Ariovitch.jpg|thumb|Реховот кампусы, Ариович аудиториясы]]
Роберт Х. Смит атындағы ауыл шаруашылығы, азық-түлік және қоршаған орта факультеті<ref>{{cite web|url=http://www.agri.huji.ac.il/english/about.html |title=Faculty of Agricultural, Food and Environmental Quality Sciences |publisher=Agri.huji.ac.il |access-date=September 6, 2011}}</ref> мен Корет атындағы [[ветеринария]] мектебі<ref>{{cite web|url=http://departments.agri.huji.ac.il/vetschool/ |title=Koret School of Veterinary Medicine |publisher=Departments.agri.huji.ac.il |access-date=September 6, 2011}}</ref> жағалау жазығындағы [[Реховот]] қаласында орналасқан. Факультет 1942 жылы құрылды, ал ветеринария мектебі 1985 жылы ашылды. Бұлар Израильде өз салалары бойынша білім беру және ғылыми-зерттеу бағдарламаларын қатар ұсынатын жалғыз жоғары оқу орындары болып саналады. Факультет [[Өмір туралы ғылымдардың Еуропалық лигасы]]ның мүшесі.
[[Сурет:Hebrew University opening Ceremony.jpg|alt=Лорд Бальфурдың Скопус тауындағы Иерусалимдегі Еврей университетінің ашылу салтанатында сөз сөйлеуі|thumb|Лорд Бальфурдың Скопус тауындағы Иерусалимдегі Еврей университетінің ашылу салтанатында сөз сөйлеуі]]
== Кітапханалары ==
Еврей университетінің кітапханалары мен олардың электрондық каталогтарына HUJI кітапханалар басқармасының порталы арқылы қол жеткізуге болады.<ref>{{cite web |url=http://lib-authority.huji.ac.il/ |title=lib-authority.huji.ac.il |publisher=lib-authority.huji.ac.il |date=2013-07-26 |access-date=2014-05-19 |archive-date=29 January 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090129204545/http://lib-authority.huji.ac.il/ |url-status=dead }}</ref>
=== Еврей ұлттық және университет кітапханасы ===
[[Еврей ұлттық және университет кітапханасы]] — Еврей университетінің орталық әрі ең ірі кітапханасы, сондай-ақ әлемдегі ең бай кітап және қолжазба жинақтарының бірі. Ол университеттің ең көне бөлімшесі болып саналады. 1892 жылы еврей ой-санасы мен мәдениетіне қатысты кітаптарды сақтайтын дүниежүзілік орталық ретінде құрылған кітапхана 1920 жылы жалпы университеттік кітапхана міндеттерін де атқара бастады. Оның [[гебраика]] және [[иудаика]] жинақтары әлемдегі ең ірі жинақтар болып саналады. Кітапханада Израильде жарық көрген барлық материалдар сақталады, сондай-ақ әлемнің басқа елдерінде жарияланған, Израильге қатысты барлық материалдарды жинауға күш салынады. Кітапхана қорында бес миллионнан астам кітап және арнайы бөлімдерде сақталатын мыңдаған материал бар, олардың көпшілігі бірегей болып саналады. Олардың қатарында [[Альберт Эйнштейн мұрағаты]], [[иврит тілі]]ндегі [[қолжазба]]лар бөлімі, Эран Лаордың карталар жинағы, Эдельштейннің ғылыми жинағы, [[Гершом Шолем]] жинағы, сондай-ақ [[Маймонид]]тің қолжазбалары мен алғашқы еңбектерінің жинағы бар.
Альберт Эйнштейн өз өсиетінде жеке құжаттары мен оларға қатысты авторлық құқықтарын Еврей университетіне қалдырды. Альберт Эйнштейн мұрағатында шамамен 55 000 материал сақталған.<ref name=Einstein>{{cite news |last=Sela |first=Shimrit |url=http://news.haaretz.co.il/hasen/pages/ShArtStEngPE.jhtml?itemNo=1011875&contrassID=2&subContrassID=2&title=%27Phone%20company%27s%20%27Einstein%27%20ads%20shelved%20due%20to%20Hebrew%20U.%20copyright%20row%27&dyn_server=172.20.5.5 |title=Albert Einstein's bequest to the Hebrew University |work=Haaretz |date=March 15, 2011 |access-date=September 6, 2011 }}{{dead link|date=March 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2012 жылғы наурызда университет бүкіл мұрағаттың цифрландырылғанын және оны интернет арқылы көпшілікке қолжетімді ету жоспарланып отырғанын жариялады.<ref>{{cite news|last = Rabinovitch | first = Ari | work = [[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/article/us-einstein-archive-idUSBRE82I0WD20120320 | date = March 20, 2012 | access-date = March 20, 2012 | title=Einstein the scientist, dreamer, lover: online}}</ref><ref>{{cite web | title = Einstein papers to go digital on the Web | work = Space Daily |url=http://www.spacedaily.com/reports/Einstein_papers_to_go_digital_on_the_Web_999.html | date = March 19, 2012 | access-date = March 20, 2012}}</ref><ref>{{cite web | title = University digitises Einstein archives via new website | work = [[Silicon Republic]] | last = Doyle | first = Carmel |url=http://www.siliconrepublic.com/innovation/item/26304-university-digitises-albert/ | date = March 20, 2012 | access-date = March 20, 2012}}</ref> Жинаққа оның жеке жазбалары мен әртүрлі әйелдерге, соның ішінде кейін екінші әйелі атанған [[Эльза Эйнштейн|Эльзаға]] жазған махаббат хаттары кіреді.
=== Салалық кітапханалар ===
Ұлттық кітапханадан бөлек, Еврей университетінің кампустарында әртүрлі ғылым салаларына мамандандырылған кітапханалар жұмыс істейді. Олардың қатарында [[Авраам Харман]] атындағы ғылыми кітапхана (Сафра, Гиват-Рам); математика және информатика кітапханасы (Сафра, Гиват-Рам); Жер туралы ғылымдар кітапханасы (Сафра, Гиват-Рам); [[Берман медициналық кітапханасы|Мюриэль және Филипп И. Берман атындағы ұлттық медициналық кітапхана]] (Эйн-Керем); ауыл шаруашылығы ғылымдарының орталық кітапханасы (Реховот); Блумфилд атындағы гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдар кітапханасы (Скопус тауы); Бернард Г. Сигал атындағы заң кітапханасы орталығы (Скопус тауы); археология институтының Эмери және Клэр Ясс атындағы кітапханасы (Скопус тауы); Мозес Ливитт атындағы әлеуметтік жұмыс кітапханасы (Скопус тауы); [[Залман Аранне]] атындағы орталық білім беру кітапханасы (Скопус тауы); Ротберг халықаралық студенттер мектебінің кітапханасы (Скопус тауы); [[Гарри Трумэн|Гарри С. Трумэн]] атындағы бейбітшілікті нығайту ғылыми-зерттеу институтының Роберта және Стэнли Боген атындағы кітапханасы (Скопус тауы); сондай-ақ [[Стивен Спилберг атындағы еврей фильмдерінің мұрағаты]] бар.
== Рейтингтері ==
{| class="wikitable" style="float:right; clear:right; margin:0 0 1em 1em;"
|+ Университеттің әлемдік рейтингтері
! Рейтинг
! Жыл
! Орын
|-
| ARWU
| 2024
| 81<ref>{{cite web | title=ShanghaiRanking-Univiersities | url=https://www.shanghairanking.com/institution/the-hebrew-university-of-jerusalem }}</ref>
|-
| CWTS Leiden
| 2024
| 219<ref>{{cite web | title=CWTS Leiden Ranking | url=https://www.leidenranking.com/ranking/2024/list }}</ref>
|-
| QS
| 2025
| 240<ref>{{cite web | title=The Hebrew University of Jerusalem | url=https://www.topuniversities.com/universities/hebrew-university-jerusalem }}</ref>
|-
| Times Higher Education
| 2025
| 301–350<ref>{{cite web | title=Hebrew University of Jerusalem | date=7 March 2024 | url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/hebrew-university-jerusalem }}</ref>
|-
| U.S. News & World Report
| 2025
| 271<ref>{{Cite web | title=Hebrew University of Jerusalem in Israel {{!}} US News Best Global Universities | url=https://www.usnews.com/education/best-global-universities/hebrew-university-of-jerusalem-500554 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141029135240/http://www.usnews.com/education/best-global-universities/hebrew-university-of-jerusalem-500554 | access-date=2026-02-01 | archive-date=2014-10-29}}</ref>
|}
[[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі]]не сәйкес, Еврей университеті Израильдегі ең үздік университет болып саналады және әлем бойынша жалпы рейтингте 101–150-орындар, физика саласында 301–400-орындар, информатика саласында 201–300-орындар, ал бизнес және экономика саласында 51–75-орындар аралығында орналасқан.<ref>[http://www.shanghairanking.com/World-University-Rankings/The-Hebrew-University-of-Jerusalem.html Academic Ranking of World Universities 2020] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131023143548/http://www.shanghairanking.com/World-University-Rankings/The-Hebrew-University-of-Jerusalem.html |date=2013-10-23 }}, 2020 жылы [[Шанхай Цзяотун университеті]] жариялаған.</ref>
2021 жылы Shanghai Ranking және Әлем университеттерінің рейтинг орталығы өздерінің ''Әлем университеттері рейтингтерінде'' Еврей университетін Израильде бірінші орынға қойды. Shanghai Ranking бойынша университет әлемде 90-орынды,<ref>{{Cite web|url=https://www.shanghairanking.com/rankings/arwu/2021|title=ShanghaiRanking's Academic Ranking of World Universities|website=ShanghaiRanking}}</ref> ал Әлем университеттерінің рейтинг орталығы бойынша 64-орынды иеленді.<ref>{{cite web|url=https://cwur.org/2021-22/Hebrew-University-of-Jerusalem.php|title=Top 100 |publisher=Center for World University Rankings| year=2020 | access-date=October 7, 2020}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-08-16 |title=Hebrew University Ranks 90th Among World's Top 100 Universities, #1 in Israel |url=https://www.afhu.org/2021/08/16/hebrew-university-ranks-90th-among-worlds-top-100-universities-1-in-israel/ |access-date=2023-08-07 |website=American Friends of the Hebrew University |language=en-US}}</ref>
Еврей университеті [[математика]] саласында тұрақты түрде Израильдегі ең үздік университет болып танылып, әлемдегі жетекші оқу орындарының қатарына кіреді. 2017 жылы математика саласы бойынша әлемде 11-орынды, 2018 жылы 19-орынды, 2019 жылы 21-орынды, ал 2020 жылы 25-орынды иеленді.<ref>{{cite web |url=http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/mathematics.html |title=ShanghaiRanking's Global Ranking of Academic Subjects 2019 – Mathematics | Shanghai Ranking – 2019 |publisher=Shanghai Ranking |access-date=2020-02-18 |archive-date=1 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701105815/http://www.shanghairanking.com/Shanghairanking-Subject-Rankings/mathematics.html |url-status=dead }}</ref><ref>2022 жылғы Әлем университеттерінің академиялық рейтингіне (ARWU) сәйкес, Иерусалимдегі Еврей университеті әлемдегі ең үздік университеттер арасында 13 сатыға көтеріліп, 77-орынды иеленді және Израильдегі ең жоғары рейтингке ие университет атанды. Рейтинг дүйсенбі күні таңертең жарияланды.</ref>
== Университеттің достар қоғамдары ==
Университеттің 25-тен астам елді қамтитын халықаралық достар қоғамдары желісі бар. 1944 жылы канадалық қайырымдылық жасаушы Аллан Бронфман негізін қалаған Иерусалимдегі Еврей университетінің канадалық достары (CFHU) ұйымы университет туралы хабардарлықты арттыруға, көшбасшылықты дамытуға және қаржылық қолдау көрсетуге ықпал етеді. CFHU Канада мен Израиль арасындағы академиялық және ғылыми-зерттеу серіктестіктерін дамытуға, стипендиялар тағайындауға, ғылыми зерттеулерді қолдауға, студенттер мен оқытушылар алмасуын ынталандыруға, сондай-ақ канадалық студенттерді Ротберг халықаралық мектебіне оқуға тартуға жәрдемдеседі. CFHU ұйымының Монреаль, Оттава, Торонто, Виннипег, Эдмонтон, Калгари және Ванкувер қалаларында бөлімшелері бар.
[[Еврей университетінің америкалық достары]] (AFHU) — университетті қолдау мақсатында бағдарламалар, іс-шаралар және қаражат жинау науқандарын ұйымдастыратын, АҚШ Салық кодексінің 501(c)(3) бөліміне сәйкес тіркелген коммерциялық емес ұйым. Оның негізін 1925 жылы америкалық қайырымдылық жасаушы [[Феликс М. Варбург]] қалады. Негізін қалаушы [[Стивен Флорсхаймер]]дің қолдауымен және Эран Разиннің басшылығымен жүзеге асырылатын ''Floersheimer Studies'' — Израильдегі қоғам, басқару және кеңістік мәселелеріне арналған зерттеулерді жариялайтын арнайы бағдарлама. Ол 1991 жылы құрылған ''Флорсхаймер саяси зерттеулер институтының'' орнына 2007 жылы құрылды.<ref>{{cite web|url=http://en.fips.huji.ac.il/|title=Floersheimer Studies|website=en.fips.huji.ac.il|language=en|access-date=2017-08-16}}</ref>
<!-- ӘЛІПБИЛІК РЕТТІ САҚТАҢЫЗ -->
== Басылымдары ==
=== <span class="anchor" id="Institute of Archaeology, Mt. Scopus"></span>Скопус тауындағы археология институты ===
* ''Qedem: Археология институтының монографиялары''
* ''Qedem Reports''
* ''Jerusalem Journal of Archaeology'' (JJAR) — ашық қолжетімді, рецензияланатын, пәнаралық ғылыми журнал.
== Көрнекті тұлғалары ==
1918 жылы құрылғаннан бері Иерусалимдегі Еврей университеті Израиль мен әлемнің дамуына ықпал еткен көшбасшылардың, жаңашылдар мен ғалымдардың бірнеше буынын тәрбиелеп шығарды. Израиль университеттері арасында оның түлектерінің қатарынан ең көп премьер-министр (4) шыққан. Сонымен қатар университет түлектерінің арасында бірнеше президент, Жоғарғы сот судьялары, Моссад басшылары және Израиль сыйлығының лауреаттары бар.
<gallery class="center" classes="center" mode="packed" widths="140" heights="140" perrow="5" caption="Еврей университетінің көрнекті түлектері мен оқытушылары:">
Сурет:Ehud Barak official portrait 1999.jpg|Израильдің 10-премьер-министрі [[Эхуд Барак]] (жаратылыстану ғылымдарының бакалавры, физика және математика, 1968)
Сурет:Ariel Sharon 2001.jpg|Израильдің 11-премьер-министрі [[Ариэль Шарон]] (гуманитарлық ғылымдар бакалавры, тарих және Таяу Шығыс зерттеулері)
Сурет:Naftali Bennett official portrait.jpg|Израильдің 13-премьер-министрі [[Нафтали Беннет]] (құқық бакалавры)
Сурет:Daniel Kahneman (3283955327) (cropped).jpg|[[Экономика бойынша Нобель сыйлығы|Экономика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]] [[Даниэль Канеман]] (оқытушы және түлек)
Сурет:Aaron Ciechanover 01.JPG|[[Химия бойынша Нобель сыйлығы|Химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]] [[Аарон Чехановер]] (ғылым магистрі, медицина докторы)
Сурет:AHARON BARAK.jpg|[[Израиль Жоғарғы соты]]ның бұрынғы төрағасы [[Аарон Барак]] (құқық бакалавры, құқық магистрі, 1958; құқық докторы, 1963)
Сурет:MKr364751 Yuval Noah Harari (Frankfurter Buchmesse 2024).jpg|Тарихшы және бестселлер кітаптардың авторы [[Юваль Ной Харари]] (гуманитарлық ғылымдар бакалавры, тарих)
Сурет:Efraim Halevy.jpg|[[Моссад]]тың бұрынғы директоры [[Эфраим Халеви]] (құқық бакалавры)
</gallery>
== Yissum ==
Yissum Research Development Company — 1964 жылы құрылған университеттің технологиялар трансферімен айналысатын компаниясы. Yissum Еврей университетінің зерттеушілері мен қызметкерлеріне тиесілі барлық лицензиялар мен патенттерді басқарады. Құрылғаннан бері Yissum 80-нен астам дербес компанияның негізін қалады. Олардың қатарында [[Mobileye]], BriefCam, HumanEyes, [[OrCam құрылғысы|OrCam]], ExLibris, BioCancell, NewStem<ref>{{Cite news |date=14 December 2022 |title=NewStem, MSK Innovation Hub Team to Validate Cancer Diagnostics Software Platform |work=[[GenomeWeb]] |url=https://www.genomeweb.com/business-news/newstem-msk-innovation-hub-team-validate-cancer-diagnostics-software-platform |access-date=14 December 2022}}</ref> және басқа да көптеген компаниялар бар. Yissum компаниясын Яаков Михлин және бизнес саласының басқа да жетекшілері, соның ішінде Тамир Хуберман,<ref>{{cite web |url=http://il.linkedin.com/in/tamirhuberman/ |title=Tamir Huberman – Israel | LinkedIn |publisher=Il.linkedin.com |access-date=2014-05-19 |url-status=dead }}</ref> Дов Райхман, Шоши Кейнан, Ариэла Маркель және Михаль Леви басқарады. Yissum сонымен қатар ITTN (Израиль технологиялар трансфері ұйымы) мүшесі болып саналады.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сыртқы сілтемелер ==
{{Commons}}
* [https://en.huji.ac.il/ Ресми сайты]
{{Израиль университеттері}}
[[Санат:Иерусалимдегі Еврей университеті| ]]
[[Санат:1925 жылы Мандаттық Палестинада құрылған ұйымдар]]
[[Санат:1925 жылы құрылған университеттер мен колледждер]]
[[Санат:Израиль заң мектептері]]
[[Санат:Израиль ғылыми-зерттеу институттары]]
[[Санат:Израиль университеттері]]
[[Санат:Иерусалим университеттері мен колледждері]]
[[Санат:Эрих Мендельсон жобалаған ғимараттар]]
[[Санат:Реховот ғимараттары мен құрылыстары]]
[[Санат:Скопус тауы]]
pq2zu9pxrc8lt1z0d4zlnt3we6ngjlo
Полдарк телехикаясының бөлімдер тізімі
0
790114
3693277
2026-11-08T08:40:33Z
Орел Карл
81620
Жаңа бетте: Бұл — тұсаукесері 2015 жылы 8 наурызда [[BBC One]] телеарнасында өткен «[[Полдарк (телехикая, 2015)|Полдарк]]» британдық телехикаясының бөлімдер тізімі. Сериалдың сюжеті жазушы Уинстон Грэмнің осы [[Полдарк|аттас кітаптар топтамасы]] негізінде әзірленген. Романдарды с...
3693277
wikitext
text/x-wiki
Бұл — тұсаукесері 2015 жылы 8 наурызда [[BBC One]] телеарнасында өткен «[[Полдарк (телехикая, 2015)|Полдарк]]» британдық телехикаясының бөлімдер тізімі. Сериалдың сюжеті жазушы Уинстон Грэмнің осы [[Полдарк|аттас кітаптар топтамасы]] негізінде әзірленген. Романдарды сценарист Дебби Хорсфилд телехикаяға бейімдеген.
== Маусымдарға шолу ==
{| class="wikitable"
! colspan="2" rowspan="2" | Маусым
! rowspan="2" | Серия
! colspan="2" | Көрсетілу күндері
|-
! Алғашқы сериясы
! Соңғы сериясы
|-
| style="background:#29272B; width:10px; padding:0;" |
| 1
| 8
| 8 наурыз 2015
| 26 сәуір 2015
|-
| style="background:#963E40; width:10px; padding:0;" |
| 2
| 10
| 4 қыркүйек 2016
| 6 қараша 2016
|-
| style="background:#204A91; width:10px; padding:0;" |
| 3
| 9
| 11 маусым 2017
| 6 тамыз 2017
|-
| style="background:#187343; width:10px; padding:0;" |
| 4
| 8
| 10 маусым 2018
| 29 шілде 2018
|-
| style="background:#76474F; width:10px; padding:0;" |
| 5
| 8
| 14 шілде 2019
| 26 тамыз 2019
|}
== Бөлімдер тізімі ==
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
skm4pyqmwxbmhxjq6p1p5ozvt5wkoc7
3693278
3693277
2026-11-08T08:41:32Z
Орел Карл
81620
«[[Санат:# Санат: Ұлыбритания телехикаяларының бөлімдер тізімі|# Санат: Ұлыбритания телехикаяларының бөлімдер тізімі]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)
3693278
wikitext
text/x-wiki
Бұл — тұсаукесері 2015 жылы 8 наурызда [[BBC One]] телеарнасында өткен «[[Полдарк (телехикая, 2015)|Полдарк]]» британдық телехикаясының бөлімдер тізімі. Сериалдың сюжеті жазушы Уинстон Грэмнің осы [[Полдарк|аттас кітаптар топтамасы]] негізінде әзірленген. Романдарды сценарист Дебби Хорсфилд телехикаяға бейімдеген.
== Маусымдарға шолу ==
{| class="wikitable"
! colspan="2" rowspan="2" | Маусым
! rowspan="2" | Серия
! colspan="2" | Көрсетілу күндері
|-
! Алғашқы сериясы
! Соңғы сериясы
|-
| style="background:#29272B; width:10px; padding:0;" |
| 1
| 8
| 8 наурыз 2015
| 26 сәуір 2015
|-
| style="background:#963E40; width:10px; padding:0;" |
| 2
| 10
| 4 қыркүйек 2016
| 6 қараша 2016
|-
| style="background:#204A91; width:10px; padding:0;" |
| 3
| 9
| 11 маусым 2017
| 6 тамыз 2017
|-
| style="background:#187343; width:10px; padding:0;" |
| 4
| 8
| 10 маусым 2018
| 29 шілде 2018
|-
| style="background:#76474F; width:10px; padding:0;" |
| 5
| 8
| 14 шілде 2019
| 26 тамыз 2019
|}
== Бөлімдер тізімі ==
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:# Санат: Ұлыбритания телехикаяларының бөлімдер тізімі]]
jbks1rzx33sbdej3ulkhf6bw8mo9x75
3693279
3693278
2026-11-08T08:41:49Z
Орел Карл
81620
«[[Санат:Ұлыбритания телехикаяларының бөлімдер тізімі|Ұлыбритания телехикаяларының бөлімдер тізімі]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)
3693279
wikitext
text/x-wiki
Бұл — тұсаукесері 2015 жылы 8 наурызда [[BBC One]] телеарнасында өткен «[[Полдарк (телехикая, 2015)|Полдарк]]» британдық телехикаясының бөлімдер тізімі. Сериалдың сюжеті жазушы Уинстон Грэмнің осы [[Полдарк|аттас кітаптар топтамасы]] негізінде әзірленген. Романдарды сценарист Дебби Хорсфилд телехикаяға бейімдеген.
== Маусымдарға шолу ==
{| class="wikitable"
! colspan="2" rowspan="2" | Маусым
! rowspan="2" | Серия
! colspan="2" | Көрсетілу күндері
|-
! Алғашқы сериясы
! Соңғы сериясы
|-
| style="background:#29272B; width:10px; padding:0;" |
| 1
| 8
| 8 наурыз 2015
| 26 сәуір 2015
|-
| style="background:#963E40; width:10px; padding:0;" |
| 2
| 10
| 4 қыркүйек 2016
| 6 қараша 2016
|-
| style="background:#204A91; width:10px; padding:0;" |
| 3
| 9
| 11 маусым 2017
| 6 тамыз 2017
|-
| style="background:#187343; width:10px; padding:0;" |
| 4
| 8
| 10 маусым 2018
| 29 шілде 2018
|-
| style="background:#76474F; width:10px; padding:0;" |
| 5
| 8
| 14 шілде 2019
| 26 тамыз 2019
|}
== Бөлімдер тізімі ==
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:# Санат: Ұлыбритания телехикаяларының бөлімдер тізімі]]
[[Санат:Ұлыбритания телехикаяларының бөлімдер тізімі]]
fe279i3k7n735mc4eiti3r44gw2cff4
3693280
3693279
2026-11-08T08:41:58Z
Орел Карл
81620
/* Дереккөздер */
3693280
wikitext
text/x-wiki
Бұл — тұсаукесері 2015 жылы 8 наурызда [[BBC One]] телеарнасында өткен «[[Полдарк (телехикая, 2015)|Полдарк]]» британдық телехикаясының бөлімдер тізімі. Сериалдың сюжеті жазушы Уинстон Грэмнің осы [[Полдарк|аттас кітаптар топтамасы]] негізінде әзірленген. Романдарды сценарист Дебби Хорсфилд телехикаяға бейімдеген.
== Маусымдарға шолу ==
{| class="wikitable"
! colspan="2" rowspan="2" | Маусым
! rowspan="2" | Серия
! colspan="2" | Көрсетілу күндері
|-
! Алғашқы сериясы
! Соңғы сериясы
|-
| style="background:#29272B; width:10px; padding:0;" |
| 1
| 8
| 8 наурыз 2015
| 26 сәуір 2015
|-
| style="background:#963E40; width:10px; padding:0;" |
| 2
| 10
| 4 қыркүйек 2016
| 6 қараша 2016
|-
| style="background:#204A91; width:10px; padding:0;" |
| 3
| 9
| 11 маусым 2017
| 6 тамыз 2017
|-
| style="background:#187343; width:10px; padding:0;" |
| 4
| 8
| 10 маусым 2018
| 29 шілде 2018
|-
| style="background:#76474F; width:10px; padding:0;" |
| 5
| 8
| 14 шілде 2019
| 26 тамыз 2019
|}
== Бөлімдер тізімі ==
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Ұлыбритания телехикаяларының бөлімдер тізімі]]
iwy288l13i91wyajd9spunlmpeg1cvs
3693283
3693280
2026-11-08T08:43:09Z
Орел Карл
81620
3693283
wikitext
text/x-wiki
Бұл — тұсаукесері 2015 жылы 8 наурызда [[BBC One]] телеарнасында өткен «[[Полдарк (телехикая, 2015)|Полдарк]]» британдық телехикаясының бөлімдер тізімі. Телехикаяның сюжеті жазушы Уинстон Грэмнің осы [[Полдарк|аттас кітаптар топтамасы]] негізінде әзірленген. Романдарды сценарист Дебби Хорсфилд телехикаяға бейімдеген<ref>{{кітап |url=http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ |тақырыбы=Poldark'' Season 1'' |баспасы=PBS |lang= |archive-date=2016-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161119000625/http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ }}</ref>.
== Маусымдарға шолу ==
{| class="wikitable"
! colspan="2" rowspan="2" | Маусым
! rowspan="2" | Серия
! colspan="2" | Көрсетілу күндері
|-
! Алғашқы сериясы
! Соңғы сериясы
|-
| style="background:#29272B; width:10px; padding:0;" |
| 1
| 8
| 8 наурыз 2015
| 26 сәуір 2015
|-
| style="background:#963E40; width:10px; padding:0;" |
| 2
| 10
| 4 қыркүйек 2016
| 6 қараша 2016
|-
| style="background:#204A91; width:10px; padding:0;" |
| 3
| 9
| 11 маусым 2017
| 6 тамыз 2017
|-
| style="background:#187343; width:10px; padding:0;" |
| 4
| 8
| 10 маусым 2018
| 29 шілде 2018
|-
| style="background:#76474F; width:10px; padding:0;" |
| 5
| 8
| 14 шілде 2019
| 26 тамыз 2019
|}
== Бөлімдер тізімі ==
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Ұлыбритания телехикаяларының бөлімдер тізімі]]
omr93vr6xxk5pcodylnctwj4f8yngxi
3693284
3693283
2026-11-08T08:43:37Z
Орел Карл
81620
/* Бөлімдер тізімі */
3693284
wikitext
text/x-wiki
Бұл — тұсаукесері 2015 жылы 8 наурызда [[BBC One]] телеарнасында өткен «[[Полдарк (телехикая, 2015)|Полдарк]]» британдық телехикаясының бөлімдер тізімі. Телехикаяның сюжеті жазушы Уинстон Грэмнің осы [[Полдарк|аттас кітаптар топтамасы]] негізінде әзірленген. Романдарды сценарист Дебби Хорсфилд телехикаяға бейімдеген<ref>{{кітап |url=http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ |тақырыбы=Poldark'' Season 1'' |баспасы=PBS |lang= |archive-date=2016-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161119000625/http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ }}</ref>.
== Маусымдарға шолу ==
{| class="wikitable"
! colspan="2" rowspan="2" | Маусым
! rowspan="2" | Серия
! colspan="2" | Көрсетілу күндері
|-
! Алғашқы сериясы
! Соңғы сериясы
|-
| style="background:#29272B; width:10px; padding:0;" |
| 1
| 8
| 8 наурыз 2015
| 26 сәуір 2015
|-
| style="background:#963E40; width:10px; padding:0;" |
| 2
| 10
| 4 қыркүйек 2016
| 6 қараша 2016
|-
| style="background:#204A91; width:10px; padding:0;" |
| 3
| 9
| 11 маусым 2017
| 6 тамыз 2017
|-
| style="background:#187343; width:10px; padding:0;" |
| 4
| 8
| 10 маусым 2018
| 29 шілде 2018
|-
| style="background:#76474F; width:10px; padding:0;" |
| 5
| 8
| 14 шілде 2019
| 26 тамыз 2019
|}
== Бөлімдер тізімі ==
=== 1 маусым (2015) ===
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Ұлыбритания телехикаяларының бөлімдер тізімі]]
bdfby3dnq4h5tsbqifhyf249bbbmlka
3693286
3693284
2026-11-08T08:45:06Z
Орел Карл
81620
/* 1 маусым (2015) */
3693286
wikitext
text/x-wiki
Бұл — тұсаукесері 2015 жылы 8 наурызда [[BBC One]] телеарнасында өткен «[[Полдарк (телехикая, 2015)|Полдарк]]» британдық телехикаясының бөлімдер тізімі. Телехикаяның сюжеті жазушы Уинстон Грэмнің осы [[Полдарк|аттас кітаптар топтамасы]] негізінде әзірленген. Романдарды сценарист Дебби Хорсфилд телехикаяға бейімдеген<ref>{{кітап |url=http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ |тақырыбы=Poldark'' Season 1'' |баспасы=PBS |lang= |archive-date=2016-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161119000625/http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ }}</ref>.
== Маусымдарға шолу ==
{| class="wikitable"
! colspan="2" rowspan="2" | Маусым
! rowspan="2" | Серия
! colspan="2" | Көрсетілу күндері
|-
! Алғашқы сериясы
! Соңғы сериясы
|-
| style="background:#29272B; width:10px; padding:0;" |
| 1
| 8
| 8 наурыз 2015
| 26 сәуір 2015
|-
| style="background:#963E40; width:10px; padding:0;" |
| 2
| 10
| 4 қыркүйек 2016
| 6 қараша 2016
|-
| style="background:#204A91; width:10px; padding:0;" |
| 3
| 9
| 11 маусым 2017
| 6 тамыз 2017
|-
| style="background:#187343; width:10px; padding:0;" |
| 4
| 8
| 10 маусым 2018
| 29 шілде 2018
|-
| style="background:#76474F; width:10px; padding:0;" |
| 5
| 8
| 14 шілде 2019
| 26 тамыз 2019
|}
== Бөлімдер тізімі ==
=== 1 маусым (2015) ===
'''1783—1789'''
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Ұлыбритания телехикаяларының бөлімдер тізімі]]
tilmzu1p1qb0oyzgkke9yrnzgw7ejav
3693288
3693286
2026-11-08T08:51:33Z
Орел Карл
81620
/* 1 маусым (2015) */
3693288
wikitext
text/x-wiki
Бұл — тұсаукесері 2015 жылы 8 наурызда [[BBC One]] телеарнасында өткен «[[Полдарк (телехикая, 2015)|Полдарк]]» британдық телехикаясының бөлімдер тізімі. Телехикаяның сюжеті жазушы Уинстон Грэмнің осы [[Полдарк|аттас кітаптар топтамасы]] негізінде әзірленген. Романдарды сценарист Дебби Хорсфилд телехикаяға бейімдеген<ref>{{кітап |url=http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ |тақырыбы=Poldark'' Season 1'' |баспасы=PBS |lang= |archive-date=2016-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161119000625/http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ }}</ref>.
== Маусымдарға шолу ==
{| class="wikitable"
! colspan="2" rowspan="2" | Маусым
! rowspan="2" | Серия
! colspan="2" | Көрсетілу күндері
|-
! Алғашқы сериясы
! Соңғы сериясы
|-
| style="background:#29272B; width:10px; padding:0;" |
| 1
| 8
| 8 наурыз 2015
| 26 сәуір 2015
|-
| style="background:#963E40; width:10px; padding:0;" |
| 2
| 10
| 4 қыркүйек 2016
| 6 қараша 2016
|-
| style="background:#204A91; width:10px; padding:0;" |
| 3
| 9
| 11 маусым 2017
| 6 тамыз 2017
|-
| style="background:#187343; width:10px; padding:0;" |
| 4
| 8
| 10 маусым 2018
| 29 шілде 2018
|-
| style="background:#76474F; width:10px; padding:0;" |
| 5
| 8
| 14 шілде 2019
| 26 тамыз 2019
|}
== Бөлімдер тізімі ==
=== 1 маусым (2015) ===
'''1783—1789'''
{| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;"
|-
! style="background: #696969; color: #ffffff;" | Жалпы №
! style="background: #696969; color: #ffffff;" | Серияның №
! style="background: #696969; color: #ffffff;"| Атауы
! style="background: #696969; color: #ffffff;"| Режиссер
! style="background: #696969; color: #ffffff;"| Сценарист
! style="background: #696969; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты
! style="background:#696969; color:#fff;" | Көрермендер (млн адам)
|-
{{Episode list
|EpisodeNumber = 1
|EpisodeNumber2 = 1
|Title = Episode 1
|DirectedBy = Эдвард Базалгетт
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|OriginalAirDate = 8 наурыз 2015
|Aux4 = 9,51
|ShortSummary = [[Американың тәуелсіздік соғысы]]на қатысқан Росс Полдарк туған жері Корнуоллға оралып, әкесінің осыдан жарты жыл бұрын қайтыс болғанын біледі. Ол ағасының үйіне келгенде, отбасылық мұрасының әбден тозғанын, ал сүйіктісі Элизабеттің немере ағасы Фрэнсис Полдаркпен некелесуге уәде бергенін анықтайды. Отбасына тиесілі бағалы заттардың бір бөлігін сатып, қалаға жол тартқан Росс сол жерде жергілікті бұзақылар итіне ұрлық жасаған Демельза Карн есімді алба-жұлба қызды кездестіреді. Демельзаның әкесі өзін ұрғаннан кейін үйінен қашып кеткені белгілі болады. Росстың ағасы оны Корнуоллдан кетуге көндіруге тырысады, алайда Росс туған жерінде қалуға және отбасылық мұрасын қалпына келтіруге түпкілікті шешім қабылдайды.
----
Бұл бөлім сериал түсірілімі аяқталғаннан кейін бірнеше апта өткен соң қайтыс болған актер [[Кларк, Уоррен|Уоррен Кларктың]] (1947–2014) құрметіне арналған<ref>{{cite news|url=http://www.mirror.co.uk/tv/tv-news/poldark-star-warren-clarke-leave-5420110|title=Poldark star Warren Clarke to leave fans in tears as his on-screen death is shown|last=Pauley|first=Nigel|publisher=[[Daily Mirror]]|date=2015-03-29|access-date=2015-03-31|archive-date=2015-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20150330172357/http://www.mirror.co.uk/tv/tv-news/poldark-star-warren-clarke-leave-5420110}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.co.uk/2015/03/30/poldark-warren-clarke-dead-last-tv-appearance_n_6967766.html|title=Poldark: Warren Clarke Makes Last Ever TV Appearance During Sunday Night's Episode|last=Welsh|first=Daniel|publisher=[[The Huffington Post]]|date=2015-03-30|access-date=2015-03-31|archive-date=2016-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20160923190031/http://www.huffingtonpost.co.uk/2015/03/30/poldark-warren-clarke-dead-last-tv-appearance_n_6967766.html}}</ref>.
|LineColor = 2C272E
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 2
|EpisodeNumber2 = 2
|Title = Episode 2
|DirectedBy = Эдвард Базалгетт
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|OriginalAirDate = 15 наурыз 2015
|Viewers = 8,74
|ShortSummary = Кеніштердің жабылуы жалғасып, жүздеген адам жұмыссыз қалады. Росс Фрэнсистің өз ісіне қосылып, «Уил-Лежер» кенішін қайта ашуға көмектесетініне үміттенеді. Алайда Росстың бәсекелесі Джордж Уорлегган немере ағалардың арасындағы және олардың Элизабетпен қарым-қатынасындағы шиеленісті күшейтеді. Нәтижесінде Фрэнсис бұл кәсіпорынға қатысудан бас тартады. Росс кенішін ашу үшін басқа кәсіпкерлерден қаржы алуға қол жеткізеді. Тренвиттегі Полдарктардың қабылдауында Росстың тұрмыс құрмаған немере әпкесі Верити масқара болған капитан Блеймимен танысып, оған ғашық болады. Росс әкесінің қарсылығына қарамастан, Веритиге капитанмен жасырын кездесуге көмектеседі. Бұл жағдай Фрэнсис пен капитанның арасында жекпе-жекке әкеледі. Фрэнсис жараланған кезде, Элизабет өзінің жүкті екенін хабарлайды.
|LineColor = 2C272E
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 3
|EpisodeNumber2 = 3
|Title = Episode 3
|DirectedBy = Эдвард Базалгетт
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|OriginalAirDate = 22 наурыз 2015
|Viewers = 8,42
|ShortSummary = Росс кенішті ашып, мыс кенін іздеуге кіріседі. Элизабет ұл босанады, алайда оның күйеуімен қарым-қатынасы нашарлай түседі. Росс Джимнің сүйіктісі жүкті болған кезде көмектескен жас кенші Джим Картер үйленгеннен кейін де заңсыз аң аулауын жалғастырады. Ол қылмыс үстінде ұсталып, жеті жылға каторгаға жіберілуі мүмкін болады. Росстың кешірім жасау туралы өтінішінің арқасында Джим екі жылға түрмеге қамалады, дегенмен Росс оның толық босатылуына үміттенген еді. Росс пен Демельзаның арасында орынсыз қарым-қатынас бар деген қауесет тарай бастайды. Осы кезде түзеліп, сыйлы адамға айналған Демельзаның әкесі қызынан үйіне қайтуды талап етеді. Росс пен Демельза ғашықтарға айналады. Амалсыз жағдайда қалған Демельза отбасына оралуды ұйғарады, бірақ Росс оны тоқтатады. Екеуі некеге тұрады.
|LineColor = 2C272E
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 4
|EpisodeNumber2 = 4
|Title = Episode 4
|DirectedBy = Эдвард Базалгетт
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|OriginalAirDate = 29 наурыз 2015
|Viewers = 8,29
|ShortSummary = Росс пен Демельзаның некеге тұрғаны туралы хабар ақсүйектерді де, қарапайым халықты да таңғалдырады. Росс кенішті дамыту үшін акционерлерден қосымша қаржы алуға тырысқанда, оның қабылдаған шешімдері күмән туғызады. Росстың ағасы Чарльз Полдарк жүрек талмасына ұшырап, өлім аузында жатқанда Росстан өз отбасына қамқор болуын өтінеді, өйткені Фрэнсистің кәсіпкерлік қабілетіне сенбейді. Капитан Блеймиді әлі де сағынған Верити Полдарктардың үйіне қонаққа келіп, Демельзаға жоғары қоғамның әдеп-ғұрыптарын үйретеді. Бұл оған Фрэнсис пен Элизабеттің үйіндегі Рождестволық қабылдауда жақсы әсер қалдыруға көмектесуі тиіс. Бастапқыда онсыз да шиеленісті өткен кешке Уорлеггандардың келуі жағдайды одан әрі ушықтырады. Ақыры Росстың кенішінен мыс табылады. Демельза Россқа жүкті екенін хабарлайды, ал Росс оған деген сүйіспеншілігін алғаш рет ашық білдіреді.
|LineColor = 2C272E
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 5
|EpisodeNumber2 = 5
|Title = Episode 5
|DirectedBy = Уильям Макгрегор
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|OriginalAirDate = 5 сәуір 2015
|Viewers = 7,56
|ShortSummary = Росстың досы дәрігер Энис кеншілер арасында таралған өкпе ауруларын зерттеу үшін Корнуоллға келеді. Демельза қыз босанады. Джордж Уорлегган Росстың кенішінің акцияларын сатып ала бастайды. Металлургиялық компаниялар мыс бағасын тым төмен белгілеуіне байланысты кеніш иелері Росс жетекшілік ететін өз металлургиялық компаниясын жасырын құруға шешім қабылдайды. Демельза Верити мен капитан Блеймидің кездесуін ұйымдастыруға тырысады. Росстың жұмысшыларының бірі Марк көшпелі театрдың актрисасы Керенге ғашық болады, бірақ қыздың одан күтер үміті Марктың мүмкіндіктерінен әлдеқайда жоғары болып шығады. Өз ісін дұрыс жүргізе алмағандықтан қарызға белшесінен батқан Фрэнсис құмар ойындарға әуестеніп, Маргарет есімді жезөкшеге ақша жұмсайды. Ақырында ол карта ойынында өз кенішін бәске тігеді. Ұтылып қалған Фрэнсис кенішін жабуға мәжбүр болады.
|LineColor = 2C272E
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 6
|EpisodeNumber2 = 6
|Title = Episode 6
|DirectedBy = Уильям Макгрегор
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|OriginalAirDate = 12 сәуір 2015
|Viewers = 7,68
|ShortSummary = Марктың жаңа әйелі Керен дәрігер Эниске көз сала бастайды. Бодмин түрмесінде өлімге әкелетін індет таралады. Росс пен дәрігер Энис өлім аузында жатқан Джим Картерді заңсыз түрде түрмеден алып шығады, бірақ оны аман алып қалу әрекеттері сәтсіз аяқталады. Уорлеггандар салтанатты бал ұйымдастырады. Кеште Демельза ерекше көзге түссе, мас болған Росс Джим Картерді түрмеге қамаған судьямен және Фрэнсисті тақырға отырғызған ойыншымен карта ойнайды. Капитан Блейми де кешке келгенде, Верити қатты абыржиды, өйткені оған капитанмен қайта кездесуге тыйым салынған болатын. Джордж Уорлегган кеніш иелерінің мысты жасырын түрде қай жерде балқытатынын біліп қояды.
|LineColor = 2C272E
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 7
|EpisodeNumber2 = 7
|Title = Episode 7
|DirectedBy = Уильям Макгрегор
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|OriginalAirDate = 19 сәуір 2015
|Viewers = 6,84
|ShortSummary = Верити капитан Блеймимен бірге қашып кетеді, ал Фрэнсис болған жағдайдың бәріне Россты кінәлайды. Джордж Уорлегган Росстың компаниясын әлсірету мақсатында немере ағасы Уорлегганмен карта ойынында Фрэнсис ұтылған ақшаның бір бөлігін қайтарып береді. Оның орнына Фрэнсис Джорджға Росстың іскер серіктестерінің есімдерін хабарлайды. Олардың көпшілігі Уорлеггандар банкіне қарыз болғандықтан, Джордж бірден қарыздарын қайтаруды талап етеді. Керен дәрігер Энисті азғырады, бірақ кейін оның опасыздығын білген күйеуінің ашуына тап болады. Бұл жағдай қайғылы оқиғамен аяқталады. Фрэнсистің Россқа не себепті ашуланғанын білген Демельза күйеуіне Веритидің капитан Блеймимен қашуына өзі көмектескенін мойындайды. Росс Уорлегганның өзінің іскер серіктестері туралы ақпаратты кімнен алғанын және оларды банкротқа ұшыратуды қалай жоспарлағанын түсінеді.
|LineColor = 2C272E
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 8
|EpisodeNumber2 = 8
|Title = Episode 8
|DirectedBy = Уильям Макгрегор
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|OriginalAirDate = 26 сәуір 2015
|Viewers = 7,86
|ShortSummary = Уорлеггандардың Росстың металлургиялық компаниясын жабуға бағытталған жоспары мыс аукционында компанияның жеңіліске ұшырауымен жүзеге аса бастайды. Джордж Уорлегган бұл оқиғаны кеме сатып алу арқылы атап өтеді. Шаруалар мен ақсүйектер арасында, соның ішінде Фрэнсис, Элизабет және олардың ұлы да бар, [[дифтерия]] індеті таралады. Демельза оларға күтім жасағанымен, өзі де, қызы Джулия да ауруға шалдығады. Соның салдарынан Джулия қайтыс болады, ал Демельза ұзақ уақыт бойы сырқаттанып жатады. Дәрігер Энистің көмегімен ол біртіндеп сауыға бастайды. Уорлеггандардың кемесі Росстың жеріне жақын жағалауда апатқа ұшырайды. Аштықтан жапа шеккен жергілікті тұрғындар Росстың қолдауымен жағаға шығарылған кемедегі азық-түлік жүктерін алып кетеді. Росс аман қалған жолаушылар мен экипаж мүшелерін құтқарып, түнеу үшін өз үйіне орналастырады. Джордждың немере ағасы Мэттью кеме апатынан қаза табады, ал Росс кісі өлтірді және бөтеннің мүлкін тонады деген айыппен тұтқындалады. Бұл Демельзаны шарасыз күйде қалдырады.
|LineColor = 2C272E
}}
=== 2 маусым (2016) ===
'''1790—1793'''
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Ұлыбритания телехикаяларының бөлімдер тізімі]]
7mo54cgvq7yen0ia2pe4lq3bwdm2d04
3693312
3693288
2026-11-08T09:33:32Z
Орел Карл
81620
/* 1 маусым (2015) */
3693312
wikitext
text/x-wiki
Бұл — тұсаукесері 2015 жылы 8 наурызда [[BBC One]] телеарнасында өткен «[[Полдарк (телехикая, 2015)|Полдарк]]» британдық телехикаясының бөлімдер тізімі. Телехикаяның сюжеті жазушы Уинстон Грэмнің осы [[Полдарк|аттас кітаптар топтамасы]] негізінде әзірленген. Романдарды сценарист Дебби Хорсфилд телехикаяға бейімдеген<ref>{{кітап |url=http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ |тақырыбы=Poldark'' Season 1'' |баспасы=PBS |lang= |archive-date=2016-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161119000625/http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ }}</ref>.
== Маусымдарға шолу ==
{| class="wikitable"
! colspan="2" rowspan="2" | Маусым
! rowspan="2" | Серия
! colspan="2" | Көрсетілу күндері
|-
! Алғашқы сериясы
! Соңғы сериясы
|-
| style="background:#29272B; width:10px; padding:0;" |
| 1
| 8
| 8 наурыз 2015
| 26 сәуір 2015
|-
| style="background:#963E40; width:10px; padding:0;" |
| 2
| 10
| 4 қыркүйек 2016
| 6 қараша 2016
|-
| style="background:#204A91; width:10px; padding:0;" |
| 3
| 9
| 11 маусым 2017
| 6 тамыз 2017
|-
| style="background:#187343; width:10px; padding:0;" |
| 4
| 8
| 10 маусым 2018
| 29 шілде 2018
|-
| style="background:#76474F; width:10px; padding:0;" |
| 5
| 8
| 14 шілде 2019
| 26 тамыз 2019
|}
== Бөлімдер тізімі ==
=== 1 маусым (2015) ===
'''1783—1789'''
{| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;"
|-
! style="background: #29272B; color: #ffffff;" | Жалпы №
! style="background: #29272B; color: #ffffff;" | Серияның №
! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Атауы
! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Режиссер
! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Сценарист
! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты
! style="background:#29272B; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы көрермендер (млн адам)
|-
{{Episode list
|EpisodeNumber = 1
|EpisodeNumber2 = 1
|Title = Episode 1
|AltTitle =
|DirectedBy = Эдвард Базалгетт
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|Aux4 = 9,51
|OriginalAirDate = 8 наурыз 2015
|ShortSummary = Росс Полдарк, [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ-тың тәуелсіздік жолындағы соғысына]] қатысқан ардагер, туған өлкесі Корнуоллға оралып, әкесінің осыдан жарты жыл бұрын қайтыс болғанын біледі. Ол ағасының үйіне келгенде, өзіне мұраға қалған дүние-мүліктің әбден қирағанын, ал сүйіктісі Елизабеттің немере ағасы Фрэнсис Полдаркпен атастырылып қойғанын біледі. Әулетіне тиесілі құнды заттардың бір бөлігін сатып, қалаға жол тартады. Сол жерде жергілікті бұзақылар итіне қол салған, үсті-басы алба-жұлба Демелза Карнды кездестіреді. Демелзаның әкесі ұрып-соққаннан кейін үйінен қашып кеткені анықталады. Росстың ағасы оны Корнуоллдан кетуге көндірмек болады, алайда Росс туған жерінде біржола қалуға және мұрасын қайта қалпына келтіруге бел буады.
----
Бұл бөлім түсірілімін аяқтағаннан бірнеше апта өткен соң дүниеден озған актер Уоррен Кларктың (1947–2014) рухына арналды<ref>{{cite news|url=http://www.mirror.co.uk/tv/tv-news/poldark-star-warren-clarke-leave-5420110|title=Poldark star Warren Clarke to leave fans in tears as his on-screen death is shown|last=Pauley|first=Nigel|publisher=[[Daily Mirror]]|date=2015-03-29|access-date=2015-03-31|archive-date=2015-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20150330172357/http://www.mirror.co.uk/tv/tv-news/poldark-star-warren-clarke-leave-5420110}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.co.uk/2015/03/30/poldark-warren-clarke-dead-last-tv-appearance_n_6967766.html|title=Poldark: Warren Clarke Makes Last Ever TV Appearance During Sunday Night's Episode|last=Welsh|first=Daniel|publisher=[[The Huffington Post]]|date=2015-03-30|access-date=2015-03-31|archive-date=2016-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20160923190031/http://www.huffingtonpost.co.uk/2015/03/30/poldark-warren-clarke-dead-last-tv-appearance_n_6967766.html}}</ref>.
|LineColor = 29272B
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 2
|EpisodeNumber2 = 2
|Title = Episode 2
|AltTitle =
|DirectedBy = Эдвард Базалгетт
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|Aux4 = 8,74
|OriginalAirDate = 15 наурыз 2015
|ShortSummary = Кеніштер бірінен соң бірі жабылып, жүздеген адам жұмыссыз қалып жатыр. Росс Фрэнсистің өз ісіне қосылып, «Уил-Лежер» кенішін қайта ашуға көмектеседі деп үміттенеді. Алайда Росстың бәсекелесі Джордж Уорлегган немере ағалардың арасындағы және олардың Елизабетпен қарым-қатынасындағы шиеленісті күшейтіп, ақырында Фрэнсистің бұл іске араласудан бас тартуына себеп болады. Росс кенішін ашуға қажетті қаржыны басқа кәсіпкерлерден табады.
Тренвиттегі Полдарктардың үйінде өткен қабылдауда Росстың тұрмысқа шықпаған немере әпкесі Верити масқараға ұшыраған капитан Блеймимен танысып, оған ғашық болады. Росс әкесінің қарсылығына қарамастан, Веритиге капитанмен жасырын кездесуге көмектеседі. Мұның соңы Фрэнсис пен капитанның жекпе-жегіне ұласады. Фрэнсис жараланған кезде, Елизабет өзінің жүкті екенін хабарлайды.
|LineColor = 29272B
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 3
|EpisodeNumber2 = 3
|Title = Episode 3
|AltTitle =
|DirectedBy = Эдвард Базалгетт
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|Aux4 = 8,42
|OriginalAirDate = 22 наурыз 2015
|ShortSummary = Росс кенішті ашып, мыс кенін іздеуге кіріседі. Елизабет ұл баланы дүниеге әкелгенімен, күйеуімен арақатынасы нашарлай түседі. Росс кезінде сүйіктісі жүкті болғанда көмектескен жас кенші Джим Картер үйленгеннен кейін де браконьерлікпен айналысуын тоқтатпайды. Ақыры оны қылмыс үстінде ұстап алып, жеті жылға каторгаға жібермек болады. Росс кешірім сұрап өтініш жасағаннан кейін, Джимді босатпай, екі жылға түрмеге қамайды. Алайда Росс оның мүлде бостандыққа шыққанын қалаған еді. Росс пен Демелзаның арасында орынсыз қарым-қатынас бар деген қауесет тарай бастайды. Осы кезде әдепті, сыйлы адамға айналған Демелзаның әкесі қызынан үйіне қайтуын талап етеді. Росс пен Демелза ғашықтарға айналады. Амалсыз қалғандай күй кешкен Демелза отбасына қайтуды ұйғарады, бірақ Росс оны тоқтатады. Көп ұзамай екеуі үйленеді.
|LineColor = 29272B
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 4
|EpisodeNumber2 = 4
|Title = Episode 4
|AltTitle =
|DirectedBy = Эдвард Базалгетт
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|Aux4 = 8,29
|OriginalAirDate = 29 наурыз 2015
|ShortSummary = Росс пен Демелзаның үйленгені туралы хабарды ақсүйектер де, қарапайым халық та таңданыспен қабылдайды. Росс кенішін дамыту үшін акционерлерінен қосымша қаржы тартуға тырысқанда, оның шешімдері күмән туғыза бастайды. Росстың ағасы Чарльз Полдарк жүрек талмасына ұшырап, өлім аузында жатқанда Росстан отбасына қамқор болуын өтінеді. Өйткені Фрэнсистің бизнесті жүргізуге қабілетсіз екенін түсінеді. Капитан Блеймиді әлі де ұмыта алмаған Верити Полдарктардың үйіне қонаққа келеді. Ол Демелзаға жоғары қоғамда өзін қалай ұстау керектігін үйретеді. Мұның бәрі Демелза Фрэнсис пен Елизабеттің үйінде өтетін Рождестволық қабылдауда жақсы әсер қалдыруы үшін жасалады. Әуелде-ақ шиеленісті басталған кешке Уорлеггандардың келуі мүлде берекесін кетіреді. Ақыры Росстың кенішінен мыс табылады. Демелза Россқа өзінің жүкті екенін айтады, ал Росс оған сүйетінін ақыры мойындайды.
|LineColor = 29272B
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 5
|EpisodeNumber2 = 5
|Title = Episode 5
|AltTitle =
|DirectedBy = Уильям Макгрегор
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|Aux4 = 7,56
|OriginalAirDate = 5 сәуір 2015
|ShortSummary = Росстың досы, доктор Энис, кеншілердің өкпе ауруларын зерттеу үшін Корнуоллға келеді. Демелза қыз баланы дүниеге әкеледі. Джордж Уорлегган Росстың кенішінің акцияларын сатып ала бастайды. Металлургия компаниялары мыстың сатып алу бағасын тым төмен қоюына байланысты кеніш иелері Росс басқаратын өз металлургия компаниясын жасырын түрде құруға шешім қабылдайды. Демелза Верити мен капитан Блеймидің кездесуін ұйымдастыруға тырысады. Росстың жұмысшыларының бірі Марк көшпелі театрдың актрисасы Керенге ғашық болады. Алайда Кереннің одан күтері Марктың бере алатынынан әлдеқайда көп еді. Бизнесті жүргізе білмегендіктен қарызға белшесінен батқан Фрэнсис құмар ойындарға салынып кетеді. Ол жезөкше Маргаретке ақша жұмсап, ақырында карта ойынында өз кенішін бәске тігеді. Ұтылып қалып, кенішін жабуға мәжбүр болады.
|LineColor = 29272B
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 6
|EpisodeNumber2 = 6
|Title = Episode 6
|AltTitle =
|DirectedBy = Уильям Макгрегор
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|Aux4 = 7,68
|OriginalAirDate = 12 сәуір 2015
|ShortSummary = Марктің жаңа әйелі Керен доктор Эниске көз сала бастайды. Бодмин түрмесінде өлімге әкелетін індет тарайды. Росс пен доктор Энис Джим Картерді ажалдан арашалап қалу үшін оны түрмеден заңсыз алып шығады, алайда олардың бар әрекеті нәтижесіз болып, Джимді құтқара алмайды. Уорлеггандар бал ұйымдастырады. Онда Демелза барша жұрттың назарын өзіне аударады. Ал масайған Росс Джим Картерді түрмеге қамаған судьямен және Фрэнсисті тақырға отырғызған ойыншымен карта ойнайды. Капитан Блейми де кешке келгенде, Верити қатты абыржиды, өйткені оған капитанмен қайта кездесуге тыйым салынған еді. Джордж Уорлегган кеніш иелерінің мысты жасырын балқытып жатқан жерін біліп қояды.
|LineColor = 29272B
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 7
|EpisodeNumber2 = 7
|Title = Episode 7
|AltTitle =
|DirectedBy = Уильям Макгрегор
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|Aux4 = 6,84
|OriginalAirDate = 19 сәуір 2015
|ShortSummary = Верити капитан Блеймимен бірге қашып кетеді, ал Фрэнсис болған жағдайдың бәріне Россты кінәлайды. Джордж Уорлегган Росстың компаниясын әлсірету үшін Фрэнсиске немере ағасы Уорлегганмен карта ойнап ұтылған ақшасының бір бөлігін қайтарып береді. Оның есесіне Фрэнсис Джорджға Росстың іскер серіктестерінің есімдерін айтып береді. Олардың басым бөлігі Уорлеггандар банкіне қарыз болғандықтан, Джордж дереу қарыздарын қайтаруды талап етеді. Керен доктор Энисті азғырады. Артынша әйелінің опасыздығын білген күйеуі ашуға булығып, онымен бетпе-бет келеді. Мұның соңы қайғылы жағдайға ұласады. Фрэнсистің Россқа не үшін ашуланғанын білген Демелза күйеуіне Веритидің капитан Блеймимен қашуына өзі көмектескенін мойындайды. Сонда Росс өзінің іскер серіктестерін банкротқа ұшырату үшін Уорлегганға олар туралы мәліметті кім бергенін түсінеді.
|LineColor = 29272B
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 8
|EpisodeNumber2 = 8
|Title = Episode 8
|AltTitle =
|DirectedBy = Уильям Макгрегор
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|Aux4 = 7,86
|OriginalAirDate = 26 сәуір 2015
|ShortSummary = Уорлеггандардың Росстың металлургия компаниясын жабу жөніндегі жоспары жүзеге аса бастайды: компания мыс аукционында жеңіліс табады. Джордж Уорлегган бұл жеңісті кеме сатып алу арқылы атап өтеді. Шаруалар мен ақсүйектер арасында, соның ішінде Фрэнсис, Елизабет және олардың ұлы да бар, [[Дифтерия|дифтериялық күл аурулық қыспақ]] індеті тарайды. Демелза науқастарды күтіп-бағады, бірақ көп ұзамай өзі де, қызы Джулия да ауырып қалады. Соның салдарынан Джулия қайтыс болады, ал Демелза ұзақ уақыт бойы сырқаттанып жатады. Алайда доктор Энистің көмегімен ол біртіндеп сауыға бастайды. Уорлеггандардың кемесі Росстың жеріне жақын жағалауда апатқа ұшырайды. Росс қолдаған ашыққан жергілікті тұрғындар жағаға шығарылған кемедегі азық-түлік жүктерін алып кетеді. Росс апаттан аман қалған жолаушылар мен экипаж мүшелерін құтқарып, түнеп шығу үшін үйіне әкеледі. Кеме апатынан Джордждың немере ағасы Мэттью қаза табады. Ал Россты кісі өлтірді және бөтеннің мүлкін тонады деген айыппен тұтқындайды. Демелза шарасыз күйде қалады.
|LineColor = 29272B
}}
|}
=== 2 маусым (2016) ===
'''1790—1793'''
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Ұлыбритания телехикаяларының бөлімдер тізімі]]
ndmvyozpyb8cxtv1lly26e67s48sodg
3693315
3693312
2026-11-08T09:40:13Z
Орел Карл
81620
/* 2 маусым (2016) */
3693315
wikitext
text/x-wiki
Бұл — тұсаукесері 2015 жылы 8 наурызда [[BBC One]] телеарнасында өткен «[[Полдарк (телехикая, 2015)|Полдарк]]» британдық телехикаясының бөлімдер тізімі. Телехикаяның сюжеті жазушы Уинстон Грэмнің осы [[Полдарк|аттас кітаптар топтамасы]] негізінде әзірленген. Романдарды сценарист Дебби Хорсфилд телехикаяға бейімдеген<ref>{{кітап |url=http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ |тақырыбы=Poldark'' Season 1'' |баспасы=PBS |lang= |archive-date=2016-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161119000625/http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ }}</ref>.
== Маусымдарға шолу ==
{| class="wikitable"
! colspan="2" rowspan="2" | Маусым
! rowspan="2" | Серия
! colspan="2" | Көрсетілу күндері
|-
! Алғашқы сериясы
! Соңғы сериясы
|-
| style="background:#29272B; width:10px; padding:0;" |
| 1
| 8
| 8 наурыз 2015
| 26 сәуір 2015
|-
| style="background:#963E40; width:10px; padding:0;" |
| 2
| 10
| 4 қыркүйек 2016
| 6 қараша 2016
|-
| style="background:#204A91; width:10px; padding:0;" |
| 3
| 9
| 11 маусым 2017
| 6 тамыз 2017
|-
| style="background:#187343; width:10px; padding:0;" |
| 4
| 8
| 10 маусым 2018
| 29 шілде 2018
|-
| style="background:#76474F; width:10px; padding:0;" |
| 5
| 8
| 14 шілде 2019
| 26 тамыз 2019
|}
== Бөлімдер тізімі ==
=== 1 маусым (2015) ===
'''1783—1789'''
{| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;"
|-
! style="background: #29272B; color: #ffffff;" | Жалпы №
! style="background: #29272B; color: #ffffff;" | Серияның №
! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Атауы
! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Режиссер
! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Сценарист
! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты
! style="background:#29272B; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы көрермендер (млн адам)
|-
{{Episode list
|EpisodeNumber = 1
|EpisodeNumber2 = 1
|Title = Episode 1
|AltTitle =
|DirectedBy = Эдвард Базалгетт
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|Aux4 = 9,51
|OriginalAirDate = 8 наурыз 2015
|ShortSummary = Росс Полдарк, [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ-тың тәуелсіздік жолындағы соғысына]] қатысқан ардагер, туған өлкесі Корнуоллға оралып, әкесінің осыдан жарты жыл бұрын қайтыс болғанын біледі. Ол ағасының үйіне келгенде, өзіне мұраға қалған дүние-мүліктің әбден қирағанын, ал сүйіктісі Елизабеттің немере ағасы Фрэнсис Полдаркпен атастырылып қойғанын біледі. Әулетіне тиесілі құнды заттардың бір бөлігін сатып, қалаға жол тартады. Сол жерде жергілікті бұзақылар итіне қол салған, үсті-басы алба-жұлба Демелза Карнды кездестіреді. Демелзаның әкесі ұрып-соққаннан кейін үйінен қашып кеткені анықталады. Росстың ағасы оны Корнуоллдан кетуге көндірмек болады, алайда Росс туған жерінде біржола қалуға және мұрасын қайта қалпына келтіруге бел буады.
----
Бұл бөлім түсірілімін аяқтағаннан бірнеше апта өткен соң дүниеден озған актер Уоррен Кларктың (1947–2014) рухына арналды<ref>{{cite news|url=http://www.mirror.co.uk/tv/tv-news/poldark-star-warren-clarke-leave-5420110|title=Poldark star Warren Clarke to leave fans in tears as his on-screen death is shown|last=Pauley|first=Nigel|publisher=[[Daily Mirror]]|date=2015-03-29|access-date=2015-03-31|archive-date=2015-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20150330172357/http://www.mirror.co.uk/tv/tv-news/poldark-star-warren-clarke-leave-5420110}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.co.uk/2015/03/30/poldark-warren-clarke-dead-last-tv-appearance_n_6967766.html|title=Poldark: Warren Clarke Makes Last Ever TV Appearance During Sunday Night's Episode|last=Welsh|first=Daniel|publisher=[[The Huffington Post]]|date=2015-03-30|access-date=2015-03-31|archive-date=2016-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20160923190031/http://www.huffingtonpost.co.uk/2015/03/30/poldark-warren-clarke-dead-last-tv-appearance_n_6967766.html}}</ref>.
|LineColor = 29272B
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 2
|EpisodeNumber2 = 2
|Title = Episode 2
|AltTitle =
|DirectedBy = Эдвард Базалгетт
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|Aux4 = 8,74
|OriginalAirDate = 15 наурыз 2015
|ShortSummary = Кеніштер бірінен соң бірі жабылып, жүздеген адам жұмыссыз қалып жатыр. Росс Фрэнсистің өз ісіне қосылып, «Уил-Лежер» кенішін қайта ашуға көмектеседі деп үміттенеді. Алайда Росстың бәсекелесі Джордж Уорлегган немере ағалардың арасындағы және олардың Елизабетпен қарым-қатынасындағы шиеленісті күшейтіп, ақырында Фрэнсистің бұл іске араласудан бас тартуына себеп болады. Росс кенішін ашуға қажетті қаржыны басқа кәсіпкерлерден табады.
Тренвиттегі Полдарктардың үйінде өткен қабылдауда Росстың тұрмысқа шықпаған немере әпкесі Верити масқараға ұшыраған капитан Блеймимен танысып, оған ғашық болады. Росс әкесінің қарсылығына қарамастан, Веритиге капитанмен жасырын кездесуге көмектеседі. Мұның соңы Фрэнсис пен капитанның жекпе-жегіне ұласады. Фрэнсис жараланған кезде, Елизабет өзінің жүкті екенін хабарлайды.
|LineColor = 29272B
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 3
|EpisodeNumber2 = 3
|Title = Episode 3
|AltTitle =
|DirectedBy = Эдвард Базалгетт
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|Aux4 = 8,42
|OriginalAirDate = 22 наурыз 2015
|ShortSummary = Росс кенішті ашып, мыс кенін іздеуге кіріседі. Елизабет ұл баланы дүниеге әкелгенімен, күйеуімен арақатынасы нашарлай түседі. Росс кезінде сүйіктісі жүкті болғанда көмектескен жас кенші Джим Картер үйленгеннен кейін де браконьерлікпен айналысуын тоқтатпайды. Ақыры оны қылмыс үстінде ұстап алып, жеті жылға каторгаға жібермек болады. Росс кешірім сұрап өтініш жасағаннан кейін, Джимді босатпай, екі жылға түрмеге қамайды. Алайда Росс оның мүлде бостандыққа шыққанын қалаған еді. Росс пен Демелзаның арасында орынсыз қарым-қатынас бар деген қауесет тарай бастайды. Осы кезде әдепті, сыйлы адамға айналған Демелзаның әкесі қызынан үйіне қайтуын талап етеді. Росс пен Демелза ғашықтарға айналады. Амалсыз қалғандай күй кешкен Демелза отбасына қайтуды ұйғарады, бірақ Росс оны тоқтатады. Көп ұзамай екеуі үйленеді.
|LineColor = 29272B
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 4
|EpisodeNumber2 = 4
|Title = Episode 4
|AltTitle =
|DirectedBy = Эдвард Базалгетт
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|Aux4 = 8,29
|OriginalAirDate = 29 наурыз 2015
|ShortSummary = Росс пен Демелзаның үйленгені туралы хабарды ақсүйектер де, қарапайым халық та таңданыспен қабылдайды. Росс кенішін дамыту үшін акционерлерінен қосымша қаржы тартуға тырысқанда, оның шешімдері күмән туғыза бастайды. Росстың ағасы Чарльз Полдарк жүрек талмасына ұшырап, өлім аузында жатқанда Росстан отбасына қамқор болуын өтінеді. Өйткені Фрэнсистің бизнесті жүргізуге қабілетсіз екенін түсінеді. Капитан Блеймиді әлі де ұмыта алмаған Верити Полдарктардың үйіне қонаққа келеді. Ол Демелзаға жоғары қоғамда өзін қалай ұстау керектігін үйретеді. Мұның бәрі Демелза Фрэнсис пен Елизабеттің үйінде өтетін Рождестволық қабылдауда жақсы әсер қалдыруы үшін жасалады. Әуелде-ақ шиеленісті басталған кешке Уорлеггандардың келуі мүлде берекесін кетіреді. Ақыры Росстың кенішінен мыс табылады. Демелза Россқа өзінің жүкті екенін айтады, ал Росс оған сүйетінін ақыры мойындайды.
|LineColor = 29272B
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 5
|EpisodeNumber2 = 5
|Title = Episode 5
|AltTitle =
|DirectedBy = Уильям Макгрегор
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|Aux4 = 7,56
|OriginalAirDate = 5 сәуір 2015
|ShortSummary = Росстың досы, доктор Энис, кеншілердің өкпе ауруларын зерттеу үшін Корнуоллға келеді. Демелза қыз баланы дүниеге әкеледі. Джордж Уорлегган Росстың кенішінің акцияларын сатып ала бастайды. Металлургия компаниялары мыстың сатып алу бағасын тым төмен қоюына байланысты кеніш иелері Росс басқаратын өз металлургия компаниясын жасырын түрде құруға шешім қабылдайды. Демелза Верити мен капитан Блеймидің кездесуін ұйымдастыруға тырысады. Росстың жұмысшыларының бірі Марк көшпелі театрдың актрисасы Керенге ғашық болады. Алайда Кереннің одан күтері Марктың бере алатынынан әлдеқайда көп еді. Бизнесті жүргізе білмегендіктен қарызға белшесінен батқан Фрэнсис құмар ойындарға салынып кетеді. Ол жезөкше Маргаретке ақша жұмсап, ақырында карта ойынында өз кенішін бәске тігеді. Ұтылып қалып, кенішін жабуға мәжбүр болады.
|LineColor = 29272B
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 6
|EpisodeNumber2 = 6
|Title = Episode 6
|AltTitle =
|DirectedBy = Уильям Макгрегор
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|Aux4 = 7,68
|OriginalAirDate = 12 сәуір 2015
|ShortSummary = Марктің жаңа әйелі Керен доктор Эниске көз сала бастайды. Бодмин түрмесінде өлімге әкелетін індет тарайды. Росс пен доктор Энис Джим Картерді ажалдан арашалап қалу үшін оны түрмеден заңсыз алып шығады, алайда олардың бар әрекеті нәтижесіз болып, Джимді құтқара алмайды. Уорлеггандар бал ұйымдастырады. Онда Демелза барша жұрттың назарын өзіне аударады. Ал масайған Росс Джим Картерді түрмеге қамаған судьямен және Фрэнсисті тақырға отырғызған ойыншымен карта ойнайды. Капитан Блейми де кешке келгенде, Верити қатты абыржиды, өйткені оған капитанмен қайта кездесуге тыйым салынған еді. Джордж Уорлегган кеніш иелерінің мысты жасырын балқытып жатқан жерін біліп қояды.
|LineColor = 29272B
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 7
|EpisodeNumber2 = 7
|Title = Episode 7
|AltTitle =
|DirectedBy = Уильям Макгрегор
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|Aux4 = 6,84
|OriginalAirDate = 19 сәуір 2015
|ShortSummary = Верити капитан Блеймимен бірге қашып кетеді, ал Фрэнсис болған жағдайдың бәріне Россты кінәлайды. Джордж Уорлегган Росстың компаниясын әлсірету үшін Фрэнсиске немере ағасы Уорлегганмен карта ойнап ұтылған ақшасының бір бөлігін қайтарып береді. Оның есесіне Фрэнсис Джорджға Росстың іскер серіктестерінің есімдерін айтып береді. Олардың басым бөлігі Уорлеггандар банкіне қарыз болғандықтан, Джордж дереу қарыздарын қайтаруды талап етеді. Керен доктор Энисті азғырады. Артынша әйелінің опасыздығын білген күйеуі ашуға булығып, онымен бетпе-бет келеді. Мұның соңы қайғылы жағдайға ұласады. Фрэнсистің Россқа не үшін ашуланғанын білген Демелза күйеуіне Веритидің капитан Блеймимен қашуына өзі көмектескенін мойындайды. Сонда Росс өзінің іскер серіктестерін банкротқа ұшырату үшін Уорлегганға олар туралы мәліметті кім бергенін түсінеді.
|LineColor = 29272B
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 8
|EpisodeNumber2 = 8
|Title = Episode 8
|AltTitle =
|DirectedBy = Уильям Макгрегор
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|Aux4 = 7,86
|OriginalAirDate = 26 сәуір 2015
|ShortSummary = Уорлеггандардың Росстың металлургия компаниясын жабу жөніндегі жоспары жүзеге аса бастайды: компания мыс аукционында жеңіліс табады. Джордж Уорлегган бұл жеңісті кеме сатып алу арқылы атап өтеді. Шаруалар мен ақсүйектер арасында, соның ішінде Фрэнсис, Елизабет және олардың ұлы да бар, [[Дифтерия|дифтериялық күл аурулық қыспақ]] індеті тарайды. Демелза науқастарды күтіп-бағады, бірақ көп ұзамай өзі де, қызы Джулия да ауырып қалады. Соның салдарынан Джулия қайтыс болады, ал Демелза ұзақ уақыт бойы сырқаттанып жатады. Алайда доктор Энистің көмегімен ол біртіндеп сауыға бастайды. Уорлеггандардың кемесі Росстың жеріне жақын жағалауда апатқа ұшырайды. Росс қолдаған ашыққан жергілікті тұрғындар жағаға шығарылған кемедегі азық-түлік жүктерін алып кетеді. Росс апаттан аман қалған жолаушылар мен экипаж мүшелерін құтқарып, түнеп шығу үшін үйіне әкеледі. Кеме апатынан Джордждың немере ағасы Мэттью қаза табады. Ал Россты кісі өлтірді және бөтеннің мүлкін тонады деген айыппен тұтқындайды. Демелза шарасыз күйде қалады.
|LineColor = 29272B
}}
|}
=== 2 маусым (2016) ===
'''1790—1793'''
{| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;"
|-
! style="background: #943D3E; color: #ffffff;" | Жалпы №
! style="background: #943D3E; color: #ffffff;" | Серияның №
! style="background: #943D3E; color: #ffffff;"| Атауы
! style="background: #943D3E; color: #ffffff;"| Режиссер
! style="background: #943D3E; color: #ffffff;"| Сценарист
! style="background: #943D3E; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты
! style="background:#943D3E; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы көрермендер (млн адам)
|-
{{Episode list
|EpisodeNumber = 9
|EpisodeNumber2 = 1
|Title = Episode 1
|OriginalAirDate = 4 қыркүйек 2016
|DirectedBy = Уилл Синклер
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|Aux4 = 6,65
|ShortSummary = Росс сот алдында жауап береді, ал Демелза мен Елизабет оған көмектесуге тырысады. Джордж Россқа зиян келтіру үшін қолынан келгеннің бәрін жасайды. Фрэнсисті бұрынғы әрекеттері үшін ар-ұжданы мазалайды, ал Дуайт жас мұрагер Кэролайн Пенвененмен танысады.
|LineColor = 943D3E
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 10
|EpisodeNumber2 = 2
|Title = Episode 2
|OriginalAirDate = 11 қыркүйек 2016
|DirectedBy = Уилл Синклер
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|Aux4 = 6,31
|ShortSummary = Сайлау қалада тәртіпсіздіктерге әкеледі. Елизабет Бодминге аттанады. Сот отырысы жақындаған сайын Демелза іске ықпал ету үшін судьямен жеке кездесуге тырысады, бірақ Джордж оған барынша кедергі жасайды. Барлығына күтпеген жағдай болып, алқабилер соты Россты ақтап шығады.
|LineColor = 943D3E
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 11
|EpisodeNumber2 = 3
|Title = Episode 3
|OriginalAirDate = 18 қыркүйек 2016
|DirectedBy = Уилл Синклер
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|Aux4 = 6,17
|ShortSummary = Росс пен Демелза қаржылық күйреудің аз-ақ алдында тұр. Джордж Джудтан кек алуды жоспарлайды. Осы уақытта Фрэнсис бұрынғы өмірін қалпына келтіруге тырысып, Росс пен Демелзаны үйіне қонаққа шақырады.
|LineColor = 943D3E
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 12
|EpisodeNumber2 = 4
|Title = Episode 4
|OriginalAirDate = 25 қыркүйек 2016
|DirectedBy = Уилл Синклер
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|Aux4 = 6,54
|ShortSummary =
|LineColor = 943D3E
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 13
|EpisodeNumber2 = 5
|Title = Episode 5
|OriginalAirDate = 2 қазан 2016
|DirectedBy = Чарлз Палмер
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|Aux4 = 5,95
|ShortSummary = Фрэнсис Росс екеуіне ортақ кеніште қаза табады. Ол мыс кенінің жалған белгісін әзірлеумен айналысып жүріп, суы әлі сорылмаған шахта құдығына құлап кетеді. Росс оған көмекке келіп үлгермейді.
|LineColor = 943D3E
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 14
|EpisodeNumber2 = 6
|Title = Episode 6
|OriginalAirDate = 9 қазан 2016
|DirectedBy = Чарлз Палмер
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|Aux4 = 6,16
|ShortSummary = Франциядағы революциялық оқиғалар күшейіп, Ұлыбританияны алаңдата бастайды. Росс өз кенішінен мыс іздегенімен, нәтижеге жете алмайды. Джордж Росстан сатып алған қарыз қолхаты бойынша берешекті Рождествоға дейін өтеуді талап етеді. Соған қарамастан, Росс басқа кенішке тиесілі соңғы үлесін сатып, түскен ақшаға өз атын жасырын ұстап, қайтыс болған Фрэнсистің үлесін Елизабеттен сатып алады. Осылайша оны қаржылық күйреуден құтқаруға тырысады. Контрабандашылар өз араларынан ақпарат берушіні іздеуді жалғастырып, Россқа оның үйінде тауар сақтайтын жасырын орын жабдықтауды ұсынады. Оның орнына Росстың кенішінде мыс бар екенін бұрын растаған куәгерді іздеуге көмектесуін сұрайды. Росс мыс табуға деген соңғы үміті үшін бұл ұсынысты қабылдауға мәжбүр болады. [[1792]]–[[1793]] жылғы Рождество қарсаңында француз революционерлері Бельгияда шабуылға шығып, Ұлыбританияның мүдделеріне қауіп төндіреді. Франциямен соғыстың болмай қоймайтыны анық болады. Росс қарызын өтей алмағандықтан борышкерлер түрмесіне қамалуға дайындалады, бірақ күтпеген жерден Кэролайн Пенвенен оның Джордж алдындағы қарызын өз атын жарияламай сатып алады.
|LineColor = 943D3E
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 15
|EpisodeNumber2 = 7
|Title = Episode 7
|OriginalAirDate = 16 қазан 2016
|DirectedBy = Чарлз Палмер
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|Aux4 = 6,14
|ShortSummary = [[1793]] жыл. Францияда революционерлер [[Суд над Людовиком XVI|король XVI Людовикті]] өлім жазасына кеседі. [[Корнуолл]] тұрғындары Ұлыбританияның [[Война первой коалиции|Франциямен соғысқа]] кіруіне байланысты болуы мүмкін тәртіпсіздіктерге дайындалады. Осы кезде контрабандашылар шалғайдағы порттардың бірінен жасырынып жүрген қашқынды — Росстың кенішінде мыс бар екенін растайтын куәгерді табады. Росс онымен контрабандашылардың кемесінде кездесуге аттанады. Алайда мыс бар деген мәлімет қашқынның қате болжамы болып шығады. Мыс табуға деген соңғы үмітінен айырылған Росс контрабандашылармен бірге үйіне қайтады. Осы уақытта Дуайттың Кэролайнмен қарым-қатынасы дамып, қыздың ағасының қарсылығына қарамастан, олар бірге қашуға шешім қабылдайды. Алайда қашатын түні Дуайт ақпарат берушіні анықтап, контрабандашылар қайтып оралғанда полиция оларды Россымен бірге ұстайтынын түсінеді. Ол жағаға асығып, Россты тұтқиылдан жасалған шабуыл туралы ескерту үшін белгі отын жағады. Бірақ сүйіктісіне уақытында жете алмай, Кэролайнның сенімінен айырылады. Енді Дуайт та Росс сияқты полицияның күдігіне ілігеді.
|LineColor = 943D3E
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 16
|EpisodeNumber2 = 8
|Title = Episode 8
|OriginalAirDate = 23 қазан 2016
|DirectedBy = Чарлз Палмер
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|Aux4 = 6,38
|ShortSummary = Полицияның тінтуінен Росстың үйінде жасырынған ол қайтадан сотқа шақырылады. Бұл жолы оған контрабандашыларға көмектесті деген айып тағылады. Алайда контрабандашылар Росстың алибиін растау үшін үш жалған куәгер тауып, сот оны ақтауға мәжбүр болады. Дуайт та аз ғана айыппұл төлеумен құтылады. Мыс таба алмаған Росс кенішті жабуға дайындалады, бірақ кеніштен күтпеген жерден қалайы табылады. Оның қоры мол болуы мүмкін болғанымен, Росс оны өндіруге қажетті қаражаттан айырылған еді. Елизабетке қызғанышпен қарайтын Демелзамен қарым-қатынасы да барған сайын нашарлай түседі. Осы уақытта Джордж Елизабетті қаржылық күйреуге жасырын түрде итермелей отырып, оған ашық түрде тұрмысқа шығуды ұсынады. Росстың жұмысшылары қалайы өндіруден көбірек пайда табуды көздеп, соңғы ақшаларына шахтадағы суды соруға қажетті көмір сатып алады да, тіреуіштерді сатып алмайды. Соның салдарынан апат болып, екі кенші қаза табады. Росстың тағы бір сәтсіздікке ұшырағанын естіген Елизабет Джорджға тұрмысқа шығуға келісім береді. Мұны білген Росс Демелзаның көзінше барлығын тастап, Елизабетке асығады. Ол қызбен қалаған жақындығына күшпен дерлік қол жеткізіп, келесі күні өзін жек көріп кеткен Демелзаның қасына оралады.
|LineColor = 943D3E
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 17
|EpisodeNumber2 = 9
|Title = Episode 9
|OriginalAirDate = 30 қазан 2016
|DirectedBy = Ричард Сеньор
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|Aux4 = 6,70
|ShortSummary = Росстың әрекетінен кейін күмәнға бой алдырған Елизабет Джордждан некені бір айға кейінге қалдыруды сұрайды. Осы уақыт ішінде Росс Демелзамен қарым-қатынасын қалпына келтіруге тырысады. Демелза күйеуінің опасыздығына дәл сондай әрекетпен жауап беріп, қонақта түнеуге шақыруды қабылдайды. Алайда соңғы сәтте бөлмесін қоршап алған құмарлыққа берілген ер адамдардан терезе арқылы қашып кетеді. Түрмеден босап шыққан Росстың бұрын бизнес бастау үшін одан қарыз алған танысы соғысқа байланысты тауарларға сұраныс артқанын және ісінің алға басқанын хабарлайды. Ол Россқа серіктес болуды ұсынады. Осылайша Росс кенішті қайта қалпына келтіруге үміттене бастайды, бірақ күйеуінің опасыздығына ренжіген Демелза бұл үмітке ортақтаспайды.
|LineColor = 943D3E
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 18
|EpisodeNumber2 = 10
|Title = Episode 10
|OriginalAirDate = 6 қараша 2016
|DirectedBy = Ричард Сеньор
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|Aux4 = 6,88
|ShortSummary = Елизабетке үйленген Джордж Уорлегган оның иелігіндегі жерлерді өз қалауынша басқара бастайды. Оның бұйрығымен Тренвит жері арқылы өтетін барлық жолдар жабылады. Округ тұрғындары бұл жағдайға наразылық білдіре бастайды. Үйіне оралған Росс көтерілісті басып үлгереді және Демелзадан шын жүректен кешірім сұрайды. Осы уақытта Елизабет болашақ баласының әкесі кім болуы мүмкін екенін ойлап, үрейге бой алдырады. Әскери дәрігер атанған Дуайт Энис Лондоннан өзі үшін оралған Кэролайнмен ақыры татуласады. Алайда алда соғыс пен белгісіздік күтіп тұр.
|LineColor = 943D3E
}}
|}
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Ұлыбритания телехикаяларының бөлімдер тізімі]]
4ceu9vtmslc673kes1icvo2w885omau
3693318
3693315
2026-11-08T09:49:44Z
Орел Карл
81620
/* 2 маусым (2016) */
3693318
wikitext
text/x-wiki
Бұл — тұсаукесері 2015 жылы 8 наурызда [[BBC One]] телеарнасында өткен «[[Полдарк (телехикая, 2015)|Полдарк]]» британдық телехикаясының бөлімдер тізімі. Телехикаяның сюжеті жазушы Уинстон Грэмнің осы [[Полдарк|аттас кітаптар топтамасы]] негізінде әзірленген. Романдарды сценарист Дебби Хорсфилд телехикаяға бейімдеген<ref>{{кітап |url=http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ |тақырыбы=Poldark'' Season 1'' |баспасы=PBS |lang= |archive-date=2016-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161119000625/http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ }}</ref>.
== Маусымдарға шолу ==
{| class="wikitable"
! colspan="2" rowspan="2" | Маусым
! rowspan="2" | Серия
! colspan="2" | Көрсетілу күндері
|-
! Алғашқы сериясы
! Соңғы сериясы
|-
| style="background:#29272B; width:10px; padding:0;" |
| 1
| 8
| 8 наурыз 2015
| 26 сәуір 2015
|-
| style="background:#963E40; width:10px; padding:0;" |
| 2
| 10
| 4 қыркүйек 2016
| 6 қараша 2016
|-
| style="background:#204A91; width:10px; padding:0;" |
| 3
| 9
| 11 маусым 2017
| 6 тамыз 2017
|-
| style="background:#187343; width:10px; padding:0;" |
| 4
| 8
| 10 маусым 2018
| 29 шілде 2018
|-
| style="background:#76474F; width:10px; padding:0;" |
| 5
| 8
| 14 шілде 2019
| 26 тамыз 2019
|}
== Бөлімдер тізімі ==
=== 1 маусым (2015) ===
'''1783—1789'''
{| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;"
|-
! style="background: #29272B; color: #ffffff;" | Жалпы №
! style="background: #29272B; color: #ffffff;" | Серияның №
! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Атауы
! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Режиссер
! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Сценарист
! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты
! style="background:#29272B; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы көрермендер (млн адам)
|-
{{Episode list
|EpisodeNumber = 1
|EpisodeNumber2 = 1
|Title = Episode 1
|AltTitle =
|DirectedBy = Эдвард Базалгетт
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|Aux4 = 9,51
|OriginalAirDate = 8 наурыз 2015
|ShortSummary = Росс Полдарк, [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ-тың тәуелсіздік жолындағы соғысына]] қатысқан ардагер, туған өлкесі Корнуоллға оралып, әкесінің осыдан жарты жыл бұрын қайтыс болғанын біледі. Ол ағасының үйіне келгенде, өзіне мұраға қалған дүние-мүліктің әбден қирағанын, ал сүйіктісі Елизабеттің немере ағасы Фрэнсис Полдаркпен атастырылып қойғанын біледі. Әулетіне тиесілі құнды заттардың бір бөлігін сатып, қалаға жол тартады. Сол жерде жергілікті бұзақылар итіне қол салған, үсті-басы алба-жұлба Демелза Карнды кездестіреді. Демелзаның әкесі ұрып-соққаннан кейін үйінен қашып кеткені анықталады. Росстың ағасы оны Корнуоллдан кетуге көндірмек болады, алайда Росс туған жерінде біржола қалуға және мұрасын қайта қалпына келтіруге бел буады.
----
Бұл бөлім түсірілімін аяқтағаннан бірнеше апта өткен соң дүниеден озған актер Уоррен Кларктың (1947–2014) рухына арналды<ref>{{cite news|url=http://www.mirror.co.uk/tv/tv-news/poldark-star-warren-clarke-leave-5420110|title=Poldark star Warren Clarke to leave fans in tears as his on-screen death is shown|last=Pauley|first=Nigel|publisher=[[Daily Mirror]]|date=2015-03-29|access-date=2015-03-31|archive-date=2015-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20150330172357/http://www.mirror.co.uk/tv/tv-news/poldark-star-warren-clarke-leave-5420110}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.co.uk/2015/03/30/poldark-warren-clarke-dead-last-tv-appearance_n_6967766.html|title=Poldark: Warren Clarke Makes Last Ever TV Appearance During Sunday Night's Episode|last=Welsh|first=Daniel|publisher=[[The Huffington Post]]|date=2015-03-30|access-date=2015-03-31|archive-date=2016-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20160923190031/http://www.huffingtonpost.co.uk/2015/03/30/poldark-warren-clarke-dead-last-tv-appearance_n_6967766.html}}</ref>.
|LineColor = 29272B
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 2
|EpisodeNumber2 = 2
|Title = Episode 2
|AltTitle =
|DirectedBy = Эдвард Базалгетт
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|Aux4 = 8,74
|OriginalAirDate = 15 наурыз 2015
|ShortSummary = Кеніштер бірінен соң бірі жабылып, жүздеген адам жұмыссыз қалып жатыр. Росс Фрэнсистің өз ісіне қосылып, «Уил-Лежер» кенішін қайта ашуға көмектеседі деп үміттенеді. Алайда Росстың бәсекелесі Джордж Уорлегган немере ағалардың арасындағы және олардың Елизабетпен қарым-қатынасындағы шиеленісті күшейтіп, ақырында Фрэнсистің бұл іске араласудан бас тартуына себеп болады. Росс кенішін ашуға қажетті қаржыны басқа кәсіпкерлерден табады.
Тренвиттегі Полдарктардың үйінде өткен қабылдауда Росстың тұрмысқа шықпаған немере әпкесі Верити масқараға ұшыраған капитан Блеймимен танысып, оған ғашық болады. Росс әкесінің қарсылығына қарамастан, Веритиге капитанмен жасырын кездесуге көмектеседі. Мұның соңы Фрэнсис пен капитанның жекпе-жегіне ұласады. Фрэнсис жараланған кезде, Елизабет өзінің жүкті екенін хабарлайды.
|LineColor = 29272B
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 3
|EpisodeNumber2 = 3
|Title = Episode 3
|AltTitle =
|DirectedBy = Эдвард Базалгетт
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|Aux4 = 8,42
|OriginalAirDate = 22 наурыз 2015
|ShortSummary = Росс кенішті ашып, мыс кенін іздеуге кіріседі. Елизабет ұл баланы дүниеге әкелгенімен, күйеуімен арақатынасы нашарлай түседі. Росс кезінде сүйіктісі жүкті болғанда көмектескен жас кенші Джим Картер үйленгеннен кейін де браконьерлікпен айналысуын тоқтатпайды. Ақыры оны қылмыс үстінде ұстап алып, жеті жылға каторгаға жібермек болады. Росс кешірім сұрап өтініш жасағаннан кейін, Джимді босатпай, екі жылға түрмеге қамайды. Алайда Росс оның мүлде бостандыққа шыққанын қалаған еді. Росс пен Демелзаның арасында орынсыз қарым-қатынас бар деген қауесет тарай бастайды. Осы кезде әдепті, сыйлы адамға айналған Демелзаның әкесі қызынан үйіне қайтуын талап етеді. Росс пен Демелза ғашықтарға айналады. Амалсыз қалғандай күй кешкен Демелза отбасына қайтуды ұйғарады, бірақ Росс оны тоқтатады. Көп ұзамай екеуі үйленеді.
|LineColor = 29272B
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 4
|EpisodeNumber2 = 4
|Title = Episode 4
|AltTitle =
|DirectedBy = Эдвард Базалгетт
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|Aux4 = 8,29
|OriginalAirDate = 29 наурыз 2015
|ShortSummary = Росс пен Демелзаның үйленгені туралы хабарды ақсүйектер де, қарапайым халық та таңданыспен қабылдайды. Росс кенішін дамыту үшін акционерлерінен қосымша қаржы тартуға тырысқанда, оның шешімдері күмән туғыза бастайды. Росстың ағасы Чарльз Полдарк жүрек талмасына ұшырап, өлім аузында жатқанда Росстан отбасына қамқор болуын өтінеді. Өйткені Фрэнсистің бизнесті жүргізуге қабілетсіз екенін түсінеді. Капитан Блеймиді әлі де ұмыта алмаған Верити Полдарктардың үйіне қонаққа келеді. Ол Демелзаға жоғары қоғамда өзін қалай ұстау керектігін үйретеді. Мұның бәрі Демелза Фрэнсис пен Елизабеттің үйінде өтетін Рождестволық қабылдауда жақсы әсер қалдыруы үшін жасалады. Әуелде-ақ шиеленісті басталған кешке Уорлеггандардың келуі мүлде берекесін кетіреді. Ақыры Росстың кенішінен мыс табылады. Демелза Россқа өзінің жүкті екенін айтады, ал Росс оған сүйетінін ақыры мойындайды.
|LineColor = 29272B
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 5
|EpisodeNumber2 = 5
|Title = Episode 5
|AltTitle =
|DirectedBy = Уильям Макгрегор
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|Aux4 = 7,56
|OriginalAirDate = 5 сәуір 2015
|ShortSummary = Росстың досы, доктор Энис, кеншілердің өкпе ауруларын зерттеу үшін Корнуоллға келеді. Демелза қыз баланы дүниеге әкеледі. Джордж Уорлегган Росстың кенішінің акцияларын сатып ала бастайды. Металлургия компаниялары мыстың сатып алу бағасын тым төмен қоюына байланысты кеніш иелері Росс басқаратын өз металлургия компаниясын жасырын түрде құруға шешім қабылдайды. Демелза Верити мен капитан Блеймидің кездесуін ұйымдастыруға тырысады. Росстың жұмысшыларының бірі Марк көшпелі театрдың актрисасы Керенге ғашық болады. Алайда Кереннің одан күтері Марктың бере алатынынан әлдеқайда көп еді. Бизнесті жүргізе білмегендіктен қарызға белшесінен батқан Фрэнсис құмар ойындарға салынып кетеді. Ол жезөкше Маргаретке ақша жұмсап, ақырында карта ойынында өз кенішін бәске тігеді. Ұтылып қалып, кенішін жабуға мәжбүр болады.
|LineColor = 29272B
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 6
|EpisodeNumber2 = 6
|Title = Episode 6
|AltTitle =
|DirectedBy = Уильям Макгрегор
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|Aux4 = 7,68
|OriginalAirDate = 12 сәуір 2015
|ShortSummary = Марктің жаңа әйелі Керен доктор Эниске көз сала бастайды. Бодмин түрмесінде өлімге әкелетін індет тарайды. Росс пен доктор Энис Джим Картерді ажалдан арашалап қалу үшін оны түрмеден заңсыз алып шығады, алайда олардың бар әрекеті нәтижесіз болып, Джимді құтқара алмайды. Уорлеггандар бал ұйымдастырады. Онда Демелза барша жұрттың назарын өзіне аударады. Ал масайған Росс Джим Картерді түрмеге қамаған судьямен және Фрэнсисті тақырға отырғызған ойыншымен карта ойнайды. Капитан Блейми де кешке келгенде, Верити қатты абыржиды, өйткені оған капитанмен қайта кездесуге тыйым салынған еді. Джордж Уорлегган кеніш иелерінің мысты жасырын балқытып жатқан жерін біліп қояды.
|LineColor = 29272B
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 7
|EpisodeNumber2 = 7
|Title = Episode 7
|AltTitle =
|DirectedBy = Уильям Макгрегор
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|Aux4 = 6,84
|OriginalAirDate = 19 сәуір 2015
|ShortSummary = Верити капитан Блеймимен бірге қашып кетеді, ал Фрэнсис болған жағдайдың бәріне Россты кінәлайды. Джордж Уорлегган Росстың компаниясын әлсірету үшін Фрэнсиске немере ағасы Уорлегганмен карта ойнап ұтылған ақшасының бір бөлігін қайтарып береді. Оның есесіне Фрэнсис Джорджға Росстың іскер серіктестерінің есімдерін айтып береді. Олардың басым бөлігі Уорлеггандар банкіне қарыз болғандықтан, Джордж дереу қарыздарын қайтаруды талап етеді. Керен доктор Энисті азғырады. Артынша әйелінің опасыздығын білген күйеуі ашуға булығып, онымен бетпе-бет келеді. Мұның соңы қайғылы жағдайға ұласады. Фрэнсистің Россқа не үшін ашуланғанын білген Демелза күйеуіне Веритидің капитан Блеймимен қашуына өзі көмектескенін мойындайды. Сонда Росс өзінің іскер серіктестерін банкротқа ұшырату үшін Уорлегганға олар туралы мәліметті кім бергенін түсінеді.
|LineColor = 29272B
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 8
|EpisodeNumber2 = 8
|Title = Episode 8
|AltTitle =
|DirectedBy = Уильям Макгрегор
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|Aux4 = 7,86
|OriginalAirDate = 26 сәуір 2015
|ShortSummary = Уорлеггандардың Росстың металлургия компаниясын жабу жөніндегі жоспары жүзеге аса бастайды: компания мыс аукционында жеңіліс табады. Джордж Уорлегган бұл жеңісті кеме сатып алу арқылы атап өтеді. Шаруалар мен ақсүйектер арасында, соның ішінде Фрэнсис, Елизабет және олардың ұлы да бар, [[Дифтерия|дифтериялық күл аурулық қыспақ]] індеті тарайды. Демелза науқастарды күтіп-бағады, бірақ көп ұзамай өзі де, қызы Джулия да ауырып қалады. Соның салдарынан Джулия қайтыс болады, ал Демелза ұзақ уақыт бойы сырқаттанып жатады. Алайда доктор Энистің көмегімен ол біртіндеп сауыға бастайды. Уорлеггандардың кемесі Росстың жеріне жақын жағалауда апатқа ұшырайды. Росс қолдаған ашыққан жергілікті тұрғындар жағаға шығарылған кемедегі азық-түлік жүктерін алып кетеді. Росс апаттан аман қалған жолаушылар мен экипаж мүшелерін құтқарып, түнеп шығу үшін үйіне әкеледі. Кеме апатынан Джордждың немере ағасы Мэттью қаза табады. Ал Россты кісі өлтірді және бөтеннің мүлкін тонады деген айыппен тұтқындайды. Демелза шарасыз күйде қалады.
|LineColor = 29272B
}}
|}
=== 2 маусым (2016) ===
'''1790—1793'''
{| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;"
|-
! style="background: #943D3E; color: #ffffff;" | Жалпы №
! style="background: #943D3E; color: #ffffff;" | Серияның №
! style="background: #943D3E; color: #ffffff;"| Атауы
! style="background: #943D3E; color: #ffffff;"| Режиссер
! style="background: #943D3E; color: #ffffff;"| Сценарист
! style="background: #943D3E; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты
! style="background:#943D3E; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы көрермендер (млн адам)
|-
{{Episode list
|EpisodeNumber = 9
|EpisodeNumber2 = 1
|Title = Episode 1
|OriginalAirDate = 4 қыркүйек 2016
|DirectedBy = Уилл Синклер
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|Aux4 = 6,65
|ShortSummary = Росс сот алдында жауап береді, ал Демелза мен Елизабет оған көмектесуге тырысады. Джордж Россқа зиян келтіру үшін қолынан келгеннің бәрін жасайды. Фрэнсисті бұрынғы әрекеттері үшін ар-ұжданы мазалайды, ал Дуайт жас мұрагер Кэролайн Пенвененмен танысады.
|LineColor = 943D3E
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 10
|EpisodeNumber2 = 2
|Title = Episode 2
|OriginalAirDate = 11 қыркүйек 2016
|DirectedBy = Уилл Синклер
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|Aux4 = 6,31
|ShortSummary = Сайлау қалада тәртіпсіздіктерге әкеледі. Елизабет Бодминге аттанады. Сот отырысы жақындаған сайын Демелза іске ықпал ету үшін судьямен жеке кездесуге тырысады, бірақ Джордж оған барынша кедергі жасайды. Барлығына күтпеген жағдай болып, алқабилер соты Россты ақтап шығады.
|LineColor = 943D3E
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 11
|EpisodeNumber2 = 3
|Title = Episode 3
|OriginalAirDate = 18 қыркүйек 2016
|DirectedBy = Уилл Синклер
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|Aux4 = 6,17
|ShortSummary = Росс пен Демелза қаржылық күйреудің аз-ақ алдында тұр. Джордж Джудтан кек алуды жоспарлайды. Осы уақытта Фрэнсис бұрынғы өмірін қалпына келтіруге тырысып, Росс пен Демелзаны үйіне қонаққа шақырады.
|LineColor = 943D3E
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 12
|EpisodeNumber2 = 4
|Title = Episode 4
|OriginalAirDate = 25 қыркүйек 2016
|DirectedBy = Уилл Синклер
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|Aux4 = 6,54
<!-- |ShortSummary =-->
|LineColor = 943D3E
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 13
|EpisodeNumber2 = 5
|Title = Episode 5
|OriginalAirDate = 2 қазан 2016
|DirectedBy = Чарлз Палмер
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|Aux4 = 5,95
|ShortSummary = Фрэнсис Росс екеуіне ортақ кеніште қаза табады. Ол мыс кенінің жалған белгісін әзірлеумен айналысып жүріп, суы әлі сорылмаған шахта құдығына құлап кетеді. Росс оған көмекке келіп үлгермейді.
|LineColor = 943D3E
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 14
|EpisodeNumber2 = 6
|Title = Episode 6
|OriginalAirDate = 9 қазан 2016
|DirectedBy = Чарлз Палмер
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|Aux4 = 6,16
|ShortSummary = Франциядағы революциялық оқиғалар күшейіп, Ұлыбританияны алаңдата бастайды. Росс өз кенішінен мыс іздегенімен, нәтижеге жете алмайды. Джордж Росстан сатып алған қарыз қолхаты бойынша берешекті Рождествоға дейін өтеуді талап етеді. Соған қарамастан, Росс басқа кенішке тиесілі соңғы үлесін сатып, түскен ақшаға өз атын жасырын ұстап, қайтыс болған Фрэнсистің үлесін Елизабеттен сатып алады. Осылайша оны қаржылық күйреуден құтқаруға тырысады. Контрабандашылар өз араларынан ақпарат берушіні іздеуді жалғастырып, Россқа оның үйінде тауар сақтайтын жасырын орын жабдықтауды ұсынады. Оның орнына Росстың кенішінде мыс бар екенін бұрын растаған куәгерді іздеуге көмектесуін сұрайды. Росс мыс табуға деген соңғы үміті үшін бұл ұсынысты қабылдауға мәжбүр болады. 1792–1793 жылғы Рождество қарсаңында француз революционерлері Бельгияда шабуылға шығып, Ұлыбританияның мүдделеріне қауіп төндіреді. Франциямен соғыстың болмай қоймайтыны анық болады. Росс қарызын өтей алмағандықтан борышкерлер түрмесіне қамалуға дайындалады, бірақ күтпеген жерден Кэролайн Пенвенен оның Джордж алдындағы қарызын өз атын жарияламай сатып алады.
|LineColor = 943D3E
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 15
|EpisodeNumber2 = 7
|Title = Episode 7
|OriginalAirDate = 16 қазан 2016
|DirectedBy = Чарлз Палмер
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|Aux4 = 6,14
|ShortSummary = 1793 жыл. Францияда революционерлер [[XVI Людовикке қатысты сот үдерісі|патша XVI Людовикті]] өлім жазасына кеседі. [[Корнуолл]] тұрғындары Ұлыбританияның [[Бірінші коалиция соғысы|Франциямен соғысқа]] кіруіне байланысты болуы мүмкін тәртіпсіздіктерге дайындалады. Осы кезде контрабандашылар шалғайдағы порттардың бірінен жасырынып жүрген қашқынды — Росстың кенішінде мыс бар екенін растайтын куәгерді табады. Росс онымен контрабандашылардың кемесінде кездесуге аттанады. Алайда мыс бар деген мәлімет қашқынның қате болжамы болып шығады. Мыс табуға деген соңғы үмітінен айырылған Росс контрабандашылармен бірге үйіне қайтады. Осы уақытта Дуайттың Кэролайнмен қарым-қатынасы дамып, қыздың ағасының қарсылығына қарамастан, олар бірге қашуға шешім қабылдайды. Алайда қашатын түні Дуайт ақпарат берушіні анықтап, контрабандашылар қайтып оралғанда полиция оларды Россымен бірге ұстайтынын түсінеді. Ол жағаға асығып, Россты тұтқиылдан жасалған шабуыл туралы ескерту үшін белгі отын жағады. Бірақ сүйіктісіне уақытында жете алмай, Кэролайнның сенімінен айырылады. Енді Дуайт та Росс сияқты полицияның күдігіне ілігеді.
|LineColor = 943D3E
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 16
|EpisodeNumber2 = 8
|Title = Episode 8
|OriginalAirDate = 23 қазан 2016
|DirectedBy = Чарлз Палмер
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|Aux4 = 6,38
|ShortSummary = Полицияның тінтуінен Росстың үйінде жасырынған ол қайтадан сотқа шақырылады. Бұл жолы оған контрабандашыларға көмектесті деген айып тағылады. Алайда контрабандашылар Росстың алибиін растау үшін үш жалған куәгер тауып, сот оны ақтауға мәжбүр болады. Дуайт та аз ғана айыппұл төлеумен құтылады. Мыс таба алмаған Росс кенішті жабуға дайындалады, бірақ кеніштен күтпеген жерден қалайы табылады. Оның қоры мол болуы мүмкін болғанымен, Росс оны өндіруге қажетті қаражаттан айырылған еді. Елизабетке қызғанышпен қарайтын Демелзамен қарым-қатынасы да барған сайын нашарлай түседі. Осы уақытта Джордж Елизабетті қаржылық күйреуге жасырын түрде итермелей отырып, оған ашық түрде тұрмысқа шығуды ұсынады. Росстың жұмысшылары қалайы өндіруден көбірек пайда табуды көздеп, соңғы ақшаларына шахтадағы суды соруға қажетті көмір сатып алады да, тіреуіштерді сатып алмайды. Соның салдарынан апат болып, екі кенші қаза табады. Росстың тағы бір сәтсіздікке ұшырағанын естіген Елизабет Джорджға тұрмысқа шығуға келісім береді. Мұны білген Росс Демелзаның көзінше барлығын тастап, Елизабетке асығады. Ол қызбен қалаған жақындығына күшпен дерлік қол жеткізіп, келесі күні өзін жек көріп кеткен Демелзаның қасына оралады.
|LineColor = 943D3E
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 17
|EpisodeNumber2 = 9
|Title = Episode 9
|OriginalAirDate = 30 қазан 2016
|DirectedBy = Ричард Сеньор
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|Aux4 = 6,70
|ShortSummary = Росстың әрекетінен кейін күмәнға бой алдырған Елизабет Джордждан некені бір айға кейінге қалдыруды сұрайды. Осы уақыт ішінде Росс Демелзамен қарым-қатынасын қалпына келтіруге тырысады. Демелза күйеуінің опасыздығына дәл сондай әрекетпен жауап беріп, қонақта түнеуге шақыруды қабылдайды. Алайда соңғы сәтте бөлмесін қоршап алған құмарлыққа берілген ер адамдардан терезе арқылы қашып кетеді. Түрмеден босап шыққан Росстың бұрын бизнес бастау үшін одан қарыз алған танысы соғысқа байланысты тауарларға сұраныс артқанын және ісінің алға басқанын хабарлайды. Ол Россқа серіктес болуды ұсынады. Осылайша Росс кенішті қайта қалпына келтіруге үміттене бастайды, бірақ күйеуінің опасыздығына ренжіген Демелза бұл үмітке ортақтаспайды.
|LineColor = 943D3E
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 18
|EpisodeNumber2 = 10
|Title = Episode 10
|OriginalAirDate = 6 қараша 2016
|DirectedBy = Ричард Сеньор
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|Aux4 = 6,88
|ShortSummary = Елизабетке үйленген Джордж Уорлегган оның иелігіндегі жерлерді өз қалауынша басқара бастайды. Оның бұйрығымен Тренвит жері арқылы өтетін барлық жолдар жабылады. Округ тұрғындары бұл жағдайға наразылық білдіре бастайды. Үйіне оралған Росс көтерілісті басып үлгереді және Демелзадан шын жүректен кешірім сұрайды. Осы уақытта Елизабет болашақ баласының әкесі кім болуы мүмкін екенін ойлап, үрейге бой алдырады. Әскери дәрігер атанған Дуайт Энис Лондоннан өзі үшін оралған Кэролайнмен ақыры татуласады. Алайда алда соғыс пен белгісіздік күтіп тұр.
|LineColor = 943D3E
}}
|}
=== 3 маусым (2017) ===
'''1794—1795'''
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Ұлыбритания телехикаяларының бөлімдер тізімі]]
6ltd3v07w8cqwxzjwj4om911tfpdtzy
3693319
3693318
2026-11-08T09:51:47Z
Орел Карл
81620
/* 3 маусым (2017) */
3693319
wikitext
text/x-wiki
Бұл — тұсаукесері 2015 жылы 8 наурызда [[BBC One]] телеарнасында өткен «[[Полдарк (телехикая, 2015)|Полдарк]]» британдық телехикаясының бөлімдер тізімі. Телехикаяның сюжеті жазушы Уинстон Грэмнің осы [[Полдарк|аттас кітаптар топтамасы]] негізінде әзірленген. Романдарды сценарист Дебби Хорсфилд телехикаяға бейімдеген<ref>{{кітап |url=http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ |тақырыбы=Poldark'' Season 1'' |баспасы=PBS |lang= |archive-date=2016-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161119000625/http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ }}</ref>.
== Маусымдарға шолу ==
{| class="wikitable"
! colspan="2" rowspan="2" | Маусым
! rowspan="2" | Серия
! colspan="2" | Көрсетілу күндері
|-
! Алғашқы сериясы
! Соңғы сериясы
|-
| style="background:#29272B; width:10px; padding:0;" |
| 1
| 8
| 8 наурыз 2015
| 26 сәуір 2015
|-
| style="background:#963E40; width:10px; padding:0;" |
| 2
| 10
| 4 қыркүйек 2016
| 6 қараша 2016
|-
| style="background:#204A91; width:10px; padding:0;" |
| 3
| 9
| 11 маусым 2017
| 6 тамыз 2017
|-
| style="background:#187343; width:10px; padding:0;" |
| 4
| 8
| 10 маусым 2018
| 29 шілде 2018
|-
| style="background:#76474F; width:10px; padding:0;" |
| 5
| 8
| 14 шілде 2019
| 26 тамыз 2019
|}
== Бөлімдер тізімі ==
=== 1 маусым (2015) ===
'''1783—1789'''
{| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;"
|-
! style="background: #29272B; color: #ffffff;" | Жалпы №
! style="background: #29272B; color: #ffffff;" | Серияның №
! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Атауы
! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Режиссер
! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Сценарист
! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты
! style="background:#29272B; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы көрермендер (млн адам)
|-
{{Episode list
|EpisodeNumber = 1
|EpisodeNumber2 = 1
|Title = Episode 1
|AltTitle =
|DirectedBy = Эдвард Базалгетт
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|Aux4 = 9,51
|OriginalAirDate = 8 наурыз 2015
|ShortSummary = Росс Полдарк, [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ-тың тәуелсіздік жолындағы соғысына]] қатысқан ардагер, туған өлкесі Корнуоллға оралып, әкесінің осыдан жарты жыл бұрын қайтыс болғанын біледі. Ол ағасының үйіне келгенде, өзіне мұраға қалған дүние-мүліктің әбден қирағанын, ал сүйіктісі Елизабеттің немере ағасы Фрэнсис Полдаркпен атастырылып қойғанын біледі. Әулетіне тиесілі құнды заттардың бір бөлігін сатып, қалаға жол тартады. Сол жерде жергілікті бұзақылар итіне қол салған, үсті-басы алба-жұлба Демелза Карнды кездестіреді. Демелзаның әкесі ұрып-соққаннан кейін үйінен қашып кеткені анықталады. Росстың ағасы оны Корнуоллдан кетуге көндірмек болады, алайда Росс туған жерінде біржола қалуға және мұрасын қайта қалпына келтіруге бел буады.
----
Бұл бөлім түсірілімін аяқтағаннан бірнеше апта өткен соң дүниеден озған актер Уоррен Кларктың (1947–2014) рухына арналды<ref>{{cite news|url=http://www.mirror.co.uk/tv/tv-news/poldark-star-warren-clarke-leave-5420110|title=Poldark star Warren Clarke to leave fans in tears as his on-screen death is shown|last=Pauley|first=Nigel|publisher=[[Daily Mirror]]|date=2015-03-29|access-date=2015-03-31|archive-date=2015-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20150330172357/http://www.mirror.co.uk/tv/tv-news/poldark-star-warren-clarke-leave-5420110}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.co.uk/2015/03/30/poldark-warren-clarke-dead-last-tv-appearance_n_6967766.html|title=Poldark: Warren Clarke Makes Last Ever TV Appearance During Sunday Night's Episode|last=Welsh|first=Daniel|publisher=[[The Huffington Post]]|date=2015-03-30|access-date=2015-03-31|archive-date=2016-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20160923190031/http://www.huffingtonpost.co.uk/2015/03/30/poldark-warren-clarke-dead-last-tv-appearance_n_6967766.html}}</ref>.
|LineColor = 29272B
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 2
|EpisodeNumber2 = 2
|Title = Episode 2
|AltTitle =
|DirectedBy = Эдвард Базалгетт
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|Aux4 = 8,74
|OriginalAirDate = 15 наурыз 2015
|ShortSummary = Кеніштер бірінен соң бірі жабылып, жүздеген адам жұмыссыз қалып жатыр. Росс Фрэнсистің өз ісіне қосылып, «Уил-Лежер» кенішін қайта ашуға көмектеседі деп үміттенеді. Алайда Росстың бәсекелесі Джордж Уорлегган немере ағалардың арасындағы және олардың Елизабетпен қарым-қатынасындағы шиеленісті күшейтіп, ақырында Фрэнсистің бұл іске араласудан бас тартуына себеп болады. Росс кенішін ашуға қажетті қаржыны басқа кәсіпкерлерден табады.
Тренвиттегі Полдарктардың үйінде өткен қабылдауда Росстың тұрмысқа шықпаған немере әпкесі Верити масқараға ұшыраған капитан Блеймимен танысып, оған ғашық болады. Росс әкесінің қарсылығына қарамастан, Веритиге капитанмен жасырын кездесуге көмектеседі. Мұның соңы Фрэнсис пен капитанның жекпе-жегіне ұласады. Фрэнсис жараланған кезде, Елизабет өзінің жүкті екенін хабарлайды.
|LineColor = 29272B
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 3
|EpisodeNumber2 = 3
|Title = Episode 3
|AltTitle =
|DirectedBy = Эдвард Базалгетт
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|Aux4 = 8,42
|OriginalAirDate = 22 наурыз 2015
|ShortSummary = Росс кенішті ашып, мыс кенін іздеуге кіріседі. Елизабет ұл баланы дүниеге әкелгенімен, күйеуімен арақатынасы нашарлай түседі. Росс кезінде сүйіктісі жүкті болғанда көмектескен жас кенші Джим Картер үйленгеннен кейін де браконьерлікпен айналысуын тоқтатпайды. Ақыры оны қылмыс үстінде ұстап алып, жеті жылға каторгаға жібермек болады. Росс кешірім сұрап өтініш жасағаннан кейін, Джимді босатпай, екі жылға түрмеге қамайды. Алайда Росс оның мүлде бостандыққа шыққанын қалаған еді. Росс пен Демелзаның арасында орынсыз қарым-қатынас бар деген қауесет тарай бастайды. Осы кезде әдепті, сыйлы адамға айналған Демелзаның әкесі қызынан үйіне қайтуын талап етеді. Росс пен Демелза ғашықтарға айналады. Амалсыз қалғандай күй кешкен Демелза отбасына қайтуды ұйғарады, бірақ Росс оны тоқтатады. Көп ұзамай екеуі үйленеді.
|LineColor = 29272B
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 4
|EpisodeNumber2 = 4
|Title = Episode 4
|AltTitle =
|DirectedBy = Эдвард Базалгетт
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|Aux4 = 8,29
|OriginalAirDate = 29 наурыз 2015
|ShortSummary = Росс пен Демелзаның үйленгені туралы хабарды ақсүйектер де, қарапайым халық та таңданыспен қабылдайды. Росс кенішін дамыту үшін акционерлерінен қосымша қаржы тартуға тырысқанда, оның шешімдері күмән туғыза бастайды. Росстың ағасы Чарльз Полдарк жүрек талмасына ұшырап, өлім аузында жатқанда Росстан отбасына қамқор болуын өтінеді. Өйткені Фрэнсистің бизнесті жүргізуге қабілетсіз екенін түсінеді. Капитан Блеймиді әлі де ұмыта алмаған Верити Полдарктардың үйіне қонаққа келеді. Ол Демелзаға жоғары қоғамда өзін қалай ұстау керектігін үйретеді. Мұның бәрі Демелза Фрэнсис пен Елизабеттің үйінде өтетін Рождестволық қабылдауда жақсы әсер қалдыруы үшін жасалады. Әуелде-ақ шиеленісті басталған кешке Уорлеггандардың келуі мүлде берекесін кетіреді. Ақыры Росстың кенішінен мыс табылады. Демелза Россқа өзінің жүкті екенін айтады, ал Росс оған сүйетінін ақыры мойындайды.
|LineColor = 29272B
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 5
|EpisodeNumber2 = 5
|Title = Episode 5
|AltTitle =
|DirectedBy = Уильям Макгрегор
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|Aux4 = 7,56
|OriginalAirDate = 5 сәуір 2015
|ShortSummary = Росстың досы, доктор Энис, кеншілердің өкпе ауруларын зерттеу үшін Корнуоллға келеді. Демелза қыз баланы дүниеге әкеледі. Джордж Уорлегган Росстың кенішінің акцияларын сатып ала бастайды. Металлургия компаниялары мыстың сатып алу бағасын тым төмен қоюына байланысты кеніш иелері Росс басқаратын өз металлургия компаниясын жасырын түрде құруға шешім қабылдайды. Демелза Верити мен капитан Блеймидің кездесуін ұйымдастыруға тырысады. Росстың жұмысшыларының бірі Марк көшпелі театрдың актрисасы Керенге ғашық болады. Алайда Кереннің одан күтері Марктың бере алатынынан әлдеқайда көп еді. Бизнесті жүргізе білмегендіктен қарызға белшесінен батқан Фрэнсис құмар ойындарға салынып кетеді. Ол жезөкше Маргаретке ақша жұмсап, ақырында карта ойынында өз кенішін бәске тігеді. Ұтылып қалып, кенішін жабуға мәжбүр болады.
|LineColor = 29272B
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 6
|EpisodeNumber2 = 6
|Title = Episode 6
|AltTitle =
|DirectedBy = Уильям Макгрегор
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|Aux4 = 7,68
|OriginalAirDate = 12 сәуір 2015
|ShortSummary = Марктің жаңа әйелі Керен доктор Эниске көз сала бастайды. Бодмин түрмесінде өлімге әкелетін індет тарайды. Росс пен доктор Энис Джим Картерді ажалдан арашалап қалу үшін оны түрмеден заңсыз алып шығады, алайда олардың бар әрекеті нәтижесіз болып, Джимді құтқара алмайды. Уорлеггандар бал ұйымдастырады. Онда Демелза барша жұрттың назарын өзіне аударады. Ал масайған Росс Джим Картерді түрмеге қамаған судьямен және Фрэнсисті тақырға отырғызған ойыншымен карта ойнайды. Капитан Блейми де кешке келгенде, Верити қатты абыржиды, өйткені оған капитанмен қайта кездесуге тыйым салынған еді. Джордж Уорлегган кеніш иелерінің мысты жасырын балқытып жатқан жерін біліп қояды.
|LineColor = 29272B
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 7
|EpisodeNumber2 = 7
|Title = Episode 7
|AltTitle =
|DirectedBy = Уильям Макгрегор
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|Aux4 = 6,84
|OriginalAirDate = 19 сәуір 2015
|ShortSummary = Верити капитан Блеймимен бірге қашып кетеді, ал Фрэнсис болған жағдайдың бәріне Россты кінәлайды. Джордж Уорлегган Росстың компаниясын әлсірету үшін Фрэнсиске немере ағасы Уорлегганмен карта ойнап ұтылған ақшасының бір бөлігін қайтарып береді. Оның есесіне Фрэнсис Джорджға Росстың іскер серіктестерінің есімдерін айтып береді. Олардың басым бөлігі Уорлеггандар банкіне қарыз болғандықтан, Джордж дереу қарыздарын қайтаруды талап етеді. Керен доктор Энисті азғырады. Артынша әйелінің опасыздығын білген күйеуі ашуға булығып, онымен бетпе-бет келеді. Мұның соңы қайғылы жағдайға ұласады. Фрэнсистің Россқа не үшін ашуланғанын білген Демелза күйеуіне Веритидің капитан Блеймимен қашуына өзі көмектескенін мойындайды. Сонда Росс өзінің іскер серіктестерін банкротқа ұшырату үшін Уорлегганға олар туралы мәліметті кім бергенін түсінеді.
|LineColor = 29272B
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 8
|EpisodeNumber2 = 8
|Title = Episode 8
|AltTitle =
|DirectedBy = Уильям Макгрегор
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|Aux4 = 7,86
|OriginalAirDate = 26 сәуір 2015
|ShortSummary = Уорлеггандардың Росстың металлургия компаниясын жабу жөніндегі жоспары жүзеге аса бастайды: компания мыс аукционында жеңіліс табады. Джордж Уорлегган бұл жеңісті кеме сатып алу арқылы атап өтеді. Шаруалар мен ақсүйектер арасында, соның ішінде Фрэнсис, Елизабет және олардың ұлы да бар, [[Дифтерия|дифтериялық күл аурулық қыспақ]] індеті тарайды. Демелза науқастарды күтіп-бағады, бірақ көп ұзамай өзі де, қызы Джулия да ауырып қалады. Соның салдарынан Джулия қайтыс болады, ал Демелза ұзақ уақыт бойы сырқаттанып жатады. Алайда доктор Энистің көмегімен ол біртіндеп сауыға бастайды. Уорлеггандардың кемесі Росстың жеріне жақын жағалауда апатқа ұшырайды. Росс қолдаған ашыққан жергілікті тұрғындар жағаға шығарылған кемедегі азық-түлік жүктерін алып кетеді. Росс апаттан аман қалған жолаушылар мен экипаж мүшелерін құтқарып, түнеп шығу үшін үйіне әкеледі. Кеме апатынан Джордждың немере ағасы Мэттью қаза табады. Ал Россты кісі өлтірді және бөтеннің мүлкін тонады деген айыппен тұтқындайды. Демелза шарасыз күйде қалады.
|LineColor = 29272B
}}
|}
=== 2 маусым (2016) ===
'''1790—1793'''
{| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;"
|-
! style="background: #943D3E; color: #ffffff;" | Жалпы №
! style="background: #943D3E; color: #ffffff;" | Серияның №
! style="background: #943D3E; color: #ffffff;"| Атауы
! style="background: #943D3E; color: #ffffff;"| Режиссер
! style="background: #943D3E; color: #ffffff;"| Сценарист
! style="background: #943D3E; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты
! style="background:#943D3E; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы көрермендер (млн адам)
|-
{{Episode list
|EpisodeNumber = 9
|EpisodeNumber2 = 1
|Title = Episode 1
|OriginalAirDate = 4 қыркүйек 2016
|DirectedBy = Уилл Синклер
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|Aux4 = 6,65
|ShortSummary = Росс сот алдында жауап береді, ал Демелза мен Елизабет оған көмектесуге тырысады. Джордж Россқа зиян келтіру үшін қолынан келгеннің бәрін жасайды. Фрэнсисті бұрынғы әрекеттері үшін ар-ұжданы мазалайды, ал Дуайт жас мұрагер Кэролайн Пенвененмен танысады.
|LineColor = 943D3E
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 10
|EpisodeNumber2 = 2
|Title = Episode 2
|OriginalAirDate = 11 қыркүйек 2016
|DirectedBy = Уилл Синклер
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|Aux4 = 6,31
|ShortSummary = Сайлау қалада тәртіпсіздіктерге әкеледі. Елизабет Бодминге аттанады. Сот отырысы жақындаған сайын Демелза іске ықпал ету үшін судьямен жеке кездесуге тырысады, бірақ Джордж оған барынша кедергі жасайды. Барлығына күтпеген жағдай болып, алқабилер соты Россты ақтап шығады.
|LineColor = 943D3E
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 11
|EpisodeNumber2 = 3
|Title = Episode 3
|OriginalAirDate = 18 қыркүйек 2016
|DirectedBy = Уилл Синклер
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|Aux4 = 6,17
|ShortSummary = Росс пен Демелза қаржылық күйреудің аз-ақ алдында тұр. Джордж Джудтан кек алуды жоспарлайды. Осы уақытта Фрэнсис бұрынғы өмірін қалпына келтіруге тырысып, Росс пен Демелзаны үйіне қонаққа шақырады.
|LineColor = 943D3E
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 12
|EpisodeNumber2 = 4
|Title = Episode 4
|OriginalAirDate = 25 қыркүйек 2016
|DirectedBy = Уилл Синклер
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|Aux4 = 6,54
<!-- |ShortSummary =-->
|LineColor = 943D3E
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 13
|EpisodeNumber2 = 5
|Title = Episode 5
|OriginalAirDate = 2 қазан 2016
|DirectedBy = Чарлз Палмер
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|Aux4 = 5,95
|ShortSummary = Фрэнсис Росс екеуіне ортақ кеніште қаза табады. Ол мыс кенінің жалған белгісін әзірлеумен айналысып жүріп, суы әлі сорылмаған шахта құдығына құлап кетеді. Росс оған көмекке келіп үлгермейді.
|LineColor = 943D3E
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 14
|EpisodeNumber2 = 6
|Title = Episode 6
|OriginalAirDate = 9 қазан 2016
|DirectedBy = Чарлз Палмер
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|Aux4 = 6,16
|ShortSummary = Франциядағы революциялық оқиғалар күшейіп, Ұлыбританияны алаңдата бастайды. Росс өз кенішінен мыс іздегенімен, нәтижеге жете алмайды. Джордж Росстан сатып алған қарыз қолхаты бойынша берешекті Рождествоға дейін өтеуді талап етеді. Соған қарамастан, Росс басқа кенішке тиесілі соңғы үлесін сатып, түскен ақшаға өз атын жасырын ұстап, қайтыс болған Фрэнсистің үлесін Елизабеттен сатып алады. Осылайша оны қаржылық күйреуден құтқаруға тырысады. Контрабандашылар өз араларынан ақпарат берушіні іздеуді жалғастырып, Россқа оның үйінде тауар сақтайтын жасырын орын жабдықтауды ұсынады. Оның орнына Росстың кенішінде мыс бар екенін бұрын растаған куәгерді іздеуге көмектесуін сұрайды. Росс мыс табуға деген соңғы үміті үшін бұл ұсынысты қабылдауға мәжбүр болады. 1792–1793 жылғы Рождество қарсаңында француз революционерлері Бельгияда шабуылға шығып, Ұлыбританияның мүдделеріне қауіп төндіреді. Франциямен соғыстың болмай қоймайтыны анық болады. Росс қарызын өтей алмағандықтан борышкерлер түрмесіне қамалуға дайындалады, бірақ күтпеген жерден Кэролайн Пенвенен оның Джордж алдындағы қарызын өз атын жарияламай сатып алады.
|LineColor = 943D3E
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 15
|EpisodeNumber2 = 7
|Title = Episode 7
|OriginalAirDate = 16 қазан 2016
|DirectedBy = Чарлз Палмер
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|Aux4 = 6,14
|ShortSummary = 1793 жыл. Францияда революционерлер [[XVI Людовикке қатысты сот үдерісі|патша XVI Людовикті]] өлім жазасына кеседі. [[Корнуолл]] тұрғындары Ұлыбританияның [[Бірінші коалиция соғысы|Франциямен соғысқа]] кіруіне байланысты болуы мүмкін тәртіпсіздіктерге дайындалады. Осы кезде контрабандашылар шалғайдағы порттардың бірінен жасырынып жүрген қашқынды — Росстың кенішінде мыс бар екенін растайтын куәгерді табады. Росс онымен контрабандашылардың кемесінде кездесуге аттанады. Алайда мыс бар деген мәлімет қашқынның қате болжамы болып шығады. Мыс табуға деген соңғы үмітінен айырылған Росс контрабандашылармен бірге үйіне қайтады. Осы уақытта Дуайттың Кэролайнмен қарым-қатынасы дамып, қыздың ағасының қарсылығына қарамастан, олар бірге қашуға шешім қабылдайды. Алайда қашатын түні Дуайт ақпарат берушіні анықтап, контрабандашылар қайтып оралғанда полиция оларды Россымен бірге ұстайтынын түсінеді. Ол жағаға асығып, Россты тұтқиылдан жасалған шабуыл туралы ескерту үшін белгі отын жағады. Бірақ сүйіктісіне уақытында жете алмай, Кэролайнның сенімінен айырылады. Енді Дуайт та Росс сияқты полицияның күдігіне ілігеді.
|LineColor = 943D3E
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 16
|EpisodeNumber2 = 8
|Title = Episode 8
|OriginalAirDate = 23 қазан 2016
|DirectedBy = Чарлз Палмер
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|Aux4 = 6,38
|ShortSummary = Полицияның тінтуінен Росстың үйінде жасырынған ол қайтадан сотқа шақырылады. Бұл жолы оған контрабандашыларға көмектесті деген айып тағылады. Алайда контрабандашылар Росстың алибиін растау үшін үш жалған куәгер тауып, сот оны ақтауға мәжбүр болады. Дуайт та аз ғана айыппұл төлеумен құтылады. Мыс таба алмаған Росс кенішті жабуға дайындалады, бірақ кеніштен күтпеген жерден қалайы табылады. Оның қоры мол болуы мүмкін болғанымен, Росс оны өндіруге қажетті қаражаттан айырылған еді. Елизабетке қызғанышпен қарайтын Демелзамен қарым-қатынасы да барған сайын нашарлай түседі. Осы уақытта Джордж Елизабетті қаржылық күйреуге жасырын түрде итермелей отырып, оған ашық түрде тұрмысқа шығуды ұсынады. Росстың жұмысшылары қалайы өндіруден көбірек пайда табуды көздеп, соңғы ақшаларына шахтадағы суды соруға қажетті көмір сатып алады да, тіреуіштерді сатып алмайды. Соның салдарынан апат болып, екі кенші қаза табады. Росстың тағы бір сәтсіздікке ұшырағанын естіген Елизабет Джорджға тұрмысқа шығуға келісім береді. Мұны білген Росс Демелзаның көзінше барлығын тастап, Елизабетке асығады. Ол қызбен қалаған жақындығына күшпен дерлік қол жеткізіп, келесі күні өзін жек көріп кеткен Демелзаның қасына оралады.
|LineColor = 943D3E
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 17
|EpisodeNumber2 = 9
|Title = Episode 9
|OriginalAirDate = 30 қазан 2016
|DirectedBy = Ричард Сеньор
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|Aux4 = 6,70
|ShortSummary = Росстың әрекетінен кейін күмәнға бой алдырған Елизабет Джордждан некені бір айға кейінге қалдыруды сұрайды. Осы уақыт ішінде Росс Демелзамен қарым-қатынасын қалпына келтіруге тырысады. Демелза күйеуінің опасыздығына дәл сондай әрекетпен жауап беріп, қонақта түнеуге шақыруды қабылдайды. Алайда соңғы сәтте бөлмесін қоршап алған құмарлыққа берілген ер адамдардан терезе арқылы қашып кетеді. Түрмеден босап шыққан Росстың бұрын бизнес бастау үшін одан қарыз алған танысы соғысқа байланысты тауарларға сұраныс артқанын және ісінің алға басқанын хабарлайды. Ол Россқа серіктес болуды ұсынады. Осылайша Росс кенішті қайта қалпына келтіруге үміттене бастайды, бірақ күйеуінің опасыздығына ренжіген Демелза бұл үмітке ортақтаспайды.
|LineColor = 943D3E
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 18
|EpisodeNumber2 = 10
|Title = Episode 10
|OriginalAirDate = 6 қараша 2016
|DirectedBy = Ричард Сеньор
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|Aux4 = 6,88
|ShortSummary = Елизабетке үйленген Джордж Уорлегган оның иелігіндегі жерлерді өз қалауынша басқара бастайды. Оның бұйрығымен Тренвит жері арқылы өтетін барлық жолдар жабылады. Округ тұрғындары бұл жағдайға наразылық білдіре бастайды. Үйіне оралған Росс көтерілісті басып үлгереді және Демелзадан шын жүректен кешірім сұрайды. Осы уақытта Елизабет болашақ баласының әкесі кім болуы мүмкін екенін ойлап, үрейге бой алдырады. Әскери дәрігер атанған Дуайт Энис Лондоннан өзі үшін оралған Кэролайнмен ақыры татуласады. Алайда алда соғыс пен белгісіздік күтіп тұр.
|LineColor = 943D3E
}}
|}
=== 3 маусым (2017) ===
'''1794—1795'''
{| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;"
|-
! style="background: #1C4492; color: #ffffff;" | Жалпы №
! style="background: #1C4492; color: #ffffff;" | Серияның №
! style="background: #1C4492; color: #ffffff;"| Атауы
! style="background: #1C4492; color: #ffffff;"| Режиссер
! style="background: #1C4492; color: #ffffff;"| Сценарист
! style="background: #1C4492; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты
! style="background:#1C4492; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы көрермендер (млн адам)
|-
{{Episode list
|EpisodeNumber = 19
|EpisodeNumber2 = 1
|Title = Episode 1
|DirectedBy = Джосс Эгнью
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|OriginalAirDate = 11 маусым 2017
|Aux4 = 6,69
|ShortSummary = Елизабет Уорлегган баспалдақтан құлағандай болып, осылайша босануды жеделдетеді. Джордж Уорлегган ұлына Валентайн деген есім береді. Агата тәтей баланы қара ай астында дүниеге келген қарғыс атқан бала деп сипаттайды. Ал Демелза мен Елизабет нәрестенің шын әкесі кім екенін ой елегінен өткізеді. Джордж Елизабеттің немере әпкесі Морвенна Ченовитті Джеффри Чарльзға күтуші етіп жұмысқа алады. Дәрігер Дуайт Энис жағалаудағы қысқа демалысы кезінде Кэролайн Пенвененге үйленеді, бірақ көп ұзамай оны Елизабеттің сәбиіне медициналық көмек көрсетуге шақырады. Демелза өлім аузында жатқан әкесімен қоштасу үшін туған үйіне барады. Өлер алдында Кэролайнның ағасы Рэй олардың некесіне батасын береді. Демелзаның ағалары Дрейк пен Сэм келеді, ал Росс оларды өз қамқорлығына алады. Росс пен Джордж өзара жаулықты тоқтатып, бір-бірінің отбасыларымен араласпауға келіседі.
|LineColor = 1C4492
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 20
|EpisodeNumber2 = 2
|Title = Episode 2
|DirectedBy = Джосс Эгнью
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|OriginalAirDate = 18 маусым 2017
|Aux4 = 6,59
|ShortSummary = Демелзаның ағалары кеніште аянбай еңбек етіп, үзіліс кезінде әкесінің дінін насихаттап, оның жақтастарын көбейтуге тырысады. Сэр Фрэнсис Бассет пен Джордж Рэйдің орнына сотта кім отыратынын талқылайды, ал Джордж бұл қызметті иеленуді көздейді. Кенішке осыдан 13 жыл бұрын бұл өңірде көрінбеген бұрынғы жұмысшы әрі саяхатшы Толли Трэгилс оралады. Тренфилдке Валентайнның шоқындыру рәсіміне Верити баласымен бірге келеді. Болашақ шіркеуге арналған ауыр арқалықты көтеріп бара жатқан Демелзаның ағалары Тренфилд аумағына кіріп, жас Полдаркпен әңгімелеседі. Джеффри Чарльздың күтушісі Морвенна мен Демелзаның інісі Дрейктің арасында сезім пайда болады. Кэролайн мен Верити күйеулерінің француздармен болған теңіз шайқасында қаза тапқаны туралы қауесеттерден қатты қорқады. Росс қолда бар барлық ақпаратты жинауға тырысады. Демелзаның ағалары Уорлеггандар шіркеуіне барып, Джорджға қатысты орынсыз әрекеттер жасайды. Жергілікті дін қызметкері оларға шіркеуге келуге тыйым салады. Дрейк Морвенна мен Джеффри Чарльзға бір кездері әулие Саул қасиетті еткендіктен суы ерекше тәтті саналатын шатқалды көрсетеді. Балалар қасиетті судың жанында тілек тілейді. Кэролайн, Росс және Демелза соғыста хабар-ошарсыз кеткендер туралы мәлімет алу үшін балға барады. Сол кеште жаңа судья сайлануы тиіс. Уорлегганның үрейіне қарай, бұл қызмет Россқа ұсынылады, бірақ ол бірден бас тартады. Веритидің күйеуі мінген «Эсмеральда» кемесі Лиссабонға жетеді, ал Верити сол жаққа жолға шығады. Толли жүз ағылшын тұтқыны туралы хабар жеткізеді. Росс контрабандашылармен бірге Францияға аттанады. Дәрігер Дуайт тұтқында, оның тағдыры белгісіз.
|LineColor = 1C4492
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 21
|EpisodeNumber2 = 3
|Title = Episode 3
|DirectedBy = Стивен Вулфенден
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|OriginalAirDate = 25 маусым 2017
|Aux4 = 6,49
|ShortSummary = Демелзаның ағалары өз жақтастарымен бірге көшеде уағыз айтып, Уорлегганның ашу-ызасын тудыруды жалғастырады. Ақырында олар бұрын Фрэнсис сыйға тартқан ескі құлшылық үйін иеленуге шешім қабылдайды. Алайда Уорлегган ғимаратты қайтарып алады. Джордж судья болып сайланғанымен, одан да жоғары лауазымға ұмтылып, сот барысында өзінің ықпалы мен қатыгездігін көрсетеді. Росс Францияның портты қаласында дәрігер Дуайт туралы ақпарат іздейді, бірақ өзі тұтқынға түседі. Елден еш нәтиже шығара алмай кетуге мәжбүр болғанымен, соңғы сәтте суға секіріп, жасырын түрде досының тағдырын анықтау үшін Францияда қалады. Елизабет пен Джордж Росс олардың жерлерін тартып алуды жоспарлап отыр деп күдіктеніп, Лондонға көшеді. Демелза ағаларына шіркеу ретінде пайдалануға үлкен қойма сыйлайды. Росс тұтқындар тізімінен Дуайттың есімін тауып, осы хабарды жеткізуге асығады. Ол өзі де тұтқын бола тұра, басқа тұтқындарға көмектесуге тырысады.
|LineColor = 1C4492
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 22
|EpisodeNumber2 = 4
|Title = Episode 4
|DirectedBy = Стивен Вулфенден
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|OriginalAirDate = 2 шілде 2017
|Aux4 = 6,46
|ShortSummary = Қыс қатты болып, халық аштыққа ұшырайды. Демелза қыз босанады. Нәрестенің шоқындыру рәсіміне Джеффри Чарльз бен Морвенна келеді. Мұны білген Джордж Морвеннаны оның еркінен тыс бай әрі тәкаппар адаммен атастыруды ұйғарады. Қыз өзін қолға ала алмай, қайтадан Тренфилдке жіберіледі. Дуайт тұтқындарға үздіксіз көмектеседі. Ашаршылық адамдарды қайыршылыққа және контрабандаға баруға мәжбүр етеді. Алайда тауар тасымалдау кезінде Джордждың қызметшісі ер адамдарды байқап қояды. Судья ретінде Джордж оларға барынша қатал жаза қолдануға дайын. Бірақ контрабандашылар оны алдап кетеді. Бұған жауап ретінде Джордж «Утлл Лежер» кенішін жабады. Росс жұмыстан босатылған 30 жұмысшыны өзіне қабылдайды, бірақ мұндай шығынды көтеру оған оңайға соқпайды.
|LineColor = 1C4492
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 23
|EpisodeNumber2 = 5
|Title = Episode 5
|DirectedBy = Стивен Вулфенден
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|OriginalAirDate = 9 шілде 2017
|Aux4 = 6,61
|ShortSummary = Росс бір топ батыл серігімен бірге Францияға аттанады. Бастапқы жоспар өзгеріп, олар түрмеге өз беттерінше жасырын кіруге шешім қабылдайды. Морвеннаның сезімдері туралы өтірік айтуы салдарынан көңілі қалған Дрейк те жаңа мақсат іздеп, олармен бірге жолға шығады. Бұл құпия сапар туралы білген Джордж жағдайды пайдаланып, Росстың беделіне біржола нұқсан келтіруді көздейді. Үлкен шығынға қарамастан, олар дәрігер Дуайтты түрмеден босатып алады. Сонымен қатар ықпалды адамның ұлы Хьюго Армитиджді де құтқарады.
|LineColor = 1C4492
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 24
|EpisodeNumber2 = 6
|Title = Episode 6
|DirectedBy = Джосс Эгнью
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|OriginalAirDate = 16 шілде 2017
|Aux4 = 6,61
|ShortSummary = Дәрігер Дуайт тұтқында бастан өткерген азаптан кейін сән-салтанатқа толы бейбіт өмірге үйрене алмайды. Росс оның көңілін көтеру үшін құтқарылған Хьюгоны қонаққа шақырады. Дрейк Морвеннаны айттыру әрекетін жалғастырады. Ол Тренфилдтегі тоғанға бақалар тастап, Джордждың бала кезіндегі қорқынышты еске түсіреді. Джордж сәтсіз тінту ұйымдастырады. Дрейктен құтылу үшін Джордж оны Джеффри Чарльз сыйлаған Киелі кітапты ұрлады деп айыптайды. Алайда Морвенна сүйіктісін құтқару үшін өзін құрбан етіп, Джордждың жоспарына сәйкес тұрмысқа шығуға мәжбүр болады.
|LineColor = 1C4492
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 25
|EpisodeNumber2 = 7
|Title = Episode 7
|DirectedBy = Джосс Эгнью
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|OriginalAirDate = 23 шілде 2017
|Aux4 = 7,11
|ShortSummary = Сэр Пирс Артур қайтыс болады. Морвенна өзін мүлде бақытсыз сезінеді: ол жүкті, ал күйеуі оған ар-намысы жоқ әйелдей қарайды. Сэм Толлидің қызына көз сала бастайды. Агата тәтейдің 100 жасқа толатын мерейтойы жақындайды. Джеффри Чарльз тәкаппарлығынан арылсын деген мақсатпен оны оқуға жібереді. Ақыры дәрігер Дуайт пен Кэролайн үйленетіндерін жариялап, қабылдау ұйымдастырады. Дуайт Джордж бен Елизабетке ұлдарының мешел ауруына қатысты кеңес береді. Фрэнсис Бассет Росс пен Демелзаны кешкі асқа шақырады. Сол жерде Хьюго Демелзаға ықылас танытады. Қабылдау кезінде Джордж Бассеттің үйіне шақырусыз келеді, бірақ одан біраз күте тұруды сұрайды. Күтіп отырған кезінде ол Росс пен Бассеттің маңызды саяси әңгімесін естіп қояды. Росс ешкімнің қуыршағы болғысы келмейтінін айтып, саяси әрекеттерге қатысудан бас тартады. Агатаның мерекесін бұзу үшін Джордж оның шын мәнінде небәрі 98 жасқа толатынын анықтап, мерекенің шырқын бұзады. Бұған кек ретінде Агата Валентайнның Джордждың ұлы болмауы мүмкін екенін айтады да, көп ұзамай қайтыс болады. Оны асығыс әрі үнсіз жерлейді, бірақ мұны көрген Росс Агатаны өзі қайта жерлейді. Ал Джордж сайлауға қатысуға шешім қабылдайды.
|LineColor = 1C4492
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 26
|EpisodeNumber2 = 8
|Title = Episode 8
|DirectedBy = Джосс Эгнью
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|OriginalAirDate = 30 шілде 2017
|Aux4 = 6,42
|ShortSummary = Естіген сөздерінен кейін Джордж әйелі мен баласына көңіл бөлмей, Валентайнның дүниеге келуіне қатысты шындықты анықтауға тырысады. Дрейк жанын ұмыту үшін ұстаханада жұмыс істей бастайды. Хьюго Демелзаға көңіл білдіруді жалғастырады. Морвеннаның күйеуі әйелінің қарындасына көз салады, өйткені Морвеннаның ерлі-зайыптылық міндетін атқаруы қауіпті. Джорджды соққыға жығады. Морвенна ұл босанады. Демелза Россқа опасыздық жасауды ойлап жүргенін мойындайды. Росс жасақ құруға көмектесуге келісіп, француздардың шабуылына дайындалуға және округтегі тәртіпті сақтауға бел буады.
|LineColor = 1C4492
}}
{{Episode list
|EpisodeNumber = 27
|EpisodeNumber2 = 9
|Title = Episode 9
|DirectedBy = Джосс Эгнью
|WrittenBy = Дебби Хорсфилд
|OriginalAirDate = 6 тамыз 2017
|Aux4 = 6,50
|ShortSummary = Елизабет Джорджды Валентайнның өз ұлы екеніне сендіреді. Демелза көп ұзамай көру қабілетінен айырылуы мүмкін Хьюгомен Россқа опасыздық жасайды. Морвеннаның қарындасы оның күйеуінен жүкті болып қалады. Ол сүйген адамы — кітапханашыға тұрмысқа шығу үшін айлаға барады. Росс қарапайым халықтың құқықтарын қорғау мақсатында саясатқа араласуды көздейді.
|LineColor = 1C4492
}}
|}
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Ұлыбритания телехикаяларының бөлімдер тізімі]]
7lepmfg5biy26udk8d0e38fbce2sx3h
Қатысушы:Бекбулатова Гульсара/зертхана
2
790115
3693287
2026-11-08T08:49:15Z
Бекбулатова Гульсара
186955
Жаңа бетте: '''Бурабай кентінің тарихи музейі''' — Ақмола облысы Бурабай ауданындағы Бурабай кентінде орналасқан музей. Музей экспозициялары Бурабай өңірінің тарихын, этнографиясын, мәдениетін және табиғатын зерттеуге арналған. == Тарихы == Музейдің негізін 1988 жылы жер...
3693287
wikitext
text/x-wiki
'''Бурабай кентінің тарихи музейі''' — Ақмола облысы Бурабай ауданындағы Бурабай кентінде орналасқан музей. Музей экспозициялары Бурабай өңірінің тарихын, этнографиясын, мәдениетін және табиғатын зерттеуге арналған.
== Тарихы ==
Музейдің негізін 1988 жылы жергілікті өлкетанушы, тарихшы мұғалім Әмина Тұрсынбаева қалаған. Ол Бурабай өңірінің тарихын жас ұрпаққа таныстыру мақсатында тарихи жәдігерлер жинап, шағын музей ашу жұмысын бастаған.<ref name="Kokshe">{{cite web |url=https://kokshetv.kz/kz/news/10740 |title=«Рухани қазына». Бурабай музейі жаңғыртылды |publisher=Kókshe телеарнасы |date=16 мамыр 2018}}</ref>
Музей 1999 жылы Абылай ханның 280 жылдық мерейтойына орай ресми түрде ашылды. Алғашында шағын бейімделген ғимаратта орналасқан музейдің негізгі экспозициясын өлке тарихы, мәдениеті мен этнографиясына қатысты материалдар құрады.<ref name="Akmola">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/aqmola/press/news/details/17193?lang=ru |title=В Бурабае состоялась презентация обновленного Музея истории |publisher=Ақмола облысының әкімдігі |access-date=8 қараша 2026}}</ref>
2018 жылы «Рухани жаңғыру» бағдарламасы аясында музей экспозициялары қайта жасақталып, жаңғырту жұмыстары жүргізілді. Жұмыстарға 32 миллион теңге бөлінді. Жаңартылған музей «Бурабай Даму» визит-орталығының ғимаратында орналасты. Экспозицияларды қайта безендіру жұмыстарына музейолог Алмас Жансүгіров қатысты.<ref name="Qazaqstan">{{cite web |url=https://qazaqstan.tv/news/21282 |title=Бурабай кентінің тарихы музейі жаңғыртылды |publisher=«Qazaqstan» ұлттық телеарнасы |date=18 мамыр 2018}}</ref>
== Экспозициялары ==
Музей экспозициясы үш залдан тұрады: тарих залы, этнография залы және Бурабайды зерттеушілер залы.<ref name="Akmola"/>
'''Тарих залында''' Бурабай өңірінің ежелгі дәуірден қазіргі кезеңге дейінгі тарихын сипаттайтын материалдар ұсынылған. Экспозицияда XIX ғасырдағы Көкшетау округінің тарихы, XX ғасырдағы өңірдің дамуы және қазіргі Қазақстан тарихына қатысты архивтік құжаттар, музей жәдігерлері мен бейнематериалдар қамтылған.
'''Этнография залында''' қазақ халқының дәстүрлі тұрмысы, мәдениеті мен қолөнеріне қатысты жәдігерлер қойылған. Олардың қатарында киіз басу, ағаш өңдеу, зергерлік, ұсталық, тері өңдеу, сүйек ою, тоқымашылық, кілем тоқу, кесте тігу және ши тоқу өнерінің үлгілері бар. Сондай-ақ өңірдің белгілі ақындары мен әнші-композиторлары Ақан сері, Біржан сал және Үкілі Ыбырайдың шығармашылығына қатысты материалдар ұсынылған.<ref name="Akmola"/>
'''Бурабайды зерттеушілер залында''' өңірдің табиғаты мен тарихын зерттеуге үлес қосқан ғалымдар мен зерттеушілер туралы мәліметтер жинақталған. Олардың қатарында Владимир Вернадский, Лев Берг, Николай Гамалея сияқты ғалымдардың еңбектері мен өмір жолына қатысты материалдар бар. Сонымен бірге Ә.Х. Марғұлан, Қ.И. Сәтбаев және басқа да зерттеушілердің Бурабай өңірін зерттеуге қосқан үлесі көрсетілген.<ref name="Akmola"/>
== Музейдің маңызы ==
Музей Бурабай өңірінің тарихи-мәдени мұрасын сақтау, өлке тарихын таныту және ұлттық дәстүрлерді насихаттау бағытында қызмет етеді. Экспозицияларында тарихи құжаттар, этнографиялық жәдігерлер мен зерттеу материалдары арқылы өңірдің өткені мен мәдени ерекшеліктері көрсетілген.
Музей «Бурабай Даму» визит-орталығының құрамында туристер мен өлке тарихына қызығушылық танытушыларға арналған мәдени-танымдық нысан ретінде қызмет етеді.<ref name="Visit">{{cite web |url=https://qr-pib.kz/ru/p/83 |title=Визит-центр «Бурабай Даму» |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің Іс басқармасы |access-date=8 қараша 2026}}</ref>
== Дереккөздер ==
<references/>
== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://qazaqstan.tv/news/21282 «Qazaqstan» телеарнасы. Бурабай кентінің тарихы музейі жаңғыртылды]
* [https://kokshetv.kz/kz/news/10740 «Kókshe» телеарнасы. «Рухани қазына». Бурабай музейі жаңғыртылды]
* [https://www.gov.kz/memleket/entities/aqmola/press/news/details/17193?lang=ru Ақмола облысы әкімдігінің музей туралы ақпараты]
[[Санат:Бурабай ауданының музейлері]]
[[Санат:Ақмола облысының музейлері]]
rggv818tuovlxnfc29rqqo41l33vkew
Мақала бастау Бурабай кентінің тарихи музейі
0
790116
3693290
2026-11-08T08:54:27Z
Бекбулатова Гульсара
186955
Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Бурабай кентінің тарихи музейі''' — Ақмола облысы Бурабай ауданындағы Бурабай кентінде орналасқан музей. Музей экспозициялары Бурабай өңірінің тарихын, этнограф...
3693290
wikitext
text/x-wiki
{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! -->
'''Бурабай кентінің тарихи музейі''' — Ақмола облысы Бурабай ауданындағы Бурабай кентінде орналасқан музей. Музей экспозициялары Бурабай өңірінің тарихын, этнографиясын, мәдениетін және табиғатын зерттеуге арналған.
== Тарихы ==
Музейдің негізін 1988 жылы жергілікті өлкетанушы, тарихшы мұғалім Әмина Тұрсынбаева қалаған. Ол Бурабай өңірінің тарихын жас ұрпаққа таныстыру мақсатында тарихи жәдігерлер жинап, шағын музей ашу жұмысын бастаған.<ref name="Kokshe">{{cite web |url=https://kokshetv.kz/kz/news/10740 |title=«Рухани қазына». Бурабай музейі жаңғыртылды |publisher=Kókshe телеарнасы |date=16 мамыр 2018}}</ref>
Музей 1999 жылы Абылай ханның 280 жылдық мерейтойына орай ресми түрде ашылды. Алғашында шағын бейімделген ғимаратта орналасқан музейдің негізгі экспозициясын өлке тарихы, мәдениеті мен этнографиясына қатысты материалдар құрады.<ref name="Akmola">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/aqmola/press/news/details/17193?lang=ru |title=В Бурабае состоялась презентация обновленного Музея истории |publisher=Ақмола облысының әкімдігі |access-date=8 қараша 2026}}</ref>
2018 жылы «Рухани жаңғыру» бағдарламасы аясында музей экспозициялары қайта жасақталып, жаңғырту жұмыстары жүргізілді. Жұмыстарға 32 миллион теңге бөлінді. Жаңартылған музей «Бурабай Даму» визит-орталығының ғимаратында орналасты. Экспозицияларды қайта безендіру жұмыстарына музейолог Алмас Жансүгіров қатысты.<ref name="Qazaqstan">{{cite web |url=https://qazaqstan.tv/news/21282 |title=Бурабай кентінің тарихы музейі жаңғыртылды |publisher=«Qazaqstan» ұлттық телеарнасы |date=18 мамыр 2018}}</ref>
== Экспозициялары ==
Музей экспозициясы үш залдан тұрады: тарих залы, этнография залы және Бурабайды зерттеушілер залы.<ref name="Akmola"/>
'''Тарих залында''' Бурабай өңірінің ежелгі дәуірден қазіргі кезеңге дейінгі тарихын сипаттайтын материалдар ұсынылған. Экспозицияда XIX ғасырдағы Көкшетау округінің тарихы, XX ғасырдағы өңірдің дамуы және қазіргі Қазақстан тарихына қатысты архивтік құжаттар, музей жәдігерлері мен бейнематериалдар қамтылған.
'''Этнография залында''' қазақ халқының дәстүрлі тұрмысы, мәдениеті мен қолөнеріне қатысты жәдігерлер қойылған. Олардың қатарында киіз басу, ағаш өңдеу, зергерлік, ұсталық, тері өңдеу, сүйек ою, тоқымашылық, кілем тоқу, кесте тігу және ши тоқу өнерінің үлгілері бар. Сондай-ақ өңірдің белгілі ақындары мен әнші-композиторлары Ақан сері, Біржан сал және Үкілі Ыбырайдың шығармашылығына қатысты материалдар ұсынылған.<ref name="Akmola"/>
'''Бурабайды зерттеушілер залында''' өңірдің табиғаты мен тарихын зерттеуге үлес қосқан ғалымдар мен зерттеушілер туралы мәліметтер жинақталған. Олардың қатарында Владимир Вернадский, Лев Берг, Николай Гамалея сияқты ғалымдардың еңбектері мен өмір жолына қатысты материалдар бар. Сонымен бірге Ә.Х. Марғұлан, Қ.И. Сәтбаев және басқа да зерттеушілердің Бурабай өңірін зерттеуге қосқан үлесі көрсетілген.<ref name="Akmola"/>
== Музейдің маңызы ==
Музей Бурабай өңірінің тарихи-мәдени мұрасын сақтау, өлке тарихын таныту және ұлттық дәстүрлерді насихаттау бағытында қызмет етеді. Экспозицияларында тарихи құжаттар, этнографиялық жәдігерлер мен зерттеу материалдары арқылы өңірдің өткені мен мәдени ерекшеліктері көрсетілген.
Музей «Бурабай Даму» визит-орталығының құрамында туристер мен өлке тарихына қызығушылық танытушыларға арналған мәдени-танымдық нысан ретінде қызмет етеді.<ref name="Visit">{{cite web |url=https://qr-pib.kz/ru/p/83 |title=Визит-центр «Бурабай Даму» |publisher=Қазақстан Республикасы Президентінің Іс басқармасы |access-date=8 қараша 2026}}</ref>
== Дереккөздер ==
<references/>
== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://qazaqstan.tv/news/21282 «Qazaqstan» телеарнасы. Бурабай кентінің тарихы музейі жаңғыртылды]
* [https://kokshetv.kz/kz/news/10740 «Kókshe» телеарнасы. «Рухани қазына». Бурабай музейі жаңғыртылды]
* [https://www.gov.kz/memleket/entities/aqmola/press/news/details/17193?lang=ru Ақмола облысы әкімдігінің музей туралы ақпараты]
[[Санат:Бурабай ауданының музейлері]]
[[Санат:Ақмола облысының музейлері]]
g8cop7kp9c3h3qhk5vcs5j3mj1l50dd
Бурабайдағы мультимедиялық кешен
0
790117
3693292
2026-11-08T09:00:50Z
Бекбулатова Гульсара
186955
Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Бурабайдағы мультимедиалық интерактивті кешен''' — Ақмола облысы Бурабай ауданындағы Бурабай курорттық аймағында, Абылай хан алаңында орналасқан мәдени-танымды...
3693292
wikitext
text/x-wiki
{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! -->
'''Бурабайдағы мультимедиалық интерактивті кешен''' — Ақмола облысы Бурабай ауданындағы Бурабай курорттық аймағында, Абылай хан алаңында орналасқан мәдени-танымдық нысан. Кешен Қазақстанның тарихын, ұлттық мәдениетін, дәстүрлері мен тарихи мұрасын мультимедиалық және интерактивті технологиялар арқылы таныстыруға арналған.
== Тарихы ==
Мультимедиалық интерактивті кешен 2021 жылғы 2 шілдеде Бурабай курорттық аймағындағы Абылай хан алаңында ашылды. Алғашқы нұсқасы жеті тақырыптық аймақтан тұрды. Кешен келушілерге Қазақстан тарихымен, қазақ халқының шежіресімен, батырлық дәстүрімен және елдің тарихи-мәдени мұрасымен интерактивті форматта танысуға мүмкіндік берді.<ref name="Kokshe2021">{{cite web |url=https://kokshetv.kz/kz/news/26605 |title=Жаңа мультимедиялық интерактивті кешен ашылды |publisher=«Kókshe» телеарнасы |date=2 шілде 2021 |access-date=8 қараша 2026}}</ref>
2024 жылы кешеннің тұжырымдамасы қайта қаралып, заманауи анимациялық және аудиовизуалды технологияларды пайдалану арқылы жаңғырту жұмыстары жүргізілді. 2024 жылғы 24 шілдеде жаңартылған кешеннің салтанатты ашылуы өтті. Іс-шараға Қазақстан Республикасының Мәдениет және ақпарат министрі Аида Балаева, Ақмола облысының әкімі Марат Ахметжанов және басқа да ресми тұлғалар қатысты.<ref name="Ministry2024">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/mam/press/news/details/815294 |title=Важный шаг в развитии культурного наследия Казахстана: в национальном парке «Бурабай» открыли Мультимедийный интерактивный комплекс |publisher=Қазақстан Республикасының Мәдениет және ақпарат министрлігі |date=24 шілде 2024 |access-date=8 қараша 2026}}</ref>
Кешенді қайта жаңарту және жөндеу жұмыстары «Kaspi.kz» акционерлік қоғамының демеушілік қаражаты есебінен қаржыландырылды.<ref name="Akmola2024">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/aqmola-tourism/press/news/details/815283?lang=ru |title=Мультимедийный интерактивный комплекс, не имеющий аналогов в Казахстане, открылся в Бурабай |publisher=Ақмола облысының туризм басқармасы |date=24 шілде 2024 |access-date=8 қараша 2026}}</ref>
== Экспозициялары ==
2024 жылғы жаңғыртудан кейін кешен тоғыз тақырыптық аймаққа бөлінді. Олар Қазақстанның тарихын, мәдениетін, ұлттық құндылықтары мен тарихи тұлғаларын таныстыруға арналған.<ref name="Kazinform2024">{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/burabayda-elmzde-balamasi-zhok-multimedialik-interaktivt-keshen-ashildi-eef135/ |title=Бурабайда елімізде баламасы жоқ мультимедиалық интерактивті кешен ашылды |publisher=Kazinform |date=24 шілде 2024 |access-date=8 қараша 2026}}</ref>
Кешеннің тақырыптық аймақтары:
* «Ұлы дала мұрасы»;
* «Қазақстанға саяхат»;
* «Самұрық құсының ұшуы»;
* «Батырлар даласы»;
* «Мәңгілік ел»;
* «Ұлы дала тарихы»;
* «Тұлғалар»;
* «Уақыт дәлізі»;
* «Абылай ханның батасы».
«Ұлы дала мұрасы» аймағында қазақ халқының мәдениеті мен өнері таныстырылады. Экспозицияда «Астана балет» театры әртістерінің би қойылымдары голограмма түрінде көрсетіліп, «Хассак» фольклорлық-этнографиялық ансамблінің музыкалық шығармалары пайдаланылады.
«Қазақстанға саяхат» аймағында еліміздің көрікті табиғи және тарихи орындары туралы ақпарат ұсынылған. Олардың қатарында Бурабай, Медеу, Шымбұлақ, Шарын шатқалы, Каспий теңізі, Түркістан және Байқоңыр ғарыш айлағы бар.
«Самұрық құсының ұшуы» аймағында 5D технологиясы арқылы Қазақстан аумағына виртуалды саяхат жасауға болады. Бұл экспозиция еліміздің табиғи және тарихи көрікті жерлерін мультимедиалық форматта таныстыруға арналған.
«Батырлар даласы» аймағында келушілер қазақ батырларының жауынгерлік дәстүрімен танысып, интерактивті ойындарға қатыса алады. Мұнда садақ ату, кедергілерден өту, батырлармен жекпе-жекке қатысу және түрлі логикалық тапсырмаларды орындау мүмкіндіктері қарастырылған.
«Мәңгілік ел» аймағында қазақ халқының ру-тайпалық шежіресіне қатысты мәліметтер ұсынылады. Интерактивті карта мен символдық бәйтерек арқылы ру таңбалары және олардың тарихи қоныстану аймақтары көрсетіледі.
«Ұлы дала тарихы» және «Тұлғалар» аймақтарында Қазақстанның тарихи кезеңдері мен ел тарихында із қалдырған тұлғалар туралы ақпарат беріледі.
«Уақыт дәлізінде» Қазақстанның тәуелсіздік жылдарындағы жетістіктері бейнеленген. Ал «Абылай ханның батасы» аймағында тарихи тұлғаның бейнесі мен оның мұрасына арналған материалдар ұсынылады.<ref name="Kazinform2024"/>
== Технологиялық ерекшеліктері ==
Кешеннің негізгі ерекшеліктерінің бірі — «Куб 360» залы. Онда бес проектор мен екі бүйірлік экран арқылы 270 градустық панорамалық бейне көрсетіледі. Бұл технология көрерменге бейнефильмнің ішіндегі көріністі жан-жағынан тамашалауға мүмкіндік береді. Аталған зал Қазақстандағы осы үлгідегі алғашқы технологиялық кеңістіктердің бірі ретінде таныстырылған.<ref name="Akmola2024"/>
Кешенде сенсорлық экрандар, интерактивті тақталар, голографиялық көріністер, дыбыс және жарық жүйелері қолданылады. Ойын және танымдық технологиялар арқылы келушілер ұлттық музыкалық аспаптар, қазақтың ою-өрнектері, өсімдіктер мен жануарлар дүниесі туралы ақпарат ала алады.<ref name="Qazaqstan2024">{{cite web |url=https://qazaqstan.tv/news/197010 |title=Бурабайдағы мультимедиалық-интерактивті кешен қайта ашылды |publisher=«Qazaqstan» ұлттық телеарнасы |date=25 шілде 2024 |access-date=8 қараша 2026}}</ref>
== Туризмдегі орны ==
Мультимедиалық интерактивті кешен Бурабай курорттық аймағының мәдени-танымдық туристік нысандарының бірі болып табылады. Ол Қазақстанның тарихи және мәдени мұрасын жергілікті тұрғындар мен шетелдік туристерге таныстыруға бағытталған.
Кешен тәулігіне 500 адамға дейін қабылдауға есептелген. 2024 жылы жаңғыртылған нысанның ашылуы Бурабайдың туристік инфрақұрылымын дамытудағы маңызды жобалардың бірі ретінде бағаланды.<ref name="Akmola2024"/>
== Дереккөздер ==
<references/>
[[Санат:Бурабай ауданы]]
[[Санат:Ақмола облысының мәдениеті]]
[[Санат:Қазақстан музейлері]]
1136uytfrp6a5ef7mhijjff4sf73c5o
Бурабай ауданының орталықтандырылған кітапхана жүйесі
0
790118
3693295
2026-11-08T09:06:35Z
Бекбулатова Гульсара
186955
Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Бурабай ауданының орталықтандырылған кітапхана жүйесі''' — Ақмола облысы Бурабай ауданындағы кітапханалар қызметін біріктіретін мәдени-ағартушылық мекеме. Жүй...
3693295
wikitext
text/x-wiki
{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! -->
'''Бурабай ауданының орталықтандырылған кітапхана жүйесі''' — Ақмола облысы Бурабай ауданындағы кітапханалар қызметін біріктіретін мәдени-ағартушылық мекеме. Жүйе аудан тұрғындарына кітапханалық, ақпараттық және библиографиялық қызмет көрсетеді, кітап қорын қалыптастыру, сақтау және насихаттау, өлкетану материалдарын жинақтау жұмыстарын жүзеге асырады.
== Тарихы ==
Бурабай ауданындағы кітапхана ісінің тарихы XX ғасырдың алғашқы ширегінен басталады.
1922 жылы Щучинск елді мекенінде алғашқы кітапхана жұмыс істеген. Сол кезеңдегі тарихи мәліметтерге сәйкес, кітапхананың бастапқы қоры 21 кітаптан тұрған және ол жеті ауылдың тұрғындарына қызмет көрсеткен. Кітапхана қорын жергілікті тұрғындардан кітап жинау арқылы толықтыру жұмыстары жүргізілген.<ref name="History">{{cite web |url=https://kitaphanashuchinsk.wordpress.com/кітапхана-тарихы/ |title=Кітапхана тарихы |publisher=Бурабай ауданының орталықтандырылған кітапхана жүйесі |access-date=8 қараша 2026}}</ref>
1949 жылы кітапханаға мемлекеттік аудандық кітапхана мәртебесі берілді. Осы кезеңде кітапхана меңгерушісі қызметін Софья Васильевна Матвеева атқарып, бұл қызметте шамамен 30 жыл еңбек етті.<ref name="History"/>
1959 жылдың басында Щучинск қаласы мен аудан аумағында Қазақ КСР Мәдениет министрлігі жүйесіне қарасты 13 көпшілік кітапхана оқырмандарға қызмет көрсетті.<ref name="History"/>
1978 жылғы 1 тамызда Ақмола облыстық мәдениет басқармасының №116 бұйрығына сәйкес аудан кітапханалары орталықтандырылған кітапхана жүйесіне біріктірілді. Бұл өзгеріс кітапхана қорын бірлесіп толықтыруға, кітапханалардың жұмысын үйлестіруге және тұрғындарға көрсетілетін қызмет сапасын арттыруға мүмкіндік берді.<ref name="History"/>
== Құрылымы мен қызметі ==
Бурабай ауданының орталықтандырылған кітапхана жүйесінің құрамына орталық аудандық кітапхана, орталық аудандық балалар кітапханасы, қалалық және ауылдық кітапханалар кіреді.
2026–2030 жылдарға арналған Бурабай ауданының даму жоспарында аудан аумағында 30 кітапхана жұмыс істейтіні көрсетілген. Кітапхана қорының жалпы көлемі 326 мың дананы құрайды.<ref name="Development">{{cite web |url=https://www.gov.kz/org/aqmola-burabay/press/news/details/1135605 |title=Бурабай ауданының 2026–2030 жылдарға арналған даму жоспары |publisher=Бурабай ауданының әкімдігі |date=19 желтоқсан 2025 |access-date=8 қараша 2026}}</ref>
Кітапхана жүйесінің негізгі қызмет бағыттарына:
* тұрғындарға кітапханалық және ақпараттық қызмет көрсету;
* кітап қорын жинақтау, сақтау және толықтыру;
* қазақ және шетел әдебиетін насихаттау;
* балалар мен жасөспірімдердің кітап оқуға қызығушылығын арттыру;
* өлкетану материалдарын жинау және жүйелеу;
* мәдени-көпшілік және әдеби-танымдық іс-шаралар өткізу;
* электрондық ақпараттық ресурстарды пайдалану жатады.
== Мәдени-ағартушылық жобалары ==
Кітапхана жүйесі оқырмандардың кітап оқуға қызығушылығын арттыру және әдеби шығармаларды насихаттау мақсатында түрлі мәдени-ағартушылық жобаларды жүзеге асырады.
2019 жылы орталық аудандық кітапхана жанынан «Автор және оқырман» жобасы ашылды. Жобаның мақсаты — авторлар мен оқырмандар арасында шығармашылық байланыс орнату, Ақмола өңірінің ақын-жазушыларының шығармаларын насихаттау. Жобаның алғашқы қонақтарының бірі ақын Серікбай Әбілмәжін болды.<ref name="Adebi">{{cite web |url=https://adebiportal.kz/kz/news/view/burabaidagy-kezdesu__22212 |title=Бурабайдағы кездесу |publisher=Әдебиет порталы |date=6 қазан 2019 |access-date=8 қараша 2026}}</ref>
2023 жылы ауданда «CROSSBOOKING» кітапханааралық абонемент жобасы іске асырылды. Жобаның мақсаты — кітапханалар мен білім беру ұйымдары арасында ынтымақтастық орнату, кітап алмасу және оқырмандардың әртүрлі кітапхана қорларын пайдалану мүмкіндігін кеңейту. Жоба Қатаркөл ауылының кітапханасы мен ауыл шаруашылығы колледжі арасындағы ынтымақтастықтан басталды.<ref name="Crossbooking">{{cite web |url=https://beta.egov.kz/org/aqmola-burabay/press/news/details/653744?directionId=4990 |title=Бурабай ауданында «CROSSBOOKING» кітапханааралық абонементі жобасы жүзеге асырылуда |publisher=Бурабай ауданының әкімдігі |date=15 қараша 2023 |access-date=8 қараша 2026}}</ref>
Кітапханаларда әдеби кештер, кітап көрмелері, оқырмандар конференциялары, кездесулер, танымдық сабақтар мен түрлі тақырыптағы мәдени іс-шаралар өткізіледі.
== Заманауи даму бағыттары ==
Кітапхана жүйесінде дәстүрлі кітапханалық қызметпен қатар ақпараттық технологияларды пайдалану және оқырмандарға қолайлы жағдай жасау бағытында жұмыстар жүргізіледі.
Кітапхана қызметін жетілдіру аясында электрондық каталогты пайдалану, ақпараттық ресурстарға қолжетімділікті кеңейту және кітапханааралық ынтымақтастықты дамытуға көңіл бөлінеді.<ref name="Catalog">{{cite web |url=https://burabaylib.ful.kz/elektrondyq-katalog/ |title=Электрондық каталог |publisher=Бурабай ауданының орталықтандырылған кітапхана жүйесі |access-date=8 қараша 2026}}</ref>
Аудан кітапханалары жергілікті тұрғындардың рухани-мәдени сұранысын қанағаттандырумен қатар, өңірдің тарихи-өлкетану мұрасын жинақтау мен насихаттауға үлес қосады.
== Дереккөздер ==
<references/>
== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://burabaylib.ful.kz/ Бурабай ауданының орталықтандырылған кітапхана жүйесінің ресми сайты]
* [https://kitaphanashuchinsk.wordpress.com/ BurabaiOKJ кітапханасының сайты]
[[Санат:Бурабай ауданы]]
[[Санат:Қазақстан кітапханалары]]
[[Санат:Ақмола облысының мәдениеті]]
qjivfvl9kete0sgvuma4plabjqfz7dn
Санат:Иерусалимдегі Еврей университеті
14
790119
3693360
2026-11-08T10:32:21Z
1nter pares
146705
Жаңа бетте: [[Санат:Израиль университеттері]] [[Санат:Иерусалим университеттері мен колледждері]]
3693360
wikitext
text/x-wiki
[[Санат:Израиль университеттері]]
[[Санат:Иерусалим университеттері мен колледждері]]
nhvur9tsms2abdystl8jn3fksyd0z50
Санат:Иерусалим университеттері мен колледждері
14
790120
3693367
2026-11-08T10:36:41Z
1nter pares
146705
Жаңа бетте: [[Санат:Иерусалимдегі білім беру]] [[Санат:Иерусалим ғимараттары мен құрылыстары]] [[Санат:Иерусалимде орналасқан ұйымдар]] [[Санат:Батыс жағалаудағы университеттер мен колледждер]] [[Санат:Израиль университеттері мен колледждері]]
3693367
wikitext
text/x-wiki
[[Санат:Иерусалимдегі білім беру]]
[[Санат:Иерусалим ғимараттары мен құрылыстары]]
[[Санат:Иерусалимде орналасқан ұйымдар]]
[[Санат:Батыс жағалаудағы университеттер мен колледждер]]
[[Санат:Израиль университеттері мен колледждері]]
b374t51sevplyrqr0vavmam7pitrt7y
Санат:Иерусалимдегі білім беру
14
790121
3693368
2026-11-08T10:40:24Z
1nter pares
146705
Жаңа бетте: [[Санат:Иерусалим]] [[Санат:Израильдегі білім беру]] [[Санат:Палестинадағы білім беру]] [[Санат:Қалалар бойынша білім]]
3693368
wikitext
text/x-wiki
[[Санат:Иерусалим]]
[[Санат:Израильдегі білім беру]]
[[Санат:Палестинадағы білім беру]]
[[Санат:Қалалар бойынша білім]]
k205uwzwibgfs3p69a2h7dvztjka7b7
Қатысушы талқылауы:MrAstronomy101
3
790122
3693372
2026-11-08T10:42:01Z
Ontzak
72968
Ontzak [[Қатысушы талқылауы:MrAstronomy101]] бетін [[Қатысушы талқылауы:AstronomyFan101]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/MrAstronomy101|MrAstronomy101]]" to "[[Special:CentralAuth/AstronomyFan101|AstronomyFan101]]"
3693372
wikitext
text/x-wiki
#АЙДАУ [[Қатысушы талқылауы:AstronomyFan101]]
o3gg7x10lq7ndrp910p5f8stcc6wchb
Санат:Израильдегі білім беру
14
790123
3693373
2026-11-08T10:43:08Z
1nter pares
146705
Жаңа бетте: [[Санат:Израиль]] [[Санат:Таяу Шығыстағы білім беру]] [[Санат:Елдер бойынша білім]] [[Санат:Азия елдері бойынша білім беру]]
3693373
wikitext
text/x-wiki
[[Санат:Израиль]]
[[Санат:Таяу Шығыстағы білім беру]]
[[Санат:Елдер бойынша білім]]
[[Санат:Азия елдері бойынша білім беру]]
6m1dce4u069i5enodinz3c9ixac4f41
Тапсырма (жоба менеджменті)
0
790124
3693379
2026-11-08T10:53:59Z
1nter pares
146705
Жаңа бетте: [[Жоба менеджменті]]нде '''тапсырма''' — жұмыс мақсаттарына қол жеткізу үшін белгілі бір уақыт аралығында немесе [[Уақыт шектеуі|белгіленген соңғы мерзімге]] дейін орындалуға тиіс іс-әрекет. Ол — [[жоба]]ның әртүрлі құрамдас бөліктерін ажыратуға мүмкіндік берет...
3693379
wikitext
text/x-wiki
[[Жоба менеджменті]]нде '''тапсырма''' — жұмыс мақсаттарына қол жеткізу үшін белгілі бір уақыт аралығында немесе [[Уақыт шектеуі|белгіленген соңғы мерзімге]] дейін орындалуға тиіс іс-әрекет. Ол — [[жоба]]ның әртүрлі құрамдас бөліктерін ажыратуға мүмкіндік беретін, жұмыстың шағын, бірақ маңызды бөлігі. Тапсырманы жекелеген жұмыстарға бөлуге болады. Олардың әрқайсысының басталу және аяқталу күндері немесе орындалуының соңғы мерзімі белгіленуге тиіс. Осы жұмыстардың біреуі немесе бірнешеуі басталған кезде тапсырма орындалу сатысына өтеді. Белгілі бір тапсырмаға кіретін барлық жұмыстар аяқталғаннан кейін, әдетте, тапсырманың өзі де орындалған болып есептеледі. Тапсырмаларды өзара байланыстыру арқылы олардың арасында [[Тәуелділік (жоба менеджменті)|тәуелділіктер]] орнатуға болады.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
mrio3a90ekn9q92rur4feiuggpz0v25
3693381
3693379
2026-11-08T10:57:05Z
1nter pares
146705
3693381
wikitext
text/x-wiki
[[Жоба менеджменті]]нде '''тапсырма''' — жұмыс мақсаттарына қол жеткізу үшін белгілі бір уақыт аралығында немесе [[Уақыт шектеуі|белгіленген соңғы мерзімге]] дейін орындалуға тиіс іс-әрекет. Ол — [[жоба]]ның әртүрлі құрамдас бөліктерін ажыратуға мүмкіндік беретін, жұмыстың шағын, бірақ маңызды бөлігі. Тапсырманы жекелеген жұмыстарға бөлуге болады. Олардың әрқайсысының басталу және аяқталу күндері немесе орындалуының соңғы мерзімі белгіленуге тиіс. Осы жұмыстардың біреуі немесе бірнешеуі басталған кезде тапсырма орындалу сатысына өтеді. Белгілі бір тапсырмаға кіретін барлық жұмыстар аяқталғаннан кейін, әдетте, тапсырманың өзі де орындалған болып есептеледі. Тапсырмаларды өзара байланыстыру арқылы олардың арасында [[Тәуелділік (жоба менеджменті)|тәуелділіктер]] орнатуға болады.
Тапсырмаларды орындау, әдетте, бірнеше адамның іс-әрекетін үйлестіруді қажет етеді. Адамдардың өзара үйлесімді әрекеттесуі ортақ мақсатқа жету үшін бірнеше адамның уақытын, күш-қуатын, еңбегін, қабілеттері мен [[Ресурс (жоба менеджменті)|ресурстарын]] біріктіруге мүмкіндік береді. Үйлестіруді жекелеген адамдардың күш-жігерін бірнеше қатысушы бірлесіп орындайтын ауқымды тапсырманың жалпы мақсатымен байланыстыратын маңызды тетік ретінде де қарастыруға болады. Үйлестіру бір адамның өз бетінше орындауы қиынға соғатын күрделі әрі ауқымды тапсырмаларды табысты аяқтауға мүмкіндік береді.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
cxb8vvi15tonj5ox65ho5jgqfo15tmp
3693385
3693381
2026-11-08T11:02:07Z
1nter pares
146705
3693385
wikitext
text/x-wiki
[[Жоба менеджменті]]нде '''тапсырма''' — жұмыс мақсаттарына қол жеткізу үшін белгілі бір уақыт аралығында немесе [[Уақыт шектеуі|белгіленген соңғы мерзімге]] дейін орындалуға тиіс іс-әрекет. Ол — [[жоба]]ның әртүрлі құрамдас бөліктерін ажыратуға мүмкіндік беретін, жұмыстың шағын, бірақ маңызды бөлігі. Тапсырманы жекелеген жұмыстарға бөлуге болады. Олардың әрқайсысының басталу және аяқталу күндері немесе орындалуының соңғы мерзімі белгіленуге тиіс. Осы жұмыстардың біреуі немесе бірнешеуі басталған кезде тапсырма орындалу сатысына өтеді. Белгілі бір тапсырмаға кіретін барлық жұмыстар аяқталғаннан кейін, әдетте, тапсырманың өзі де орындалған болып есептеледі. Тапсырмаларды өзара байланыстыру арқылы олардың арасында [[Тәуелділік (жоба менеджменті)|тәуелділіктер]] орнатуға болады.
Тапсырмаларды орындау, әдетте, бірнеше адамның іс-әрекетін үйлестіруді қажет етеді. Адамдардың өзара үйлесімді әрекеттесуі ортақ мақсатқа жету үшін бірнеше адамның уақытын, күш-қуатын, еңбегін, қабілеттері мен [[Ресурс (жоба менеджменті)|ресурстарын]] біріктіруге мүмкіндік береді. Үйлестіруді жекелеген адамдардың күш-жігерін бірнеше қатысушы бірлесіп орындайтын ауқымды тапсырманың жалпы мақсатымен байланыстыратын маңызды тетік ретінде де қарастыруға болады. Үйлестіру бір адамның өз бетінше орындауы қиынға соғатын күрделі әрі ауқымды тапсырмаларды табысты аяқтауға мүмкіндік береді.
Көптеген жобаларда тапсырмаларды орындау барысында екі негізгі қиындықтың бірі туындауы мүмкін:
* Тапсырмалардың өзара тәуелділігі: бұл — қалыпты құбылыс, өйткені тапсырмалардың көпшілігін орындау басқа тапсырмалардың аяқталуына байланысты. Алайда көптеген тапсырманы өзгелері аяқталмайынша бастау мүмкін болмаса, бұл жобаның ілгерілеуін тежеп, оның тоқырауына әкелуі мүмкін.
* ''Аяқталу'' ұғымының нақты айқындалмауы: мысалы, тапсырманың 90%-ы орындалса, оны толық аяқтау үшін осы уақытқа дейін жұмсалған уақыттың тек тоғыздан бірі ғана қажет дегенді білдіре ме? Математикалық тұрғыдан бұл тұжырым дұрыс болғанымен, іс жүзінде мұндай жағдай сирек кездеседі.<ref>McIlree, Robert [http://www.pmhut.com/how-percent-complete-is-that-task-again How ‘Percent-Complete’ Is That Task Again?], PM Hut (Last accessed 8 November 2009).</ref>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
dz6b470b1uq991etiar0xgd3n4ip9qb
3693386
3693385
2026-11-08T11:03:05Z
1nter pares
146705
/* Дереккөздер */
3693386
wikitext
text/x-wiki
[[Жоба менеджменті]]нде '''тапсырма''' — жұмыс мақсаттарына қол жеткізу үшін белгілі бір уақыт аралығында немесе [[Уақыт шектеуі|белгіленген соңғы мерзімге]] дейін орындалуға тиіс іс-әрекет. Ол — [[жоба]]ның әртүрлі құрамдас бөліктерін ажыратуға мүмкіндік беретін, жұмыстың шағын, бірақ маңызды бөлігі. Тапсырманы жекелеген жұмыстарға бөлуге болады. Олардың әрқайсысының басталу және аяқталу күндері немесе орындалуының соңғы мерзімі белгіленуге тиіс. Осы жұмыстардың біреуі немесе бірнешеуі басталған кезде тапсырма орындалу сатысына өтеді. Белгілі бір тапсырмаға кіретін барлық жұмыстар аяқталғаннан кейін, әдетте, тапсырманың өзі де орындалған болып есептеледі. Тапсырмаларды өзара байланыстыру арқылы олардың арасында [[Тәуелділік (жоба менеджменті)|тәуелділіктер]] орнатуға болады.
Тапсырмаларды орындау, әдетте, бірнеше адамның іс-әрекетін үйлестіруді қажет етеді. Адамдардың өзара үйлесімді әрекеттесуі ортақ мақсатқа жету үшін бірнеше адамның уақытын, күш-қуатын, еңбегін, қабілеттері мен [[Ресурс (жоба менеджменті)|ресурстарын]] біріктіруге мүмкіндік береді. Үйлестіруді жекелеген адамдардың күш-жігерін бірнеше қатысушы бірлесіп орындайтын ауқымды тапсырманың жалпы мақсатымен байланыстыратын маңызды тетік ретінде де қарастыруға болады. Үйлестіру бір адамның өз бетінше орындауы қиынға соғатын күрделі әрі ауқымды тапсырмаларды табысты аяқтауға мүмкіндік береді.
Көптеген жобаларда тапсырмаларды орындау барысында екі негізгі қиындықтың бірі туындауы мүмкін:
* Тапсырмалардың өзара тәуелділігі: бұл — қалыпты құбылыс, өйткені тапсырмалардың көпшілігін орындау басқа тапсырмалардың аяқталуына байланысты. Алайда көптеген тапсырманы өзгелері аяқталмайынша бастау мүмкін болмаса, бұл жобаның ілгерілеуін тежеп, оның тоқырауына әкелуі мүмкін.
* ''Аяқталу'' ұғымының нақты айқындалмауы: мысалы, тапсырманың 90%-ы орындалса, оны толық аяқтау үшін осы уақытқа дейін жұмсалған уақыттың тек тоғыздан бірі ғана қажет дегенді білдіре ме? Математикалық тұрғыдан бұл тұжырым дұрыс болғанымен, іс жүзінде мұндай жағдай сирек кездеседі.<ref>McIlree, Robert [http://www.pmhut.com/how-percent-complete-is-that-task-again How ‘Percent-Complete’ Is That Task Again?], PM Hut (Last accessed 8 November 2009).</ref>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Жоба менеджментіндегі жоспарлау]]
[[Санат:Еңбек]]
59hk8nfsm6iykc4ofjqetndmlgb0uh2
Санат:Жоба менеджментіндегі жоспарлау
14
790125
3693387
2026-11-08T11:04:34Z
1nter pares
146705
Жаңа бетте: [[Санат:Жобаларды басқару]] [[Санат:Уақыт]]
3693387
wikitext
text/x-wiki
[[Санат:Жобаларды басқару]]
[[Санат:Уақыт]]
gaw62kqdchy53fiz3z1yuc0euii1eao
Тапсырма (жобаларды басқару)
0
790126
3693389
2026-11-08T11:08:08Z
1nter pares
146705
«[[Тапсырма (жоба менеджменті)]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]]
3693389
wikitext
text/x-wiki
#АЙДАУ [[Тапсырма (жоба менеджменті)]]
lssrx2xv0r37em141aavxepma42tcit
Сурет:Бәкір Баяхунов.jpg
6
790127
3693394
2026-11-08T11:28:16Z
Nurken
111493
{{Еркін сурет емес
| сипаттамасы = Бәкір Баяхунов, 1963 жыл
| қайнары = https://www.bayakhunov.ru/fotoalbom
| жасалған уақыты = 1963
| авторы = Евгений Кравцов
}}
{{Еркін сурет емес/Мақала
| мақаласы = Бәкір Яхиянұлы Баяхунов
| мақсаты = мақала басы
| алмастыру = мүмкін емес; тұлға қайтыс болды, еркін суреттер жоқ
| басқа =
}}
3693394
wikitext
text/x-wiki
== Түйін ==
{{Еркін сурет емес
| сипаттамасы = Бәкір Баяхунов, 1963 жыл
| қайнары = https://www.bayakhunov.ru/fotoalbom
| жасалған уақыты = 1963
| авторы = Евгений Кравцов
}}
{{Еркін сурет емес/Мақала
| мақаласы = Бәкір Яхиянұлы Баяхунов
| мақсаты = мақала басы
| алмастыру = мүмкін емес; тұлға қайтыс болды, еркін суреттер жоқ
| басқа =
}}
== Лицензиялау ==
strw2i1g2skqjmn61l815mda1ywt7me
Сурет:Юрий Беккер.png
6
790128
3693396
2026-11-08T11:37:49Z
Nurken
111493
{{Еркін сурет емес
| сипаттамасы = Юрий Беккер, 2025 жыл
| қайнары = https://kazpravda.kz/n/v-almaty-gallery-otkrylas-fotovystavka-5050-proshloe-i-nastoyashchee/
| жасалған уақыты = 2025-11-28
| авторы = Самат Хусаинов
}}
{{Еркін сурет емес/Мақала
| мақаласы = Юрий Зельманович Беккер
| мақсаты = мақала басы
| алмастыру = мүмкін емес; тұлға қайтыс болды, еркін суреттер жоқ
| басқа =
}}
3693396
wikitext
text/x-wiki
== Түйін ==
{{Еркін сурет емес
| сипаттамасы = Юрий Беккер, 2025 жыл
| қайнары = https://kazpravda.kz/n/v-almaty-gallery-otkrylas-fotovystavka-5050-proshloe-i-nastoyashchee/
| жасалған уақыты = 2025-11-28
| авторы = Самат Хусаинов
}}
{{Еркін сурет емес/Мақала
| мақаласы = Юрий Зельманович Беккер
| мақсаты = мақала басы
| алмастыру = мүмкін емес; тұлға қайтыс болды, еркін суреттер жоқ
| басқа =
}}
== Лицензиялау ==
lv1z32fp5qjv9gkkbfr33n4s6984x90
Сурет:Ардақ Әмірқұлов.png
6
790129
3693398
2026-11-08T11:51:11Z
Nurken
111493
{{Еркін сурет емес
| сипаттамасы = Ардақ Әмірқұлов
| қайнары = https://vlast.kz/vlast-qazaqsha/66140-ardak-mirklov-kinorezisser-lemdik-degejde-bsekege-tse-alatynymyzdy-sezindik-ri-sony-syn-kaladyk.html
| жасалған уақыты = 2025-08-25
| авторы = Алмас Қайсар
}}
{{Еркін сурет емес/Мақала
| мақаласы = Ардақ Жамансарыұлы Әмірқұлов
| мақсаты = мақала басы
| алмастыру = мүмкін емес; тұлға қайтыс болды, еркін суреттер жоқ
| басқа =
}}
3693398
wikitext
text/x-wiki
== Түйін ==
{{Еркін сурет емес
| сипаттамасы = Ардақ Әмірқұлов
| қайнары = https://vlast.kz/vlast-qazaqsha/66140-ardak-mirklov-kinorezisser-lemdik-degejde-bsekege-tse-alatynymyzdy-sezindik-ri-sony-syn-kaladyk.html
| жасалған уақыты = 2025-08-25
| авторы = Алмас Қайсар
}}
{{Еркін сурет емес/Мақала
| мақаласы = Ардақ Жамансарыұлы Әмірқұлов
| мақсаты = мақала басы
| алмастыру = мүмкін емес; тұлға қайтыс болды, еркін суреттер жоқ
| басқа =
}}
== Лицензиялау ==
qeachk8osh2mimsf35rm9crbhr9ci8z